POstquam hactenus quid sit sanitas, et in quibus consistat, tum quae sit rerum praeter naturam differentia, explicavimus: recta jam ad methodum medendi, tuendaeque sanitatis accedendum, docendumque videtur, qua ratione sanitas conservari, et morbi tolli possint. Verumenimvero cum artes versentur circa singularia, Medicusque non curet hominem in genere, sed Petrum, Paulum etc: methodus acvia prius explicanda, qua praesens cujusque hominis tum sani tum egri constitutio agnosci, latentes in singularibus et individuis morbi per signa investigari, et quid de exitu morborum sperandum sit, cognosci queat, methodusque semiotica proponenda est. Methodi semioticae utilitas. Quae etsi non sit necessaria ad cognitionem curationis; cum possimus cognitionem curationis affectus acquirere, etsi, qua ratione cognoscendus sit, nondum cognitum habeamus: tamen cum necessarium sit, si ad operationem et curationem descendere animus est, ut perspectam habeamus rationem cognoscendi affectus, affectumque non cognitum curara non possimus: merito hîc methodus se miotica praemittitur. Patetque hinc, quae sit methodi semioticae necessitas et utilitas. Etsi enim, ut dictu, necessaria non sit ob cognitionem curationis: ob curationem tamen ipsamnecessaria est. Ea praeterea etiam est methodi hujus utilitas, quod dum aegri ea, quae sibi eveniunt, jam Medico cognita vident, non solum Medicinam extollunt, sed etiam Medico magis fidunt, et magis obediunt: atque ita non solum ad curationem necessaria est, sed etiam ad Artis autoritatem facit methodus semiotica. Id quod Hippocrates, initio prognostic. monet: . Adde quod Medicus praevidens ea, quae aegris sunt eventura, tempestive iis potest occurrere. Hac quodque instructque Medicus vulgi calumnias facilius evitare potest, dum, quae futura sunt, praedicit, nec optima medicamenta, quae pluribus profuerunt, infamat, iis ea exhibendo, in quibus nulla salutis spes superest. Quapropter et nos, ne in hac parte deficiamus, methodum semioticam hoc loco subjungemus, et de signis, indicantium methodi curatricis precipue, agemus, ac, qua ratione indicantia cognosci possint, explicabimus.

Signum quid. Signorum autem appellatione intelliguntur omnia ea, quae rem aliquam significant; seu omnia evidentia, quae rem ignotam et occultam patefaciunt; seu, ut autor definitionum Medicarum loquitur, Signum est . Capiturque vox signi hic latius, quam in Logicis. Logici enim effectus solum pro signis habent, et demonstrationem a signo illam appellant, quae ab effectu est; Medici vero hîc omne id, quod aliquod eorum, que in methodo medendi indicat, significare et monstrare, notumque reddere potest, signum appellant. Qua ratione et caussa inter signa recensetur, et ex caussis, quae praecesserunt, aut praesentes sunt, affectus signa petuntur.

Signorum geneta. Signorum autem quaedam sunt differentiae. Et primo quidem pro varietate corporum et ipsa dicuntur alia salubria, alia insalubria, alia neutra. Salubria dicuntur, quae salubritatem aut sanitatem; insalubria, quae insalubritatem; Neutra, quae neutram dispositionem ostendunt.

Deinde dicuntur quaedam demonstrantia seu demonstrativa, quae praesentem constitutionem, seu secundum naturam, seu praeter naturam ea sit, demonstrant: quaedam , quae futura praenunciant: quaedam , quae eum, qui jam praeteriit, corporis statum in memoriam revocant.

Praeterea signa alia sunt propria, alia communia. Propria sunt, quae uni solum affectui coveniunt: Communia vero sunt, quae in pluribus etdiversis reperiuntur. Propriorum rursum plura sunt genera. Galenus, l. de febrium different. cap. tria eorum genera constituit, atque alia inseparabilia, alia propria, alia inseparabilia et propria simul nominat. Inseparabilia illa appellat, quae affectum significant, et ab effectu separari non possunt, et omni, sed non soli competunt, a quibus non licet argumentari affirmative, sed solum a negatione talium signorum ad negationem affectus procedere. Exempli gratia; incepisse a caussa aliqua manifesta, est a diaria inseparabile signum, et sequitur: Haec febris non incepit a caussa manifesta: Ergo non est diaria. Non vero sequitur: Haec febris incepit a caussa manifesta. E. est diaria. Propria sunt, quae soli, sed tamen omni non conveniunt. Propria et inseparabilia sunt, quae soli et omni conveniunt.

Ex hac divisione aliae oriuntur signorum apud Medicos differentiae. Nominantur enim apud Graecos , apud Latinos inseparabilia, assidentia, comitantia, supervenientia, mox seu post apparentia: quae quomodo differant, non omnes satis explicant. Commodissime autem ita distingui posse videntur. Signa . sunt, quae morbi essentiam consequuntur, et cum eo necessario cohaerent, ideoque necessario mox in principio morbi adsunt, et â morbo separari non possunt, ac omni tali et semper conveniunt; et ubi sunt, affectum illum ad esse necessario significat. Verum cum rarissime ex uno signo proprio affectum cognoscere liceat: plerumque signa pathognomonica constituuntur ex pluribus conjunctis, quae si seorsim sumantur, pathognomonica non sunt. Ita nec respiratio difficilis, nec tussis, nec febris continua per se et separatim sumta sunt signa pleuritidis: verum respiratio difficilis, febris continua, tussis, dolor pungens, pulsus durus et serrinus, ut loquuntur, si simul appareant, pleuritidis signa pathognomonica sunt.

Signa . , id est, assidentia sunt, quae a mordo inseparabilia non sunt, neque ejus essentia necessario cohaerent, neque semper adsunt, sed : interdum, praeter pathognomonica, mox a principio apparent, interdum postea succedunt, quandoque etiam nullo morbi tempore adsunt, ut Galenus, 1. aph. 12. docet: ideoque ipsum morbum, ejusque speciem non indicant, sed conditionem aliquam ejus significant, et efficiunt, qualia sunt in pleuritide, quod aeger facilius decumbat in latus affectum vel oppositum, quod dolor adscendat ad jugulum, vel hypochondria.

Signa Sub his et forsan complecti liceret. , ut Galenus ait: et sunt nonnulli, qui , , et pro eodem signorum genere habeant: tamen ab autoribus artisMedice disjungi videtur. enim, ut dictum, sunt, quae ipsum morbum non indicant, ejusque essentiam non consequuntur: familiaria tamen morbo sunt, ejusque aliquam conditionem, et differentias manifestant. vero, et sunt, quae neque morbi naturam ac speciem, neque ejque conditionem significant, sed ejus mutationem solum indicant. Suntque haec triplicia: alia enim sunt signa coctionis et cruditatis: alia, quae salutem et mortem significant: alia seu decretoria, quae solutionem morbi praenunciant, ut Galenus, 1 de crisibus cap. 14. et. 3. de cris. cap. 4. docet.

Signorum fontes. 1. Essentia liter inhaerentia. SIgnorum autem fontes etsi plures sint: ad tres tamen redigi posse videntur. Primo enim sumuntur signa ab ipsa rei natura et essentia, sei, ut Galenus loquitur, cap 8. artis med. , id est, ab essentialiter inhaerentibus, sive res illa sit morbus, sive caussam sive simptoma. Saepe enim res ex se, seu ex propria natura manifestae sunt, atque earum magnitudo, color, figura atque alia, quae ipsis essentialiter inhaerent, manifesta sunt, et visui sese offerunt, ut aliis signis opus non sit. Quorum vero naturae non ita in propatulo positae sunt, ex aliis signis cognoscuntur; et quidem duabus viis ad quodvis demonstrandum et cognoscendum progredi possumus, a caussa nempe, et ab effectu.

2. Effectus. Secundo itaque petuntur signa ab effectibus, id est, omnibus, quae sanitatem, morbum et caussas morborum insequuntur, accidentibus et symptomatibus, sive sint laesae actiones, sive excreta et retenta mutata, sive qualitates corporis mutatae. Quas res nonnulli speciatim considerant, atque, ita plures signorum fontes constituunt.

3. Caussa. Tertiô â caussis, sive sint externae, sive internae, sive per se, sive per accidens, sive quaecunque aliae. Huc pertinent quaedam, quae quia signa manifestiora exhibent, nonnulli pro peculiaribus signorum fontibus ea habent. Talia sunt habilitas seu dispositio corporis, et hinc facilis vel difficilis in hunc vel illum morbum lapsus. Ille enim monstrat similem temperiem, hic contrariam. Homo enim natura calidus facile morbis calidis corripiturm difficulter frigidis. Hic etiam referenda ea sunt, quae juvant et nocent. Ea enim, que morbum augent, argumento sunt, morbom habere convenientiam cum re, quae morbum augent. si aliquid juvat et prodest aegroto, contrariam morbo naturam ei inesse indicio est. Homo enim sanus gaudet similibus, laeditur contrariis: aeger contra gaudet contrariis, laeditur similibus.

His signorum fontibus addunt nonnulli similia et dissimilia. Per simile vero et dissimile intelligitur vel corpus, quod alteri corpori, aut sibi ipsi confertur; vel pars, quae alteriparti, aut cum seipsa comparatur. Nonnullis tamen videtur, quod similitudo et dissimilitudo non peculiaris signorum fons sit, sed ratio potius alia signa apte inter se conferendi. Atque id est, quod Hippocrates, in lib. de iis, qua in Medicatr. fiunt, l. 1. praecipit: similia an dissimilia sint, a principio inspiciendum. Ut autem recta fiat comparatio, requiritur praecipue, ut ejus, cum quo fit comparatio, certa habeatur notitia, et ut Galenus, in comm. docet, aegrorum Medicus cognita habcat. Nisi enim id, quod comparatur cum alio, notum sit, nullum certu signum similitudo aut dissimilitudo exhibere potest, atque in comparatione decipi facile est: ut illi Empeirico accidit, referente Galeno, commento. 1. in loc. allegat. qui contendebat, humerum non esse luxatum; quia alteri humero similis plane apparebat, ignorans, alterum quoque humerum luxatum fuisse. Ita si aeger aliquis habeat nares acutas, oculos cavos, tempora collapsa, non mors mox praedicenda est: sed videndum, an non naturalis sit ea aegri facies. Unde patet, plus fidendum esse ei Medico, qui saepius cum aegro versatus est, quam alii, cui plane ignotus est. Ad hunc signorum fontem etiam referuntur communiter vagantia mala. Gomparantes enim hunc aegrum cum aliis plurimis, qui communi aliquo morbo aegrotant, eum etiam eodem malo laborare non sine caussa suspicamur.

POstquam haec in genere de signis tradidimus, jam ad species accedendum. Et cum corpora sint duplicia, sana et aegra, corporisque sani, quod neutra sub se complecticur, quaeda sit differentia et latitudo: Primo qua ratione sani corporis ejusque partiu costitutiones varie cognoscedae sint, dicedum. Idque summe et maxime necessarium est, ut inde recessum a naturali statu in morbis colligere, et cuique convenientia remedia Medicus praescribere possit.

COgnito hoc modo saluberrimo corpore, non difficile est corpora a perfecto isto statu deflectentia cognoscere: quae duplicia sunt, aegra quaedam, quaedam adhuc sana. AEgra â sanis actionum laesione discernuntur, terminusque, qui sana et aegra corpora discernit, sensibilis actionum laesio est. Quae autem actiones nondum sensibiliter laesas habent, ea omnia adhuc sub sanis comprehenduntur. Eorum tamen magna latitudo est. Quaedam enim in similarium temperatura ab optimo statu deflectunt; quaedam in Organicarum compositione; quaedam in utrisque: et quidem vel in aliquibus, vel in omnibus; rursusque defectus ille nunc magnus, nuc parvque est.

Et primo temperiem quod attnet, auctores in tem peramentis illis ab optimo statu deflectentibus describendis variant nonnihil. Quod enim ab aliis humidum et calidum, illud ab aliis sanguineum; quod calidum et siccum â quibusdam, illud ab aliis biliosum, quod frigidum et humidum, ab aliis pituitosum; quod frigidum et siccum, ab aliis Melancholicum nominatur. Qua de re quid sendendum sit, supra lib. 1. cap. 4. dictum. Tolerari nimirum istae appellationes possunt, si recte explicentur, et non ab humoribus excrementitiis, sed alimentariis, et ipsa sanguinis in variis corporibus diversitate sumantur. Ideoque hisce nominibus postea, rem potius spectantes, sine discrimine utemur, et signa temperamentorum ab optima corporis temperie deflectentium explicabimus.

Corporis calidi, in bumiditate et siccitate temperati signa. Corpora calidiora ergo, in siccitate vero et humiditate fere moderata, talia se tactui ostendunt, pilis abundant in toto corpore, et his flavis ac crassioribus; sunt graciliora, quantum ad pinguedine, et pinguia non sunt. Sciendum enim quod duplex est crassities, quae dicitur, id est, carnosae substantiae abundantia; altera, quae , id est, habitus pinguis crassusque nominatur. Ad motum sunt alacria et robusta, ad iram prona; faciei color est rubicundior, quam temperati corporis; a caussis calidis facile laeduntur.

Corporis calidi et sicci signa. Si calori siccitas conjungatur, quos Biliosos appellant, corpus erit calidum, durum, gracile, macilentumque, tam quo ad carnosam substantiam, quam quoad pinguedinem, pilosum, pilique erunt nigri et crispi: pulsus arteriarum erit magnus, venaeque magnae. Iracundi sunt tali temperie praediti, pertinaces, rixarum amantes, pauca appetunt, etsi plura concoquere possent: ad generationem masculorum aptisunt.Calidi et bumidi. Si calori humiditas jungatur, quod temperamentum sanguineum nominant, erit corpus calidum et molle, multo sanguine abundans, latis venis praeditum, carnosum: atque hoc temperamento praediti in juventute frequenter haemorrhagiam narium pati solent: et si humiditas nonnihil excedat, ad morbos quoque e putredine ortos proni sunt.

Frigidi. Si corpus sit frigidius, id tactu tale apparebit, erit pingue, segne et tumidum, ac molle, glabrumque: frigidis facile laeditur, thoracem obtinet angustum et glabrum, venasque angustas, quae vix apparent: timidique sunt ac subtristes tali temperamento praediti, color ad albedinem vergens: plus apperet, quam possit concoquere; et si frigus valde excedat, corporis color erit lividus, pili sunt albi, tenues, et exigui plerumque incrementi.

Frigidi et bumidi. Si jungatur frigiditati humiditas non multa, nec ipsa frigiditas sit magna, corpus erit colore album, pingue, crassum, molle, pili ruffi, qui ad pallorem vergant. Si vero frigus cum humiditate sit intensius, corpus erit crassum, colore lividum, valde giabrum, capillus planus, venae delitescentes. Tali qui temperamento sunt praediti, hebeti sunt ac tardo ingenio; et fere ad omnia ignavi minusque expediti, simplices et ad iram minime proni.

Frigidi et sicci. Si frigiditas siccitati copuletur, corpus tale tactu deprehendetur, erit macilentum, giabrum, pallidum. Talique praediti temperamento incessu sunt tardi, vultu demisso, oculis constantibus.

An melancholici sint ingeniosissimi. Verum hîc dubitatio non contemnenda occurrit. Nam cum supra dictum sit, in corpore temperato omnes actiones perfectissimas esse: a plurimis tamen constitutio melancholica, quantum ad ingenium, praefertur. Ita enim habet problema primum Sectionis 30. apud Aristot. Cur homines, qui ingenio claruerunt; vel studiis Philosophicis, vel in Republica administranda, vel in carmine pangendo, vel in artibus exercendis, Melancholicos omnes fuisse videamus, et alios ita etiam, ut vitiis atrae bilis infestarentur, ceu inter Heroas de Hercule fertut?

Corporis temperati actiones perfectissima. Primo autem id, quod supra dictum, omnino verum existimamus, corporis temperati actiones omnes esse perfectissimas, simul scilicet sumptas, et proinde animales quoque in temperato esse optimas, hominemque temperatum vi sentiendi, imaginandi, menorandi ac ratiocinandi valere, et has omnes functiones recte exsequi, esse acutum, sagacem, docilem, ingeniosum, prudentem, veritatis amantem. Nam cum beneficio Spiritus animalis istae actiones fiant, quo ille est purior et melior: eo etiam omnes actiones redduntur elegantiores. Optimus autem est in corpore temperato. Etsi vero in intem peratis aliquae actiones nonnunquam superare videantur: tamen in aliis est quidam defectus. In uno Phantasia plurimumvalet; sed memoria parum viget: in alio viget memoria, sed phantasia infirmior est: in alio intellectus vacillat. Imo ipsae intellectus actiones in, omnibus non aeque felices sunt: alius subtiliter contemplatur et invenit; alius facilius ab aliis tradita discit et arripit; alius judicii dexteritate valet, et de omnibus rebus dextre judicat. Haec vero emnia si conjungantur, felicissimus est temperatus, qui solertia, inventione, ingenio, discendi facultate et judicio et opinionum dexteritate ac consilio valet. At ex intemperatis singuli in uno valent: in reliquis parum passunt, ut postea, ubi de signis temperierum cerebri dicetur, patebit. Quid vero jam de Aristotelis problemate sic sentiendum, et quid melancholici in hoc genere valeant, dicendum. Primo a. hoc observandum, per humore melanholicum hîc non intelligi humorem excremenritium, sed quartam Melancho lici duplices. sanguinis partem. Deinde sciendum, et respectu humoris naturalis et alimentarii melancholicos esse duplices. Primo enim dicuntur melancholici, qui a natura frigidum et ficcum sanguinem habent, et proinde respectu partis temperatissimae sanguinis bono sanguine minus abundant. Et de his problema Aristotelis accipi non potest. Tantum enim ab est, ut hi ingeniosissimi et ad artes omnes aptissimi sint, ut potius sint ingenio obtuso et stupido, coloreque corporis livido et plumbeo: neque sine caussa. Frigida enim et sicca humoris hujus temperies motum spirituum animalium hebetat, animum timore replet, et ad actiones ingenii ineptos facit.

Qui inganiosi. Deinde melancholici dicuntur ii, qui natura bono et copioso sanguine abundant; cui pars tamen quaedam crassior et siccior permista est, quae licet ipsa absolute calida et humida sit, atque ipsa formae sanguinis particeps: tamen respectu partis temperatissimae sicca dicitur. Nonnulli eam feci vini comparant, neque plane inepte. Sicut enim robur suum vinum a parte illa crassiore, quam Tartarum appellant, non parum habet: ita et crassior haec sanguinis pars robur quasi sanguini addit reliquo, inprimis cum attenuatur et veluti funditur. Unde et ipse Aristoteles, loco allegato, vino Melancholiam confert, cum utrumque sit. Hinc videmus nonnullos, ubi paulum vino incalescunt, multo felicius versus scribere, vel in concione loqui, quam jejunos.

Nam ad exercendas artes, quae magis natura, quam doctrina constant, qualis est Poesis, natura est multo alacrior, quando Spiritus incalescunt et funduntur quasi, intra certos tamen limites: id quod optime fit in humare melancholico. Hic enim incalescit et quasi in Spiritus resolvitur a vino: biliosus vero sanguis ab eodem nimis effervescit, Spiritusque nimium incalescunt. Habet nimirum se res, ut in Spiritu vini, qui ex vino Malvatico, alioque generoso longe praestantior, quam ex alio minus generoso vel etiam minuscalido elieitur. Talis humor vero non generatur, nisi in corpore, in quo antea bonus sanguis abundat; unde sanguinei procedente aetate fere plurimum hujus humoris cumulant, atque ita ex sanguine bono et humore hoc crassiore sit mistura actionibus ingenii exercendis valde apta. Ex quibus patet, tales, de quibus loquimur, Melancholicos ab optimo corporis habitu multum non abesse, et longe majorem boni sanguinis copiam habere, quam vel pituitosi vel biliosi habent. Docuit hoc ipsum Hippocrates, lib. de statib. t. 39. ubi scribit: Nihil inter omnia, quae in corpore sunt, ad prudentiam conferre, quam sanguinem, inprimis cum in constanti habitu persistit. Nam qualis sanguis, talis Spiritus; qualis Spiritus, talis animus: ex optimo vero sanguine optimus et purissimus Spiritus.

Hinc caussam reddere non difficile est, cur Melancholici ad actiones ingenii obeundas reliquis temperamentis sint promptiores; nimirum propinqui sunt bono corporis habitui, et sanguinem ita constitutum habent, Spiritusque copiosos et puros et omnino ad actiones ingenii aptiores, quam biliosi vel pituitosi. Et si sanguis, quatenus nimirum calidus et humidus est, et ab optima temperie abest, simplices et stolidos facit, seu ut Galenus, 1. de nat. human. t. 39. habet, , cum humiditas intellectui officiat et animus prudens sit in sicco spiritu: a crassiore hac et sicciore parte sanguis in melaneholicis temperatur. Praeterea studiis et animi intentione spiritus et sanguis exsiccatur, unde Plato anjmumtum efflorescere, cum corpus deflorescit, dicebat. Atque ita Melaneholica haec constitutio magis, quam reliquae temperaturae, ab optima deflectentes, ad disciplicas et artes est apta. Cum enim intelligentem Phantas mata speculari oporteat, accidit, ut dexteritas in intelligendo a phantasiae praestantia no parum dependeat. Phantasia vero plurimum valent melancholici. Etenim humoris melaneholici natura est, ut sit et magnam spirituum copiam suppeditet. Interea tamen, quod antea diximus, si omnes intellectus operationes respicimus, temperatissimus homo eas omnes feliciter expedit: in quibusdam vero Melancholici, et inprimis phantasia valent; cum haec sit hominis melaneholici conditio, ut rectorem actionum principium mentem ingenti phantasmatum varietate afficiat.

Ideoque melancholici in iis artibus et disciplinis plurimum valent, quae expeditiorem et pertinaciorem phantasiam potius, quam subtiliorem intellectum postulant. Et melancholici non semper caeteris sapientiores aut omni ex parte ingeniosiores sunt, sed fere prudentiores et majores cunetatores. Nam et hoc hisce, quae dicta, addendum, Melancholicos in disciplinis ea quoque de caussa praestiantiores reddi, quod laborum sunt patientes; quod quantum in ommbus rebus possit, extracontroversiam est, ut Galenus, 3. de decretis Plat. et Hippocr. cap. 2. testatur, dum probo ingenio praeditum non exercitatum inepto exercitato pejorem esse dicit. Et ut quaestionem hanc cum Aristotele, e quo eam produximus, concludamus, ejusque authoritate confirmemus: In quibus (inquit Aristoteles) multa et frigida bilis est atra, hi stolidi sunt et ignavi: in quibus permulta et calida, ii perciti, et ingeniosi, amasii, propensi ad omnem excandescentiam et cupiditatem, nonnulli et loquaciores: quibus vero calor ille remissior, temperatior et ad mediocritatem quasi redactus est, ii sunt longe prudentiores; et quanquam aliqua in parte minus excedunt, aliis tamen in rebus caeteris sunt praestantiores; alii in studiis literarum, alii in artibus, alii in Republica.

Porro cum supra, lib. 1. cap. 4. quandam corporum differentiam secundum numerum Planetarum ab Astrologis petitam adduxerimus, atque ea non nemini arrideat: earum etiam differentiarum signa secundum ordinem Planetarum addemus.

Saturnini. Saturnini igitur sunt pallidi et fusci, cutem habent siccam, nigros pilos, atque ipsi rebus nigris delectantur, oculos habent parvos, pulsum parvum, incessum tardum et lentum, sunt timidi, maesti, solitudinem amant, sunt cunctatores, avari, res graves et tardarum molitionum, ac alia studia tractant, in quibus non corporis levitate et agilitate opus est, sunt taciturni, paucorum verborum, laboriosi, somnia habent terribilia, obscura, de cadaveribus, sepulcris, tenebris, Daemonibus, rebus nigris. Atri nimirum in iis humoris abundat copia, Spiritus sunt minus agiles, sed sixi et pauciores; lien inter viscera potens est. Unde alii, ut dictum, omnia, quae Saturninis attribuunt Astrologi, a Melaneholia deducunt.

Jovialei. Joviales sunt formoli, facie rosea, adspectu jucundo, venerabili ac omnino majestatem aliquam et dignitatem prae se ferente. Oculi eorum plerumque sunt nigri, corporis hasent justam staturam, pulcram, omniumque membrorum aptam compositionem, habitus corporis est , atque inter pingues et macilentos medius, sanguine abundant et spiritus copiosos lucidos habent. Hinc sunt mites, laeti, ingeniosi, benefici, moderati, amicorum amantes, justi, moresque omnes ad venustatem compositos habent: in cessusque eorum est moderatus.

Martiales. Martiales bile abundant, corpus macilentum potius habent, quam pingue, faciem rubram et subsuscam, oculos minaces et flagrantes, pectus latu, erectam cervicem. Sunt ad iram propensi, contentiosi, audaces et saepe praecipites, periculorum contemtores, seditiosi.

Solares. Solares sunt colore subflavo aut croceo ad rubedinem tendente, capillos habent flavos, aureos, et erispos, oculos nigros protuberantes, faciem pienam, incessus est mediocris nec tardus, nec celer. Sanguinem habent calidiorem et Spiritusfortes. Hinc sunt homines tales compositi ad humanitatem, sapientes, aperti et nonesti, ac ad honestatem omnia dirigentes, fortes, magnifici et ad alta adspirantes, et quadoque superbiae spiritu inflati.

Venerei sunt pulchri et venuiti, ad foemineam tamen pulcritudinem et mollitiem accedentes, delicati; locor iis est rubeus vel ex candido in nigrum deflectens, oculi sunt flagrantes, scintillantes et quasi lascivientes, supercilia et labra subtilia; sunt mansueti, laeti, conversatione jucunda, joc s, choreis, cantu, musica delectantur, lascivi sunt, corporisque inprimis mundiciem et ornatum amant.

Merturiales. Mercuriales sunt macilenti et graciles, corpore potique porvo quam magno, facie subpallida, parvos habent oculos, eosque intra orbes reconditos, subtilia labra et nasum, faciem etiam in aetate virili juvenilem, raram barbam, vocem expeditam, spiritus lucidos. Unde homines sunt sagaces et intelligentes, subtiles, rerum secretarum et subtilium studiosi, memoria valentes, facundi, sed inconstantes, et si Mercurius sit infelix, astuti, fallaces, versuti, mendaces, et qui faciunt candida de nigris, et de candentibus atra.

Lunares. Lunares tandem sunt corpore magno, pingues, crassi, albi; instabiles et qui modo hac modo illa re delectantur.

Verum ista omnia de constitutionibus corporum simplicibus sunt intelligenda: accidit tamen non raro, ut mistae quaedam, constitutiones corporis sint, quae ex mistis signis dignoscuntur. Atque id maxima parte pendet ab inaequali membrorum principalium temperie. Non enim semper temperatura partium sibi mutuo respondet, sed quaedam est inaequalitas. Et quae hactenus diximus, clariora fient in sequentibus, in quibas de signis partium corporis in specie agemus.

ET ut a cerebro incipiamus, Galenus, Artis Med. cap. 10. fontes sex constituit, e quibus signa temperiei cerebri peti possiunt. 1. totius capitis, dispositionem. 2. Sensitivarum operationum. 3. Practicarum, id est, motus voluntarii virtutem et vitia. 4. virtutem et vitium actionum principum, scilicet quae ad mentem et intellectum pertinet. 5. Actiones naturales, et tandem alterationem, quae cerebro ab extrinsecus accidentibus, aere ambiente, odoribus etc. accidit. Verumenim vero fontes hos ad supra propositos facile reducere possumus, nim. ad ea quae secundum essentiae rationem cerebro insunt; deinde ad ea, quae necessario haec consequuntur, qualia sunt actiones et quaedam accidentia, atque inprimis capillorum capitis constitutio.Etsi enim quod primum fontem attinet, cerebrum lensibus externis obvium no sit: tamen quia ejus magnitudo et conformatio magnitudini et conformationi cranii respondet: magnitudo et figura capitis de magnitudine et conformatione cerebri testantur: ideoque prio petemus signa ex magnitudine et conformatione capitis: deinde de signis agemus, quae suppeditant ejusdem actiones, quarum aliae cerebro propriae sunt, quae partim in cerebro terminantur, ut ratio, memoria, phantasia, sensus communis, sonmus, et vigiliae; partim a cerebro prodeunt et in aliis extra illud membris excentur, quales sunt actiones sensuum externorum et motus voluntarius: aliae vero communes cum aliis partibus, ut actiones naturales, nutritio scilicet et excrementorum expulsio. Ad actiones has pertinet etiam vis resistendi actionibus causarum extrinsecus occurrentium. Tertio de signis, quae ex capillis petuntur, agemus.

Magnitudo capitis quid indicet. Haec ergo ut ordine videamus, Prius de signis quae ex magnitudine et figura capitis sumuntur, dicendu. Et primo magnitudinem. quod attinet, magnum et parvum caput dicitur respectu caeterarum corporis partium, quarum excedit talis magnitudo capitis. Nam partium omnium corporis esse debet, et corpus bene constitutum si sit magnum, ei etiam magnitudo capitis respondet; si vero corpus minus sit, itidem ei proportione caput respondet. Si ergo corpus Caput parvum. sit magnum, caput vero parvum, malum indicium. est. Nam cerebrum in tali capite etiam parvum erit, et proinde spirituum animalium generationi minus sufficit; qui tamen in corpore bene constituto, et inprimis magno, satis copiosi sint necesse est, in tot usus scil, destinati. Inserviunt enim spiritus animales, et cerebro subministrantur omnium sensnum externotum organis, oculis, auribus, naribus, linguae, tactui per totum corpus. Deinde per eosdem partium omnium motus administrantur, et variis actionibus plurimi absumuntur; iidem imaginationi, memoriae, ratiocinationi inserviunt. Esse igitur in hornine bene constituto cerebrum satis amplum oportet, e quo, tanquam e promptuario, omnium actionum organis spiritus suppeditari possint. Aut si omnino satis copiosi generentur Spiritus, in angusto tamen cerebro satis bene moveri non poterunt, sed vel coarctati haerebunt, vel concitati impetuosius movebuntur. Unde plerique parvo capite praediti instabiles sunt et multa inconsiderate agunt. Praeterea e corpore vastiore sursum missi spiritus libere discurrere. seseque animae idoneum instrumentum praebere nequeunt, unde virtus animalis corpori regerido par non erit, et actiones omnes imbecilliores minusque expeditas exsistere necesse est Male etiam temperatum cerebrum caput parvum significat. Nam cum virtusformatrix, seu potius calor, quo tanquam primo instrumento anima utitur, imbecillior fuerit, quam ut satis materiae attrahere potuerit, aut materia ipsa ita cruda et crassa, ut trahenti virtuti non obtemperaverit: utrumque cerebri inteniperiem, inprimis siccitatem, arguet.

An caput parbum semper maium. Atque ita Galeno parvum caput pro reliquo corporis modo semper malum est. Avicennas tamen parvum caput, si figuram concinnam habeat, laudat; atque reperiri omnino talis figura capitis potest, siquidem materia per se proba sit et virtus formatrix et calor fortis, materia vero pauca. Et Aristoteles, 30, sect. problem. 3. Homines esse scribit. Verum cum homini cerebrum majus, quam brutis, ad plures et nobiliores actiones obeundas darum sit: merito caput respectu reliqui corporis parvum suspectum est. Cum enim in homine, utpote ratione praedito, plures actiones a cerebro proveniant, officinam quoque ampliorem esse oportet. In parvo autem capite, ut dictum, parum cerebri est, et pauci Spiritus continentur; aut si copiosiores sint, angustia loci vim sua perdunt et quasi suffocantur aut clausi excandescunt et exuruntur. Neque figura concinna istum magnitudinis et loci defectum compensare potest. Quod vero Aristoteles homines esse dicit, id ita accipiendum. Quibus caput parvum est, iis Sbiritus propter loci angustiam celeriter moti discursus quide prom ptitudinem efficiunt; firmitas vero ratianis, cogitationis et memoriae, tanta in iis non est, caeteraeque actiones animales imbecilles esse solent. Galenus autem bonitatem constitutionis cerebri ex omnium actionum integritate et perfectione aestimat. Vel laudat Aristoteles caput parvum, non simpliciter collatum cum magno, sed cum magno, quod simul humidum est, in quo propter spirituum crassitiem et torporem, actiones omnes segnius et ineptius obeuntur; sicut hoc in pueris apparet, qui postea tamen, ubi humidum superfluum aetate exsiccatur, prudentiores fiunt. Si vero accedat, ut, ubi adoleverint, caput grandius, et excrementosum retineant, stolidi manent.

Magnum vero caput non semper bonae constitutionis signum est: quia copiosior materia non semper in concinnum ordinem redigi potest, neque etiam spirituum vitalium, e quibus animales generantur, quantitas sufficiens semper transmittitur: sed tum bonum est indicium, cum concinnam figuram habet, et annatas partes, utpote cervicem, spinam et totum nervosum genus respondentia. Partes enim, quae quocunque modo a cerebro pendent, aut ab eo aliquid accipiunt, considerandae. Ex occipite autem quasi truncus collum prodir. Ergo si id amplum sit, magnasque, quibus constat, habeat partes, ossa, musculos, tendines, ligamenta, ipsi insideat pars capitisposterior itidem magna: tum omnia mutuo sibi respondent, cerebrumque bene constitutum significant. Indicio enim hoc est, virtutem formatricem validam fuisse, quae materiam etiam copiosam recte informare et elaborare potuerit, neque materiae copia quasi victa et obruta in corpore succubuerit, et materiam ipsam bonam ac tractabilem fuisse, quae ductum virtutis facile fecuta fuerit. Arguitque caput homines sensuum vigore praeditos, ingenio et judicio volentes, et ad quaevis peragenda aptissimos. Si autem ista fefuerint, materiae tantum copiam significat, virtutem vero imbecillem, quae materiae tantae impar fuerit, et propterea bonae constitutionis capitis indicium esse non potest. Et tales plerumque sunt stolidi et indociles.

Figura capitis. Figuram capitis quod attinet, naturalis et quae optima sit capitis figura sphaerae assimilatur, ad latera utrinque leniter compressae, ita ut compressio illa ab auribus versus anteriora porrigatur. Haec enim figura usibus cerebri accommodatissima est. Nam cum tot actionum, ut ante dictum, cerebrum fons et officina esse debuerit, merito figuram capacissimam requirebat, in qua copiosi spiritus generari, contineri, libereque et expedite moveri possint. Imo et ad speciem et pulcritudinem et ad robur figura haec capacissima et aptissima. Comprimi autem in lateribus anteriora compressionem vergere, quoniam sensuum organa eo dirigi oportuit, quo progressus fit animalis. Qui ergo hanc figuram capitis habent, ii vigorem et alacritatem sensuum obtinent, pollent ingenio, judicio et memoria, et robore corporis praestant.

Quae vero capita ab optima ista figura recedunt, ea generaliter a Galeno nominantur, in quibus scilicet vel anterior vel posterior vel utraque eminentia de est, ut vel retro solum, vel ante, vel sursum fastigiata talia capita appareant. Nam sciendum de hoc vocabulo, qui. in genere dici, qui acuminato sunt capite et fastigiato, in quamcunque etiam partem eminentia promineat: in specie autem dicuntur, quibus altera eminentia deficiente, reliqua admodum est fastigiata et turbinata. Galeno nominatur. Et ii, qui caput hoc modo figuratum obtinent, imprudentissimi sunt, petulantissimi, fraudulenti et aliis vitiis turpissimi, multis quoque morbis, quos Hipp. 6. epid. c. 1. recenset, obnoxii.

Variis autem modis caput acuminatum reddi potest. Primo enim fieri potest, ut priori eminentia non deficiente, posterior tamen paulo major sit, quod per se malum signum non est. Potissimus enim ventriculorum cerebri ibi continetur, et radices inde agit spinalis medulla. Itaque si cervix tota, imo reliqua ossa huic respondeant, multum bonae materiae adfuisse indicio est, ex qua caput formatum sit; si tamen etiamfiguram concinnam habeat. Si autem in gracili, praelongo et invalido collo occiput tantum emineat magnitudine, aut deforme sit: malum signum est, et materiae tantum inutilis copiam, facultatis vero formatricis debilitatem significat.

Ita et de syncipite res se habet. Nam et illud, non plane deficiente posteriore eminentia, eminentius esse potest. Idque si bonam habeat figuram, visus, gustus, olfactus sese bene habeant, indicio est, materiam licet quodammodo abundantem i valida tamen virtute in partis illius augmentum recte dispositam et elaboratam fuisse. Contra vero si cum figura informi et indecora sit conjuncta ea magnitudo, sensusque sint debiles, facultatem imbecillem, quae copiosam materiam recte elaborare non potuerit, lignificat.

Deinde fieri potest, ut vel anterior eminentia desit et posterior emineat, vel posterior desit et anterior emineat, vel utraque deficiente caput acuminatum quasi et faitigiatum sit. Itaque quibus anterior eminentia deest aut depressum est synciput, ii sensus omnes imbecilles et stupidos habent, sed memoria et robore corporis non raro valent; quoniam nervi motorii a parte posteriore cerebri propagantur. Quibus contra posterior eminentia deest, sensus externos et internos integros habent, sed memoria et robore corporis destituuntur. Qui utraque eminentia destituuntur et caput sursum valde extuberans habent, ii ad actiones omnes sensuum, rationis, judicii, memoriae sunt inepti, et robur corporis imbecillum habent, propter cerebri angustiam, nervorumque exilitatem, quale caput Thersitae Homerico attribuitur, et tum, exprimitur.

Ut autem anteriore et posteriore eminentia deficiente caput ad latera prope aures extuberer, eam figuram reperiri Galenus negat, aut si reperiatur, quod Petro Apponensi, Conciliatori dicto, et Vesalio compertum est: talem tamen hominem, cum monstrosus sit, vitam diu ducere non posse censet, 9. de usu partium cap. 17. aut si diu vivat talis homo, certe ad actiones animales erit ineptissimus. Nam cum naturaliter quidem caput versus anteriore et posteriora extuberet, si extuberatio illa non nihil augeatur, malum adeo signum non esse potest. Verum cum caput naturaliter in lateribus sit compressum, si conformationis vitio accidat, ut caput versus latera dextrorsum ac sinistrorsum protuberet, fieri no potest, quin statim una contentarum partium situs ordoque perturbetur. Itaque et materiae ad conformationem ineptae, et facultatis formatricis imbecillis talis figura indicium est.

Capitis bitiosa figura. Atque ut ista in summam quasi contrahamus: Vitiosum semper caput est, quod sive una parte, sivepluribus magnitudine et eminentia justa destituitur. Magnum quoque et quacunque parte eminens bonum signum non est, nisi virtutis validioris, quae etiam copiosam materiam claborare potuerit, signa adfuerint.

Signa ab actionibus animalibus. Secundo actiones animales de constitutione cerebri signa praebent. Cum autem illae, ut diximus, sint variae, certissima signa suppeditant actiones prineipes dictae. Cum enim cerebri ipsius sint propriae, nec mediantibus aliis organis fiant, ficut actiones sensus et notus: hae actiones per seipsas principii sui signa sunt: sensus vero et motus a solo cerebro non obeuntur, sed per nervos, musculos et sensuum instrumenta administrantur. Etsi vero actiones principes alii aliter numerent: vulgatissime tamen tres recensentur; Phantasia, memoria et ratiocinatio: quarum virtutes et vitia de constitutione cerebri testantur. Primo autem loco nominat Galenus , id est, sagacitatem ingenii, quae Aristoteli, in fine prior. Analyticor. quaedam est, , id est, perspicacitas cito medium seu caussam rei colligendi et inveniendi. Atque hanc ingenii solertiam tenuitaris partium substantiae cerebri signum esse Galenus docet.

Tenuitas Cerebri quid. Verum quid per tenuitatem intelligendum sit, non satis explicat, neque idita planum est. Reprehendit primo hic Galenum Argenteriae, quod alibi solis qualitatibus primis contentus ad eas solum actiones referat, hic vero praeter qualitate illas tenuitatem. substantiae addat, neque tamen quid per tenuitatem intelligendum sit explicet. Verum enimvero Galenus facile excusari potest, Etsi enim maxima primarum qualitatum omnium vis sit: praeter as tamen aliquid etiara in partibus reperiri, quod facile explicari no potest, et vel nomine modi substantiae, vel venit, negari non potest. Deinde et conformatio ac organica compositio ad partium comstitutionem requiritur. Non male ergo hic Galenus etiam tenuitatis mentionem facit. per quam quid intelligendum sit, videndum. Quidam hîc per tenuitatem spirituum tenuitatem intelligunt. Verum etsi spirir tuum renuitas quoque ada multum faciat: tamen Galenus expresse hîc ipsius substantiae cerebri tenuitatem, non spirituum tenuitatem nominat; Alii per tenuitatem intelligunt luciditatem, puritatem ac aeream quasi naturam aemulantem dispositionem, ob quam et ipsi spiritus tenues et puri in indagandis rebus sine impedimento permeare, discurrere, resque cogitatione comprehendere possint; cujus contrarium in crassa cerebri substantia, veluti in turbulento et caliginoso aere, accidat. Si enim in serena aeris constitutione homines ad omnes actiones aptiores sunt, quam in crasso, nebuloso et caliginoso aere, atque homines, propter locorum et aeris diversitatem, alii aliis subtiliores perhibentur: multo magis domesticaet inteina cerebri constitutio aeri vespodens ad hanc remplurimum facier. Verum luciditatem quod attinet, an ea in cerebri corpore opaco admitti possit, valde dubito: puritas rectius admittitur. Omnino enim ex puriore materia conformatum cerebrum ad omnes actiones aptius esse, probabilius est; et tandem illud probabilissimum, per tenuitatem, substantiae modum substantiae et organicam compositionem hîc intelligi, quae ut aliis partibus, ut alia cordi, alia Epati, alia renibus, alia pulmonibus, ita et cerebro sua est, et quae etiam secundum individua nonnihil differt. Etsi enim, ut Argenterius scribit, cerebrum viscidum, frigidum, crassum, terrenum et grave in mortuis videatur: tamen in viventibus procul dubio latis constitutio ejus est, ut spiritus sese in omnes partes ejus penetrare facile possint; sicut et per nervorum medullam spiritus animales in omnes partes influunt: etsi in mortuis nulli meatus manifesti appareant. Atque ista cerebri conformatio procul dubio alia est in aliis: et qui talem habent cerebri conformationem, ut spiritus animales libere et sine impedimento moveri et discurrere possint per omnes partes, ii procul dubio tenuem cerebri substantiam habere dicuntur: quibus contrarium accidit, ii crassius habent cerebrum. Aristoteles, 2 part. Animal. cap. 4. cum so lertiam ingenii ex tenuitate et puritate sanguinis deducit, idem dicit. Nam sanguinem omnia in corpore aemulantur, et si sanguis sit purus et tenuis, inde etiam puri et tenues spiritae generantur, et substantia cerebri etiam naturam sanguinis repraesentat. Optima tamen etiam cum tenuitate debet esse temperies. Immoderatior enim calor sanguinis et spirituum usum rationis et ingenii turbat. Corpora tamen talia robore raro excellunt, eo quod quantum solertiae anmi accedit, robori corporis decedit. Quibus vero sanguis est crassior et fibrosus, ii quidem robore corporis valent, sed ingenio fere hebetiore sunt.

Deinde est , id est, facilitas quid significte. discendi vel apprehendendi res ab aliis traditas, quae mollem substantiam cerebri significare creditur, in quam rerum species levi negotio imprimantur; cum contra dura cerebri substantia aegre rerum formas suscipiat. Memoria firma stabilem cerebri substantiam indicat, quae eadem et mediocriter dura et sicca sit. Oblivio fluxam, molliorem humidioremque significat. Quod enim nimia humiditate diffluit, si forsitan rerum formas suscipit, eas tamen diu retinere non potest. Sicut quod nimis duru et siccu est, haud ita facile imagines suscipit, susceptas tamen diu retinet et coservat. Per stabilem et fluida cerebri substantiam, non intelligenda est, quae in eode statu permanet et no permanet, et quae incremento vel decremeto variatur; sed stabilem intellige illam, quae sic ciore temperiem habet; fluidam, quae mollior et humidior est.

Et haec est, ut Scaliger, Exerc. 307. s. 28. ait, Communis omnium sapientumsententia, nimirum, quibus cerebrum durius est, iis difficilem apprehensionem, retentionem pertinaciorem esse; quibus sit mollius, eos facile recipere, retentione uti minus fideli. Verum quî hoc fiat, valde obscuru est. Nam quae de impressione imaginum, quasi sigillorum, dicuntur, suis difficultatibus non carent. Cum enim memoria nostra pene infinita; quibus spatiis contineantur illa simulacra, quibus sedibus ita disposita atque etiam ordinata, ut et unum quodque separatim et cuncta confertim, et singula ordinatim promere, statuere, digerere possimus, explicatu pene impossibile est. Ipse Scaliger caussam potius in spirituum motum refert, qui in sicciore cerebro facilius fieri possit. Verum, ipso Scaligero teste, haeremus hic in eodem luto, id est, naturae tenebris universo generi humano communibus. Existimat quidem Argenterius, structuram ipsius cerebri, ut est pars organica, plus conferre ad facilitatem et difficultatem discendi, quam temperie: verum qualis illa sit, non explicat, et eo ipso fatente, nemo satis explicabit, qua ratione cerebrum rerum imagines recipiat et retineat. Nobis ergo hic satis sit, scire, facilem apprehensionem cerebri mollioris et humidioris: pertinacem retentionem cerebri siccioris esse indicium.

Facilis mutatio opinionis calidam cerebri temperiem; contrarium, frigidam arguit. Calidum enim est; frigus vero tarditatem efficit. Quorum igitur cerebru calidius est, ii sunt, vel facile ab una opinione in aliam labuntur, sententiam mutant, prout posterior ratio verisimilior apparet, quam prior. In pueris vero alia mutabilitatis sententiae caussa est, eorum videl. imperitia, qua rationes et merita rerum non expendunt, negligentiusque omnia aestimant, ideoque ut citius pronunciant, ita et facile a pronunciato recedunt. Et hinc Aristoteles, juvenes non aptos ad philosophandum in moralibus esse dicit; cum plerumque non stabiles sint in opinione propter calorem.

Cerebri temperati signa. Cerebrum primo temperatum quod attinet, dicitur tale (quod et de aliis partibus omnibus, de quibus postea dicetur, observandu) non quod aequalem omnium qualitatum mistionem habet, sed tale est ad justitia, seu quod eam temperiem habet, quae cerebri functionibus est aptissima. Est autem cerebru respectu reliquarum partium frigidu et humidum: in istarum tamen qualitatu temperie suam habet. Talen. cerebru optime constitutum omnes actiones bene edet; nisi tamen in sensuum externoru organis sit vitium. Nam cum sensuu actiones per peculiaria organa exerceantur, si illa vitiosa sint, actio non recte fiet, licet cerebrum se recte habeat, et spiritum animalem subministret. Eadem ratio de motu est.

Idem etiam externis caussis facile resistet. Non enim cerebrum temperatum magis calidis, quam frigidis; vel humidis, quam siccis offenditur, sed aeque omnibus illis resistit; cum reliquae temperaturae, ut quibusdamexcessibus magis resistunt, ita similibus facile laeduntur. Monet hîc tamen Argenterius, in extrinsecus occurrentibus non solum considerandam esse cerebri constitutionem, sed et cutis et ossium capitis. Nam qui rariorem habent cutem et ossa capitis, eos, quamcunque etiam cerebri temperiem habeant, facile ab externarum caussarum occursu laedi, probabile est.

Per externa autem occurrentia non sunt hîc intelligedae solum qualitates primae in aere, si excedant, sed et odores omnes, flatus, crapula, alimenta, et quaecunque cerebrum quocunque modo afficere valent; quae omnia cerebrum debilius et intemperatum facilius offendunt, quam temperatum et bene constitutum.

Excrementa quoque in omnibus moderata erunt in cerebro temperato. Primo enim nec nimis cruda aut fluida erunt, nec nimis adusta et exsiccata, quorum alterum frigoris, alterum caloris nota. Deinde nec multa nec pauca erunt. Praestat tamen pauciora esse, quam nimis copiosa. Significant enim alimentum esse optimum, et sacultatem concoctricem recte se habere, quae non plus attrahat, vel expellat, quam opus. Tertio non salsa erunt aut acria; non citrina, non viridia, aut alio colore infecta, quae omnia qualitatis alicujus excessum notant. Locus ipse quoque conveniens erit, scilicet palatum, nasus, aures, oculi. Ac inprimis palatum excrementis cerebri dicatum, et aliqua ex parte nares.

Pertinent huc et somnus et Vigiliae, quae sensus comunis affectiones sunt. Nam homines teperati cerebri moderate dormiunt, moderate vigilant; quorum contrarium in aliis temperaturis accidit: cum frigidi et humidi multum, sicci parum dormiant, ut in pueris et senibus videre est. Pueri plus dormiunt, senes parum.

Tandem pilos quod attinet, quibus temperata est cerebri constitutio, iis in infantia capilli sunt , pueris subflavi, adultis flavi, figura media inter crispos et rectos, nec cito per calvitiem decidentes.

An ex pilis signa temperatura cerebri peti possint. Verum antequam ad alia accedamus, quaedam hîc addenda. Etenim non solum in dubium vocat, sed plane negat Argenterius, ex pilis temperaturarum cerebri signa peti posse; idque ideo, quod excrementum illud, seu materia, e qua nascuntur pili capitis, nec nascatur in cerebro, nec per cerebrum transeat, nec cutis ipsa capitis aliquid commune cum cerebro habeat. Primo in cerebro excrementum hoc non generari ideo statuit; quod cerebrum frigidum et humidum tantum excrementi generare non possit, quantum requirat pilorum multitudo in capite et barba. Mirum enim, inquit, et perpetuum in cerebro oportet esse ardorem, qui tantum fuliginum excitaret; reliquaeque corporis partes, quae calidiores et sicciores sunt, et majorem substantiae molem habent, quam cerebrum in cute sibi subjecta et subtensa pilos gignere deberent. Et ipse Galenus alibi materiam pilorumcapitis magna sua parte a toto corpore consurgere et loca illa superiora corporis petere ait. Deinde per cerebrum non transire materiam, e qua capilli generantur, probat. Nam si (inquit) cerebrum transirent ista excrementa, fierent in eo tumores, deliria vel certe ardor sentiretur. Et si per cerebrum transirent, cum nulla alia via ad cutem detur, quam per sutusras, pili solum in capitis ea parte, quae suturas tegit, generari deberent, aut certe abundare, nec ibi calvities fieri; cum tamen in occipite et circa tempora plurimi sint capilli, et qui nunquam decidant; contra ubi est recta et coronalis sutura, rara et lata, pauciores sunt pili, et calvi ea parte maxime fiunt homines. Tandem nec curem cerebri naturam sequi statuit. Fieri enim illam duram, mollem, ratam, crassam, tenuem, pro natura sanguinis, quo nutritur et pro sua temperie.

De pilorum generatione. Verum ut haec recte explicentur, primo aliquid in genere de pilorum ortu, materia efficiete et loco disquirendum. Etsi enim proprie hujus loci non sit ista doctrina: tamen ut haec clariora fiant, obiter quasi eam inserere libet. Vulgata sententia est, generari pilos ex vapore fuliginoso et lentore aliquo praedito, qui tertiae costionis et ultimi alimenti est excrementum, per poros corporis transpirante. Efficientem caussam esse calorem fuligines ejusmodi de exeremento ultimi alimenti excitantem et ad cutem propellentem, cujus rei signum sit, quod libidinosi, qui propter copiam seminis calore naturali abundat, pilosi magis sint. Atque ita ex vulgara sententia pili generantur, dum expulsa ad cutem perforatam fuligo semper jnxta radicem pilorum nova alia succedit, priori ob lentore cohaerens, eamque e profundo continenter protrudens ut ejusmodi teres et longum corpus exsistat. Atque ita cutis locus piloru est; cumque cicatrix cutis proprie non sit, pili in ea homini non nascuntur.

Verum diligentius paulo explicanda haec videntur. Nam etsi calor, facultas expultrix, et motus ille materiae excrementitiae ad cutem, ad caussas efficientes pertineant, locusque, in quo generantur pili, cutis sit: tamen hoc modo noudum primaria generationis pilorum caussa exprimitur, neque ratio datur, cur in certis solum partibus in corpore pili generentur, et cur viri in mento capillos habeant, quibus carent foeminae. Praeterea cur in quibusdam corporis partibus, ut capite et mento, pili ita augeantur et tam prolixi fiant, in aliis vero locis, ut in palpebris, superciliis, aequalem semper magnitudinem Galeni de Dei potentia opinio. observent. Disputat hac de re Galenus contra Mosen, lib. 11. de usu part. cap. 14. et de oculorum pilis et superciliis ita scribit. Num igitur nostri opifex solis his pilis aequalem servare magnitudinem praescripsit: hi autem sive imperium metuentes praescribentis, sive DEVM ipsum praecipue reveriti, seu melius hoc esse facere persuasi observant id, ut mandatum sibi fuerat? Certe quidem Moses ita de natura ratiocinabatur. Postea vero potentiam DEI limitibusnaturae circum scribit, imo DEO quasi naturam praeponit, dum affirmat; non satis esse, DEUM hoc vel illud ita velle facere, nisi sit in naturae potestate; tandemque concludit: Affirmamus quaedam a natura fieri non posse, eaque DEVM ne aggredi quidem. Et paulo post de pilis in palpebris: Affirmamus, eos, etiamsi millies voluisset, nunquam tales futuros, si ex cute molli producti fuissent Verum enimvero in bis Galeno assentiri non possumus. Primo enim impudenter naturae limitibus, quae DEI tamen opificium est et ministra, DEI potentiam coercet, et quod nihil sapientius inveniri possit, quam quod nobis jam ita videtur.

Verum quidem est, ut scribit Galenus, DEUM id, quod melius est, in ipsis opificiis eligere, tum etiam materiam deligere; sed in talibus non a natura, quod oportet, accipit, sed naturae, quod vult, dat et praescribit. Ideoque vel in ipso naso, addo et hoc audacius, hac ipsa nasi constitutione pilos creare potuisset, si voluisset, atque ex usu vel ornatu hominis esse videtur.

Pilorum caussa effiriens est facultas formatrix. Ergo de generatione et natura pilorum aliter, quam vulgo docetur, sentio et statuo. Pilos alii in partium corporis numerum referunt, alii ab eo excludunt: et possunt sane pili corporis partes dici, vel non dici, pro ut quis vel strictiorem Fernelii, vel latiorem Galeni, l. 1. de usu part. cap. 1. et lib. 2. de adm. anat. cap. ult. definitionem secutus fuerit. Ac referantur sane in partium numerum, eum toti cohaereant, suam circumscriptionem habeant, et ob certum usum facti sint: quivis tamen facile animadvertere potest, longe aliam capillorum rationem esse, quam reliquarum corporis partium, carnis, membranarum, ossium, cutis, quas sine damno corporis, ut pilos, abscindere vel abradere non licet; et propterea partes corporis ignobilissimas esse, et cum ungulis ac cornibus animalium in eandem classem reponendas.

Atque haec cum ita sese habeant, non principaliter procreantur saltem a calore et facultate expultrice excrementa fuliginosa ejiciente per cutem. Hinc enim ratio demonstrativa nulla dari potest, (etsi allegato loco id tentarit Galenus) cur foeminae barba careant; cur non in fronte naso et aliis locis, eodem modo atque in capite, palpebris, mento, pili crescant. Sed principem caussam generationis pilorum statuo esse facultatem formatricem, quam Creator pro sua sapientia certis partibus indidit, et ei in iis necessaria instrumenta indidit, ut ex conveniente materia pilos generet; quae etiam, licet hoc Galeno ridiculum videatur, ut ministra, sicut in aliis partibus aliarumque partium formatione, Dei praescribentis et jubentis imperium exsequitur. Atque ut id credam, vel ungues primo arguunt, qui nec ipsi caeteris partibus viventibus aequiparantur, et in hoc cum pilis conveniunt, nec tamen solum caloris et facultatis expultricis opus sunt, sed a facultate formatrice, quae solum digitismanuum et pedum insita est, effinguntur. Unde etiam in aliis corporibus aliter efformantur, et ex imaginationis vi natura interdum in conformatione turbatur, ut opus suum non recte exsequatur, et solum dimidium unguem vel aliud vitiosum producat. Idem cornua et ungulae in animalibus docent, quae non solum caloris vi protruduntur, sed a vi formatrice ex materia quadam superflua et excrementitia formantur, ut id extra dubium est. Nam alio modo formantur ungulae et cornua in bove, aliter in cervo, aliter in alce. Idem persuadent pennae in avibus, quae sine facultate formatrice fieri non possunt. Ergo procul dubio ita etiam se res habet in pilis, et facultas formatrix pilorum certis partibus indita eos format, et ad usum et ornatum ejus partis, ut debebat. Idque vel inde etiam patet; quod color pilorum et pennarum in quadrupedibus et avibus vi imaginationis variari potest, ut historia Jacobi et quotidiana experientia testatur. Et quidem ista facultas pilos in aliis corporis partibus aliter generat, pro cujusque, ut dixi, et ornatu et usu; in cujus rei causa reddenda frustra se torquet Galenus. Sicut enim facultas ossium formatrix illa tria ossa auditus non proportionaliter auget cum ossibus in reliquis partibus: ita nec pilos in palpebris et ciliis tantum auget, quantum in reliquo capite et barba. Interim non negandum, pro subjecta cutis et materiae conditione capillos variari, et prout materia copiosa vel pauca est, plures vel rariores capillos gigni, et pro materiae ratione, mollitie, duritie et calore differre. Facultas enim formatrix in subjectam materiam agit, cujus conditionem opus, quod effingit, aemutatur; nisi, ut dixi, vi imaginationis in actione sua turbetur. Et huc pertinent, quae Galenus, d. l. de generatione pilorum scrupulose disputat. Ea enim omnia saltem materiam pilorum explicant, vel cutis, in qua generari debent, conditiones describunt. Cutem videlivet vult Galenus esse in suo genere temperatam, quae neque nimis humida, neque nimis sicca sit. Haec vero caussa saltem sine qua non est. Praecipua caussa vero effectrix est vis formatrix pilorum, quae ex reliquiis alimenti, inserviente calore et facultate expultrice, in cute disposita, pilos generat.

Materiae pilorum. Materiam autem pilorum quod attinet, etsi ex mero excremento eos generari non facile dixerim: procul dubio tamen ex viliore et ignobiliore humorum parte, et quae reliquis partibus alendis idonea non fuit, et fere excrementi naturam habet, formatur. Solet enim natura id, quod maxime alimentosum est, et optimum, respectu corporis nutrendi, in partium nobilium formationem et nutrationem ab sumere; ex reliquo, quod nobilioribus partibus alendis ita non convenit, ignobiliores formare et nutrire; ut in ungulis et cornibus ac pennis animalium videmus, quae procul dubionon ex optima sanguinis parte, sed eo, quod aliis partibus alendis non conveniebat, formantur. Atque ex tali etiam pilos generari credibile est: unde accidit, ut pili non semper colori cutis respondeant, sed nonnunquam, qui colore cutis sunt roseo vel alba, nihilominus nigros capillos habeant; et per morbos pili, in barba praecipue, mutantur, et nunc flavi, nunc nigri crescunt; natura, quod optimum est, in cutis alimentum transmutante, reliquo, quod fere excrementitium est, in pilos abeunte. Atque hoc modo cum pilorum materia sese habeat, naturam ejus alimenti, quo cutis alitur, sequuntur, qualisque est color humoris in corpore, aut potius ejus, quod fere excrementum est in humore nutriente, talis etiam coloris sunt pili: ideoque pili tum cutis, tum partium subjectarum temperamentum sequuntur. Et de cute res manifesta est in maculosis animalibus brutis, quorum cutis prae se fert vestigia ejus coloris, qui in pilis cernitur. Simul tamen calor considerandus est, materiam plus vel minus urens ex epatis et cordis intemperie. Non excludenda tamen hic est facultas formatrix, quae ut aliarum in foetu dispositionum, ita et procul dubio coloris pilorum primaria caussa est, ut ex historia Jacobi Genes. cap. 31. patet. Denique etiam a caussis externis, ut ab aere et aliis pilorum color mutatur, quod ex mulierum notum.

Figura alii recti sunt, vel simplices, alii crispi, alii quasi inter hos medii. Crispitudinis caussa est vel siccitas temperamenti, vel meatuum cutis obliquitas, quae est vel a conformatione, vel imbecillitate vaporis fuliginosi, qui sibi viam rectam per cutem moliri nequit, aut a cutis ipsius duritie, quae robustum etjam vaporem ad latus inflectit, aut ab utroque. Diversitas caussarum harum hoc modo deprehenditur, si crispitudo est a siccitate vaporis, pili tum sunt duri. Si a radicis tortuositare, sunt molliores nec asperi. Hinc quales in radice pili finguntur, tales perpetuo postea sunt in sui productione.

Calvities in hominibus est simile foliorum lapsui in arboribus, ex defectu materiae, qua pili nutriuntur. Quapropter resinosae arbores, ut pinus, Abies, Laurus et similes, folia non amittunt; quoniam plus humidi pinguis a natura obtinent. Et haec etiam caussa est, quod in homine casus pilorum ad senectutem differtur. Nam abundare hominem copioso pingui humido, tum longaevitas vitae prae multis animalinbus, tum sanguinis et innati caloris copia testatur. Non autem quemadmodum arbores quotannis denuo frondescunt tempore verno, redeunte tum, quod hyeme deficiebat, pingui humido, ita pili homini renascuntur; quia non reditus est homini ad juventutem a senectute, sicut arboribus ab hyeme ad aestatem. Capite autem calvescit homo, quod parum pinguis humidi continet, idque citius exsiccatur, praesertim iis, quiVeneri magis indulgent, quorum cerebru etiam impensius refrigeratur.

Ex quibus omnibus, quid de Argenterii sententia supra proposita statuendu sit, colligi potest. Facultatem formatricem quidem principalem pilorum caussam statuimus, quae certis partibus indita beneficio caloris eos efformat. Verum cum necessario subjectâ utatur, eosque ex tertiae coctionis cujusque partis superfluo, materiaque, e subjectis membris ad quamlibet partem exhalante (ut in pectore videre est) producat: hinc planum evadit, materiae, e qua formantur, conditionem pilos referre, et propterea negandum non esse, etiam de temperie cerebri pilos testari posse. Cum enim cutis capitis siccior sit, quam aliarum partium, in quibus pili generantur, ipsique cranium, non caro, subjectum sit: facile apparet, tantam pilorum multitudinem ex solo cutis capitis excremento provenire non posse, sed bonam partem a cerebro, membro satis humido et spirituum animalium officinâ, exhalare et cum tertiae coctionis in cute superfluo misceri, et hinc pilos generari. Et fuliginibus illis satis viae ad cutem patet, cum per futuras cranii, tum per ipsum cranium, quod omnibus poris in corpore vivente destitui credendum non est. Qualis ergo sanguis, quo cerebrum alitur, qualisque cerebri substantia, tales etjam fuligines inde exhalantes, pilisque aliquam materiae partem praebentes.

Verum ut ad institutum nostrum Calidi cerebri signa. redeamus, signa temperaturarum cerebri pervestiganda sunt, et quidem primo simplicium temperaturarum. Calidum ergo cerebrum qui habent, ii mutabiles sunt in opinionibus, celeres in motu, et alacres et acuti sensibus, somno utuntur brevi et non admodum profundo. In calido enim cerebro vapores humidi, qui ad somnum inducendum faciunt, partim absumuntur et discutiuntur, partim non ita infrigidantur, ut in humorem quasi condensari, somnumque inducere possint, caliditasque mobiles spiritus parit et ad vigilandum promptos. Excrementa capitis pauca sunt et concocta, ob excessum caloris dissipantis multa, et reliquam ad justam consistentiam reducentis; ita ut excrementa illa primo moderate crassa sint, deinde bene copacta, humido scil. cum sicco a calore dominante optime misto. Sicciores itaque iis nares sunt, sicci oculi, auresque, parumque per os sputi reddunt. Id vero eousque verum est, quamdiu in diaeta nullus error committitur: quando vero in victus ratione peccatur, talis cerebri constitutio sanitatem admodum inaequalem gignit. Modo enim per sanitatem capite leves sunt, modo pleno et repleto capite graves et afflicti.

Iidem a calidis extrinsecus occurrentibns et intro sumtis, ut ventis calidis, odoribus, cibo potuque calido, facile laeduntur. Nam a simili qualitare similis augetur et intenditur, et a calido cibo ac potu cum per se multi vapore attolluntur, tumsponte a capire attrahuntur; cum caput calidum, ut est apud Alexand. Trallian. cap. de Cephalaea, cucurbitulae instar a toto attrahat; imo per meatus in cerebro calido amplos et patentes facilior vaporibus ascendentibus transitus datur.

Facies rubicundior est. Licet enim praecipue ab Epate, sanguinis officina, calor ille pendeat: auget tamen illum cerebrum calidum. Illud enim cum copioso alimento indigeat, plus sanguinis et spirituum sursum aettrahitur per venas amplas a calore laxatas, cerebrumque calidum sanguinem attractum magis fundit. Ideoque soli huic signo fidendum non est, sed reliquorum signorum conjungenda. Eandem ob caussam venae in oculis sunt manifestae; quoniam sanguine magis turgent, et in alba oculi tunica apparent.

Argenterius quidem nullius momenti haec signa, quae sumuntur a colore, esse putat. Salubrem enim calorem cerebri undique ossibus septi nihil conferre posse ad rubedinem et colorem faciei et aliarum externarum capitis partium existimat. Praeterea cerebrum per externas venas, quae sunt in cute, ubi fit calor et rubor, suum non trahere alimentum, sed ex partibus inferioribus cibo potuque infectis spirituosam consurgere substantiam, cum sanguine tenuiore, ex quibus externae partes levi calore et rubore suffunduntur.

Verum etsi negandum non sit, ruborem facici maxima parte ex Epatis et hinc provenientis sanguinis constitutione dependere: tamen, negandum nec hoc, eundem nonnihil augeri posse a cerebri calore. Et si duo eandem Epatis constitutionem habeant et utriusque facies rubeat: rubicundiorem tamen illius futuram, qui cerebrum habet calidius (intra tamen sanitatis limites) quam qui habeat cerebrum temperatum. Cerebrum enim, ut dictum, calidius sanguinis plus attrahit, eum magis fundit, et spiritus animales calidiores reddit, quae omnia ad rubedinem faciei inducendam plurimum faciunt.

Capilli tandem in iis citius nascuntur, quod calorcutis porosstatim aperit et materiam capillis suppeditat: color eorum ad nigredinem tendit ob ustionem. Iidem sunt robusti et densi, ob materiae copiam et meatuum cutis amplitudinem. Crispi etiam sunt, calore eos exsiccante et intorquente. Quod si cerebrum paulo minus calidum sit, capilli in prima aetate flavi sunt, quoniam a pituita admixta color diluitur, qui postea, paulatim absumta pituita, nigrescere incipiunt. Citius quoque calvescunt, quibus cerebrum est calidius; quoniam calore materia et nutrimentum pilorum absumiur et cutis vehementius exsiccatur.

Frigidi cerebri signa. Frigidiore cotra cerebro qui sunt, in iis sensus sunt tardiores et imbecilliores, et ingenium, imaginatio et memoria obtusior, corporisque motus minus alacris et expeditus est: Mediocriter somnolenti quidem, quia calor non est tam fortis, ut humores,et vapores caussam discutere possit. Mediocriter tamen solum somnolenti sunt: unicam n. tantum habent caussam somni, scil. frigiditatem; Potissima vero caussa deest, humiditas, quae in simplici ista temperatura est mediocris et non excedit.

Excrementorum copia perpetua est, etiam non repleto cerebro. Ob frigiditatem enim cerebrum superflua rite concoquere et discutere nequit, et omnis materia, quae a calore non vincitur, utpote imbecilliore, pituitosa fit.

Ab extra occurrentibus frigidis, aere, cibo, potu facile laeduntur; inprimis a vento Borea, qui pituitam e cerebro, taquam e spongia, exprimit et multam intus cumulat: unde destillationes et gravedines excitantur. Quae circa caput sunt, nec tangentibus calidiora, nec intuentibus rubra apparent, et venae, quae sunt in oculis, non ita conspicuae. Capilli recti sunt, et media aetate, quando temperatis sunt flavi et calidis nigrescentes, frigidis sunt ruffi. Materia enim, e qua fiunt pili, nullo modo est adusta et torrida, sed pituitosa quodammodo. Iidem tardius gignuntur, propter inopiam caloris, qui vix procedente aetate materiam pilorum colligit; stabiles tamen sunt: Frigiditas enim non absumit materiam capillorum, nec cutem exsiccat. Primo sunt tenues; quia ex humore frigido et crasso calor languidior parum et tenuius saltem resolvit; pro cedente vero aetate, quando calor plus resolvit, capilli fiunt robustiores.

Sicci cerebri signa. Sicciore qui sunt cerebro, sensus acres, perspicaces et subtiles habent. Nam organa omnibus excrementis vacua et pura sunt et spiritus subtiles et sinceri, qui ad sensuum tum externorum, tum internorum actiones expediendas, ipsumque motum obeundum sunt aptissimi. Unde Heraclitus siccam animam sapientiorem esse dixit. Licet vero senes etiam sicci sint: tamen siccitas illa cum defectu caloris nativi conjuncta est. Vigilantiores quoque sunt, ob defectum humiditatis in cerebro. Excremeta in usitatis cerebri emunctoriis non apparent, et adhuc minus excernitur in sicco, quam in calido cerebro: cum calor etiam mediocriter copiosam materiam secum patiatur, siccitas vero minime. Capillos robustissimos habent, ex copia et siccitate fuliginum. Cum enim calor mediocris cum siccitate sit conjunctus, materiam non resolvit et dissipat: unde citissime nascuntur. Citius tamen etiam senescunt; cum cutis citius siccescat. Crispi sunt frequentius, ob pororum tortuositatem, et quod cutis dura et sicca erumpentibus resistat. Interdum tamen et recti sunt, ob pororum rectitudinem; cum in temperatura calida semper crispi sint, ob crassitiem materiae.

Humidi cerebri signa. Humidius tandem qui habent cerebrum, iis sensus sunt obtusiores et turbulenti: quoniam eorum organa multo humore imbuuntur, ipsique spiritus crassiores sunt. Somno multoprofundo utuntur, ob humiditatem cerebri, excrementa cerebri habent copiosa. Capilli sunt simplices, molles, albicantes et durabiles, nec tales calvescunt, vel certe difficulter, cum perpetuo materia pilis suppetat et ob humiditatem non resolvatur, cutisque non exsiccetur.

Atque haec signa temperaturarum simplicium sunt: e quibus compositarum notae facile elucescunt. Easdem tamen addere breviter, necessarium est, cum in compositis effectus quidam deprehendantur, qui in simplicibus non ita anim advertuntur. Ubi in genere notandum. Primo in compositis temperaturis vel utramque qualitatem intensam esse vel remissam, vel alteram intensam et alteram remissam. Secundo signa compositarum differentiarum alia ambas qualitates sequi, alia unam tantum: posterius cum accidit, signa hic non opus est peculiaria recensere, cum sint eadem, quae in simplicibus temperaturis sunt exposita.

Cerebri calidi et sicci signa. Et primo quidem calidum et siccum cerebrum quod attinet, siccitas caliditati conjuncta vires ejus auget, et altera alteram fovet, et in sicco calor magis elucet, viresque suas potentius exserit, et siccitas calore adjuta adhuc vehementius siccat. Itaque in calido et sicco cerebro omina, quae in sicco et calido separatim conspiciuntur, clariora et evidentiora sunt. Sunt nimirum tales ingeniosi, prompti, in tentandis et agendis rebus industrii; sentiendi vis in iis est exquisitissima. Calidi et sicci spiritus ad motum promti ac plane apti sunt; sicut ipsa quoque organa. Mobiliores tamen sunt fere, quam oportet. Unde etiam vigilantissimi sunt tales, somnumque habent brevissimum. Cerebri etiam excrementa gignunt paucissima. Calidus et siccus aer ipsis minus commodus est. Tangentibus caput apparet calidum. Facies usque ad aetatem consistentem tubicunda est. Hinc, inclinante jam ad siccitatem temperamento et calore deficiente, pallida; secus quam in sanguineis et calidis et humidis, qui etjam per aetatem declinantem retinent caloris humidi nativi notas, atque in ipsa senectute coloris rosei in facie reliquias.

Calidi et humidi cerebri signa. Calidum et humidum cerebrum quod attinet, sicut siccitas conjuncta caliditati ejusde effectus et opera omnia ciariora reddit: ita humiditas eadem obscurat. Unde in contrarium prope tendunt signa. Humiditas enim, ut dicetur, facit, ut multo plura excrementa procreentur, quam in cerebro calido, vel calido et sicco. Caliditas tamen, quae concoctionis autor, efficit, ne eadem cruda maneant, sicut ubi humiditati frigiditas conjungitur.

In hac differentia inaequalitas, de qua supra dictum, maxime conspicua est, potestque caliditas et humiditas intensa esse; potest utraque esse remissa; potest etiam utraque esse mediocris. Si ergo caliditas et humiditas parum excedat, excrementa capitis plura sunt, quam intemperie calidaet sicca. Licet enim calor humori junctus bene attrahat, concoquat et apponat nutrimentum: superflua tamen ita probe discutere non potest, calorque humiditate obtusus superflua ita feliciter non resolvit. Facile laeduntur, qui hanc temperiem habent, a calefacientibus, atque â cibis, potibus, odoribus, vaporibus replentur et gravantur capite, atque id multo magis et multa excrementa cumulant, si etiam humectentur. Color capitis est bonus, id est, candidus, rubore persusus, venae in oculis sunt magnae: capilli recti sunt, ob humiditatem; cum crispi fiant per siccitatem: subflavi sunt, quia materia non aduritur, humiditasque adustionem moderatur. Nec facile decidunt; quia humiditas materiae absumtionem prohihet, et; cutis indurationem impedit.

Si autem utraque qualitas multum excedat, sensus non admodum acres sunt, obs spiritus minus puros et humores copiosos, quibus sensuu instrumenta inquinantur. Tales non diu vigilare possunt, ob vaporum humidorum abundantiam. Somnus tamen non est placidus et continuus. Fit enim lucta quaedam inter calorem et vapores somnum inducentes, calorque intensus vapores discutere conatur, eos tamendi scutere nequit, vaporesque quidem et humiditas somnum inducunt; sed caliditas, utpote adimotum apta, rursu excitat a somno. Deinde somnia habent varia, ob vaporum multorum ascendentium turbulentam agitationem, patiunturque aliquid simile ebriis et febricitantibus. Cum enim in somno sensus interni non otientur, sed imagines prius coceptas depromant, et varie inter se componant, atque in cerebro calido et humido Spiritus sint turbulentiores, et sensuum instrumenta impuriora, et vapores multi adscendentes calore agitati per cerebri vias meent remeentque spiritusque agitent, qui varie sibi occurrentes plurimas easque confusas species imaginationi objiciunt: ac cidit, ut rerum imagines minus expresse et exquisite, sed confuse ac perturbate intueantur. Prout tamen, vel caliditas vel humiditas superat, ita hic quaedam diversitas pervipitur. Nam sicut qui cibo et potu nimis replentur, somnia primis somni horis non habent, quod imaginatio abundante humore obruatur, ut id officium, quod in somnis formandis requiritur, exercere nequeat; post vero discussis ex parte vaporibus somnia oriuntur: ita si humiditas multa praevaleat, vix somniant tales. In quibus; vero humiditas calorem ita non obruit, iis plura somnia occurrunt. Iidem caput habent multis morbis obnoxium et facile in aegritudines incidunt. Cum enim humiditas semper plurimorum excrementorum mater sit, plura excrementa colliguntur, quam a calore discuti possunt. Laeduntur calefacientibus et humectantibus, inprimis vero ab Austro, qui humectando caput gravat, sensusque hebetat. Boreas vero ipsis salubrior est: Nisi tamen vehementiores,ejus flatus sint tunc enim exprimendo genitos in cerebro humores destillationum auctor est, subjectasque partes fluxionibus replet.

Si vero una qualitas alteram superet et cerebrum sit justo calidius, paulo vero solum humidius, calidae temperaturae signa supra proposita manifeste se exhibent. Obscuriora vero sunt humiditatis signa. Quod si contra cerebrum sit multo humidius, paulo vero calidius, conspicua erunt humiditatis signa; Caliditatis vero obscuriora. Id quod etiam de reliquis intemperaturis accipiendum est. Quando enim aequales sunt qualitates, aequaliter utriusque qualitatis signa apparent; ubi vero altera alteram superat, unius notae evidentior, alterius obscurio eff.

Cerebri frigidi et sicci signa. Qui Cerebrum fridum et siccum habent, praecoci sunt ingenio, atque in iis in aetate tenera sensus sunt acres satis, actionesque eorum vitio carent. Non enim sunt multi vapores humidi, qui spiritus et organa sensuum inquinent, facultatemque turbent, calorisque etiam in ista constitutione satis est in prima aetate ad aciones istas Ingenia praecocia. obeundas. Progressu vero aetatis, quando alii sapere incipiut, et omnibus sensibus vigent, in iis sensuum acrimonia remittit. Calor enim ad sensuum opera efficienda necessarius ob paucitatem cito deficit, et cerebri substantia quasi terrea et ad imaginationem reliquasque actiones animales minus idonea redditur. Unde natum proverbium videtur: Praecocia ingenia raro ad frugem pervenire, Nam quae ad ingenium, sapientiam, omnesque actiones accommodata esse solet in vigore aetatis cerebri temperiees, eam ii in prima aetate, in qua defestum temperiei aetas, quae calida et humida est, compensat, obtinent, atque ita non raro nos in sui admirationem trahunt: postea vero progressu aetatis calor paulatim deficit, et quod allis vix multo annorum spatio intercedente accidit, id his multo citius, et saepe in prima juventure obvenit, nimisque cito vigor ille omnium actionu labascit, tandemque perit: ita ut non solum actiones ingenii languere incipiant, sed et ante tempus senectus adveniat, et immaturâ morte tales exstinguantur, conceptamque de se spem fallan: inprimis si cum cerebro reliquorum quoque viscerum cordis et Epatis temperies consentiat. Si tamen reliquum corpus frigidum et siccum non sit: in eo etiam senectutem non ita mature sentiunt, quae se in cerebro nimis citoprodit. Caeterum iidem sanitate fruuntur instabili. Etenim quam diu externa laesio ab est, tam diu sani degunt: cum ob siccitatem plura excrementa non cumulentur, quae alias ob humiditatem cumulari solent. Si vero ab externo frigore laedantur, longe deterius habent, inprimis si incommoda victus ratio accedat, unde tum multa excrementa colligunt et diuturnis fluxionibus sunt obnoxii.

Caput tangentibus frigidumest, nec colore bono praedita facies, nisi aliunde, ex cordis scilicet et Epatis calida teperie facies coloratior evadat.Signa enim ista, quae a partibus vicinis sumuntur, non sunt tam certa, ac ea, quae vel ab essentialiter inhaerentibus vel necessario consequentibus petuntur. Nam saepe accidit, ut virtus formatrix seminis partes inaequaliter digerat, ut non mutua sibi temperie respondeant, ex. gr. Epar sit calidum, Ventriculus frigidus. Saepe quoque evenit, ut vapores, Spiritus et sanguis ab una parte ad alteram mittantur, a quibus ista afficiantur, ita ut naturalia ejus signa obfuscentur. Venae quoque in oculis non apparent ob sanguinis paucitatem. Capilli tarde iis crescunt, exilesque sunt, quoniam neque materia eorum in promptu est, neque calor, qui eam evocet. Iidemque ob frigiditatem ruffi sunt. Et quod calvitiem attinet, si frigiditas siccitatem superet, non calvescunt; cum calor, qui deest, fuligines pilorum materiam absumere non possit. Si autem siccitas frigidatatem excedat, calvescunt.

Cerebri frigidi et humidi signa. Tandem qui cerebrum habent frigidum et humidum, ingenio sunt tardo et hebeti, sensusque minus acres habent. Humiditas enim spiritus ac sensuum organa impuriora reddit. Unde actiones animales omnes hebetantur, et excrementa multa cumulantur; cum frigiditas male concoquat, inprimis humiditati conjuncta. Graviter et multum dormiunttali cerebri temperie praediti. Vapores enim in cerebro a debili concoctione ob calorem debilem et humiditatem generati crassi et multi sunt, et a reliquo corpore ad caput adscen dentes facile et multum incrassantur et in organis sensuum tenacius haerent, somnumque ita et multum et profundum inducunt. Frigiditate et humiditate aeris facile laeduntur, frigiditasque et humiditas interna ab externa augetur. Unde caput habent repletioni et fluxionibus valde obnoxium, et catarrhis et gravedine perpetuo laborant. Capillos longos et molles habent, et in infantia et pueritia pene albescentes et argenti colorem referentes. Non calvescunt; quia calor et siccitas, quae materiam absumunt, ab sunt: atque in hoc prope foeminarum, quae non facile calvescunt, temperamentum aemulantur viri.

Verum conclusionis loco illud hîc monendum; signa, quae ab actionibus cerebri sumuntur, ubique locum habere, et esse multo certiora, quam quae a capilis et externis ejusmodi petuntur. Quae n. a pilis sumuntur signa, vix in alia, quam teperata regione locum habent; atque externa aeris costitutio non raro capillorum colorem mutat. Deinde interdum humores quidam in abdito corporis latent, atque a partium solidarum temperamento discrepant, capillosque variant, utpote qui ab excrementitia humorum parte et oriuntur et augentur: sicut videmus non nullos colore cutis plane nitido et colore facies plane roseo habere nihilominus barbam et capillos nigros, ob atrabilarium aliquem humorem in corpore latitantem.

Partium temperies quo respectu talis dicatur. POstquam signa temperaturarum cerebri explica vimus, proximum est, ut cordis temperies signa proponamus. Quod autem de cerebro dictum, id etiam de corde, ut et reliquis membris dicendum, vocari scilicet cor calidum, humidum, frigidum, siccum, non absolute, sed respectu ad idem specie, et quidem temperatum. Est in omni partium genere aliquid symmetrum et temperatum constituendum, non quidem tale, quod aequalem omnium qualitatum mistionem habeat, seu, ut loquuntur, quod tale sit ad pondus, sed quod ad justitiam tale sit, et ad actiones debitas et naturales obeundas optime constitutum. Alias vero, si quae illa temperatura conveniens cuilibet parti sit, explicandum est, fit hoc collatione ad cutem, quae inter partes omnes temperatissima est, et ad illam aequalitatem, quae pondere quasi mensuratur, proxime accedit.

Sicut ergo, si absolute loquendum sit, cerebrum in corpore vivente calidum et humidum est: tamen hoc respectum cutis scilicet, frigidum et humidum dicitur, et illud cerebrum temperatum, appellatur, quod convenientem cerebri actionibus perficiendis temperiem obtinet exactissime, hujusque respectu cerebrum dicitur calidum, quod temperato illo cerebro calidius est; frigidum quod frigidius: Ita etiam de corde se res habet. Cor enim sua natura etsi, si cum reliquis membris, inprimis cute, conferatur, calidissimum est omnium membrorum in corpore nostro, imo caloris et spiritus influentis focus et officina: Idemque si cum plerisque membris conferatur, ut Epate, Liene, siccum est, atque inde etiam iner siccas partes ab Avicenna collocatur: Quia tamen cute humidius est, a Galeno humidum constituitur. Atque ita cor, quod hanc temperiem habet et optime ad actiones cordis ob eundas est constitutum, temperatum in sua specie dicitur, illud vero, quod ab optima hac constitutione versus calidum declinat, dicitur calidum; quod versus frigidum, frigidum; quod versus humidum, humidum etc. Etsi omne cor in quovis homine et omnibus animalibus sit calidum, et suo modo humidum.

Cognoscuntur autem temperies cordis rectissime ex ejus operationibus, deinde et aliis quibusdam, quae temperiem quamlibet sequuntur. Sunt autem actiones cordis triplices: 1. Motus ejus. 2. Motus arteriarum seu pulsus. Et 3. Actiones : quo etiam pertinere videtur respiratio. Etsi enim cor respirationis caussa immediata non sit: tamenidem eam non parum variat, et quae dam ejus constitutio eam citat, quae dam moratur, haec majorem, illa minorem respirationem efficit; eodem modo, ut in pulsu.

COr succedit Epar, Officina sanguinis. In Epate enim Chylus a ventriculo coctus et per venas mesaraicas transmissus atque ab iisdem aliquomodo alteratus in sanguinem, universi corporis nutrimentum futurum, convertitur, simulque a superfluis et inutilibus in eo purgatur, transmissis et ablegaris iis in vasa vicina Epatis tempermentum. huic usui destinata. Est autem Epatis temperamentum nativum calidum et humidum, cognatum nimirum sanguini, qui in eo generatur. Epatis tem perati figna. Atque id temperamentum si Epar obtineat, et optime constitutu sit, id ex totius corporis habitu et carne cognoscitur. Neque n. tali temperamento Epatis praediti sunt nimis carnosi et graciles, sed medio corporis habitu. Color corporis est roseus, et reliqua, quae in temperato corpore signa reperiuntur, in hac Epatis constitutione apparet pleraque. Urina etia est optima. Cum n. urina seu in Epate generetur, seu amplius elaboretur, atque ab eo proxime secernatur, si optima fiat in eo cococito, optima quoque urina erit.

NAtura hominem, quem produxerat, immortalem esse, si fieri potuisset, optasset; sed cum per mutabilem et caducam quatuor elementorum contrariorum naturam, e quibus constabat, id non liceret, generationis immortalitatem excogitavit, atque ita elegit id, quod melius fuit, lib. 14. de usu part. cap. 2. verae religionis et caussae generationis ignarus, scripsit Galenus. Etenim non solum mortalitatis, quae ex peccato primi hominis provenit, subsidium futura, sed et homini non morituro ad propagationemet multiplicationem sui inservitura fuerat generatio. Plurimum autem ad eam testes faciunt; neque id tantum praestant, sed et virilitas quaedam ab iis in universum corpus emanat, totiusque corporis habitus ab eorum constitutione noparum afficitur; et pro varia testium constitutione alii planê steriles sunt, alii ad mares, alii ad faemellas generandas apti. Itaque et de signis testium aliquid addere, operae pretium omnino fuerit.

Testium temperatorum signum. Primo cum temperata partis cujusque constitutio ad omnes actiones, quae parti alicui propriae sunt, obeundas sit aptissima: merito qui temperatos ad justitiam testes habent, sunt foecundissimi. Sunt quidem nonnulli, qui majorem in calido et sicco temperamento testium foecunditatem statuunt, quam in temperator. Quemadmodum enim, iuquiunt, ex duabus ventriculi functionibus coctio in calido melior fit, quâm in temperator, eo quod calore promovetur coctio: Sic quo majore calore coctum est semen, eo ad foecunditatem aptius. Verum iis non adsentimur, neque concedimus, meliorem coctionem fieri in ventriculo calido, quam in temperato. Licet enim forsan crassiores et duriores quosdam cibos ventriculus calidior felicius concoquat: tamen contra cibos coctu faciliores aduret et corrumpet, cum in omnibus actionibus se rectê habeat ventriculus temperatus. Quamvis etiam Galenus calidos et siccos testes foecundissimos esse dicat: id tamen saltem de collatione cum aliis intemperaturis, non vero de temperata testium constitutione accipiendum. Imo sunt alii, qui calidam et humidam testium temperaturam, utpote quae naturali eorum constitutioni sit vicinior, pareferant.

Testium calidorum signa. Qui autem calidos teste habent, salaces sunt, et in Venerem, ac quidem mature prompti. Cum enim veneris appetitus in animalibus ideo proveniat, ut semen, quod turget et ad excretiones stimulat, excernatur: si semen sit calidius, maturius ac valide, naturam ad excernendum stimulat. Caliditas enim acrimoniam semini conciliat. Sunt quoque foecundi, cum multum seminis gignant, idque calidum et potens. Et propterea masuclorum procreatorres sunt. Isdem quoque celeriter partes genitales, et quae crica eas sunt, pilis vestiuntur.

Testium frigidorum signa. Frigida testium temperies contraria signa habet, ex contrariis caussis. Qui nimirum frigidam testium temperiem habent, in Venerem proclives non sunt, nec foecundi, et si generant, foeminas potius, quam masculos, procreant; partesque genitales glabras et minus pilis vestitas habent.

Testium humidorum et siccorum signa. Qui humidos testes habent, multo semine abundant et aquoso. Sicca testium temperies parum seminis, procreat, idque mediocriter crassum. Quidam etiam, nec abs re, ex barba indicia sumunt, statuuntque, calidos cito, frigidos autem tarde vel nunquambarbatos fieri: Sic humidos parum, siccos multum. Et videmus eis, qui ante pubertatem castrati sunt, pilos quos post genitos Aristoreles appellat, non exire post pubertatem; castratis decidere, exceptis pilis pubis.

Testium calidorum et siccorum signa. Compositas temperaturas quod attinet, calida et sicca crassum semen generat, et cum Galeno a plerisque foecundissima statuitur, et quae celeriter et mature ad venerem stimulat. Verum enim vero si semen justam crassitiem habeat, generationi satis aptum est. Potest tamen et tam crassum esse, ut non sit aptissimum generationi. Ita, ut dictum, temperata constitutio ubique optima et ad generationem aptissima. Si autem aliqua intemperies valde exedat, tum contrariae misceri debent, ut semen sit foecundum, unde calidum et siccum nimis semen justam generationi materiam non exhibet. Si tame paulo calidiores et sic ciores sint testes et inde seme, faecundior est ea costitutio, quam frigidior et humidior: quoniam multa seminis materiam attrahit, concoquit et partes excrementitias absumit, et quia semen calidius et siccius est acrius, citius et prope ab ineunte aetate ad Venerem stimulat. Humidum vero prima aetate obtusum quasi est, ut ad venerem ita stimulare no possit. A venere tamen calidi et sicci magis laeduntur, ob nimiam, quae a Venere fit, exsiccationem: cum contra calidi et humidi non tam facile a Venere lae dantur, sed ab ea excessus ille quasi ad mediocritatem redigatur. Monet tamen hic Argenterius, noxam, quae ex Venere percipitur, potius ab intemperie totius percipitur, potius ab intemperie totius corporis et maximê Epatis, quam testium tantum provenire. Nam si humores in corpore abundent, Venus proderit; oberit vero, si corpus calidius et siccius sit, quacunque temperie testibus affectis. Si enim Epar sit calidum et humidum, a quo plurimum boni sanguinis generatur, testes vero calidi et sicci: nihil incommodi percipiet corpus ex frequenti Veneris usu: majus vero damnum sequetur, sit Epar et universum corpus sit siccius, licet testes sint calidi et humidi. Qui calidos et siccos testes habent, masculos procreant; nisi insigniter repugnantem mulieris naturam nacti sint. Et talis procul dubio fuit Hercules, quem ex numerosa 72. liberorum prole unicam suscepisse foeminam ferunt. Calidis et siccis etiam celerius pili erunpunt in genit libus, et omnibus, quae circa ea sunt. partibus, sursum quidem in locis circa umbilicum, deorsum vero usque ad media semora.

Testium calidorum et humidorum signa. Qui calidos et humidos habent test, semine magis abundant. Nam calor attrahit materiam et semen generat; humiditas vero eam conservat prohibendo dissolutionem. Unde quidem non tantum appetunt Venerem, ut calidi et sicci; cum humiditas in semine calorem obtundendo illud blandum reddat et minus acre, ut copia potius, quam qualitatestimulet. Ferunt atem Veneris usum facilius, ob seminis abundantiam; si tamen, ut dictum, Epatis et reliqui corporis temperies consentiat. Imo si paulo magis caliditas et humiditas aucta sit, jam nec sine damno tales continentes sunt, et si a poris sentiunt, ob nimiam seminis redundantiam. Quando enim seme superfluum in corpore retinetur, facile aliquam pravam qualitatem, concipit, et alias calida et humida ad putredinem aptiora sunt, unde nonni aquam gravissima Symptomata, Epilepsia, Melancholia, Syncope, suffocatio uteri et similia oriuntur, de quibus Galenus, 6. de locis affectis cap. 5. Iidem tam ad masculos, quam generandas faemellas apti videntur, et minus etiam, quam calidi et sicci, circa nartes genitales hirsuti sunt.

Testium frigidorum et humidorura signa. Qui frigidos et humidos teste habent, tarde Venere uti incipiunt, neque ita, ut calidi et sicci proni sunt in Venerem. Tarde enim semen in iis gignitur, atque ipsum tenue est, et aquosum, et ideo ad stimulandum, minus idoneum. Semen eitam est, infoecundum; aut si foecundum sit, ad foeminas potius, quam mares generandos aptum. Etenim si major frigiditatis in testibus sit excessus, semen plane infoecundum est; Si vero is monor sit, tantum ad foeminas generandsas aptum.

Testium frigidorum et siccorum signa. Tandem frigida et sicca testium temperatura crassius semen generat, sed omnino paucum. Unde hi magis adhuc a concubitu laeduntur, quam frigidi et humidi. In humidis enim major est seminis copia, quam in siccis.

PArtes, quarum signa hactenus recensuimus, praecipuae sunt, e quibus totius corporis temperamentum pendet, utpote ex quibus toti corpori nutrimentum, calor et spiritus suppeditatur. Utile est tamen et reliquaru partium, quae vel principibus vel toti corpori inserviunt et publici usus gratia factae sunt, temperiem perspectam habere. Et ut a Ventriculo incipiamus, ejus temperies primum ex actionibus cognoscitur. Sunt autem ventriculi duae praecipue actiones, appetitus et coctio, qua cibus in chylum convertitur. Appetitus duplex est, fames et sitis. Secundo ex ciborum noxa vel salubritate. Tertio ex foris occurentibus.

Ventriculi temperati signa. Primo ergo temperatus ventriculus in omnibus se mediocriter habet, tantum appetit, quantum potest cocoquere; et quidem bene cocoquit: neque cibos molles et coctu falciles corrumpit; neque duros crudos relinquit, neque a cibis oblatis facile laeditur.

Ventriculi calidi signa. Calidus vero ventriculus melius concoquit, quam appetit. Nam coctio est opus caloris: frigus autem ad appetitum excitandum facit nonquidem per se, sed contrahendo et cogendo tunicas ventriculi; unde suction et corrugation in orificioventriculi oritur. Sciendum autem, in appetitur haec ordine sese consequi. Primo fit inanitio partium totius corporis; deinde seu naturalis appetitus ejus, quod deest: Tertio fit attractio seu suctio, qua membra reliqua a venis et Epate, Epar vero a ventriculo alimentum appetit: Quarto sensus ejus tractionis et suctionis in orificio ventriculo, quod ordine untimum est et sentiendi vim ob plures nervorum surculos ariorem habet: Ultimo est seu appetentia animalis, quae ex sensu suctionis in orificio ventriculi orta, animal ad quaerendum cibum stimulat. His ita se habentibus appetitus in calido ventriculo non est magnus: Cum calor partes solidas laxet, minusque idoneas ad ventriculum sugendum et vellicandum reddat; preaterea humidum fundendo efficiat, ut spatia membrorum vacua expleantur. Deinde ventriculus calidus duros, et qui non sacile concoquuntur, cibos felicius concoquit, contra vero cibos molles et coctu faciles corumpit, ac in bilem vertit, unde morsus ventris et ructus nidorosi oriuntur, et biliosi quandoque vomitus, ac dolores capitis. Hinc tales ventriculi carnes bubulas melius, quam pisces faxatiles et ova, concoquunt. Proptio enim inter calorem coquentem, et id, quod coquitur, esse debet. Alid enim id, quod coqui debet vel crudum et imperfectum relinquitur vel corrumpitur. Potest quidem multum in hac re victus ratio consueta, et experientia testatur, eos, qui carnibus fumo duratis, aliisque cibis durioribus assueti sunt, non bene habere, sed in morbos in cidere, si pullos gallinaceos, carnes vitulinas, ova sorbilia et similia comedant. Praecipua tamen caussa hujus differentiae est ventriculi constitutio, quae ob caloris robur duriora melius, quam mollia concoquit. Delectatur etiam ventriculus calidus potu et cibo calidiore, eoque potius tali , ut pote naturae suae amico et cognato: a frigidorum tamen occursu tam non laeditur, ut eorum moderato usu ab ulteriore ad caliditatem lapsu praeservetur. Sitis denique est major, quam appetitus cibi.

Ventriculi frigidi signa. Frigidior autem natura ventriculus, avidius quam appetit, quod possit concoquere: et inprimis cibi frigidi et coctu difficiliores a tali ventriculo non bene coquuntur, sed in eo facile acescunt, unde ructus acidi eduntur, et post cibum paulo copiosius sumtum gravitatis sensus in eo percipitur et quasi pondus circa ventriculum, fluctus item, et nauseae inanes, quandoque etiam vomitus contingunt.

Ventriculi humidi signa. Humidus ventriculus non falcile fitit: Humor enim, qui sitim prohibet, copiosus non facile absumitur: deinde largiore potu, utpote temperaturae suae cognato, non facile laeditur, delectatur etiam cibis humidis, ut potenaturae cognatis, famem sacile tolerant.

Ventriculi sicci signa. Siccioris ventriculi signum est sitis; nisi ea fiat ex membro aliquo vicino, ut corde et pulmone. Cum enim cor et pulmo non longe ab orificio ventriculi absint, si viscera illa calida sunt, sitis caussa erunt; licet mediata. Ergo dispiciendum, unde sitis proventiat, de quo postea in signis pulmonis dicetur. Quod autem sicci ventriculi facile sitiunt, caussa est, quo humidum eorum statim absumitur: modico tamen potu sitis illa sedatur. Ut enim paucus humor cito absumitur: ita etiam pauco potu reparatur. Laeduntur vero tali ventriculi temperie praediti a potu copiosiore. Cum plus, quam opus sit, assumitur, natura illud superfluum, ut noxium respuit, unde fluctatio in ventriculo excitatur, cum ventriculus potum illum, ut molestum arcte non complectitur, aut per summa in ventriculo innatar, unde saliva frequens et copiosior colligitur. Utrobique autem potus crudus et imperfecte coctus relinquitur. Appetunt tales, quamdiu ista temperies in naturali statu permanet, cibos siccos, utpote naturae suaesimiles.

Id quod omnibus (ut regulam hanc communem tadit Galenus) partium temperaturis commune est. Cum enim omnes partes se consevandi desiderium habeant: id fit similia appetendo, dissimilia vero et sibi contraria fugiendo. Itaque congenitae dyscrasiae similibus qualitatibus gaudent, calidae, calidis, frigidae, frigidis, et aversantur contrarias. Ex morbo autem contractae intemperanturae contrarias qualitates postulant, ut quod praeter naturam est, expellatur, et pars suo naturali statui restituatur: id quod fit per contraria; cum contrariorum sint remedia.

Atque haec vulgata secundum Galeni mentem de signis temperaturarum ventriculi doctrina est, in qua An intempemti similia bel cortraria appetant. tamen aliqua in dubium vocat Argenterius, quae praetereunda non videntur. Primo quidem illud, quod cum Galeno omnes Interprestes statuunt, intemperaturas scilicet a temperata constitutione recedentes seu omnes congenitas dyscrasias, quam diu sunt in naturali statu, guadere similibus; ea vero solum, quae praeter naturam sunt, appetere contraria, ab Argenterio non admintritur. Primo enim cum Medicinae partes praesevatrix et curatrix in quanto, non in quali differant, ita scilicet ut pars conservatrix saltem minora emendet, pars vero curatrix majora, calorem scilicet exignum et qui nodum sanitatis limites egreditur, pars medicinae conservandae sanitati dicata, febrilem vero calorem pars medicinae curatrix tollat: non appetit natura in uno statu similia, in alio dissimila et contraria cûm haec qualitate et specie differant. Neque sine caussa fieri videtur illud ipsum. Cum enim conservatio, sed et excessuum leviorum emendatio: neccessariumest, ut tum fiat mutatio, mutatio autem fit per contraria. Evacuatum nempe corpus conservatur per id, quod contrarium est evacuationi, repletionem scil. seu alimentum; Repletum conta, fame atque inanitione. Ita si friget sanus, calefacinetibus conservationem sanitatis petit. Atque id ipsum alibi Galenus innuere videtur, cum scilicet de oculorum temperaturis, in arte Medica, scribit, eas a similibus suae temperaturae causis facile offendi, recreari autem a modico contrariorum usu, idque commune esse in omni cujusque partis temperatura. Et de ipsis signis temperaturum ventriculi scribit; calidum ventriculum a frigidis nullam noxam percipere, si ipsis moderatê utatur. Et de pulmone inquit, maximum frigidi pulmonis esse indicium, inspiratione frigida laedi, caliditatem autem ipsi esse amicam. Et cum ventriculus siccus siticulosus sit, certe non gaudebit siccis cibis, sed potius himidis delectabitur. Et res ipsa idme testari videtur. Post modicam enim exercitationem. in qua calor est auctus moderate, nemo ad sanitatis conservationem appetit potum calidu, sed frigidum. AEstate etiam omnes frigida appetunt, non calida; et qui Epate sunt calidiore, omnes potius gaudent potu frigido, quam calido. Praeterea non videtur esse ratio alia ciborum, et eorum, quae extra occurrunt. Utraque enim ad conservandum naturalem statum comparata esse debent. Cum vero Galenus scribat, frigidum ventriculum frigida extrinsecus occurrentia non diu tolerare, quemadmodum neque calidum calida; etiam intus assumta frigida non tolerabit bene ventriculus frigidus, sicut neque calidus calida. Tandem etiamsi concedi possit, in genere similia similibus conservari, et proinde calida calidis gaudere, frigida frigidis, humida humidis, sicca siccis, quatenus scilicet talia, id est, elementorum qualitates sunt, et ut res naturales sui conservationem postulant: tamen in corpore humano non cosiderantur solum qualitates hae, quatenus tales, et Elementorum qualitates sunt, sed quatenus corporis humani et partium ejus, ex. gr. ventriculi, qualitates. At ventriculus sui conservationem postulat, quando mediocritatem affectat, cum qua perfectio: At si in eo aliquis excessus est, atque appeter adhuc similia illi excessui, jam sui corruptioinem et statum praeternaturalem appeteret.

Atque haec sunt, quae contra Galeni sententiam affert Argenterius, quae omnia non sunt de nihilo. Nam ut ultimum saltem repetamus, cum quaelibet pars sui perfectionem desideret, maxime mediocritatem et statum optimum in suo genere affectabit. Et cum omnes intemperaturae, licet sint intra sanitatis terminos, catenus tales denominentur, quatenus ab optima, quae parti convenit, temperatura deflectunt: manifestum evadit, si similes cibi et potus ipsis exhibeantur, intemperiem illammagis augeri, et majorem a mediocritate versus morbosum statum recessum fieri: Si vero moderate contraria ipsis exhibeantur, excessum imminui, et ad mediocritatem reduci.

Ergo ut haec concludamus, si ad statum optimum corpora intemperata, aut partes corporis intem peratas reducere, animus est, sensim ad contraria assuefacienda. Si vero talia corpora ad meliorem statum reducere, vel animus vel otium non est, similibus, sed moderatis, conser vanda, qua de re lib. 4. part. 2. c. 6.

Deinde et hoc reprehendit Argenterius, quod vulgo dicitur, a frigida intemperie ventriculi fieri appetitum majorem, et quidem ideo, quod frigidi vis sit constringere, repellere, constringendo exprimere et exprimendo evacuare ventriculum. Nam, in quit, ventriculus, qui dicitur frigidus, est actus calidus, ac plus habet in se caloris, quam frigoris, et calore vivente abundat et actionibus suis, coctione scilicet, satis de calore suo testatur. Frigidus vero is solum dicitur ventriculus, qui minus caloris habet, quam conveniat temperato ventriculo, atque sic ventriculus frigidus etiam, cum sit calidus actu, non potest comprimere et constringere, quod solum actu frigidi officium est. Verum enim vero ista potius contra quosdam interpretes, quam contra Galeni sententiam militant. Etsi enim facile concedimus, in corpore sano non posse esse tantam frigiditatem actualem, quae constringere et constringendo, quod in partibus est, exprimere possit, et proinde in reddenda caussa hîc plerosque interpretes lapsos esse: interea tamen hoc nec ab ipso Argenterio negari potest, frigidiorem ventriculum avidius appetere, quam calidum. Cum moderata enim frigida temperie magis servatur tonus et robur ventriculi, quam cum calidiore, a qua substantia ventriculi laxatur. Deinde et hoc accidere potest, ut acidus aliquis humor, pituitosus, aut melancholius aufferus in ventriculo haereat, qui quidem non frigiditate, sed austeritate, appetium augeat: sicut acetum et austeros fructus ad appetitum excitandum facere videmus. Atque haec signa simplicium temperaturarum ventriculi sunt, e quibus facile compositorum temperamentorum signa colligi possunt.

Pulmonis calidi signa. lib. 4. part. 2. c. 6. CAlidi pulmonis signum primo respiratio suppeditat. Nam quibus calidior est, quam par erat, pulmo, ii pectus magis dilatant et plus aeris attrahunt, quam quibus pulmo et cor tempertum ets, et in cotrahendo pectore mora magis trahunt; cum copia major sit fuliginum.

Sitis a pulmone et ventr[?] quomodo discernenda. Deinde qui calidos pulmones habent, siticulosi sunt: Venrum cum, ut supra dictum, ex ventriculo siccoquoque sitis oriatur, qua ratione sitis a ventriculo et pulmone, ut et a corde orta, distinguenda sit, videndum.

Primo ex respirationis diversitate signum sumitur. Primo enim spiritus multus et longa exspiratio cum siti cordis et pulmonis caliditatem arguit: sitim vero ex stomachi intemperie nihil tale sequitur. Deinde si in thorace calor sentitur. Deinde si in thora calor sentitur, sitis est a pulmone vel corde vel ab utroque: si in hypochondriis, a ventriculo: Tertio sitis ex ventriculi intemperie facile potu sedatur, sed eam, quam pulmonis aut cordis caliditas parit, non nisi longiore tempore vinci experimur. Nam potus rectâ in ventriculum fertur, et proinde stomachi intemperiem statim alterare potest: ad superiora vero viscera tarde et non si per longas ambages potus pervenit. Illud vero, quod frigidum de potu roris modo per communem cum oeso phago tunicam ad pulmones descendit, plane exigumm est. Praeterea sitim ex ventriculo ortam facile sedant humida, eam vero, quae ex pulmone, saltem frigida. Imo ne frigidus quidem potus sitim ex caliditate pulmonis ortam statis sedat, sed magis frigidus aer, qui facile ad pectus transit. Aer vero sitim ex siccitate ventriculi ortam non facile tollit; cum parum de aere frigido inspiratione adducto ad ventriculum perveniat: sed aer etiam saepe sitim illam auget. Argumento sunt hi, qui aperto ore dormiunt: fere enim siccitatem oris contrahunt.

Pulmonis frigidi signa. Frigidi contra pulmonis signum primum petitur ab aeris, qui inspirando attrahitur, qualitate. Frigidi enim pulmones maxime offenduntur aeris frigidi inspiratione. Ac proinde qui tale temperamentum pulmonis habent, ab Aquiloniis flatibus maxime offenduntur; nisi naribus et ore opertis aer nonnihil temperetur, antequam ad pulmones admittatur. Respiratio etiam est parva; quia non magna refrigeratione opus est: nec sitis urget. Deinde licet propter cor, quod simpliciter calidum, licet respective frigidum dicatur, aliqua refrigeratione indigeant: tamen respectu ejus refrigerationis, quae in pulmone calido requiritur, haec minus frigida est; et proinde calidam inspirationem, id est, minus frigidam pulmonibus frigidis amicam esse dicitur. Et cum crudi et pituitosi humones frigiditatis soboles sint, in frigido pulmone plura excrementa cumulantur, quae nunc per tussim nunc per simplicem screationem rejiciuntur: per tussim quidem, ubi confertim erumpunt; per screatum vero, quando paulatim adscendunt et in faucibus coeunt.

Pulmonis sicci et humidi signa. Sicci pulmonis indicia ab excrementis sumuntur, quibus non abundat, et proinde nec tussi, nec screatu ad rejicienda ea multo opus est. Contra humidi pulmones plura excrementa cumulant. Ut enim pituitae primaria caussa generationis frigiditas est: ita humiditas secunda. Unde qui siccos pulmones habent, longamorationem, et quidem altavoce, sine impedimento habere possunt. Qui vero humidos habent, plurimum inter perorandum exscreare neccesse habent. Cum enim humiditas motu pulmonis moveatur, cum vehementius et acutius loqui conantur, materia mota adscendit atque iterum delabitur, quae voccem impedit et non nisi magno difflatu rejicitur.

A voce de temperie pulmonis petita signa. Verum cum vox inprimis de pulmonis et tracheae temperie testetur, peculiariter de signis pulmonis et una tracheae a voce petitis agendum. Quae ut clariora fiant, primo notandum, vocem, quae, ut est apud Aristot. 2. de anima cap. 8. est percussio aeris Vox quid. inspirati, facta ad tracheam arteriam et laryngem, ab animae virtute Vocis differentia. mortrice in illis, partibus, cum intentione aliquid significandi, inprimis tres habere differetias, quae hîc considerandae sunt, vocemque aliam lenem, aliam asperam; aliam altam, Voxmagna quid signisicet. aliam gravem. Primo ergo vox magna tracheae amplitudinem et efflationis vehementiam, qua aer multus, isque ad laryngem per virtutem validam celeriter et fortiter allisus Parva vox quid signisicet. emittitur, significat. Parva vox contrarium significat, id quod in musicis instrumentis videre est. Nam clangor tubae magnus duabus ex caussis oritur, primo ex magnitudine tubae et robore tubicinis eam vehementer inflantis. Amplitudo vero tracheae et robur musculorum et pulmonis caloris indices sunt. Calorem enim magnum omnia in prima corporis formatione ampliora reddere, et deinde mox a primo ortu dilationem partium adjuvare, supra dictum est. Atque ita vox magna et prava temperiem tracheae et pulmonis calidam aut frididam significat, non primo et per se, sed per accidens et secundario, id est, mediante tracheae amplitudine aut angustia et virtutis earem elidentis robore vel debilitate, Haec tamen de nativa et â primo ortu congentia calditate et frigiditate accipienda sunt, non de adventitia. Caliditas enim â morbo, regione, anni temperie et similibus demum post ortum contracta, angustiam a frigiditate naturali in prima conformatione ortam corrigere nequit. Atque ista ita se habere, foeminae et pueri argumento sunt: foeminae enim vocem minorem viris, et pueri minorem puberibus edunt. Viri enim foeminis calidiores sunt, et pubertatis tempore instrumenta vocis non solum majora evaserunt, quam in pueritia erant, sed et calefiunt et exsiccantur, praesertim humida et frigida, in quibus calor humida quasi submergebatur.

Lenis vox quid significet. Deinde signa temperaturae pulmonis et asperae arteriae ex lenitate et asperitate vocis petuntur. Lenitas enim et asperitas vocis ex tracheae constitutione nascitur. Aspera quidem facta est arteria, ut et nomen habet, ut vox in ea magis articularetur, et spiritus repercuteretur. Sed rursum hanc asperitatemquadam humiditate oblini oportuit, ne vox omnino dura, sed paulo lenior redderetur. Hanc itaque mediocrem constitutionem si arteria obtineat, et moderate secundum omnes qualitates habeat, lenis Aspera vox quid signis ficet. vox oritur. Aspera contra siccitatem sequitur et defectum humoris membranam asperae arteriae illinentis, eamque planam et aequabilem reddentis. Si nem is deficiat, trachea inaequalis redditur, et aer in eminentiorem tracheae partem illisus sonum inaequalem efficit, pruout partes illae mollitie et duritie tum magnitudine inaequales sunt. Exemplum est in lima, quae asperum edit sonum ob partium inaequalitatem ferrum percutientium. Et quidem vox aspera a siccitate orta cum claritate conjuncta est. Deinde etiam cox aspera redditur, sed cum obseuritate, a copioso humore tracheam imbuente, sicut in catarrihis fieri solet, quam quidem raucedinem Latini, Graeci appellant. Lenis ergo vox temperatam constitutionem tracheae, in caliditate, frigiditate, humiditate, siccitate indicat. Aspera vero inprimis siccitatem, a qua durities et inaequalitas cartilaginum tracheae et membranarum eas investientium, significat. Quae vero asperitas et raucedo a catarrho oritur, potius ad praeternaturalem quâm naturalem statum pertinet.

Vox grabis et acuta quid significent. Tandem vox gravis et acuta aliquid etiam de temperie asperae tracheae significat. Fit autem vox acuta Laryngis aut capitis asperae arteraie angustia. Gravis contra a Laryngis amplitudine oritur. Exemplum praebent lingulae tibiarum. Sicut enim lingula angustior acutiorem reddit sonum, potentior graviorem: Ita quo Larynx est angustior, eo fit acutior vox, quo amplior, gravior. Et in eodem homino vox secundum acutum et grave variatur, quando musculorum laryngis ope vocis organum, atque inprimis varie contrahitur et attemperatur. Et ut gravis vox magnae est proxima: ita utraque amplum organum postulant. Sed in hoc videtur differentia constituta, quod in magnitudine vocis totius tracheae amplitudo requiritur: In voce autem gravi et acuta formanda pracipue Laryngis, proximi scilicet vocis Organi, amplitudo et angustia requiritur.

Ex his ergo ut temperamenti signa colligamus, Acuta vox angustiam laryngis, et consequenter frigiditatem asperae arteriae nativam indicat. Gravis contra Laryngis amplitudine, et proinde calorem ab ortu fortem significat. Hinc pueri et foeminae vocem acutam edunt, ob organi vocis angustiam; in senibus et a morbo convalescentibus vox acuta est, ob virutem imbecillam, quae vocis intrumentum valde dilatare non potest.

Atque haec de signis temperamenti praecipuarum partium dicta sint. Non autem necessarium est, reliquarum similiter parium privatarumtemperiem seorsim inquirere, cum fere naturam principium viscerum sequantur. Sed neque facile est, earum differentiam cognoscere; cum fere intus contineantur, neque alibi se prodant. Quemadmodum et privatorum hominum privata vitia intra privatos parietes continentur; Primatum vero vitia divulgantur, atque

Reliquorum tamen signa commodissime petuntur e duobus fontibus. Primo a juvantibus et laedentibus: secundo ex actionum naturalium virtute vel vitio, quae sunt attractio, retentio, concoctio, expulsio: quo pertinent et excrementa, quae a qua libet parte excernuntur. In omni enim, ut ante dictum est, recessu a mediocritate commodus est medioeris contrariorum usus, quibus scilicet pars magis ad perfectione et optimum statum deducitur; noxius vero est similium usus, praesertim niimius. Calidum nimirum temperamentum in qualibet parte calidorum usu; frigidum frigidorum, humidum humidorum, siccum siccorum usu laeditur: Contra calidi temperamenti indicium est a frigidorum; frigidi, a calidorum; humidi, a siccorum, sicci ab humidorum usu bene habere. An vero omnes actiones naturales in qualibet parte recte obeantur, inprimis excrementa in dicant. Nisi enim recte actiones adminstrentur, plura in ipsi excrementa cumulari necesse est.

Deinde circa actiones et hoc notandum, aliud temperamentum attractioni, aliud concoctioni, aliud caeteris magis deberi. Calidum enim et humidum temperamentum inter omnia felicissime concoquit; difficilius autem retinet: Siccitas vero inprimis ad retentionem facit; humiditas contra lubricas vias reddens retentioni adversatur. Attractrix seu Expultrix magis calore gaudet; frigus vero ad omnes actiones est ineptissimum, cui si conjugatur siccitas, omnium pessime concoquit et nutrit; ad expellendum tamen et retinendum quandoque suo modo conferre potest. Igitur ex eo, quod singulae partes melius ac deterius attrahunt, retinent, coquunt alimentum, et excrementa expellunt, quaenam qualitates in qualibet praevaleant, colligere est.

POstquam haec de corporis sani constitutione cognoscenda explicata sunt, jam de morborum et caussarum morbificarum, ac locorum affectorum signis dicendum. Quia vero inter fontes signorum eminent Urinae et Pulsus, et ex iis praecipue plurima signa, quibus morbi et caussae eorum cognoscuntur, peti solent: hoc loco, antequam ad reliqua accedamus, de Urina et Pulsu agemus. Mentionem tamen aliquam etiam aliorum, quae signa morborum et caussarum orbificarum sppeditant, faciemus.

Et primo Urinas quod attinet, Cum cujuscunque partis in corpore superfluitas eam, quae illi inest, dispositionem ostendat, ut recte docet Galenus, 1. de Crisibus cap. 7. inter signa, quibus in affecti loci atque ipsorum affectuum et moborum, ac caussarum morbificarum notitiam pervenimus, non immerito, ab eodem Galeno, lib. 1. de loc. aff. cap. 5. excreta recensentur. Vulgi de urinae inspectione falsa opinio. Quo in genere cum primum locum fere teneant urinae, Medicus earum considerationem atque inspectionem non negligat in iis morbis, in quibus aliquod signum exhibere possunt. Nam ut hoc silentio non praetereamus, de Urinarum inspectione falsa mentibus multorum tam alte insedit opinio, ut quis AEthiopem facilius dealbaverit, aut purpuream e veste tincturam eluerit, quam hanc ipsis opinionem exemerit. Quamvis enim plurimi et praestantissimi Medici, et voce et scriptis hac in re laborarint: tamen ad hunc usque diem id, quod volunt, ob tinere non potuerunt. Hinc videmus adhuc hodie non solum de vulgo, sed fere omnes cujuscunque conditionis homines, impostorum artibus et consuetudine prava seductos, si quis aegrotet, urinam, neglectis interim veris et certis morborum indiciis, saepe non integram, sed exiguam ejus partem, ante diem unum atque alterum nonnunquam exceptam, non in vitro semper, sed in fictili, ve alio, nescio quo antea liquore imbuto, vase, ad Medicum mittere; et saepe quidem per eos, qui eagrum nec viderunt, nec ex aliorum sermonibus quicquam de eoperceperunt: adeo, ut si Medicus ex lotore, cujus sit urina, quid mali aeger partiatur, quae rat: nihil audiat, nisi hoc: aegri cujusdam esse; cujus sit, se nescire. Ab alio enim sibi traditam esse, et ea de causa ad Medicum mitti, ut quid malisit, ex eo audiatur, et hac inprimis cognoscatur, an aegro ex ho morbo moriendum sit, an vero vitae aliqua spes supersit. Aut si urina ei, qui aegrum familiariter nonvit, committitur: ipsi tamen severe interdicitur, nequid de aegri natura, conditione, sexu aetate et similibus apud Medicu hiscat. Id n. vulgus sibi falso persuasit, ex solius urinae inspectione, omnem omnino aegri conditionem, et quid non solum intus et in corpore, sed et extra patiatur, an lapsus, an percussus sit, an digitus, an calcaneus doleat, an venenum hauserit, an vir, an foemina, an virgo vel nupta gravidave sit, cognosci posse. Ad cujus voluntatem si Medicus divinandi aleam jaciat, et vel casu et fortuito, vel solertia quadam seu aliunde sumta conjectura, variisque interim percunctando observatis, hariolando aliquid eorum, quae audire gestit, vel oblique saltem innuat: hem quam pro perito, et digno, cui aeger sese committat, Medico proclamatur, et omnibus de optima nota commendatur. Quod si quis, cui mens generosior, ad hanc servitutem, et fallendi potius, quam praedicendi artem sese nolit demittere, sed ad aegrum se vocari postuet, ut coram ex ominum signorum consigeratione naturam morbi investigare queat: hic pro imperito atque ignaro habetur, ut qui ex urinis divinandi artem non Medici de vinatores. calleat. Cui rei ansam non parum praebent Medici nonnulli, qui vel lucri caussa, vel ne quid eoru, quae vulgo scire creduntur, ignorare; vel ut plus etiam, quam alii, sapere videantur, ad matulam, aegro non viso, nihilque aut parum de ejus statu et conditione certiores redditi, quasi ex tripode, multa vaticinantur, atque, ut popularem auram captent, siquid, quasi aliud agentes, de natura morbi expiscati sunt, longam symptomatum (quod etiam non inspecta urina facere possent) telam texunt, aut in genere et ambigue de multarum partium affectibus multa dicunt: interim tamen id unice agunt, ut videantur, haec omnia ex urina persicere. Atque ita artem arte deludunt, et mundum, qui vult decipi, decipiunt, deceptumque et delusum apud animum procul dubio salse derident. A quorum instituto ut Medicus verus est quam alienissimus: ita nec urinarum inspectionem et considerationem plane negliget, sed in memoriam sibi revocabit illud, quod Hippocrates, 1. aphor. 12. habet: . Et propterea operam dabit, ut, quod artis est, non temere negligat, nec artis etiam limites transiliat. Quod cum nemo facere possit, nisi qui et urinae generationem, et differentias, et caussastot differentiarum in urines cognitas et persectas habet: merito de his inquiri debet. Verum de generatione et matria urinae satis, lib. 1. cap. 9. dictum est, monstratumque, urinam esse excrementum secundae coctionis, constans materiâ potulentâ, seu a quosâ et serosâ, quod a sanguine utili in epate et venis secernitur, atque a renbo potissimum per venas emulgentes attrahitur; et hinc per ureteres ad vesicam transmittitur, tandemque per meatum urinarum e corpore expellitur, cui tamen alia etiam in statu praeternaturali corporis ex crementa et colliquanenta miseri et excerni solent. Itque hîc mox ad ipsas differentias accedimus.

URinae vero non in omnibus ejusdem generis apparent, sed maxima Substantia mina. in iis conspicitur diversitas. Ut vero omem earum numerum comprehendamus, sciendum, praecipue et proprie substantiae ratione duo in urina considerari, ut est in lib. de urinis authoris innominati,, liquorem, et quod liquori inhaeret seu contentum, atque illud, quo cum sero in urina invenitur. In liquore rursum duo considerantur; , consistentia et color; quibus postea aliae multae differentiae minus principales et accidentales adduntur, quae mojoris vel minoris momenti sunt, prout magis et minus longe a principalibus et primariis illis recedunt; videlicet quantitas, odor, et si quae sunt similes. In contentis quaedam accidentales differentiae considerantur. Nam quaecunque liquori aliunde generationem suscipientia inhaeraent, ut sunt grumi sanguinis, ramenta, pili, squamae, arenulae et similia, non propriae substantiae ratione insunt urinis; unde ex illis accidentales differentiae sumuntur. Quas differentias omnes ut complectamur, primo agemus de differentiis, quae sumuntur a seu consistentia urinae: deinde tractabimus differentiae, quae a colore, odore, quantitate, et si quae sunt hujusmodi, desumuntur: ultimo de contentis agemus.

Urinae consistentia. Primo igitur, quod substantiam sive consistentiam urinae attinet, urinae aliae sunt crassae, aliae tenues, aliae moderatae et mediocres; quae differentiae facilius monstrantur, quam definiuntur. Vix enim quenquam, quid tenuis vel crassa urina, sit, definire Urina crassa et tenuis. animadverto. Nam quae de tenuitate et crassitie ex Aristotele, s. 11. probl. 16. et Galeno, 2. aph. 54. affert Mercurialis, de urinis cap. 4. plane praeter et contra mentem autorum affecrt. Aristoteles enim et Galenus his in locis loquuntur de magnitudine corporum, definitque ibi Aristoteles seu tenue, quod unicam dimensionem habet; crassum vero, quod plures dimensionesobtinet. Similiter Galenus, quod in latum et profundum legitimam proportionem excessit, magnum corpus quandoque nominari, cum proprie crassum nominari debeat, docet: Quae urinis non competere qui non videt? Urina enim crassa et renuis non ratione magnitudinis et dimensionum dicitur: sed dari possunt duae urinae ejusdem secundum latitudinem et profunditatem atque omnes dimensiones magnitudinis, quarum tamen alia sit tenuis, alia crassa. Alii illud ex Galen, lib. 1. de cris. c. 12. afferunt, urinam tenuem esse, quae nondum in liquorem versa est, hoc est, quae substantiam, qualis urinae naturalis liquoris esse debet, nondum adepta est.

Sed ut clarius rem hanc explicemus, urina Tenuis ea proculdubio est, quae fere ex aquosa et potunlenta materia constat; serosi vero et salsi illius, quod in epate et venis secernitur, vel etiam alterius humoris, nihil aut parum admistum habet: Crassa vero contra, quae multum serosae salsae humiditatis aut aliorum etiam humorum admistum continet. Mediocris aut mediocrem crassitiem habens urina est, quae tantu illus serosi excrementi aquosae humiditati permistum obtinet, quantum fere, in nuturali corporis constitutione admisceri solet. Haec enim ita sese habere, aliarum rerum cosideratio docere potest. Vinum, quo est aquosius, eo tenuius: quo potentius, eo crassius: quod medio modo sese habet, mediocrem etiam consistentiam obtinet. Ita lixivium, quo minus salis continet, eo est tenuius: quo plus salis habet, eo est crassius.

An eadem sit urina turbida et crassa. Deinde urinae aliae sunt clarae, aliae turbidae aut turbatae. Quia vero plurimi hanc differentiam cum priori confundunt, hoc loco discutiendum est: eade sit urina turbida et crassa. Qui urinam turbidam et crassam pro eadem habent, inter quos Fr. Vallesius, lib. 3. contr. cap. 23. praecipue autoritatibus Galeni et Hippocratis nituntur. Galenus enim, 1. de Crisibus cap. 12. manifste urinam crassam et conturbatam pro eadem habet, et omnem, quae mediocri crassior est, conturbatam statuit. Quod praecipue haec ejus verba testantur: Quae optime cocta est urina, mediocrem crassibitiem habet. Quae vero hâc ipsâ est crassior aut tenuior, coctione imperfectam signigificat. Siquidem aliera nondum in humorem est conversa, altera vero adhuc conturbata est. Et alibi etiam nullius alterius crassitiei meminit, quam quae est ex contubatione; et ubi Hippocrates urinam crassam nominat, no conturbatam, Galenus, de mediocri substantia interpretatur, ut 4. aph. 76. et 77. Et alia loca ex Hippocrat. epidem. allegant, quibus crassa urina pro conturbata sumitur.

Verum contraria sententiae verior Multa dantur tenuia, qua non sunt clara, et contra crassa, quae sunt clane. est. Nam cum clarum sit, quod perspicuum est et externum lumen admittit: turbidum cero, quod visus penetrare non potest; experientia testatur, dari multos liquores tenures, qui non sunt clari, sed turbidi: contra vero etiam multos crassos, qui nihil lominus sunt clari et perspicui; quode variis vini et olei generibus manifestum evadit, in quibus dantur crassa et clara, et contra tenuia turbida. Agnovit hoc Avicennas, lib. 1. Fen. 2. doctr. 3. cap. 1. ubi docet, claritatem et turbulentiam in eo consistere, quod visus urinam penetrare vel non penetrare poteset; et differre hoc genus a tenuitate et crassitie: quoniam detur substantia crassa et clara, sicut est albumen ovi, gluten piscium, contra res tenuis turbida, sicut aqua turbida.

Hoc cum negara non possit Vallesius, et experientia ipsa testetur, dari multas res crassas claras; et contra tenues turbidas: fatetur id, et concedit in aliis rebus; sed existimat deceptum fuisse Avicennam, aliarum rerum differentias in substantia et perspicuitate ad differentias uriniarum trasferentem. Verum in uriâ unicum esse accidens dicit, crassum et turbidum; tenuae et perspicuum; atque existimat, urinam aliter crassescere non posse, nisi per crassorum admistionem seu potius confusionem. Crassum enim, ait, perfecte misceri, ut confundi. Si perfecte misceatur, elaborari concoctione, ac proinde esse naturale et mediocre: Si confundatur, et crassam reddere, et conturbare. Unde concludit, non aliam inveniri extremae crassitiei caussam, quam conturbationem. In qua Vallesii sententia adhuc est, quod desideres. Nam primo quod docet, in urinis, ut in aliis rebus non differte crassitiem et turbulentiam; tenuitatem et perspicuitatem: id falsum esse, experientia docet Saepissime enim offeruntur urinae, quae a mediocritate ad crassitiem non parum declinant, et crassae sunt, ac nihilominus sunt clarae, et perspicuitatem ac claritatem, antequam turbentur, aliquandiu retinent, et turbulentiam postea demum ac quirunt. Neque unquam demonstrabit Valesius, omnes urinas, quae extra demum turbantur, vel tenuis, ve mediocris consistentiae suisse. Secundo nec hoc concedi potest, omne crassum, quod perfecte (suo modo) miscetur et concoctione elaboratur, esse naturale et mediocre. Hoc quidem verum est, turbidas uniras fierit, quando crassum liquori solum confusum est, claras vero, cum eidem perfectius a natura permiscetur: sed non sequitur, nox ejusmodi urinas naturales esse. In suo genere quidem sunt mediocres et perfectae: sed si cum vere perfectis (quod hîc faciendum) et sanorum urinis conferantur, imperfectae et rvera crassae sunt. Neque nuturae insuetum est, etiam res praeternaturales non solum confundere, sed quantum potest elaborare, et ad eam, quam recipere possunt, mediocritate et perfectionem reducere; uqod in puris et aliorum excrementeorum concoctione quoque videmus. Si tandem de urinis extreme crassis loquitur, et has non alia via, quam per conturbationem generari posset statuit: nondum id obtinuit, quod vult. Nam inter mediocres et naturales, ac extreme crassas multaeadhuc sunt interjectae, aliae magis, aliae minus crassae, revera temen tales, et quae neque in tenuium, neque in mediocrium et naturaliu, sed crassarum urinarum classem referendae sunt: quales cum saepe claras mingi experientia restetur, frustra contra experientiam laborat et conatur defendere Valesius, non differe urinam crassam a turbulenta.

Quantum vero Galeni loca attinet, optandum foret (ut candide dicamus, quod res est) Galenum praecipue lib. i. de crisib. cap. 12. res diversas distinctius proposuisse: non tamen ubique Galenus urinas crassas et tur bidas distringuit. hoc discrimen eum neglexisse, patet ex. 3. epid. comm. 1. t. 5. ubi urinas ejus aegri crassas, quae non subsidebant, ex conturbatis et turbidis fuisse dicit; atque ita agnoscit, non eandem specfiem, sed diversas esse urinas crallas et turbidas. Quod etjam fecit Hippocrates, 3. epid. comment. 3. t. 72. ubi aegrum reddidisse scribit urinam, crassam illam quidem, caeterum turbatam: hoc ipso innueris, crassam esse posse, quae non sit turbata

Urina autem clara vef mingitur clara et permanet clara, vel mingitur clara et postea turbatur. Urina turbida vel talis redditur et talis permanet, quam vulgo subjugalem nominant quod urinae jumentorum similis sit; vel rurbida mingitur, et postea clara evadit.

Colores urinarum. Altera urinarum differentia, quae colores concernit, varia est, et varia a diversis autoribus recensetur. Autor Graecus lib. de urinis sex colores recenset, 1. album; 2. , pallidum; 3. , flammeum seu fulvum, 4. , flavum, 5. rubrum, 6. , nigrum colorem. Actuarius, de urinarum differentiis c. 8. novem constituit urinarum in colore differetias, dicitque urinas alias esse albas, alias spiceas, alias aureas, alias croceas, alias rubeas, alias vineas, alias passeas, alias fuscas, alias nigras, quibus postea in explicatione etiam alias addit, quod et alii autores faciunt. Sed sufficere possunt sex illae priores differentiae, quas etjam fere retinet Galenus, 1. de crisibus c. 12. ad quas, si quae sunt, aliae reduci possunt.

Alba urina. Primo itaque est , albus. Ad hunc Galenus, allegato c. 12. lib. i. de crisibus, referf aquosam urinam, et illam, quae vini tenuis atque albi mistam ideam refert, similisque est aquae purae, in quam parum ochrae aut bilis injeceris. Acctuarius vero dividit hunc colorem in colorem intensae seu summae, et remissa albedinis. Ad summam refert crystallinas, et quae aquae purae colorem referunt. Alii etiam niveam, quae nivis candorem refert. Adremissae urinae albedinem refert lacteas, glaucas et . Glaucum colorem esse dicit, qui cornu pellucidum refert, aut similis pilis est subalbidis cameli. Sed dubitant nonnulli, an glaucus et caesius seu color urinis attribui possit, cum proprius oculorum fit, ut ex Galeno, 3. Epid. com 3. t. 70. videre est.

Pallida urina. Secundo est seu pallidus color,qualis in ochra, peculiari terrae genere, apparet. Galenus ad hunc etiam refert , suppallidum, qui in aquâ ochra tincta conspicitur. Nam si ochrae parum aquae purae admisceatur, ita ut aquae color quidem exacte non servetur, sed remissae albedinis fiat, potius tame aquae quam ochrae color superet: nondum is color , id est suppallidus, sed adhuc albus appellatur. Quod si tantum ochrae aquae purae admistum sit, ut ab ejus colore aquae color superetur, seu suppallidus, ut vertunt, nominatur. vero color in ipsa ochra est. Actuarius appellat has urinas spiceas et subspiceas, postquam enim urina jam aliquam tincturam accipit, subspicea, et hinc spicea appellatur. Plurimi hunc colorem comparant colori, qui in paleis antiquis conspicitur.

Fulva urina. Hunc sequitur flammeus, igneus, seu fulvus qui et ipse suos gradus habet. Comprehenditur enim sub eo , subigneus seu subfulvus, qui remissior est, quam flammeus vel igneus color. Uterque in citro apparet, et in igne clare lucente atque ardente, a quo etiam appellationem accepit. Actuarius has urinas aureas, et subaureas videtur appellare. Subaureas quidem eas, quae non usque adeo similes sunt auro puro: aureas vero, si colorem, puri auri referunt.

Flava urina. Proximus fulvo eique maxime cognatus est , flavus: qui duo colores, docente Galeno, lib. de crisib. c 12. ita differunt, quod est id est, magis ad album. accedit; seu flavum , id est. nitidius et splendidius Unde sicut in igne et clara, flamra esse diximus: ita colorem, quia est, astrorum colori, vel splendori cognatum esse statuere possumus. Quanto videlicet fulvum seu flammeum flavo est albidius: tanto albidius est pallidum seu fulvo: et quanto flavum magis ab albedine recedit: tanto etiam magis ab albido recedit rubicundum, quam flavum. Habet et hic color suos gradus, et ad eum pertinet subflavus, qui flavo dilutior est. Apparent hi colores in foerninarum capillis et maturis frugibus Actuarius hos colores subcroceos et eroceos nominat; et subcroceum quidem colorem in carthami floribus, croceum vero in croci floribus apparere dicit. Sed ipso monente Actuario, hoc non accipiendum est de coloribus, qui apparent in ipsis carthami et croci floribus (Subrubei enim, et hi rubei potius sunt) sed decoloribus, qui in aqua cui flores carthami et croci triti admisti sunt, apparet.

Rubea urina. Quinto loco est color . Galenus, comm, 2. prorrb. t. 25. tres hujus gradus constituit, atque seu rubeum in medio id est impense rubentis, et id est, subrubentis constituit. Subrubeum in bolo armeno et terra Lemnia esse docet: rubeum vero apparere inrasis et malis. Alii quatuor faciunt rubei coloris differentias, et primo ponunt colorem dilute rubeum, qualis in capillis illorum, qui rufi appellantur, conspicitur. Qui tamen in gradus etiam quosdam distingui potest, in rufum simpliciter et subrufum, qui a rubro magis versus flavum tendit. Secundum gradum constituunt roseum colorem, qui in rosis conspicitur. Tertius est purpureus. Quartus sanguineus.

Color quis. Hoc loco reprehendit Mercurialem Hercules Saxonia, de urinis cap. 2. Quod rusum colorem ad rubeum referat; ea de caussa, quod, lib. 1. De crisib. cap. 12, Galeno rufus color minus sit intensus flavo et propterea ante flavum, non post flavum inter rubeos poni debeat. Sed sciendum, alio modo alios autores, alio Galelum et medicos , quod plerique rufum vertunt, accipere. Galeno color proprie minus flavo tinctus est, ut expresae ex loco allegato apparet. Et dubito, an rufus, ut fere omnes interpretes verterunt, nominari debeat, ac non potius flammeus vel igneus, qualis in candela ardente aut lucida flamma apparet: Cum rufus vulgo apud autores pro rubeo colore accipiatur. Si quis tamen rufum vertere velit, sciat, non esse accipiendum rufum colorem de illo, qui in capillis eorum apparet, qui rufi nominantur, sed de eo, quem diximus. Si enim rufus color pro eo, qui vulgo ita nominatur, accipiatur, recte is inter rubros a. Mercuriali refertur, et proinde immerito reprehenditur ab Hercule Saxonia.

Vines urina. His subjungit Actuarius , vineam urinam, quae vini, quod, quam rubrum est, nigrius, epatisque colorem refert, colorem obtinet. Huic addit passeam urinam, quae sit similis colore passo id est musto, ut habet Actuarius, ad tertiam usque partem decocto, seu, ut Dioscor. lib. 5. Cap. 7. explicat, quod ex uvis Sole siccatis in area aut insarmeto torrefactis exprimitur. Actuarius hunc colorem colori cerasorum ad nigredinem inclinantium comparat.

Nigra urina. Ultimo loco est color niger. Sub quo alii plures colores, viridem, lividum, artum et similes comprehendunt. Viridis in herbis innumera apparet differentia: duas hîc praecipue constituunt. Prasinum, qui in foliis porri conspicitur, et aeruginosum, qui aerugini similis est. Lividus est, qui plumbi colorem refert, unde nonnulli plumbeum nominant. Eundem colorem putat esse fuscum. Mercurialis, et ad eum quoque refert violaceum. Verum lividus et fuscus non partum differre videntur. Si n in homine vel exsangui et male valente, aut ictibus contuso color lividus appareat, deformis est: fuscus vero nonnihil gratiae habet. Non bene etiam ad lividum violaceum, qui in violis purpureis conspicitur, referre videtur. Sicut nec commode coeruleum, qui coelo sereno apparere videatur, ad atrum refert. Sunt enim ab atro et nigro hi colores diversi. Quapropterrectius fecisse videntur, qui viridem, caerulaeum, nigrum, et si qui sunt similes, ut disjunctos colores, non ut coloris atri gradus proponunt. Actuavius vero post passeum colorem habet fulcum, quem interpretes male reddiderunt venetum aut coeruleum. Quem enim colorem intelligat, ipse explicat, dum dicit, eum ex puro albo atque nigro aequa ratione mistis gigni; ut si albissimam calcem atramento vei simili rei aequali portione miscueris. Post hunc ponit colorem viridem: deinde oleagineum, de quo postea seorsim: hinc lividum, in quo scilicet nigrum ad album in mistione dupli rationem habet: et tandem nigrum enumerat. Verum, ut dixi, magna est colorum varietas: sed qui praecipuos noverit, facile reliquos ad suas classes referre poterit.

Oleaginosa arina. Inter has differentias urinam quoque oleaginosam referri diximus. Verum non satis liquet, an oleaginosa urina dicatur talis ratione coloris, an vero ratione substantiae; quae quaestio integre hoc loco, caussis non cognitis, explicari non potest. Sufficiat hoc interim ex Galeno, 3. epid. com. 3. T. 72. scire, urinam oleaginosam pro pingui accipi a quibusdam: Verum probabilius esse urinam oleaginosam illam tantum dici, quae olei colorem et crassitlem refert. Unde apparet non solum coloris, sed et substantiae ratione oleagnosam urinam dici. Sed qua de caussa tales urinae fiant, postea dicetur.

Atque hae ex substantia et coloresunt differentiae: quae inter se complicatae compositas faciunt didderentias, prout varii colores cum diverso substantiae modo conjunguntur. Urina, quae moderatam habet substantiam, et ipsa in colore est moderata. Urinae vero crassae et tenues cum variis coloribus conjungi possunt. Autor libri de urinis septem combinationes affert: Tenuem et albam, tenuem et pallidam, tenuem et flammeam seu fulvam, crassam et albam; crassam et rubram; crassam et nigram. An dentur urinae crassa, pallida, fulva, flava: item isnues, nigra rubra. Nam quae aliae posse videntur esse complicationes, nimirum tenues et rubrae; tenues et nigrae; crassae et pallidae; crassae flammeae crassae flavae, has impossibiles esse idem autor flatuit: quod nimirum caussae harum urinarum et colorum illorum contrariae sint, et proinde simul consistere non possint, ut suo loco dicetur. Sed contrariu statuere videtur Hippocrates, qui urinam nigram et tenuem observavit, 1. epid. comm 3. aegr. 3: tenues subnigras, ibidem, aegroto 7. Et 4. De vict, ratione in acutis text. 50. ait. Urinae crassiores pallidioresque meliores; tenuiores vero et nigriores, magis pemiciosae sunt. Verum autores hos conciandi ansam praebet Galenus, qui, in com. in alleg. modo locum, ita scribit: crassiores, dixit tenuibus, non vero naturalibus compaerans. Unde colligi potest, quando apud Hippocratem et alios autores nominantur urinae crassae pal idae vel fulvae, vel flavae, non semper simpliciter tales intelligendas, neque cum moderatis conferendas esse, sedcum aliis tenuioribus; ut ita crassiores potius, quam crassae proprie dicantur. Ita quando tenues nigrae vel rubrae dicuntur, non cum moderatis, sed cum aliis crassioribus conferendas esse; unde tenuiores potius, quam tenues dicendae sunt. Etsi enim, ut Galenus hac de re, 4. aphor. 76. scribit, proprie quidem superlationum et extremorum oppositiones ita dicantur: per abusionem tamen etiam symmetro interdum tribuuntur extremorum nomina, nobis id, quod symmetrum est, ad summe quidem crassum, tenue, ad summe vero tenue, crassum appellantibus. Itaque quae Galenus, 1. epid. comm. 3. aegr. ult. de urinis tenuibus et boni coloris scribit, dum ait: quatenus valet bonus urinarum color cum tenuitate conjungi; eatenus interpretari debemus eum, cum dicit. urinam perpetuo boni coloris, sed tenuem fuisse: id etiam hisce applicandum: nimirum nigras et rubras cum tenuitate; pallidas. fulvas et flavas cum crassitie, conjungi quantu tenuitas et crassities cum his coloribus conjungi valet. Quantum autem conjungi possint, ex caussarum explicatione patebit.

Odor urinarum. Sunt deinde praeter has, quae circa urinae substantiam considerantur, aliae etiam differentiae, quae ab aliis circumstantiis et qualitatibus petuntur. Ab odore primum quae petitur differentia haec est: quod urinae aliae fere nihil olent; aliae parum olent, et eum odorem, qui urinae naturalis est, habent; aliae valde foetent. Quae tamen hene oleant, nullas dari statuit valesius, do urint. cap. 2. quod deurinarum odore, quem ex sua substantia obtinent, concedi potest. Verum experientia testatur, ex rebus quibusdam comestis urinas odoratas fieri, vulgatumque apud Medicos, ex rerebinthinae usu violarum fere odorem acquirere.

Huic subjungunt nonnulli differentlam a sono, quod quaedam urinae, dum emittuntur, nullum sonum edunt, eodem modo, ut olea; aliae vero sonum reddunt, sicut vinum vel aqua. Quod ad quantitatem; urinae aliae mediocri copia, aliae parcius, aliae copiosius redduntur. Quod ad modum, aliae sine difficultate et dolore; aliae guttatim, aliae confertim emitruntur.

PRaeter liquorem ad urinam per, tinere etiam , contenra, Contentum in urinis quid. mox ab initio diximus. Est autem contentum omne illud, quod corpulentum urinae liquori admiscetur.

Contenta in urinis quotuplicia. Dividuntur autem haec contenta a nonnullis non incommode in essentialia et accidentalia. Essentialia contenta ea vocant, ea vocant, quae fere in omnibus urinis sanorum, et pluribus etiam aegrotorum apparent: Accidentalia vero, quae neque semper, neque frequenter in urinis conspiciuntur.

POstquam jam omnes, quae a consistentia, colore et similibus, ipsisque contentis in urina, differentias exposuimus: proximum est, ut jam omnium differetiarum caussas investigemus. Iis enim cognitis finem, quem propositum habemus, rectissime assequemur, et quid ex qualibet urina praedici possit, discemus. Utautem eundem, quem in differentiis proponendis observavimus, ordinem retineamus: primo agemus de caussis variae urinarum consistentiae; deinde de caussis colorum et singulis affectionibus qualitatum: tandem de caussis varietatis contentorum.

Primo itaque ratione diximus, alias urinas esse tenues, alias mediocres, alias crassas; quae urinae differentiae unde ortum habeant, non An omnis urina suapte natur et sit teuuis. omnes eodem modo explicant. Argenterius, de urin. cap. 5. arbitratur, urinas semper suapte natura tenues esse; fieri autem crassas aliorum humorum permixtione. Aquosum enim humorem, sicut et aquam, per coctionem solam inspissari et crassescere non posse. Verum parum consentanea suis principiis loquitur Argenterius. Nam si urina omnis ex se est tenuis; et urina, quod praecedente capite docet, est aquosus humor, seu aquosum excrementum; Aquosus autem humor coctione solâ carassior reddi non potest: omnis sanorum urina erit tenuis. Quod cum falsum sit, patet hinc falsitas illius opinionis supra etiam refutatae, quâ statuitur, materiam urinae nihil aliud esse, nisi aquosum excrementum. Et proinde Urinae mediocris corsistentiae caussae. necessario supra statuimus, ex alio adhuc, praeter aquosum excrementum, urinam constare, quod ipsi naturalem illam et moderatam crassitiem largiri credimus. Hoc autem nihil aliud est, nisi serosum sanguinisexcrementum. Facultaten. coctrice, et omnibus illis, quae ad secretionem et excretionem serosi illius excrementi requiruntur, in corpore recte costitutis, illud, quod serosi seu salsi in sanguine superfluum est, ab epate expellitur, a renibus attrahitur, et in vesica transmissum per meatum urinarium excernitur. Quod cum in corpore sano in mediocri sit quantitate, inde etiam urina mediocrem crassitiem acquirit, et neque plane tenuis est, ut pura aqua, neque tam crassa, ut ea urina, cui alii etiam vitiosi humores admiscentur.

Ab hac optima urina deflectunt tenuis Urinae tenuis caussae. nimis et crassa. Tenues urinae, quae serosi illius excrementi parum habent admistum (ex quo enim alio tenuitas aestimari possit, non video) ex variis caussis ortum habent. Galenus, lib. 1. de crisibus cap. 12. tenuiorem, quam debebat esse, urina fieri, quando nondum in humorem conversa est, et coctionis imperfectionem signifirare, dicit. Itaque prima caussa urinarum renuium statuitur coctionis debilitas. Si enim coctio non recte sese habeat, sed debilis sit, aquea humiditas, ut vulgo loquuntur, non permutatur; seu potius in coctione languida materia non recte elaboratur partesque serosae illae, et alendo corpori inutiles, non fecernuntur atque ita humori aqueo non permiscentur. Spectatur autem debilitas coctionis hîc praecipue in Epate, et venoso genere, utpote in quibus sanguis elaboratur, et serosum excrementum ab utili secernitur. Ventriculi tamen quoque affectus frigidos, et debilem coctionem urinam tenuem, efficere plurimi statuunt. Etenim si prima in ventriculo coctio non recte sese habeat, impossibile est, ut secunda in epate recte perficiatur. Hinc etiam cibi potusque nimia copia urinas tenues reddit; quia naturam gravat, ne coctionem recte absolvere possit. Atque inprimis potus multitudo in caussa est urinarum tenuium et aquosarum. Propter copiam enim potulentae et aquosae materiae non potest tam diu in epate permanere, donec coctio et sanguificatio sit absoluta, et serosum exerementum secretum. Coctionis autem debilitas, quae urinae tenuis caussa est, praeter errorem externum, et cibi ac potûs nimiam copiam, de quo jam diximus, fit ab intemperie tum frigida, tum calida, seu ut Actuarius, lib. 1. de causs. urinar. cap. 12 loquitur, quia caliditas naturalis excedit ab eo, quod convenit aut quia superata est ab aliqua potente frigiditate, aut quia extranea aut corruptrix caliditas aliqua occasione praecedens occupat caliditatem naturalem, ita ut obscuretur et ab actione propria prohibeatur. Calor enim, ut ad coctionem aptus sit, moderatus esse debet. Itaque sive deficiat, sive excedat, ad coctionem legitime perficiendam ineptus es.

Deinde ex Avicenna, lib. 1. fen. 2. doctr. 3. cap. 3. inter caussas urinae tenuis v referunt renum intemperiem frigidam, ob quam debiles redditi, serosum excrementum non attrahunt, nec a sanguine separant.

POst ipsam liquoris consiste ntiam secundo loco colores ejusdem considenrados esse diximus. Ideoque jam etiam secundo loco earum caussae investigandae sunt. Non autem generalemde caussis colorum tractationem, quae hujus loci non est, instituemus: sed suffecerit, si de caussi saltem colorum, qui in urinis apparent, An colo urinae mutari possie sine sub stantiae novae accessione? agamus. Hîc vero mox in principio sese offert quaestio, quam etiam tractar Valesius, l. 3. cont. c. 30; An colo urinae possit mutari sine novae sbstantiae accessione; seu, an sola alteratio sufficiat ad colorem in urina progignendum vel mutandum, an vero necessarium sit, aliquid substantiae admisceri. Fernelius, de urin. c. 13. non solum alieni humoris permistionem, sed et viscerum corpotisque calorem effectrices colorum caussas statuit, et citrinum urinae colorem temperato moderatoque calori asscribit; citra hunc quicunque subsistit color, cum imminuti caloris et cruditatis esse sobolem: qui autem supramedium sunt usque ad rubrum, ab excedente calore provenire. Cui sententiae favisse videtur Galenus, qui, 1. de crisib. c. 12. docet, colorem lividum tantum esse frigiditatis effectu, et nigrum etiam ex refrigeratione provenire posse. Cui et ipsa experientia adstipulari videtur. Fames enim, exercitatio, aestus, febris et aliae caussae corpus calefacientes urinam tingunt, eoque magis, quo vehementiores sunt. Ita etiam quae urina diutius in corpore remanet, magis tincta est, et quae mox a cibo mingitur, pallida est; quae autem longius ab illo, rubicundior. Alli contr statuunt, ex humorum mpotius permistione urinas colorari, et colores naturam humorum, tanquam umbram corpus, sequi, humorumque redundantium notas esse colores. Unde Hippocrates, 6. epid. com. 5. t. 14. linguae colorem, cujusmodi urina sit, indicare ait, et ut Galenus explicat, et linguam et urinam succorum affectiones detegere. Itaque si color linguae, qui urinae nota duntaxat est et character, humorum affectiones detegit: quanto certius ex ipsa urina humores licebit agnoscere, utpote, quae ipsis humoribus permista antea fuit, et postea ab ipsis secreta excernitur. Verum non difficile est vel autores hoc conciliare, vel saltem controversiam hanc dirimere, si ea, quae de materia urinae diximus, perpendantur. Nam cum urinae duplex sit materia, una aquosum illud et potulentum excrementum; altera potulentum excrementum; altera serum sanguinis, et si alii humores in aegris urinae admiscentur: ab aqua color proficisci non potest, neque aqua ex nuda inteperie ulla colorem potest acquirere; sed color omnis ex sero, et aliorum humorum admistine proficiscitur. Et proinde posterior opinio vera est, quae ex admistione humorum potius, quam ex nuda aliqua intemperie colores urinae mutari docet, si hoc de potulentae et aquosa materia intelligamus, et per humores admistos ipsum etiam serum et alios humores in aegris potulentae materiae admistos accipiamus. Verum cum ipsum serum alteram quasi urinae parteni esse dixerimus, et inaegris alios etiam humores, qui admiscentur, ab urina excludendosesse non censeamus; serum vero sanguinis, atque alii humores ex variis intemperiebus varie in coloribus immutari possint: prior etiam sententia plane rejicienda non est; sed hoc sensu admittenda, quod intemperies colorem urinis conciliant, quatenus hunc vel illum humorem generant, atque tale vel tale serum faciunt: et hoc sensu verum est, quod de inedia, aestu et aliis corpus calefacientibus dictum est. Generant enim tales colores talia in urinis, quatenus concurrunt ad generationem humorum his coloribus tinctorum.

Coloris aurei in urinis caussae. Verum in specie jam colorum caussas consideremus. Et primo colorem aureum seu citrinum quod attinet, qui medius est, et urinis sanorum competit, hunc omnes fere adscribunt portioni alicui bilis flavae, quae urinse liquori permiscetur. Hoc enim excrementum cum inter reliquos humores solum hunc colorem obtineat, et vel flavum, vel pallidum, vel rubrum sit; si hujus modica portio urinae admisceatur, accidit ut urina citrino vel aureo colore tigatur; tingatur; qualis color apparet in sanis, et qui sint temperati ac aetate florentes. In his enim cum nec bilis nimis calida sit, nec majore copiâ generetur: fit, ut urinae, quase a talibus minguntur, colorem aureum et citrinum obtineant.

Quam sententiam etsi non improbamus: cum et illa ipsa bilis non parum participet: tamen hoc saltem veritatis studiosis perpendendum relinquimus; annon ab ipso sero et salso humore, qui altera urinae pars est, et genuinum sanguinis excrementum, hic color deduci possit. Nam ut diximus supra, dum omnia in corpore sese recte habent, et omnes cotiones recte perficiuntur, non solum ipsi humores alendo corpori destinati suam naturalem constitutionem, atque inter caetera etiam colorem, habent, sed et ipsa excrementa suum naturalem colorem et reliquas conditiones obtionent, et utilium humorum conditiones aemulantur. Non igitur video, quid peccaret ille, qui in naturali corporis constitutione colorem aureum urinae a seroso et salso excremento proficisci diceret, et in homine sano ac temperato aqueum illud excrementum cum salso ita misceri staturet, ut hinc aureus ille color resultaret, et plerumque urinas ob seri admistionem et colorem colorari diceret. Sicut alias aquam a cinerum mediori quantitate hoc colore tingi, dum lixivium fit, videmus. Et quomodo a sale coralliorum aliisque salibus Spiritus vini et alii liquores colorentur, Chymicis notissimum est. In quam sententiam vel eo quis adduci potest, quod urinae sanorum (imo et igneae saepe urinae) linteamina et res alias non tingunt, et in ipso liquore detenta suum naturalem colorem obtinent; quod fieri vix posset, si flavedo illa a bile proficisceretur flava: cum videamus, si bilis flava urinae interdum, ut in ictero, permiscetur, linteamina et res alias flavo colore tingi. Alia vero postea ratio est coloris.urinarum in ictericis, et in febribus, ubi facile concedimus a bile admista colores illos provenire. Chymici id sulphure adscribunt, ut et febres a sulphure deducunt. Hinc videmus etiam lixivium, quod aqua cineribus affusa, multo magis tingi, quam aquam, in qua sal purus resolvitur, quod fit ob partes adustas sali adhuc adhaerentes. Quales si quis etiam seroso et salso urinae humori adhae rere statuere velit, cum eo non pugnavero. Coloratior n. etiam sanorum urina videtur, quam utâ puro et puto sale provenire possit.

Albarum urinarum caussa. Ab hoc optimae urinae colore alii colores deflsectunt, vel in defectu, vel in excessu. Inter eos, qui in defectu a citrino colore recedunt, primo loco et in extremis est albus, et eae, quae ad eum pertinere diximus, differentiae, quales praecipue sunt aquea urina, Alba urina duplex. crystallina, lactea. Joan. Bapt. Montanus commode omnes urinarum albarum differentias ad duas referre videtur, dum docet, albedinem duabus de caussis provenire. Vel enim urina fit alba, quoniam ipsi nihil admiscetur, quod tingat eam, unde permanet pura et alba, eodem modo ut aqua vel aliud corpus : vel redditura alba urina, quod ejus perspicuae humiditati aliquod corpus album admiscetur, qualis est

Urinae aquosae caussae. Prions generis alba seu aquosa urina variis de caussis fieri potest. Primo omnes fere eam a cruditate et caloris nativi imbecilitare provenire statuunt, qui cum nequeat alterare humores, et bilis ac humorum calidorum parum generet, relinquitur ille color, qui aqueae substantiae est proprius. Qui a sero urinas tingi existimant, itidem in cruditatem aqueae urinae caussam referre possunt. Nam dum est cruditas in corpore, et coctio non recte perficitur: ut ipsi humores alimen tarii, ita et excrementitii, atque inter hos serosi, non recte elaborantur, vel certi â reliquis non separantur. Secunda caussa est obstructio, quando videlicet viae per quas materia urinae transfluere solet, obstruuntur, ut materia, quae urinam crassam, simulque coloratam reddere solet, non possit penetrare, sed solum illa aquositas. Terriam caussam plerique statuunt, si bilis ad alium locum feratur, unde in phrenititde inter du urinae albae et aquosae redduntur. Quod tame praecipue, de iis urinis intelligendum est, quae antea bile tinctae erant, quâ postea ad alium locum fluente, post tinctam urina subito aquea et alba redditur. Nam alias in acutis talibus morbis, et in principio inprimis eorum, tales urinae potius a cruditate proficiscutur. Quarto talis aquosa urina mingitur ob potûs copiam, quae tmadiu in corpore retineri nequit, ut illi vel bilis vel serosum excreentum permisceatur, sed copiâ suâ nturam mox ad excretionem stimulat. Quinta caussa esse potest caliditas renum ac epatis, quae potum copiose ad se trahunt, sed non concoquunt, unde profluit ut aqua, quod in diabete accidere traditur.Addunt sexto locolapidem in vesica vel renibus, etsi non obstruat; et allegant locum ex HIppoc. l. de arere, aquis et locu, ubi ita scribit Pueri calculo (vesicae intellige) laborantes, limpidissimam urinam reddunt. Cujus rei caussam Cur calculosi urinam aqueam reddant. Hier. Cardan. 4. aph. 72. hanc reddit: quod ob irritationem urina non contineri, non contenta non coqui possit, et proinde cruda maneat. Verum in calculosis saepe satis diu retinetur urina, et nihil ominus alba mingitur; neque etiam in vesica urina suam elaboratione habet, sed potius in venis et renibus. Itque potius hîc assentimur ipsi Hippocrati, allegato loco hanc hujus rei caussam reddeti, quod scilicet crassissimum in vesica subsistat, concrescat, et intophum durescat: quod vero tenuissimum et purissimum est, transeat. Quam caussam valde probabilem esse, ex iis, quae suo loco de generatione calculorum diximus, patet. Nimirum serosum illud salsum, et ut Hippocrates nominat, , ut recentiores appellant, concrescit et in lapidem coagulatur; reliquum aquosum et quod coagulari et concrescere non potest, effluit, unde urinae fiunt aqueae. Aliam adhuc, sed quae ad ultimam hanc forsan non incommode reduci potest, caussam affert Hipp. cod. lib. alvi scilicet adstrictionem et ardorem, qui vesicae communicatur; ex quo fit, ut hujus ardore partes biliosae condensatae in vesica retineantur, subtiliores autem solummodo emittantur, ex quo urina splendidissima fit.

Urinarum lacte arum caussae. Alterius generis urinae albae fiunt tales ob substantiae alicujus albae admistionem, sive illa sit pituita, sive pus, sive semen, quales urinas lacteas ferê appellamus. Sed tales urinae cum plerunque sint turbidae, et postea resideant: ubi quieverunt, quis isit naturalis liquoris color, et quae materia furerit, quae albedinena inducebat, facile apparet.

Reliqui colores jam ab albo recedunt, atque alii citra medium illum colorem, alii ultra consistunt. Quo autem plus ab albo recedunt, eo plus humoris tingentis, aut, ut Argenterio placet, humoris magis tincti admitum habent, qui praecipue ad rubedinem usque bilis est. Notandum tamen hîc, bilis nomine et serosam coloratam humiditatem, de qua antea dictum, comprehendi posse; quam et ipse Galenus ad tingendam urinam admisit, cum, 1. de cris cap. 12. ita scribit: ac subslava est, velut si extra etiam tale quid facere velles, sanguinis serum ac bilem rufam aquae permisceas. Ubi flavum colorem expresse etiam a sero sanguinis proficisci posse statuit. Deinde nec hoc praetereundum, bilis aliquot esse differentias, aliam esse pallidam, aliam flavam, aliam rubram; et praeter has vitellinam, porraceam, aeruginosam, et isatidi similem. Haec enim nomina â quibusdam Medicis reperta sunt, et a coloribus, quibus quoque bilis infecta est, indita, teste Galeno, lib. 6. eoid. com. 5. t. 14. Non omnes autem hae bilis specieseodem modo urinas tingere possunt, sed plus in tingendo potest rufa, quam flava; flava rursus plus, quam pallida.

Urinae subpallidae caussae. Hinc seu suspallidus, qui primum urinae tinctae gradum constituit, colorfit, quando bilis pallida, in sufficiente quantitate vel flavae parum omnino urinae admistum est, ita ut urina paleae herdei Pallidae urina caussae. similis, appareat. Si vere jam multum pallidae bilis, aut flava in mediocri quantitate urinae admisceatur, inde Flavae urinae caussae. color f seu pallidus oritur. Reliqui postea colores per gradus oriuntur, prout bilis, sicut est apud Actuar. l. 1. de causs. urin. cap. 8. aut qualitate aut quantitate intenditur. Cui Argenterius etiam, de urin. c. 9. affentitur, qui non incommede statuit, urinas capere colorem vel a simili humore, vel ab eo, qui intensiorem habet colorem, in minore quantitate admisto. Hinc facile colligere est, pallidam bilem, cum sit colore remissiore, nunquam vel fulvum vel flavum, vel rubrum colorem urinae inducere posse; sicut et ochra quacunque etiam quantitate admisceatur, nunquam aquam colore croceo, aut rufo tinget. Contra manifestum est, intensioris gradus colorem aqua dihitum remissiorem colorem inducere posse. Atque ita bilem flavam in parva copia aquasae humiditati admistam facere urinam pallidam; rufam minore quantitate admistam fasere flavam. Interdum tamen etiam praeter has caussas internas, caussae externae urinam tingentes ac accidere possunt, quae perpendendae ac inquirendae sunt, ne quis decipiatur, et a caussa interna urinam colorari existimet. Ita rhabarbarum, crocus, folia senae, et similia alia, ipsa expenentia teste, urinas tinguns.

Urinae cruuentae caussae. Rubeus vero color cum suis gradibus et a bile, et a sanguine ortum habere potest. Si urina tingatur a sanguine, non splendet, et preprie cruenta dicitur habetque colorem, qualem aqua fere, in qua recens mactatorum animalium carnes abluuntur, et mingitur, cum vaswe aliquo laeso sanguis urinae admiscetur. Quod fieri potest tum ex vehementi corporis agitatione et motu, quo vena aliqua aperitur vel rumpitur, tum ex renibus calculi attritu laesis et vulneratis, tum ex urteribus a calculo transeunte laesis, aut exulceratis, vel osculis vasorum laxioribus redditis, et hiantibus, et per ea sanguis excidere possit. Idem interdum ab epatis et renum debilitate contingit, ob quam sanguinem continere et sibi assimilare nequeunt, et tum serosus sanguis cum urina redditur. Ut enim, sicut Galenus, 1. prorrhetic. com. 1. t. 31. docet, ventris valde rubra proluvies affecto epate fieri potest: ita etiam praerubra urina ex renibus suo perperam fungentibus muner fieri potest. contigit etiam alquando abudantem in universo corpore sanguinem cum urina, statis temporeum intervallis excerni, sine molestia, imo ut inde bene habeant. Sanguis autem, qui admiscetur urinae, vel tenuis est, vel crassus. Si tenuis est, fit urinarubra et subrubra: si vero crassus sit, et multus admisceatur, fit urina valde rubra; si autem minore quantitate admisceatur, fit urina vel rubra simpliciter, vel subrubra.

Quae autem a bilis copia et bile Urlnae rubrae caussae. coloratiore et rubicundiiore ortum habet urina rubra, a cruenta urina non difficile discernitur, praecipue si splendeat et flammea quasi appareat. Tales autem urinae ortum habent a bile flava magis adusta et rubicundiore redditâ. Saepe etiam urina ob bilis permistionem rubra et crassa redditur, instar vini ex rubro nigrieantis, ob copiosam bilis rubrae admistionem; talesque apparent in epatis inflammationibus et vesiculae fellis magna obstructione, et inde orto ictero: et tali urinae si linteum immergatur, flavo et croceo colore tingitur.

Haec, quae ex Acturio et plerorumque Medicorum sententia de urinae rubrae caussis diximus, reprehendit Leo Roganus, lib. 2. de urinis, cap. 4. atque negat. urinam rubram ex bile fieri, existimatque hoc adversari Galeno, qui, 6. epid. com. 5. t. 14. scribit, non cogitari posse, ab alio abundante humore ulla in parte rubrum colorem fieri, quam a sanguine; statuitque, flavum, dum a nimio calore aduritur, priusquam ad nigredinem convertitur, medios colores plures suscipere, qui omnes virides videntur, aut certe porracei, aeruginosi vel caerulei.

Verum quod ad Galeni locum attinet, facile concedimus, nullam corporis partem ab alio humore, quam sanguine, rubro colore tingi posse; cum vix alius humor rubicundus in parte tanta copia abundare possit, ut ipsi colorem rubrum conciliet: sed nihil prohibet, bilm rubram copiosius in venis generari posse, urinaeque misceri, ut illi hunc colorem tribuat. Flavum autem colorem etiam in rubrum degenerare posse, et proinde bilem rubra ex flava fieri, experientia testatur; et falsum esse, flavum solum per viridem in nigrum degenerare, res multae docent: ut si crocum vel mel quis torreat, animadvertet, non mox nigrescere aut virescere, sed prius rubescere.

Urinae bineae et passeae caussae. Ad hanc differentiam etiam , id est, urinam vineam et passeam referri ab Actuario in differentiis diximus. Urina vinea ex admistione bilis coreruleae, vel isatidis colorem referentis, in quam humores nimio calore assati et coversi sint, generatur. Passeam ex admistione flavae bilis valde assatae, atque in colorem veluti violaceum mutatae, adeo, ut in atram fere bilem degenerare videatur, generari, docet Acturius, lb. 1. de caussis urinar. cap. 11. Saepe tamen ex bile rubra copiosa et crassiore vineas quasi urinas reddi videmus in ictericis; in quibus urinâ turbatâ nihil coeruleum vel similis coloris, sed flavum ac rubicundum quid subsidet.

Ultimam in coloribus differentiam diximus esse urinarum nigrarum, ad quas nonnulli virides et lividas, et si iquae his cognatae sunt, referunt:sed rectius inter rubras et nigras hae quasi intermediae et peculiares differentiae ponuntur; quod et Galenus facit, qui, lib. 1. de crisibus cap. 12. ita scribit: colorviridis fit in transitu ad nigrum, et veluti quoddam principium nigri est. Nam si morbus malignus fuerit, et vomitibus, et alvi excrementis, et urinis viridibus postmodum nigrae superveniunt.

Viridis urinae caussae. Viridem seu virescentem colorem Actuaribus, lib. 1. de causs. urin. c. 11. docet fieri ab excessu pravissimae bilis, aeruginosae scilicet vel porraceae. Cum enim ex calore adurente, vel etiam peculiaribus alimentis, quae facile in hunc humore degeneran, bilis illa aeruginosa vel prasina generatur, colore suo urinam inficit. Capivaccius hac de realiter sentit, dum, de urin. c. 18. ita scribit, viridem colorem non solum esse principium nigri, 1. de crisib. cap. 12. sed etiam lividi; et proinde dum est principium nigri, fieri a calore exurente, dum est principium livide, fieri a frigore. Dum enim, ait, caussa exsiccans et calefaciens adest, color viridis degenerat in nigrum absque medio livido: si occurtat caussa refrigerans et imbecillitas caloris, tum color viridis degenerat in nigrum colorem per medium lividum. Verum utra opinio verior sit, ex his, quae jam de urinis lividis et nigris, (quas solum gradibus differre, et caussas etiam habere secundum magis et minus discrepantes statuimus) dicentur, patedit.

De livido colore in urinis autores Prinae livide et nigrae caussae. non eodem modo docent, et controversum est, ex quibus caussis internis nigrae et lividae urinae reddi possint. Nam de externis nihil dubbii est, ex rebus quibusdam assumtis, urinas nigro colore infici posse. Ita testatur Mercurialis, de urin. cap. 6. se observasse clysteres factos ex sapa sola urinas atras reddidisse; Et Avicenna ac Rhasses referunt, si quis lugustri albi fructu corpus oblinat, urinas nigras reddi.

De caussi vero internis ita docet Galenus, lib. 1. de crisibus cap. 12. Ipsarunt urinarum color niger ad duas caussas refertur, calorem scilicet immoderatum, aut mortificatione ex refrigeratione vehementi: Et paulo post; color autem lividus est tantum frigiditatis effectus. Ex quo loco nonnulli evincere volunt, ex solo calore vel frigore citra alicujus materiae admistionem generari posse urinas nigras; et lividas ex solo frigore. Verum supra in genere diximus, quid intemperies ad urinae colorem conserat, nimirum varium serum generare, et ad variorum humorum generationem conferre, qui urinae postea admisti eam tingunt. Ideoque Actius hoc recte explicat, tetrabib. 2. serm. 1. cap. 44. ubi docet, non ex frigiditate vel caliditate simpliciter urinam fieri nigram, sed quod ex caliditate vel frigiditate generatur materia nigra, quae urinae admiscetur, atque tres urinae nigrae caussas adducit: primo humorem melancholicum, qui expurgatur; secundo ipsam atram bilem, tum quae ab assatione; tum quae a frigiditate facta est.

Primo enim interdum urinae nigrae minguntur ab iis, qui habent debilemsplenem, aut dum alias Natura humorem melancholicum evacuat, ob cujus admistionem urirae nigrae redduntur, quae periculosae non sunt, sed etiam nonnunquam cum commodo emittuntur. Deinde fit urina nigra, si bilis ita exuratu[?]t in atram bilem abeat, et tanta ejus copia generetur, ut etiam urinam tigere possit.

Quomodo ex frigiditate fiat urinae nigra. Detertio modo res intricatior est, et quomodo ex frigiditate aliquis hjmor niger urinae admisceri possit, non ita planum est. Aetius, loco allegato, dicit, esse bilem atram, quae ex frigiditate fiat: quem sequitur Capivaccius, qui quoque statuit, calorem ita remissum esse posse, ut generet ita remissum esse posse, ut generet atram bilem, pessimum illum succum. Verum cum bilis atra sit humor calidus et siccus, impossibile videtur, ut ab insgni frigiditate generari possit. Unde Argenterius, de urin. cap. 12. et Mercurialis, de urin. c. 6. solum duas caussas admittunt urinae nigrae, humorem melancholicum, et bilem atram exustam, et contra eos, qui ex frigiditate insigni urinam nigram fieri statuunt, disputant. Ajunt enim, etsi partes externae a caussis actu grigidis livorem et nigritiem contrahero possint: tamen in partibus internis id fieri impossibile est, cum internae partes, quimdiu vivit animal, caleant. Nam ungues et extremitas nasi cum nigrescunt, quod interdum in princiopio paroxusmorum in febribus accidit, si tangantur frigidae apparent: ast urinae etiam nigraes, dum minguntur, calidae vel certe tepidae sunt. Verum commodissime hac tertiam urinarum nigrarum caussam explicant Joan Bapt. Montanus et Hercules Saxonia, de urinis c. 12. ubi statuunt, non aliquam atram bilem ex simma frigiditate nasci, aut frigiditatem urinas simpliciter tingere posse, sed extincto calore nativo et spiritibus sanguinem non minus in venis, quam in partibus externis nigrescere, et postea permistum urinae eas lividas vel nigras reddere. Non enim impossibile videtur, sanguinem eodem modo, ut in gangraena in partibus externis, ita etiam in venis in morbis pessimis et lethalibus corrumpi, et extincto calore nativo putrescere posse, qui urinis communicatus eas nigras reddit; quae propterea pericoulosissimorum morborum sunt indicium.

SUpra inter urinae differentias etjam numeravimus urinas oleaginosas appellatas, diximusque dubitari; an dicantur tales ratione substantia vel coloreis: controversiam tamen illam sine caussis explicari non posse: et proterea eam ad hoc caput rejecimus, in quo etiam nunc merito in quirimus, quaenam sint urinae oleaginosse et quae earum caussae.

Urinae Oleaginosae caussae. Autor libri de urinis, cap. 5. Oleaginearum urinarum tres differentias recenset, cum scribit, ,Oleaginarum urinarum quaedam olei colorem referunt, quaedam olei splendorem habent, quaedam nomine generis oleosae appellantur. Primas dicit initium colliquationis esse; secundas paulo accuratiorem adeptas esse mistionem olei. Oleagineas aurem urinas totas simul et in colore, et in cosistentia merum quasi oleum esse, et summum vigotem colliquationis indicare. Tales tamen urinas etiam ex renu adipe tabescente prodire. Actuarius et Aetius idem fere sentiunt, et procul dubio ex autore hoc Graeco innominato suam sententia hauserunt. Actuarius, de urinar. diff. c. 8. urinarum oleacearum ita communicer appellatarum alias apperentiam habere olei, alias esse coloris olei, alias oleaceas et generi cognomines dicit; additque de colore primae speciei haru trium amgigi, an aqueus, an oleaceus sit, ob tenuitatem coloris tingentis humorem. In secunda vero specie colorem olei esse evidentem urinae colorem intendentem; oleaceam vero urinam colore oleo esse similem.

Aetius, tetrab. 2. serm. 1. cap. 31. docet, Febres pindguedinem primo et ipsa solida corpora; et pinguedine aut renum, aut totius corporis liquefacta, oleosas urinas excerni: in principio autem colliquationis ita oleosas fieri urinas, ut ambiguum sit, an a quosae sint, an oleaginosae. In augmento vero oleosas fieri, ita ut notabiliorem oleosi mixturam habeant: in vigore autem colliquationis totas urinas per totum tum in colore, tum in substantia velut oleum esse.

galenus vero, 3. epid. com. 3. t. 27. refert, alios oleosam urinam intelligenre illam, quae liquescente pingue dine per morbus fervidum et adurente fit: alios vero eam intelligere, quaes colore et crassamento oleo sit similis, testaturque, saepius se vidisse urina talem nullo detrimento aegri redditem, imo vero interdum plane e contrario cum morbi cococtione. Haud tamen ita visa esse prorsus, ut oleu, pinguem. et paulo post addit: Nos Pinguede tantum innatat ruinae, nonci permiscetur. pinguedines fluitantes vidimus supernatare, verum nunquam excretam talem urinam, neque in medio pinguia pendere, multo minus subsidere. Nam ita comparatum est omne pingue, ut reliquis humoribus invehatur. Neque alterius pringuis urinae facit Hippocrates mentionem. Nam 2. prognost. t. 35. scribit. Si pingue desuper natans aranearum speciem veferat, damnandum est; indicat enim consumptionemm. Et, 7. aph. 35. quibus, inquit, in urina adipalis superficies est et conferta, iis nephriticum et acutum morbum adesse significat. Atque ita hoc loco Galenus non definit urinam oleosam, quae oleum admistum habeat, sed quae oleo colore et crassitie similis sit. Ut autem oleum non est unius exquisite coloris neque crassitudinis: ita nec oleosam urinam, pallidam quidem omnino existentem, sedaut plus aut minus, statuit. Et quidem quicquid ipsius ad candidiorem tendit colorem, exsoluti colore pallido, humorum denotare cruditatem; quod vero vehementer pallidum est, ut ad flavum accedat, biliosum humoremdenotare docet. Et revera in eo, quod statuit Galenus, urinas oleosas ex admistione olei non dari posse, rectius sentit, quam iis, qui existimant. oleosum quid ipsi substantiae urinae permisceri posse. Ea enim pinguedinis et olei est natura, ut cum aqua permisceri non possint, sed etiamsi agitata nonnihil confundantur: tame mox, jubi aqua vel quicunque liquor aqueus quiescit, pingue omne ad superficiem fertur atque innatat.

Urinae oleaginosae duplices. Atque ex Galeni sententia urinae oleaginosae ad duas classes referuntur, quarum aliae tantum in superficie pinguieine innatantem habent; aliae etiamsi nonsint pingues, Urinae, tui pinguedo innatat caussae. oleum tamen substantia et colore referunt. Priorem differentiam ex eo, quod continetur, seu ex contentis, non ex substantia, esse existimat valesius, lib. 3. contr. cap. 37. Hercules vero saxonia, lib. de urinis, cap. 3. non solum hanc differentiam in contentis, sed et in colore esse existimat. Nam statuit, pinuguedinem colliquatam, sive pauca sit, sive mediocris, sive multa, urinae supernatantem illi aliquem colorem tribuere, non solum in superficie, verum etiamin tota substantia. Colorem enim viridem repraesentatum in nsuperficie urinae, dum ex refractione luminis ad aliud corpus impingit, esse caussa, ut idem color repraesentetur in tota urina, non aliter, ac si vas urinarum herbis virentibus admoveretur. Verum haec opinio Hercul. Saxoniae valde dubia videtur. Hoc quidem verum est, mulsos liquores accipere colores apparentes a rebus vicinis, ut herbis virentibus, pannis rubris et similibus; sed necessarium est, ut color ille, a quo apparens ille color proficiscitur, sit satis intensus. Sed videmus plerumque pinguedinem illam innatantem non adeo multam esse, neque tantam habere viriditatem, ut toti urinae liquori illam communicare possit. Ideoque probabilior videtur Vallesii sententia, qui statuit, illas urinas, quae colliquatam pinguedine in superficie habent, ad differentias in contentis referendas esse.

Urinarum, quae substantiae et colore oleis referunt. caussae. Alterum vero genus harum urinarum, quae colore et substantia tantum oleum referunt, unde oriatur, non ita planum est. Fernelius, de urin. c. 14. has urinas fieri docet, cum vel phthisi, vel hectica febre, vel hydrope corpus liquescit. quem impugnat Herc. Saxonia. Nam si intelligatur colliquatio pinguedinis, militat contra Fernelium ratio Galeni, quod scilicet pinguia humiditati aquosae non permiscentur, sed cidem supernatant. Si autem intelligit colliquationem carnis: colliquatio carnis faceret sedimentum orobi granis simile et praeterea potius colorem fulvum vel rubeum, quam ad viridem deflectentem. Sicut enim colliquata caro, ex sententia Galeni, 8. de comp. med. secund. loc. c. 4. facit excrementum alvi fulvum vel rufum: ita eade colliquatio faceret in urina eundem colerem. Hercules vero Saxonia approbat sententia sabini, quam Galenus, 3. epid. com. 3. t. 72. recenset, existimatque, oleosam urinam reddi ex admistionesubstantiae alimentalis, quae in venis continetur, et unicuique membro deputatur. Quia sicut oleum est materia ignis in candela: ita hoc alimentum est materia et pabulum calidi innati in partibus solidis, facitque urinam crassam, et propterea oleo non disimilem. Solet autem haec fieri colliquatis ipsis humoribus a calore febrili.

Hieronymus Reusnerus, in VVillich. de urin. c. 14. et ipse ab alimentali substantia urinam oleaginosam reddi putat. etsi enim id, quod de partium solidarum colliquatione dicitur, impugnat, atque existimat, solum pinguia, non vero carnes et partes solidas colliquari posse; cum ea, quae a calore concrescunt, non liquescant calore, sed evaporante humiditate potius exsiccentur: urinas tamen oleaginos ex substantia alimentali admista reddi statuit hoc modo. Calor vehemens non solum illud roridum alimentum, et quod ab officio cambium nominarunt, in partibus absumit, sed et omnes actiones enervat ac debilitat. Partes autem nutrimento destitutae, et calore nimio labefactatae valde debilitantur unde alimentum non possunt attrahere, neque quod ad ipsos defertur, retinere. Sinunt itaque exire cum urina partes alimenti utiles, quae reddunt urinas oleosas.

Argenterius, de urinis cap. 13. Urinas has oleaginosas, quae non sunt pingues, sed substantiâ et colore referunt oleum, neque ex pinguedinis, neque ex carnis, neque ex sanguinis colliquatione, neque ex substantiae alimentaris admistione fieri statuit, sed ex portione bilis pallidae et atrae, et ob id esse periculosos morbos, in quibus excernutur tales urinae: eo quid bilis atra, quae pessimos morbos parit, admista sit. Admisceri tamen et pituitam statuit, atque hinc habere urinam cruditatem cum quadam viriditate, ut oleum. Eam enim agitatem a calore, undiquaque urinae misceri; unde etiam talis urina longos et difficiles morbos interdum significat, qualis fuit ille, cujus in allegato 3. epid. loco fit mentio. Atque inta in tali urina tres humores admittit Argenterius, bilem flavam atram, et pituitam. A bile flava urinam habere flavedinem quandam statuit; ab atra vero lividitatem conjunctam cum splendor: crassitiem cum quadam visciditate ab agitatione magna in pituita facta.

In hac sententiarum discrepantia veritatem invenire non facile esse, quilibet agnoscit. Hoc principio verum est: urinas non posse fieri tales ex materia pingui admista, ob caussam saepius jam allatam, quod scilicet pinguia aquae nonmiscentur, sed innatant. Deinde quod attinet colliquationem carnis aut colliquatione substantiae alimentalis, quae in venis continetur, ex cujus admistione urinas oleosas reddi existimat Hercul. Saxonia, vocatur id a recentioribus plane in dubium, de quo tamen hîc non disputabimus. Hoc saltem hîc Urinae, quae subst antia et colore oleum refaerunt, ab ex colliquatione fiant? perpendendi cuilibet reliquimus, quod supra ex galeno 3. epid. com. 3. t. 72.attulimus: urinas has interdum nullo aegri detrimento reddi, imo interdum plane e contrario, hoc est, cum commodo in morbi concoctione: quod certe nullo modo fieri posset, si ex colliquatione sive carnis, sive sanguinis haec urina proveniret. Nunquam enim utiliter et cum commodo aegri, sed potius cum detrimento colliquatur, et per utinam excernitur substantia alimentalis. Et si ab aliqua colliquatione tales urinae provenirent, potissimum in febribus hecticis conspici deberent. Quae eadem etiam contra Hier. Reusn. sententiam faciunt. Et praeterea non videtur probabile, illum su: cum alimentalem per urinas excerni. Cum enim sit familiaris naturae, et naturae sanguineae, retineretur potius in venis cum sanguine, quam excerneretur. quapropter probabilius videtur, cum argenterio in humorum excrementitiorum admistionem talem ruinam referre: quod ipsum confirmare videtur locus antea etiam allegatus ex Galeno, in quo statuit, quicquid ipsius ad candidiorem tendit colorem, humorum denotare cruditatem; quod vero vehementer pallidum est, ut ad flavum accedat, biliosum calorem. Atque ita Argenterii verbis in hac ipsa materia hic concludimus; haec ratio videtur dictare: afferant meliora, qui possunt, de caussis harum urinarum.

Porro differentiam in substantia et colore coniungi posse, supra diximus in differentiis, et quas combinationes possibiles habeamus, etiam proposuimus: id vero cum ex caussarum explicatione clarius futurum promiserimus, aliquid de eo hoc loco addendum est. valesius, lib. 3. contr. cap. 5. praecipue de quatuor coloribus disputat, de nigro, subrubro, pallido et subrufo: et primo quaeritur; an urina tenuis nigra esse possit: Deinde an tenuis subrubra esse Tertio an detur urina An urinae tenuis nigra esse possit. crassa subrufa. Et primo colorem nigrum quod attinet, diximus supra, negari ab autore innominato, hunc colorem cumm renuitate conjungi posse, et quâ ratione loca illa, in quibus apud Hippocratem mentio fit urinarum nigrarum tenuium, accipienda sint, explicavimus. Sed Valesius revera tenuibus et citra mediocritatem consistentibus urinis nigredinem conjungi posse statuit, idque probat experientiâ et pictorum documento. Colores enim extremi, et praecipue qui ad nigredinem accedunt, etiam in minima quantitate multum tingunt, adeo, ut si in vas aliquod satis magnum aquâ plenum pauxillum atramenti injicitur, tota aqua colore nigro inficiatur, sed inde non crassa reddatur. Fieri ergo posse existimat, ut portio atri humoris incidat in urinae liquorem, quae valeat illum tingere, sed non crassiorem reddere, unde urina fiat tenuis nigra. Verum enimevero hoc, quod de coloribus dicitur aquae permistis, negari non potest. Sed quis non immerito dubitare posset; an dentur in corpore humores tam atri,ut attamentum? Deinde etsi darentur tales humores: tamen non sequeretur, quod exigua earum portio mox totam urinam tingere posset. Neque enim pmne atrum tingendi alia vim habet. Exigua pars atramenti aqua infusa nigredinem parit: Sed carbones atri, nisi sufficiente quantitate aquae permisceantur, ita ut etiam crassam eam reddant, atro colore non tingunt. Itaque etsi ater humor detur: tamen nonn habet colorem suum in tenui portione in totam urinam diffundendi, sed tum demum urinam nigram reddit, cum satis magna ejus quantitas toti liquori urinae permiscetur, unde urina talis crassa redditur.

Urina tinuis subrubra. Subrubrum colorem quod attinet, quo etiam tenuem urinam, exiguâ portione sanguinis permistam, tingi posse statuit: in eo facile assentimur Valesio, et non negamus, vase aliquo aperto, ut sanguis effluat, ab exigua portione sanguinis urinam quoque tenuem subrubro colore tingi posse. Sed cum duas esse caussas urinae rubrae dixerimus, sanguinem et bilem: ut de sanguine concedimus: ita de bile negamus. Nam sanguis, quocunque morbi tempore, si vas aliquod aperiatur, et dum urina adhuc tenuis est, permisceri potest: Sed bilis a natura urinae non miscetur, nisi praesente coctione, aut si miscetur, non habet vim tingendi urinam subrubro colore, nisi tanta copia adsit, ut urinae aliquam crassitiem conciliet.

An detur urina emssa et subrubra. Quantum vero ad urinas crassas, et an urina crassa et simul subrufa esse possit: existimat Vlesius, possibile esse, ut hi colores cum hoc substantiae modo cojungatur. Si enim, inquit, urinae crassae et albae portio flavae bilis admisceatur, prodibit inde urina crassa et pallida; si addatur plus bilis, ex pallida subrufa fiet. Hîc cum praesupponat Valesius, urinas tales fieri posse, si primo sint albae et crassae, et postea iis bilis admisceatur: in memoriam nobis revocare debemus id, quod, cap. praecedente, de caussis urinae albae diximus, eam videlicet duobus modis fieri posse, vel cum nihil ipsi admiscetur, quod eam tingat, ita ut aqueum colorem urina retineat; vel cum ipsius perspicuae humiditati aliquis humor albus, ut puta semen, pus, pituita, admiscetur. Priores urinas albas quod attinet, quae aquam fere repraesentant, illae cum sint tenues, si tantilla solum bilis portio admisceatur, ut fiant pallidae, manent adhuc tenues: sed si tanta copia effundatur, ut inde fiant crassae, etiam colorem, quam pallidus est, intensiorem recipiunt. Verum de alterius generis urinis albis, quae scilicet ex permistione humoris albi tales evadunt, si hoc humoris albi tales evadunt, si hoc intelligit: his si aliquid bilis postea permisceatur, tum non negarim, illas ipsas urinas crassa ante albas jam pallido colore tingi. Sed tamen qualis humor, qui urinam reddit albam, sit, perpendendum est. Si enim ex crudorum humorum copia talis fit: quis non immerito dubitareposset; an cum iis etiam bilis, quae urinam tingat, generari quaet.

URinarum in odore quaenam sint differentiae, supra diximus. aliae videlicet parum olent, hoc est, eum, quem naturaliter obtinere solet urina, ex coctione habent odorem; aliae vero nihil olent; aliae nimis olent; et quidem aliae bene, aliae male. Quae illum naturalem odorem obtinent, significant nativum calorem sese recte habere, et coctionem bene perficere. Nam cum urina sit excrementum, vix fieri potest, quin aliquem foetorem habeat, sed tamen illum minus molostum; cum Natura recte agens omnia ad mediocritatem quadam redigere, et etiam ipsa excrementa, qua fieri potest optime, elaborare soleat.

Urinae nihil olentis caussae. Si vero nihil, et minus quam urinae sanorum solent, oleat urina: indicio est, calorem nativum esse debilem et coctionem nullam fere fieri, nec serosum atque excrementitium humorem urinae permisceri, sed aquam fere saltem ac materiam potulentam per urinam excerni.

Urinae bene olentis caussae. Urinam vero odoratam seu bene olentem quod attinet, nulla talis naturaliter ex caussis internis evadit, sed si quae talis reperitur, odorem illum bonum ex cibis vel medicamentis assumtis acquisivit; ut ex usu terebinthinae, quae urinam odore violae inficere solet.

Urinae fatiodae caussae. Urinae foetidae ex pluribus caussis ginuntur. Primo nonnulla, quae incibo, potu, et medicamentis assumuntur, urinas foretidas reddere solent. Ita ex usu anisi, allii, putris casei urinae foetidae dicuntur fieri. Verum et cibi ac potus, qui alique foetore urinis conciliant, in aliis magis, in aliis minus id praestant, prout in illo melius, in hoc pejus concoquuntur. Jo. Bapt. Montanus existimat, si quis comederet res foetidas, fieri inde urinam odoratam; si quis contra comederet res odoriferas, gignis in de urinam foetidam: ut si quis ederit an sum, eddi inde urinas foretidas: contra si quis terebunthinam comederit; fieri inde urinam odoratam. Verum falsam esse hanc sententiam, ipsa experientia tostatur. Nam carduus nullum habet insignem odorem, et reddit excrementa quoque foetida. Terebinthina vero non habet, quod existimat, foetidum odorem, sed potius suavem, aut certe non ingratum. Argenterius itaque aliter hac de re sentit. Ea, quae assumuntur, inquit, alia difficulter mutantur, et paucam secum materiam trahunt, et eam, quae non habet vim conciliandi malum odorem; et tum urinae redolent odorem rei assumtae, quod iis accidere diximus, qui terebinthinam sumserunt, ut et illis, qui allium comederunt: alia vero facile alterantur; etpraeterea multos secum humores trahunt, a quibus urina odorem acquirit. Ita carduus, cum crassos humores comoveat, et ad vias urinae ducat, foetidas reddit urinas. Altera caussa urinarum foetidarum est cruditas et ciborum non bona coctio. Nam si cibus non bene coquatur inventriculo, postea etiam in epate non bonus inde generatur sanguis, et ipsa excrementa majorem, quam debent, foetorem acquirunt. Tertia et praecipua caussa est putredo. Unde in febribus malignis, et iis, in quibus magna est putredo; etiam insignis foetor in urinis percipitur. Ita etiam si pus foetidum ex abscessu rupto urinae permisceatur, aut ulcus in viis sit, per quas transit urina, redduntur urinae foetidae. Quarto, si urina diutius in vesica detineatur, foetorem concipere solet.

Cofiderant etiam nonnulli sonum urinae, existimatque Hercul. Saxonia, de urinis cap. 13. urinas, quae, dum minguntur, clarum reddunt sonum, indicare abundantiam caloris nativi, facultatemque expellentem validam, clarumque sonum fieri ex forti collisione urinae ad matulam. Quae vero obscurum habet sonum, eam indicare aut caloris et spiritûs defectum, aut ipsiusmet substantiae urinae oleositatem et crassitiem. Sed haec non magni momenti sunt.

Quantitatas urinae caussae Plus utilitatis habet considerare urinae quantitatem. Urina naturaliter potui fere respondere debet. Itaque si potu multo alssumto urina copiosa; vel pauco hausto urina paucior reddatur, id nihil singulare portendit: sed si respectu potûs urina vel copiosior vel paucior reddatur, id consi dereandum est.

Urinae copiosae causae. Redditur autem urina multa non solum, ut dictum est, a potu copiosiore, sed et ab omnibus, quae aquosam humiditatem copiosorem subministrare possunt, qualia sunt olera, fructus plurimi, et similia. Deinde redditur urina multa, si aquosum et serosum exerementum, quod vel motu discuti, vel per alias vias expurgaria consuevit, in corpore retinetur, et ad vias urinae convertitur. Hinc post otium multum et somnu urina copiosior reddi solet; et mictio noctu plurima paucam dejectionem significat, ut est apud Hippocratem, 4. aph. ult. Tertio saepe ex aliis partibus, vel ex toto corpore Natura vitiosos humores per urinae vias expurgat; sicut hoc interdum in criticis evacuationibus, nonnunquam et symptomaticis accidere videmus. Ita Fernelius, lib. 3. cap. 11. refert, se quendam obesum novisse, qui ex multa et copiosiore mictione diebus circiter octo mirum in modum extenuatus sit. Et Gattinaria, cap. de involunt. exitu urin. refert. puellam quandam singulis diebus minxisse pocula 16. per dies sexaginta; cum tamen illud, quod in potum et cibum sumebat, non ascenderet ad quantitatem trium poculorum. Narrat quoque Laur. Joubertus, de urin. cap. 13. mulierem quandam per annos 20. sterilem, multos serosos humores in ventre cumulasse, undeventer sensim intumuit, ut per totos novem menses conteptus spem foverit: quae tamen postea nihil nisi serosum et aquosum humorem reddidit. Copiosissima vero urina fere reddi solet in affectu, quem Diabetem nominant, qui ut admirandus, ita ratissimus est, et quem Galenus tantum bis vidit, ut ipse testatur, 6. de loc. aff. cap. 3. in quo non solum urina copiosa redditur, sed et talis materia, qualis assumta fuit, excernitur, renibus nimium, ut plerique existimant, calefactis, ut undique humores ad se attrahant. Tandem etiam redduntur urinae multae, si medicamenta et vim humores attenuandi, et ad vias urinae ducendi habentia, assumta fuerint.

Pauca contra urina ex caussis contrariis oritur. Primo non solum ex potu parciore sumpto, sed etiam si reliqua, quae cibi loco assumuntur, sicciora fuerint et parum humiditatis obtinuerint. Deinde paucior Urinae pauta caussa. redditur urina, si materia illa aquea ab sumatur; quod in ardentibus febribus fieri solet, motu nimio atque exercitiis, et aliis, quae humores absumendi et discutiendi vim habent. Tertio si urina ad alias partes vertatur, ut ad alvum, ad ventrem in hydrope. Frequentissime vero ex vasorum et viarum, per quas urinae excerni debent, angustia urina paucior redditur; imo interdum plane supprimitur.

QVaenam sit contentorum in urinis differentia, supra, cap. 3. dictum est. Interea autem occurrunt primo illa tria, quae in omnibus fere tum sanorum, tum aegrorum urinis reperiuntur, et propterea essentialia a nonnullis appellantur, et pro ratione loci, in quo haerent, diversa sortiuntur nomina. Si enim in fundo vasis haeret contentum, nominatur, Latinis sedimentum: si in parte superiore urinae innatet, nubecula: si neque fundum petat, neque in summo natet, sed quasi in medio suspedatur, , Latinis suspensum aut sublimamentum appellatur. Quae tria fere ratione materiae et caussae efficientis conveniunt, et pro agentis minus vel magis perfecta actione discrepant: ideoque unâ fere operâ de iis agi potest. De his vero contentis tanta est inter autores dissensio, ut non sine caussa Herc. Saxonis, de urin. cap. 5. scripserit; vix ullum inveniri, qui cum altero consentiat, et proinde, nisi hujus veritatis inventio multum conferret ad paesagium, omitti non sine caussa posse longas hac de re disputationes. Sed quia non cum parva utilitate harum quaestionum explicatio conjuncta est, nec nos eas praetermittemus.

An sit eadem materia sedimenti in urinis sanorum et aegrorum. PRimo autem hîc sese offert illa quaestio: An eadem sit materia sedimenti, quod in sanis, et illius, quod in aegris conspicitur? Galenus, l. de different. febr. cap. 6. materiam putrescentem in febribus materiam sidimento praebere, videtur docere his verbis: Quotcunque in abscessibus putredinis sunt differentiae: totidem et in febribus, quae ex putredine accenduntur, sunt eorum, quae in urinis apparent formae. Optima vero urina, quae a putrescente humore, concoctionem a continente vase suscipiente, perficitur est, quae album, laeve et aequale, ac minime foetidum sedimentum habet. Eandem sententiam sequitur Donatus ab Altomari, tract. de sed. in urin. cap 3. in quo statuit, quemadmodum ex putrescente in inflammationibus et abscessibus materia pus generatur: ita eodem modo ex materia intra vasa putrescente naturam superante, id fieri, quod in urina subsidet, Diversam esse materiam statuentium rationes. sedimentum. Et hinc porro docet, sedimentum in urinis aegrorum non tantum differre secundum efficientem caussam, verum etiam secundum materiam; atque eos reprehendit, qui statuunt, etiam in aegris sedimentum esse superfluitatem alimenti, humoribus permistam, et pluribus, loco allegato cap. 3. hanc suam seritentiam declarat. Idem statuit Mercurialis, de urin. cap. 4. et quidem his de caussis. Primo existimat, quia colores et alia accidentia in urinis sanorum et aegrorum sunt diversa: eodem modo et contenta diversa esse debere. Deinde, quia si eadem essent utraque contenta, non possent Medici ex contentis peccantium humorum naturam agnoscere. Tertio, quia in aegris fit multa perturbatio humorum, impossibile esse putat, nihil eorum urinis permisceri et in iis subsidere.

Eandem esse materiam sentientium rationes. Alii hoc negant, et non concedunt, sedimentum esse partem humoris putridi. Inter quos est Fernelius, qui, de urin. cap. 17. hoc dogma inprimis perniciosum medicinae commentum appellat. Utitur autem his inter alias rationibus. Non, inquit, ardentis febris materia, quae cruda bilis est, in pus aut quid simile puri coctione converti potest, neque eadem est hujus atque phlegmones ratio. Neque febris materia in statu cocta, etiamsi per alvum aut vomitum ejiciatur, alba apparet, sed plane flava, biliosa et crocea. Quomodo igitur sedimentum, quod in statu ardentis febris conspicitur, pars ejus materiae, quae computruerat, et quae post coctionem adhuc flava apparet, et nunquam albescit, esst potest? Addunt alii et hoc, quod saepe materia morbum efficiens per sudorem evacuatur, et propterea longe tenuior est, quam illa, ex qua sedimentum constat. Itaque hi eandem esse materiam sedimenti in aegris etsanis statuunt. Tam enim, inquiunt, debent nutriri aegrori, quam bene valentes: sed cum non possint bene nutriri, ob sanguinem crudum et nutrimentum malum, relinquuntur talia excrementa, quae postea materiam sedimento praebent. Unde quamprimum in acutis febribus apparet sedimentum, indicat caloris et naturae dominium atque victoriam, quae putridos humores non ita pridem ferocientes tum repressit ac domuit, et quae jam ad pristinas muneris functiones redit.

Ut autem quisque inter hos de materia sedimenti in sanis sentis: ita etiam hîc de materia sedimenti in aegris statuit, et alii quidem existimant, sedimentum esse in aegris partem chyli, quae non potuit mutari in sanguinem, alii esse illam materiam, quae tertia in venis coctione assimilari non potuit.

Conciliatio. Verum rectissime facere iividentur, qui utramque sententiam conjungunt. Nam cum etiam aegri nutriantur, si sedimentum constat ex parte alimenti crudiore, quae in nutrimentum partium abire non potuit, procul dubio etiam in aegris tale superfluum quid colligetur, et materiam sedimento praebebit. Interim tamen hoc negandum non est, crudo huic succo vel imperfecto alimento, aut quomodunque appellare libeat, alios quoque humores admisceri; qui morbum excitent: imo interdum tales humores solos materiam sedimento praebere. Quid enim absurdi est, partem vitiosorum humorum per urinas excerni, et aliquid ex iis contenta etiam efficere? Et si sedimentum nihil humorum, qui febrem excitant, habet: unde flava vel rubra, vel alterius coloris esse sedimenta, et hoc vel illud significare possent? Neque refert, quod illa, quae per sedem aut vomitum in febribus interdum rejiciuntur, non ita alba sunt, ut sedimentum, sed flava et crocea. Nam non semper ex venis, sed saepe ex primis viis, et vicinis locis materia illa rejicitur. Et etiamsi in venis contineretur: toto tamen illa ejus copia non ita coqui potuit, sicut illud paucum, quod sedimentum evasit. Et quamvis materia in venis febrem excitans ita elaborata fuisset, ut aliquam albedinem acquisivisset: tamen ex biliosi humoris admistione, cum per alvum descendit, aut vomitu rejicitur, potest tingi colore flavo. Ita saepe vitiosus humor per haemorrhagias narium a Natura evacuatur: qui tame ob admistionem sanguinis rubei vix, cujus coloris sit, animadverti possit.

Sed dicet quis, si etiam in aegris sedimentum ex imperfectio alimento, seu eo, quod in nutrimentum partium mutari non potest, constat: qui fit, quod, ut modo dictum est, Cur non omni morbi tempore contenta appareant. interdum soli vitiosi humores contento materiam praebent? Atu cur non omni tempore morborum contenta conspiciuntur: cûm tamen probabile sit, hominem, quam diu vivit, semper nutriri? Ad quod responderi potest, sanguinem in principiismorborum plerumque esse crudum, et parum nutritioni aptum, naturamque, propterea in eo maxime occupari, ut cruditatem et vitia humorum corrigat; eamque ob caussam parum nutritioni partium intentam esse. Hinc videmus in febribus corpora extenuari. Atque ea de caussâ, quia scilicet natura vix vacare potest nutritioni, illud excrementum, quod alias est paucum, et coctionem subterfugit, paucum conspicitur. Postea vero et cruditas illa tollitur, et natura iterum nutritioni partium in ipit incumbere, et postquam sanguinem in meliorem statum reduxit, iterum quoque excrementa generari incipiunt.

Quomodo autem cognoscendum sit; an contenta in urina aegrotantium sint ejusdem naturae cum contentis sanorum, an diversae: id docet Mercurialis, aliegato loco, hoc modo: Consideranda sunt errata aegrotantium in victu commissa. Si enim certi sumus, in victu nullum erratum committi: tum certo pronunciandum est, ea contenta esset humorum putrescentium partes. Quod si aliquando, ut contingit, aeger plus cibi capiat, quam par est: tunc suspicandum est, contenta apparentia potius esse ex cibis, et ejusdem naturae cum sanis, quam partes putrescentium humorum. Verûm haec tantum de copia sedimenti accipienda esse, non sine caussa videtur. Nam ubi natura, caussâ morbificâ nonnihil superatâ, iterum ad consueta redit munia, et nutritioni partium iterum se accingit: nihil prohibet etiam tum aliquid superflui et imperfecti alimenti, ut in sanis, si non totam, partem tamen materiae sedimenti praebere.

Contentorum in urinis aegrorum caussae. Sed jam caussas contentorum in urinis inquiramus. Contenta in aegris, seu constet ex parte illa aliemti, quae ob imperfectionem assimilari non potuit, seu constent ex materia morbifica, quo magis similia fuerint sedementis sanorum, id est, ut est apud Hippocratem, 2 progn. t. 26. candida, laevia et aequalia per omne tempus: eo meliora sunt, et ipsius materiae benignitatem, et naturae robur arguunt. Reliqua, quae ab iis secedunt, pejore sunt, sive hoc fiat in colore et aliis qualitatibus, sive etiam in substantia.

Contentorum ruforum caussae. Rufa contenta non sunt ita prava, sed ab aliquo calore praeternaturali proficiscuntur: qui calor quo magis intenditur, eo contenta sunt pejora. Verum cum contenta rubra, livida, nigra easdem fere caussas habeant, quas liquorum illae in coloribus differentiae, pluribus de iis hîc non opus est dicere. Summa haec est: ex humore, ex quo constant, suos colores sedimenta accipiunt.

De caussis vero diversae substantiae sedimentorum, seu cur alia sint farinacea, alia foliacea, seu squamosa, alia furfuracea, alia orobea, alii aliter sentiunt. Galenus et plerique medici has differentias sedimentorum a calore adurente fieri statuunt, et pro varia materiae dispositione in varias mutari formas existimant.

GAlenus, lib. 3. de causs. puls. postquam praecedente libro omnes continentes et proximas pulsuum caussas recensuisset, eas caussas subjungit, quae non per se plane, sed quod mutent primas, caussae pulsuum sunt. Hunc secuti Medici in doctrina de urinis, etiam post hactenus enumeratas urinarum proximas caussas tales caussas recensent, qua urinas neque generant, neque corrumpunt, sed mutant citra morbum: quas idcirco caussas commutationis nominant: quales sunt temperamentum, sexus, aetas, anni tempus, somnus, vigiliae, extercitia, animi affectus et similia.

Calidorum urinae quales. Primo temperamentum quod attinet, Calidi naturâ urinam habent colorationem, et tenuiorem, paucique sedimenti, aut pro sedimento saltem enaeorema vel nubeculam. Omnia enim sedimenta in talibus absumuntur fere et sunt leviora. Qui vero sunt frigidiores, ii habent Frigidorum urinae. urinas minus coloratas, et patum etiam contentorum, nisi crudi succi, qui in debiliore coctione proveniunt, urinae permisceantur. Tum enim copiosiora in urinis apparent contenta.

Puerorum urinae. Ratione aetatis ita differunt urinae. Pueri habent urinas albidas, crassiores cum copioso sedimento. Nam ob humiditatis abundantiam, et quod voraciores sunt, et copiosiore saepe, quam par est, alimento utuntur, urinae minus coloratae redduntur, et crudum succum multum continent; unde urinae fiunt et crassiores; et habent multum sedimenti. De quo intelligi potest illud, quod Hippocrates, 2. progn. t. 33. scribit: in mulietibus, inquit, et viris urina nigra, in pueris aquosa deterrima est. Cum enim, ut addit Galenus, in comm.maxime naturae contraria perniciosissima habeantur; crassa vero urina naturalis sit: illa, quae tenuis, et aquosa est, in pueris pro pessima, ut naturae maxime contraria habetur.

Juvenum urinae. Non vero ita â juvenum natura urina tenuis aliena est. Nam juvenum urinae substantiae tenuioris sunt, et contentum paucius habent; sed sunt coloratiores. Juvenes enim, utpote calidiores, materiam magis attenuant, et ob humorum biliosorum aut bili cognatorum majorem proventum, majorem colorem inducunt urinae.

Senum urinae. Senes habent urinas albas, tenues et sine contentis. Verum quia senes multa excrementa coacervant, si illa cum urinis permisceantur, accidit, ut urinas crassas et cum copioso contento Mediorum Urinae. mingant. Qui medii sunt inter has aetates, medias habent urinas. Qui inter pueritiam et juventutem medii, cum calorem sere moderatum habeant, etiam reddunt urinas colore, substantia, contentis mediocres. Qui vero inter senectutem et juventutem sunt medii, habent urinas nec juvenum, nec senum urinis plane similes, sed medias, non tamen plane moderatas.

Virorum urinae. Ratione sexus quoque in urinis aliqua differentia conspicitur. Virorum urinae mulieru urinis sunt longe coloratiores, tenuiores, et pauciora habent contenta; seu, ut Avicenna loquitur, urinae mulierum sunt majoris crassitiei ac albedinis, et minoris pulchritudinis. Cum enim viri non solûm naturâ sint calidiores, sed et vitae genus plerumque habeant, quo plus exercentur, quam foeminae, et hinc plus incalescunt: urinae eorum colore excedunt urinas mulierum, et sunt tenuiores ac cum pauco sedimento.

Mulierum urinae. Mulierum vero urinae sunt pallidiores, et ob crudorum humorum copiam crassiores, et cum sedimento copiosiore. Addunt nonnulli et hanc caussam, quod plerumque etiam ex An ex Urina sexus cognosci possit. utero aliquod urinae misceatur. Nonnulli vero eo progressi sunt audaciae, ut putent, se ex urinae inspectione judicare posse, an urina viri vel foeminae sit. Cui rei Arabes et superiorum seculorum Medici nonnulli occasionem praebuerunt. Ex Rhase et Avicenna Nicol. Florent. tract. 5. doct. 3. c. 38. docet, urinas virorum, quando moventur, turbari, et quidem versus superiora; urinam vero mulierum esse subtilem, et, quando movetur, non turbari, et in superficie ejus spumam esse rotundam, ob admistionem unctu ositatis propter gulositate, ut loquitur, et viscositatem materiae. Verum haec experientiae proculdubio non respondent: et si omnino quid in mulierum urinis plerumque conspicitur, id tamen tale est, ut etiam in urinis virorum, praesentibus illis caussis, non raro inveniri possit. Unde ex sola urinae inspectione tale quid colligere An ex urinis cognosci possit mulicrem esse gravidam. tenierariu est. De urinis utero gerentium major est difficultas, et an peculiares aliqua sint urinae gravidarum, seu an ex urina cognosci possit, mulierem esse gravidam, nec ne, inter autores ambigitur. Medicorumquidem nonnullorum culpâ apud vulgus prava radices egit opinio, ut existiment, non solum sexum, sed inprimis an mulier gravida sit, ex solius urinae inspectione cognosci posse. Qua de caussa etiam cum de conceptione dubiae sunt mulierculae, non raro hoc solum fine urinas ad Medicum afferunt, ut ipse ex urinae inspectione patefaciat, an conceperint nec ne. Ubi se Medicus quis cordatior non ad libitum ipsis respondeat, accidit interdum, ut ea de caussa, sed immerito, pro minus docto habeatur. Cui errori non parvam ansam praebuerunt, et adhuc praebent ii, qui, ut apud vulgus in majori precio habeantur, multa hac de re promittunt. Arabes in hac divinatione fuerunt audaciores, et ex sedimento gossypio carminato simili, et nescio quibus aliis conditionibus, an mulier gravida sit, agnoscere docuerunt. Alii Medici plerique contra docent, non esse peculiares et proprias urinas utero gerentium; et statuunt, ex solius urinae inspectione, an mulier gravida sit, perspici non posse. Neque enim si certum aliquod signum ex urinis hac de re peti posset, Hippocrates, alias in signis ex urina recensendis diligentissimus, id praetermisisset, et proculbudio, quinta aph. sect. in qua, aph. 51. et 61. signa ocnceptionis, et alia multa in aliis aphorismis de gravidis proponit, hoc signum proposuisset. Vetum ut ex hac controversia breviter nos expediamus, id quidem negandum non est, aliquam mutationem in urinis fieri in gravidis. Nam cum menstruus sanguis, qui sungulis menfibus evacuari solet, in gravidi retineatur; neque tamen, praesertim primis mensibus, in foetus adhuc exiguinutritione absumi possit: hinc non parva fit in corpore mutatio, coctio ventriculi turbatur, atque appetitus laeditur, unde crudi succi et excrementa multa in corpore cumulantur, atque adeo ipse sanguis impurior evadit; quod color faciei mutatus, atque alia symptomata testantur. Mutato autem sanguine et statu corporis, fieri non potest, quin etiam urina mutetur. Verum quod urinae illae tales sint, ut ex iis solis, an foemina gravidia sit, certo cognosci possit, concedendum non est. Nam urinarum illa, quae in gravidis fit, mutatio, cum ex suppressione menstruorum, et crudorum ac vitiosorum humorum in corpore coacervatione ortum habeat, proprium signum non est conceptionis; sed commune, quod in aliis etiam foeminis, quibus vel ob mensium suppressionem, vel alia de caussa, multi vitiosi humores in corpore cumulantur, apparere potest. Unde eos, qui ex solius urinae inspectione judicant, an foemina sit gravida, nec ne, fallere et falli necesse est.

Mutateo urinae secundum anni tempora. Variantur et urinae secundum anni tempora. Vere enim medio cujuscunque generis urinae sunt moderatae; ut et in autumni medio. Quo magis vero versus aestatem annus accedit, eo magis color urinae intenditur, ac crassities et contenta imminuuntur. In aestate autem sunt uriane coloratiores,tenuores et pauca habent sedimenta. Nam tum temporis corpora nostra bile magis abundant. De autumno alii aliter docent. Nonnulli statuunt, Autumnum cuncta diminuere, colorem, substantiam et contenta; alii vero, ut Mercurialis, probabiliter statuunt, colores urinarum remitti et tenuitatem. Nam bilis jam in autumno imminuitur, et ob fructuum crudorum usum, et alias caussas, multi humores crudi cumulantur, ob quos color urinae remittitur, et sedimenti major copia cumulatur. Ita et de hyeme non idem statuunt. Alii docent ineunte hyeme urinas fieri minus coloratas, tenues et pauca habere contenta. Mercurialis vero docet, urinas hyeme ad optimum statum proprius accedere. Cum enim eo tempore corpora sint calidiora, et coctio fiat melior, et calor, et substantia, et sedimentum urinae a naturali statu non multum recedunt.

Mutatio urinarum secundum coeli statum. Cum secundum regiones et coeli statum in corpore nostro a calore et frigore, humiditate et siccitate, humores afficiantur: urinis quoque aliqua inde inducitur mutatio. In calidis enim regionibus et calidiore coeli statu urinae redduntur coloratiores, tenuiores et pauci sedimenti: in frigidis regionibus fieri urinas coloratas, et saepenumero perturbatas, docet Mercurialis; quod a frigore externo intus cohibitus calor augeatur, et auctus urinam efficiat coloratam, intusque etiam urinam agitet et conturbet. Verum quis non immerito dubitare posset, an calor naturalis ita ab externo et ambiente frigore augeri possit, ut etiam urinam conturbare, ejusque colorem intendere valeat.

Urina post labores. Sunt et aliae, praeter has, caussae, ob quas urinae mutantur. Ii, qui modice exercentur et laborant, bene coctas urinas, et in colore, substantia, ac contentis moderatas reddunt. Exercitationes enim moderatae calorem nativum augent. Qui autem immodice exercentur et laborant, in iis priimo color augetur ac crassities: et contenta imminuuntur. Nam quae diutius durant exercitationes, vires resolvunt. Qui vero in otio vivunut, urinas habent non multum coloratas, et praeterea crassas, et cum multis sedimentis. Nam in otio vires et calor languent.

Vigiliae et somnus quales urinas pariant. Gignunt et vigiliae, et somnus mutationem alquam. In vigiliis immoderatis principio color eodem modo, ut in exercitiis, augetur; sed si diutius durent, remittitur. Somnus si moderatus sit, urinae secundum substantiam, colorem et contenta moderatae et bonae redduntur. In somno enim revocatur calor ad partes interiores, atque hinc optimae coctiones et urinae fiunt: si vero, jam absoluta coctione, quis amplius dormiat, initio calorem intus detentum, et supra modum alimentum permutare, et colorem urinae augere, contenta vero et substantiam imminuere statuunt: postea vero cum non amplius agit in alimentum, nec foras etiam fertur, otiosum evadere imbecillumquereddi, et hinc urinas a perfecta coctione deficere.

Non secus ab animi affectibus et perturbationibus urinae nonnihil mutantur. Qui leves et breves sunt, illi non magnam urinas mutnadi vim habent; qui vero sunt graviores et diuturniores, ii non leviter urinas immutant. Cum autem affectus alii calorem augeant, alii imminuant, de quo alibi dictum, secundum caliditatem et frigiditatem, quam corpori inducunt, urinas alterant.

Tandem et cibi urinas immutare valent. Nam cibus moderare sumtus mediocre suppeditat sedimentum, copiosus copiosum, tenuis nullum. Ut jam nihil dicamus de iis cibis, sicut et potu, et medicamentis, quae magnam vim colorem et odorem urinae mutandi habent.

POstquam jam omnes urinarum differentias et differentiarum caussas explicavimus: unicum hoc restat, cujus gratia haec tractatio instituta est, ut jam videamus, quem usum habeant urinae in agnoscendis morbis et morborum caussis, et quid ex iis praedici possit. Antequam tamen id faciamus, praemittendum videtur, quae observanda sint in urinae inspectiione. Multa enim possunt intervenire, quae, nisi observentur, judicium corrumpunt.

Quando urina excipienda. Primo autem observandum, quo tempore urina excipienda sit. Nam etsi non inutile sit, omnes quocunque tempore exceptas urinas inspicere: tamen non omnes significandas corporis dispositiones vim eandem habent. Quae enim mox sumto cibo emittuntur, certi nihil significant, (praecipue vero si copiosius quis biberit) quia nondum absoluta est concoctio et excrementorum separatio. Itaque perfecta concoctione demum urina excipienda est. Laurent. Joubertus, de urin. c. 1. tempus hoc non longe ante horam prandii esse dicit. Verum nimis longus hic videtur terminus. Circa tempus matutinum enim plerumque coctio absoluta est, et urinae satis tum ad inspectionem sunt idoneae.

Nonnulli existimant eam urinam quoque (quod non inutile est) quae ante coenam et post cibi in prandio sumti coctionem excipitur, inspiciendam esse: quanquam tam certa indicia exhibere non possit, ut matutina; cum noctu fiat melior concoctio. In febribus etiam ad paroxysmos respiciendum. Nam secundum hos urinae quoque variari solent, atque experientia docet, alio modo tempore paroxysmi, alio extra paroxysmum urinam sese habere; id quod ob materiae morbificae, quae tempore paroxysmi fit, expulsionem accidit.

Secundo videndum, an caussae aliquae praecesserint, et loco cibi, potus, vel medicamenti quid assumptum sit, quo urina mutari possit: exempligratia ex cassia sumta urina nigra; ex rhabarbaro flava redditur, ex terebinthinae usu violae odorem acquirit. Medicus itaque cognitum habeat, an tale aliquid praecesserit, ne in judicando decipiatur.

Tota urina una vice emissa excipienda. Tertio tota urina unâ vice emissa simul excipienda; neque pluribus vicibus emisse miscendae sunt. Nam nisi tota urina excipiatur, neque substantia integra, neque ipsa conrenta satis apparent. Si autem quae pluribus vicibus emissae sunt, uno vase excipiantur, diverso substantiae et contenta confunduntur, neque certum judicium inde peti potest.

Urina antequam inspiciatur, quiescat. Quarto etsi non inutile sit, ubicunque datur occasio mox redditam urinam inspicere: tamen integrum judicium serendum non est, antequam subsederit, et contenta propria loca occupaverint. Nam si urina mox excepta inspiciatur: tantum color apparet; consistentia vero urinae et contenta atque bullae ita exacte agnosci non possunt. Nam quamvis in urina statim reddita aliquae bullae appareant: fieri tamen potest, ut postea omnes evanescant. Contenta quoque non statim apparent, sed demum ubi urina quieverit. Et saepe initio apparent nubeculae, quae tamen sensim postea ad medium matulae, atque hinc ad fundum descendunt. Separatis jam et ad fundum segregatis contentis, tum demum vera urinae consistentia patefit. Saepe enim, dum contenta adhuc cum liquore permiscentur, urinae substantia crassior apparet. Avicenna tempus, post quod observari debet urina, horâ fere definit, et post horam sextam urinam inspici non vult, cum tanto spatio jam corrumpatur. Verum spatium ita exacte definiri non potest. Dantur enim saepe urinae, quae non solum per sex horas, sed per totum diem integrae conservantur. Dantur contra et aliae, quae vel intra horae spatium conturbantur. Hae itaque urinarum conditiones animadvertendae sunt.

Quo loco asservanda urina. Quinto cavendum, ne urina aere frigido, vel ventis, praecipue vase aperto, asservetur, atque eorum patur. Ut veor nimirum frigus est vitandum, ita et nimius calor, et proinde urina neque igni aut fornaci admovenda est, nec radiis solaribus objicienda. Nam a calore nimio non minus, quam a frigore mutari potest.

An urina turbata inspicienda. Sexto cum autem non raro accidat, ut urina diligenter etiam asservata suâ naturâ turbetur: quaeritur quid cum ea agendum sit? Nonnulli, inter quos est Mercurialis, de urin. cap. 9. urinae semel turbatae non multam fidem habendam censent; quod igne vitiari atque extenuari urinam credant: et, ut Mercurialis ratio habet, cum id, quod semel corruptum est, idem numero amplius redire non possit. Verum etsi melius sit, urinam inspicere, antequam turbatur: tamen si turbari contingat, usitatum est, turbatas ad ignem aut potius in aqua calida iterum solvere, ut ad pristinum statum redeant: solutae autem aliquandiu quiescere debent, ut contentaomnia locum naturalem petant. Et testatur experientia, colorem, substantiae modum et contenta, quae in turbatis omnia turbata erant, iterum conspicienda exhiberi. Neque violentus aliquis calor adhiberi debet, qui urinam possit vitiae et corrumpere, sed lenis et blandus, qualis est aquae calidae. Ludit vero in vocabulo corruptionis Mercurialis. Nam quamvis verum sit, quod semel corruptum est, idem numero redire non posse: tamen in urina, quae saepe mox atque emissa est, turbatur, nullam talem corruptionem concedimus, sed saltem aliquam alterationem et mutationem, quae levi calore emendari et facile tolli potest, ita ut urina plane ad pristinum statum redeat. Cujus rei exempla quoque saepe offeruntur in aliis liquoribus, qui eandem numero essentiam retinentes in locis calidis sunt clari et perspicui, in frigidis turbantur.

An ex urinais turbatis, antequam clarescunt, quid cognosci possit. Sed quaeritur et istud hoc loco; an urinae turbatae, antequam iterum solvantur, inspiciendae sint. Vallesius, de urin. cap. 3. multo minus ex perturbatâ frigore, quam ex solutâ igni perspici posse statuit; cum in perturbata neque substantia urinae, neque quod contineatur, agnosci possit, color vero omnino obscure. Argenterius, de urin. cap. 3. refert, Joan. Bapt. Montanum, solitum fuisse urinas turbatas, antequam ad ignem reciperent, quam prius habebat, naturam, inspicere, idque sibi saepe risum, dum Patavii cum ipso aegrotos communi operâ inviseret, movisse. Nam quid, inquit, ostendete possunt tales urinae corruptae a frigore, vel a calore externo? Quandoquidem videmus omnes urinas, et tenues, et crassas, et albas, et pallidas, et alias quascunque tandem ita corrumpi, perturbari et confundi. Verum enimvero non caussam habet sufficientem Argenterius, cur virum hunc diligentem et peritum rideat. Nam etsi verum sit, urinas omnes tandem turbari: tamen falsum est, omnes urinas tenues et crassas, albas et pallidas, aut alias quascunque, ubi turbatae fuerint, ejusdem naturae apparere. Sed conspicitur longe maxima in turbatis urinis differentia: et saepe urinae, quae non turbatae fere convenire videntur, ubi turbantur, maxime differunt: et in turbatis urinis ea saepe urinae materia sese exhibet, quam vix in claris cont neri quis credidisset. Quapropter inutile non fuerit, turbatas urinas, antequam iterum igne solvuntur, inspicere.

Septimo, Matula quieta contineatur et non agitetur. Quamvis enim usitatum fuerit barbaris Medicis, ut scribit Vallesius, ut urinas moverent, et matulam circumducerent, antequam eam inspicernt: [?]en prava haec est consuetudo. [?]m cuncta hoc modo turbantur, ut neque substantia urinae, neque color, neque contentum recte agnosci possit.

Vas, in quo urina inspicienda, quale esse debeat. Octavo, et vasis, in quo inspicienda est urina, habeatur ratio. Inprimis autem vas sit clarum, perspicuum et omnis coloris expers. Nisi enimsit plane perspicuum et omnis coloris expers, neque substantia, neque color urinae recte percipi potest, sed color vitri colorem urinae mutat. Deinde sit eâ figurâ praeditum, qua illa vasa vitrea vulgo parari solent.

Quo loco urina inspicienda. Nono, Neque in loco nimis umbroso, neque luminoso plerique Medici urinas inspicere jubent: cum lumen nimium fallat et alios colores inducat; locus vero obscurus colores obscurare soleat. Quomodo se gesserit hac in re Valesius, scriptum reliquit, de urin. cap. 3. Si, inquit, adsit Solis splendor, transfero matulam a Sole in umbram, et rursum in Solem: si quid variegatum, aut insigni colore affectum, moveo, et rursus eo versus reduco, idque ter aut quatuor facio, ut res videtur exigere, quousque non possit me fallere, quid id, quod circumstat, faciat aut non faciat, et proinde quid proprium, quid alienum sit urinae. Neque quidem ita me fugit quicquam. Quaedam enim melius in loco umbratili, quaedam in Solis splendore videntur. Colores in umbratili, nisi omnino obscurus sit, melius percipiuntur: an vero contineatur aliquid, in Sole rectius cognoscitur. Et ipsa testatur experientia, commodius esse, vitrum cum urina non in uno saltem loco fixum retinere, sed situm et locum mutare: ne tamen moveatur urina. Alia enim in alio loco, ut diximus, commodius conspiciuntur. Ne vero lumen incidens quem fallat, aut colorem aliquem in urina mentiatur, manu vel brachio interjecto lumen intercipere jubent Medici nonnulli.

Decimo tandem etiam praecipiunt nonnulli, ne nimis longe amoveatur urina, sed ita prope retineatur, ut etiam odor, si opus sit, aliquo modo percipi possit. Ita enim a vino a aliis liquoribus rectius discerni potest urina.

Qua ratione urina hominis ab aliorum animalium urinis vel aliis liquoribo discerni possit. Verum cum vulgus nonnunquam, Medicos decipiedi gratiâ, alios quosdam liquores, vel aliorum etiam animantium urinas pro humana urina ad Medicos mittat: qua ratione fraus illa animadverti possit, a nonnullis docetur. Primo nonnulli, ut Argenterius, de urin. cap. 27. monent, in urina semper aliquid sursum deorsumque ferri, more atomorum, quod in aliis rebus non fiat. Verum recte Mercurialis, de urin. cap. ult. hoc signum pro incerto habet; cum sint multi liquores, quibus hujusmodi corpuscula miscentur, et exempli loco adducit vina, quae aqua Tyberina temperantur. Deinde falsum est, in omni urina talia corpuscula conspici. Saepe enim urinae tam clarae sunt, ut nihil talium corpusculorum vel ascendere, vel descendere videamus.

Secundo, hoc modo alios liquores ab urinis discernere docent. Alii liquores omnes ex syrupo acetoso, aqua mellis, aqua croco tinctâ, et similes, quo propius oculis admoventur, eo clariores et tenuiores apparent: quanto vero longius ab oculis removentur, eo crassiores apparent, atque eo magis eoru claritas imminuitur. Vinum excipiunt, ut quod et propinquum, et remotum semper suit tenuitatem ostendat. In urina vero contrariumaccidit. Nam quanto majore distantia ab oculis removetur, eo clarior et tenuior apparet; si vero propius oculis admoveatur, crassior, et minus clara redditur. Optime autem odor urinam ab aliis omnibus liquoribus discernit.

Ab aliorum vero animalium urinis hominis urinam discernere hoc modo docet Avicenna, lib. 1. fen. 2. doct. 3. sum. 2. cap. 11. et qui eum sequuntur. Urinas asinorum ajunt esse sicut butyrum liquidum, turbidas et crassas: Boum autem equorumque urinas urinis asinorum esse similes, sed magis citrinas et parte superiore clariores, inferiore turbidas. Urinas ovium esse albas, propinquas urinis hominum, ad citrinum colorem inclinantes, sed habere substantiam (forsan intelligit consistentiam crassiorem) et eorum sedimentum esse sicut oleum aut amurca: urinas capreoli urinis ovium et hominum similes esse, et neque substantiam habere, neque sedimenta, sed esse clariores.

Verum forsan haec non ita exacte urinam ab aliis liquoribus et urinis discernunt, ut quis etiam, cum maxime cavet, decipi possit, et si quis Medicum fallere velit, non adeo difficulter id praestare queat. Sed seipsos maxime decipiunt, qui hoc modo Medicos decipere cupiunt. Danda autem est opera Medicis, ne quam tale quid tentandi ansam praebeant vulgo: quod fiet rectissime, si ex inspectione urinae non plura promittant, quam in potestare artis est. Nam si candide vulgum monerent, quid ex urina praedici possit, neque facile aegro non viso et ad cujusvis ignotae fallacis et subdolae mulierculae libitum multa ex urina vaticinarentur: vix unquam tale quid tentare auderet.

ETsi ex praecedente de caussis urinarum doctrina satis pateat, quid quaelibet urina portendat: tamen in specie quaedam explicare non inutile est. Primo autem videndum, quousque sese extendat hoc ex urinis judicium, ne Medicus plus, quam in artis potestate est, polliceatur, et cum artis dedecore omnia sese ex urinis agnoscere posse temere jactitet. Falli enim tales omnino existimamus, ex caussis, quae mox dicentur, qui omnes omnium partium affectus, ex urinae solius inspectione, aegro etiam absente, certeque et sufficienter totam morbi naturam sese cognoscere posse existimant, et inspecta sola urina, etsi aliunde nullam morbi cognitionem habeant, medicamenta cum aegri periculo praescribere audent.

Urina suufficientia omnium affectuum signa non exhibet. Primo enim, nisi alia signa conjungantur, urinae sufficientia signa non exhibent, neque omnes morbi et affectus ex sola urina perspici possunt; cum dentur multarum partium morbi, qui nihil urinam alterant, et de quorum caussis urinae nihil permiscetur.Et ut hoc jam solum dicamus, potest quis morbo maxime bilioso laborare, ita tamen, ut nulla bilis in urinâ signa appareant, si videlicet bilis cum urina non excernatur, sed ad alias partes feratur, exempli gratia, si tota ad caput moveatur, ut docet Galenus 4. aph. 72. Unde et Hippocrat. citato aphoris. pellucidas et albas urinas malas esse scribit, maxime sin in phreniticis appareant. Deinde patet ex iis, quae capite praecedente diximus, magnas ex cibo et potu, medicamentisque, ut et aetate, sexu, tempore anni, vitae genere posse fieri urinarum mutationes, quae si ignotae sint Medico, neque aegri naturam et alias circumstantias cognitas habeat, plurimis modis errare potest. Facit et ad errandum illud non parum, quod urinae ad eos, qui hac in re vulgi applausum quaerunt, et ex praedictione ex urinis famam captant, multis modis corruptae, negligentius asservatae, in vasculis non mundis, sed alienâ qualitate imbutis exceptae afferuntur. Ex quibus nihil certi cognosci posse, quilibet facile perspicit.

Epatis et venarum dispositio ex urina cognosci potest. Sed his, missis jam videamus, quid ex urina cognosci et praedici possit. Primo eam, quae in jecore et venis est, dispositionem indicare urinam, extra controversiam est. Docuit Galenus id multis in locis. 2. progn. t. 26. haec habet: Facultatis in ventre indicia agnoscuntur ex iis, quae quotidie dejiciuntur: facultatis vero in jecore et venis, ex uvina. Et, 1. de cris. c. 7. ait: inferioris ventris concoctionem excreta; venosi generis urinae; instrumentorum autem, quibus spiramus, sputa coctionem ostendunt. Et, ibid. Coctionis, quae in spirandi instrumentis fit, sputa; ejus vero, quae in venis, urinas: illius autem, quae in ventre, alvi excrementa signa esse statuere oportes. Et in febribus omnibus ad urinas praecipue attendere oportet. Quod repetit. 3. de. cris. cap. 3. Non aequa, inquit, omnium signorum dignitas est exisitmanda, sed in moris quidem thoracis, et pulmonis praecipue sputamina sunt animadvertenda; non tamen urinarum contemplatio negligenda, sed et alvi excrementa sunt inspicienda. Si vero tantum febricitent sine visceris alicujus passione aut cunc inflammatione epatis, vel venum, vel vesicae, vel splenis, maxime urinis animum ad hibere oportet Neque haec sine caussa statuit Galenus, sed fundam menta hujus rei habet, 1. de loc. affect. cap. 5. ubi inter signa, per quae simul locus affectus et dispositio deprehenditur, excreta etiam recenset. Et, 1. de cris. c. 7. ubi monstrat, cujusque partis in corpore superfluitatem eam, quae illi inest, dispositionem ostendere. Quales enim intus humores sunt, et qualis coctio in qualibet parte, talia quoque excrementa ejiciuntur.

Renum, meatuum urinariorum et vesicae affectius significat urina. Secundo est et hoc extra controversiam; quod Galen. secundo loco addit, 1. de cris. cap. 7. Urinas quoque renum et meatuum, per quos urina defluit, et vesicae ac penis affectus significare. Nam si quid in viis, per quas urina transit, p. n. contineatur, id facile urinae permisceri potest. Unde et Hippocr. 2. progn. t. 37. postquam de urinis quaedam dixisset, concludit: Non te fallat, inquit, si ipsa vesicaaegrotans aliquam talem urinam reddiderit. Non enim totius, sed ipsius per se vesicae indicium est.

An prater epatis, venarum, et viarum, per quas fluit, affectum aliud etiam significet urina. Tertio, an vero praeterea quid ex urina cognosci possit, Medici dissentiunt. Nonnulli enim nihil praeter epatis et venarum dispositionem, ac meatuum, per quos urina transit, hinc agnosci statuunt: citantque pro se Galenum, qui, comm. 2. prorrh. ad t. 2. ubi Hippocrates haec habet; multoque magis, si urina in sublime elata sit, et quaecunque alia in ea fiunt desipientiae signa, haec addit: memoriâ tenere tyrones oportet, nullum in urina esse signum, quod delirium portendat. Nempe haec partium epatis, renumque et vesicae affectionem significat, vasorumque sanguinem continentium, et virtutis succos generantis tum robur, tum imbecillitatem. Affectionum vero cerebrialia sunt tum symptomata, tum signa.

Alii vero longe latius extendunt hoc ex urinis prognosticum. Actuarius, de urin. judic. l. 2. cap. 25. cerehri, membranarum cerebrum succingentium, lienis, pulmonis, colli et aliarum partium affectiones ex urinâ cognosci posse autumat. Latius etjam videtur hoc judicium extendere Hippocrates, qui, 4. aph. 70. scribit: quibus per febres urinae sunt turbidae, qualis jumentorum, vel dolor capitis adest, vel aderit. Et invenias Medicos, qui nescio quae ex urina praedicant.

Verum enimvero si rem aequâ lance expendamus, animadvertemus, hoc ex urinis judicium neque nimis late extendendum, neque etiam nimis arcto contrahendum. Nam hoc certum est, ex urina de nullius partius affecta posse ficri judicium, nisi aliquid caussae morbificae, quae affectum illum generat, urinae permisceatur, vel ipse partis affectus quocunque etiam modo urinam immutet. Cum autem urina venosi generis excrementum sit, hinc manifestum evadit, eas partes affectas, quae vel nihil ad venas mittunt, vel sanguinem in venis non mutant, etiam ex urinis cognosci non posse.

Quousque sese extendat ex urinis judicium. Quarto, quam late autem extendi possit hoc prognosticum, haec docebunt. Primo cum non solum illa materia, quae in venis continetur, sed et aliis quae in partibus, urinae permisceri possit, credibile est, illarum etiam partium, e quibus materia in venas mittitur et urinae permiscetur, affectiones urinam significare posse. Deinde cum materia, quae in venis continetur, ad alias partes ferri, easque laedere possit, et de illaru partium affectibus aliquid judicabit urina. Tertio cum multarum partium affectus cum venosi generis affectibus conjungi possint, etiam de partium illarum, quae unâ affliguntur, conditione et statu aliquid significabit.

Ex quibus partibus aliquid materie urinae permisceri possit. Primo enim negari vix potest, non solum materiam, quae in epate, venis et renibus continetur, urinae permisceri, sed et aliunde non raro affluere. Nam totius corporis excrementa ad veficam et ad alvum confluere posse recte scripsit Galenus, 2. progn. t. 37. et epid. comm. 2. t. 41. Ita ex capite pituita in venas fluere, et hinc cum urina permisceri potest. UndeSpumosa urina quid significes. spumosas urinas capitis plenitudinem, et ab eo descensum pituitae in partes subjectas significare docet Argenterius, de urinis cap. 25. Idem docet; cum pituitae generatio fiat in epate, non solum vitio epatis, sed et quando ventriculus non satis concoxit, nec praeparavit alimentum epati, id etiam posse urinam significare existimat; Aquosae urina quid significet. et proinde stauit, ubi aquosae minguntur urinae, raro aberrare Medicos, si debilem ventriculi coctionem inde colligant. Eodem modo et ex aliis partibus materia ad renes et hinc ad vesicam mitti potest. Hippocrates, 6. aph. 44. scribit: quibus â stranguria ileus supervenit, intra septem dies moriuntur; nisi febre superveniente copiosa urina fluxerit. Et, 4. aph. 73. tormina intestinoru et hypochondriorum, urina quoque multa profluente, solvi posse existimat. Sic testatur experientia, aquas hydropicorum interdum evacuari per vesicam; pus in pulmone et thorace collectum per urinas interdum expurgari statui Galenus, 6. de loc, affect. cap. 4. Quanquam autem hae viae difficiliores esse videantur: tamen certum est, materiam ex venis in omnia corporis loca posse penetrare; quod non solum partium nutritio, sed et alia docent, et contra attenuatam in easdem refluere posse et remeare.

Quae cum ita sese habeant, non solum substantia, contenta, et omnia accidentia urinae diligenter sunt consideranda, sed aliarum partium Symptomata et affectiones perpendendae. Nam si aliqua pars peculiariter afficiatur, et, mutatâ urina, etiam in parte affecta peculiaris aliqua fiar mutatio, indicio est, ex parte illa ad renes et vesicam fuisse transmissam materiam.

Secundo accidit et hoc interdum, ut ad alias partes humores ex venis ferantur, et varia symptomata inducant; ut si ad caput tendat, delirium et phrenitidem gignat. De urinis turbidis, quales sunt jumentorum, dolorem capitis significantibus, allegatus jam est aphorismus 70. sect. quartae, ubi est et alter aphorismus, 72. quibus pellucidae et albae fiunt urinae, malae; maxime vero si in phreniticis appareant: cum ut Galenus, in comm. addit, totius bilis flavae motum sursum ad caput factum esse denunciet, et comm. prorrhet. t. 4. inquit: Vrinae in turbulentis vigilibusque nigrae sublime petentes, phreniticae. Et, 2. prorrhet. t. 1. si quippiam in urina sublime petierit, occultato coxae dolore, delirium portendit.

Urinae phreniticae Verum de his urinis observandum est, quod habet Galenus, in commento allegati modo lici ex prorrhet. t. 4. Phreniticorum ea signa sunt certissima, quae perpetuo et solis insunt phreniticis. Deinde ab his, quae perpetuo quidem, sed non solis, quae in suis tractatibus a nobis sunt tradita, demonstratumque, neque in urinis, neque in dejectionibus, neque in sudoribus, neque in sputis, neque in vomitibus phrenitica signa esse. Nam neque turbatae, neque tenues urinae, neque enaeorema habentes, perpetuo tale quid significare; cum etiam ex aliis caussis ortum habere possint. Itaque sciendum,tales urinas non per se, sed per accidens tales affectus significare; et propterea consultissimum fuerit, non solum ad urinas respicere, sed quomodo se actiones animales et aliarum partium habeant, investigare. Nam si ingruentia symptomata, verbi gratia, instrante delirio, capitis dolor, vigiliae, oculorum rubedo et similia adsint, et consentiant cum his urinae: tum forsan delirium aut similem morbum praedicere licet. Alias verum est, neque in dejectionibus, neque in urinis certa phreniticorum signa esse. Docuit hoc etiam Galenus, 3. epid. comm. 3. aegrot. 12. sect. 83. cum ait: Quia etiam in aliis aegris cum dixerit; suspensiones elatae, statim subjecit, deliravit, innuens, quod ejusmodi suspensiones deliria comitantur in praesagiis, ubi omnia, quae accidunt urinis, est persecutus, nullum fecit praesagium ex eis delirii. Quare signum hoc videtur per seipsum delirium nunquam denunciare, sed casu nonnunquam commonstrari, quia flatuosionem esse sanginem significat.

In omnibus morbis, quibus febris conjungitur, urina considerand. Tertio cum multarum partium affectibus febres et venosi generis affectus conjungi possunt. Quapropter etsi tunc urinae illum ipsum partis privatae morbum primo non indicent: tamen non inutile fuerit tum urinas considerare, et salutis et mortis signa inde petere. Quod ipsum monuit Galenus, 1. prorrh. t. 4. Quae de urinis, ait, dicta sunt, a phreniticis quidem separata sunt, sed ad inspiciendum, utrum perniciose aut salubriter aeger habuerit, conducunt. Itaque etsi ipsa luxatio, fractura, vulnus, aut tumor alicujus partis ex urina cognosci non possit: tamen cum febres non raro conjungantur talibus affectibus, non inutile est, urinas inspicere. Ex urinae enim inspectione cognosci potest, an febris conjungatur, nec ne, et cujus conditionis febris sit: unde colligi potest, quam periculose aeger decumbat. Melius enim semper est febre in talibus vacare, quam febrem conjunctam habere: et ipsa febris conditio majus vel minus periculum denunciabit. Monuit hac de re Galenus, 1. de cris. c. 7. in fine, his verbis: In iis, qui laterali morbo afficiuntur, primo quidme sputamina, secundo loco urinas attendere oportet; quoniam is morbus omnino cum febribus conungitur: in passionibus autem ventris, si sine febre fuerint, sola alui excrementa inspicere oportet; si autem cum febre, etiam urinas.

Latius si quis urinae inspectionem extendat, non videmus, quo modo et quibus de caussis ei assentiri possimus.

An intemperies partium privatarum venis non communicata ex urinis perspici possit. Conatur quidem Hercul. Saxonia de urin. c. 18. defendere, intemperiem quoque partium determinatarum (verbi gratia, nervorum, pulmonum, cerebri) etiam venis non communicatam posse ex urinis agnosci; atque hujus rei hanc affert rationem, quod serum accedat ad partes determinatas, ut sit vehiculum sanguinis, ac proinde accipiat qualitates partium illarum. Unde existimat, si postea regurgitet, et per urinas emittatur, illarum partium affectus posse ostendere. Verum enim vero longe petita videtur haec ratio. Nam etsi negari nonpossit, aliquid serosi humoris cum sanguine per venas distribui, et forsan in exiguis venis sanguini vehiculi loco esse: tamen illud pauxillum est, et per sudores, ac insensibilem transpirationem discutitur. Et si omnino ejus aliquid per vesicam expurgetur, cum majore quantitate reliqui humoris serosi et potuilenti permixtum, vox potest aliqua peculiaria partium determinatarum et longe remotarum exhibere indicia.

Sed quae in specie ex urinis cognosci possint, pluribus recensere opus non est; ne actum agamus. Nam qui cognitum habet ex superioribus, ex qua caussa quaelibet urinarum differentia proveniat, ille eâdem operâ intelliget, quid quaelibet urina significet. Exempli loco saltem aliquid de uno fere colore, ex cap. 5. afferamus. Cum enim eo loci dictum sit, urinam tingi a bile seu sero bilioso et tincto, et in corpore temperato bilem nec nimis calidam, nec majori copia generari, seu serum non nimis a duri et coloratum reddi, atque hinc urinas ex moderata bile seu seri biliosi admistione accipere colorem aureum: facilem quivis inde colliget, ubi est urina bene colorata, ibi moderatam esse coctionem. Si vero urina sit alba ex admistione substantiae alicujus, quales sunt lacteae, ex eodem capite colliget, pituitam vel pus admisceri; quod quale sit, ubi urina subsederit, facile agnosci, et aliis in corpore symptomatis consideratis, ex qua parte proveniat, investigari poterit. Si vero sit alba et aquosa, et nulla sit suspicio obstructionis, neque etiam bilis ad alium locum feratur; quod ex eo colligi potest, si consideretur, an urina antea colorata fuerit, nec ne, neque etiam quis copiosius biberit: ex eodem capite discet, a cruditate tales urinas ortum habere, dum scilicet in epate et venis praecipue calor nativus ob imbecillitatem suum officium non facit, sanguinemque non recte elaborat, et serum hiliosum et salsum humorem non separat; sive haec imbecillitas proveniat a frigiditate, sive calore nimio. Ab utro autem ortum habeat, ex eo colligi potest, quod scilicet febris adest, vel non adest. Verum reliqua de his suo in loco, in speciali de signis doctrina, proponentur.

Pulsus nomen antiquis quomodo usuro patum. PUlsus nomen, qui Graecis , antiquioribus Medicis non eâ plane significatione, quâ nunc, usurpabatur. Nam ut Galenus, 4. de rat. vict. in ac. t. 26. docet, tantum de motionibus, dolorem in membris inflammatis excitatibus, de palpitationibus quoque, et praeterea de vehementi arteriarum motione, seu, ut idem annotavit, in lib. uqod animi mores temperam. cororis seq. cap. 8. non de omni arteriarum motu, sed de sensibili solum et qui ipsi homini prorsus vehemens esset, nomen pulsus veteres accipiebant. Quem loquendi modum ipse etiam Hippocrates retinuit, dum, 2. epid. scribit: cui vena, quae in cubito est, pulsaverit, is iracundus et furiosus evadit. Id enim de conspicua, vehementi et celeri arteriarum pulsatione saltem intelligendum.

Pulsus nomen quomodo hodie usurpetur. Verum idem Hippocrates primus omnium, ut Galenus, 1. de diff. puls. cap. 2. annotavit, omnem arteriarum motum pulsum nominavit. Quem posteriores Medici omnes, inprimis Erasistratus, Herophilus et Praxagoras secuti sunt, qui omnes perpetuum illum arteriarum motum pulsum nominant. Nimirum, ut Galenus, 4. de diff. puls. cap. 2. habet, quibusdam in partibus corporis percipimus motum quendam, non modo si attingamus, sed interdum oculis etiam. Hic in omnibus valentibus multis corporis partibus cernitur, de quibus est carpus manus; atque primo quidem animadvertimus quiddam de profundo ascendere et nos ferire, ab ictu interdu aperte iteru recedere, inde requiescere: interdu primo statim species ostenditur requiescentis, ac deinde ascendentis, iterum ferientis, atque mox reprimentis se rursum atque quiescentis. Eum motum omnes homines pulsum appellant. Quem si definire placet, Ets motus cordis et arteriarum dilatatione et constrictione constans, a facultate vitali, ad symmetriam caloris nativi conservandam institutus.

Verûm enimvero ut natura et definitio pulsus clarior reddatur, quatuor, quoru in definitione mentio facta, ordine consideranda sunt; primo instrumenta seu corporis partes, quibuspulsus perficitur; secundo, facultas seu caussa efficiens, quae organa illa movendo pulsus autor est; tertio usus; quarto partes pulsus.

Instrumenta pulsus. Instrumenta pulsus sunt cor et arteriae. Nam cum animalium vita et actiones sine spiritu et calore vivifico persistere et perfici non possint: cor conditum est, quod caloris et spiritus vitalis, fons, domicilium, focus atque officina sit. Cum vero spiritus vitalis calidae naturae sit, et, ut conservetur, refrigeratione et ventilatione perpetuo opus habeat: ita comparatu est cor, ut perpetuo motu, sese dilatando et contrahendo, moveatur, quo et aerem frigidum a plumonibus per respirationem attractum et admissum ad sese attraheret, et fuligines calidas expelleret. Arteriarium usus. Et quia calorem vitalem non sui gratiâ solum cor generat, sed ut totum corpus eo quasi vivificaret: canalibus opus fuit, quibus e corde, tanquam fonte, calor hic vivificus in universum corpus derivaretur; atque isti canales arteriae sunt. ut est in lib de corde, . Hae sunt naturae humanae fontes, hincque flumina excurrunt, quibus corporis alveus irrigatur. Atque haec vitam homini conferunt, et si resiccata fuerint, homo perit. Cum vero calor iste per totum corpus diffusus, non minus quam in corde, refrigeratione atque ventilatione opus habeat, et ipsas arterias, itidem ut cor, moveri, et motu aerem frigidum attrahere, ac fuligines, quae calorem suffocare possent, expellere oportuit.

An eodem tempore cor et arteria dilatentur ac constringantur. Hoc loco illud non praetereundum, quod a quibusdam in dubium vocari solet: An eodem tempore cor et arteriae dilatentur et constringantur, an vero corde dilatato constringantur arteriae, et constricto corde dilatentur arteriae? Verum cum temerarium sit his, quae sensibus percipiuntur, non acquiescere, non est cur negemus, cor et arterias simul atque eodem tempore dilatari, et simul etiam constringi. Nam non solum ex vivorum anatomia, ut monet Galenus, 7. de administr. anat. c 14. sed ex eo quoque percipi potest, cor et arterias simul atque eodem tempore moveri, quod, si una manus imponatur cordi, altera vero arteriae, simul atque eodem tempore pulsus percipiuntur. Quod vero nonnullos, ut contrariam sententiam foverent, et statuerent, cor, quando arteriae constringuntur, dilatari, et contra, quando dilatantur, constringi, adduxit, istud est praecipue. Cor et arteriae, du constringuntur, expellunt; dum vero dilatantur, attrahunt. Si igitur, quo tempore cor constringitur et expellit, etiam arteriae constringantur; sequeretur, neque ipsas posse recipere, quod eo tepore cor transmittit, neque cor posse expellere; cum arteriae, quae comprimuntur, id non possint recipere: et contra, si, quo tempore cor dilatatur, et arteriae dilatentur, cor non posset ab arteriis trahere, nec contra;quoniam mutuae tractiones sese mutuo impedirent. Verum tantum ab est, ut aliquid incommodi ex eo, si cor et arteriae simul dilatentur et comprimantur, sequatur, ut etiam id ad sanguinis et spiritus vitalis in corde elaborationem commodissimum sit. Nam etsi arteriae simul cum corde constringantur: tamen non ita comprimuntur et clauduntur, ut plane nihil possint recipere, sed sufficiens adhuc in contractis est cavitas ad id, quod cor transmittit, recipiendum. Diende cor et e pulmonibus trahit; neque arteriae solum ex corde, sed etiam ex vicinis partibus et venis in dilatatione trahere possunt; et qui cordis ac valvularum cordis structuram perpendit diligenter, facile animadvertit, hanc sententiam nihil absurdi includere.

Caussa efficiens pulsus. An pulsus a peculiari facultate proveniat. Deinde post organa Caussa efficiens pulsus inquirenda est, videndumque, quae ea sit, quae organa ista moveat. Ubi sese mox quaedam opinionum divortia offerunt, disputaturque; An pulsus a peculiari aliqua facultate excitetur, an vero alia caussa sit, quae sine peculiaris facultatis ope arterias moveat? Aristoteles, de respir. cap. 20. statuit, quod seu tumefactio, quae fit ex alimento per calorem, pulsum faciat; exemplumque affert ebullitionis, quae fit, cum inflatur humidum a calido. Elevatur enim propterea, quod amplior fiat moles. Quem etiam alii nonnulli sequuntur, qui patant cor arterias ideo distendi, quia replentur. Repleri autem cor et arterias ob sanguinis quasi ebullitionem et Nam quia ob talem ebullitionem major moles fit, arterias et cor dilatari necesse est. Subsidere vero, ubi illa effervescentia, et quasi ebullitio cessat; quod fit aeris frigidi, qui fervorem sanguinis compescit, attractione. Ex qua sententia sequitur, pulsum non ab aliqua peculiari facultate edi, sed tantum â sanguinis et spiritus effervescentia. Et licet alii aliter hanc Aristotelis sententiam explicent: in eo tamen omnes conveniunt, cor et arterias dilatari, quia implentur.

Verum fidem haec sententia non meretur, neque pulsus pro accidentario solum motu habendus, sed protali, qui a natura ad finem aliquem est ordinatus, et animalibus secundum naturam ipsorum competit. Etenim a principio ad mortem usque anmalis durat, et si intercipiatur, animal moritur. Et si repletio solum atque sanguinis vitalis est caussa dilatationis: sequeretur, hunc motum potius esse violentum, quam naturalem. Neque hinc sufficiens caussa reddi posset, cur; moto corde, simul omnes capillares arteriae, et quidem eodem motu, moveantur. Etenim non sunt tam durae, ut corde elevato ipsae ob continuitatem simul eleventur; neque etiam par est omnium arteriarum ratio, sed quae cordi sunt propiores, sanguinem et spiritum ferventiorem habent, quam quae in remotioribus partibus. Multorum quoque pulsuum rationes reddi non possunt. Nam si solum a atque inflatione organorum vitalium pulsus fieret, nulla a facultatis peculiari constitutione daretur pulsuum differentia; cum tamen certum sit, pulsum vehementem a facultate forti; debilem a debili ortum habere: adestque interdum in pestilentibus febribus maximus fervor atque aestus; cum tamen pulsus ob debilitatem virtutis sint languidi. Sicut et illud absurdum est, motum tam certum, et in quo tam exactus ordo et harmonia observatur, et multa praesentia et futura cognosci possunt, solum a caussa accidentali dependere. Quibus omnibus ipsa experientia et sensus suffragatur. Si enim vivum animal aperiatur, atque cor eximatur, aliquandiu adhuc videtur moveri; etsi sanguis jam effluxit. Quapropter cum Galeno et Medicis statuimus, cor et arterias non dilatari, quia implentur, sed impleri, quia dilatantur. Dilatatur autem cor a peculiari facultate sibi insita, quam vitalem et pulsificam nominant, quae qualis sit, alibi dictum.

An arteria insitam habeant facultatem pulsificam. Atque hanc vim et potentiam cordi inesse manifestum est: sed an et arteriae talis vis insit; an vero aliunde eam arteriae accipiant, controvertitur. Nam ut de ea opinione, quae jam refutata est, nihil dicam, quae statuit, ob sanguinem fervidum, qui in arteriis continetur, arteriarum pulsum fieri, aliqui in ea sunt sententia, arterias vim seu pulsificam insitam habere, quae tamen facultas a spiritu e corde effuso excitetur atque in actum deducatur. Atque hinc accidere, ut, si spiritus e corde non influat, et pulsus non edatur, neque ulla vis pulsandi moveat. Alii et plerique Medici Galenum secuti vim pulsificam primo cordi competere statuunt, atque hinc eam in arterias influere, iisque communicari, et quidem non per cava, sed per tunicas earum; quod inde colligunt, quod pars arteriae vinculo intercepta non pulsat, quod non fieret, si facultatem in se haberent arteriae.

Verum hac de re prolixiûs disputandum non censemus. Nam si facultates omnes ab animae essentia per emanationem simplicem fluunt; in organis vero idoneis, ut subjecto, recipiuntur; arteriae autem et ipsae non solum animatae sunt, sed non minus, quam cor, pulsandi organa: quid absurdi est, staruere, ipsis etiam arteris aliquam vim pulsandi in esse? Interim tamen facile conceditur, arterias moveri non posse, nisi recte sint dispositae, calidoque vivifico a corde perfusae. Unde Galenus, 8. de placit. Hipp. et Platonis cap. 7. ab insito calore arteriarum motus caussari scribit: non quod calor praecipua pulsus caussa, sed tantum instrumentum sit. Sicut et id concedi potest, esse quidem in arteriis facultatem , sed cum dependentia a corde. Cum enim omnes quidem partes, atque inter has arteriae quoque animatae sint, sed ita, ut anima in corde quasi radicetur, atque hinc in omnes corporis partes sese diffundat; facultates vero ab anima dependeant: eo modo, quo anima acorde communicatur et dependet, etiam facultatem pulsificam a corde communicari arteriis concedimus: sed an facultas sola absque anima a corde in arterias influere possit, non sine caussa dubitatur.

Usus pulsus. Tandem quod usus et partes pulsus, quae conjunctim commodissime explicantur, attinet, usus pulsus in genere est, conservare caloris nativi, seu ut Avicenna, l. 1. fen. 2. doctr. 3. c. 1. loquitur, regere spiritum. Qui generalis usus alios sub se complectitur, nimirum refrigerationem, ventilationem et nutritionem spiritus et caloris nativi, ac fuliginosorum excrementorum expulsionem. Idque docet Galenus, 8. de placit. cap. 8. Arteriae. inquit, dum distenduntur per capita, quibus cutem adeunt, exteriorem aerem in corpus attrahunt; atque id tribus de caussis, ut refrigerent, ut ventilent, ut spiritum animalem gignant. Dum contrahuntur vero, quicquid in ipsis fuliginosum fumosumque creatum fuit, id expellendo elidunt. Primo enim cum viventium calor sit fervidior, quam plantarum, quae ob id etiam pulsu et respiratione opus non habent, aere non solum per inspirationem (quae fit per pulmones) sed et transpirationem (quae fit per poros cutis) attracto opus fuit, qui calorem internum temperaret, ne nimium effervesceret.

Deinde ventilationem praestar pulsus, id est, separationem fuliginum a calida substantia. Cum enim aeris motu quaelibet flamma fervidior reddatur, deinde eo fumi, a quibus extingui poterat, auferantur ac separentur, et flamma ad alimentum remittratur, ut nutrita quasi reviviscat et vividior reddatur; animalium vero calor in reconditis corporis partibus delitescat, aerisque externi beneficio frui non possit ne a suffocatione periclitaretur, Creator istud artificium corpori indidit, et arterias constituit, quarum pulsu aer attractus calorem internum ventilaret. Etsi enim et per respirationem aer attrahatur: tamen universi corporis et partium a corde remotarum calor per eam gubernari non potuit, sed haec per poros cutis aeris attractio adjungenda fuit.

Tertio pulsum ad generationem spirituum animalium facere, alleg. loc. docnuit Galenus. Ubi commodius dictum putarem, ad generationem spirituum simpliciter, vel ad generationem spiritus vitalis: nisi quis forsan in generaliori significatione per etiam vitalem spiritum intelligere velit. Nam motus tam cordis, quam arteriarum non proxime ad generationem spirituum animalium, sed vitalium destinatus est. Licet n. per respirationem quidem aer etiam per nares proxime ad cerebru attrahatur: tamen motus cordis et arteriaru cerebro proxime aerem non communicant, sed per illos attractus aer spiritus solum vitales reficit, qui postea animali materia suppeditant. Nutriri enim, seu potius generari spiritus vitales etiam ex aere attracto, negandum non est; quod tum ex aliis, tum ex isto patet, quodpro constitutione aeris spiritus puriores et impuriores generantur. Docuitque Galenus idem, 12. meth. med. cap. 5. ubi spiritum in corde et arteriis cotineri, et tum ex sanguine, tum ex respiratione nutriri scribit. Et 7. de placit. Hipp. et Platonis cap. 3. inquit: spiritus, quin in arteriis continetur, vitalis et est, et dicitur, et in in arteriis ac corde gignitur, materiâ generationis ex inspiratione et humorum exhalatione sumta. Quod et ipsum docuit Hippocrates, lib. de aliment. : alimenti spiritus principium, nares, os, guttur, pulmo reliquaque perspiratio.

Tandem etiam per pulsum fuliginosa excrementa, quae in generatione spiritus vitalis et sanguinis arteriosi proveniunt, expelluntur.

Partes pulsus. Hos vero usus praestat pulsus per geminum illum motum, ex quo ceu partibus componitur, nimirum per , seu arteriae dilatationem et contractionem. Cum vero hi duo motus sint oppositi: etiam duae quietes intercedant necesse est. Cum enim motus ad suum terminum pervenit, necessarium est, ut ibi quiescat; neque potest res moveri ad oppositum, nisi prius quiescat. Atque ita necessario inter hos motus oppositos duae quietes intercedunt; una, quae diastolen; altera, quae systolen sequitur: et nisi hoc fieret, idem moveretur moribus oppositis, et ex oppositis motibus unus continuus motus fieret; quod est impossibile, ut monstrat Aristoteles, 8. phys. cap. 7. t. 62.

Ut autem hi motus sunt oppositi, et ad oppositos terminos fiunt: ita non ad eundem finem destinantur, nec eundem usum habent. Dilatatione Dilatationis usus. quidem fit attractio, ad caloris refrigerationem, ventilationem et Contractionis usus. spirituum generationem. Contractio vero inprimis ad fuliginum expulsionem facta est. Cor quidem, dum dilatatur, attrahit sanguinem, spirituum vitalium sanguinisque arteriosi materiam, et aerem ex pulmone per arteriam venosam. Arteriae vero a venis vicinis aliquid sanguinis tenuioris alliciunt, praecipue vero aerem per oscula sua in poros cutis attrahunt, ad spirituum generationem, refrigerationem et ventilationem. Per systolen autem seu compressionem inprimis fuliginosa excrementa expelluntur, deinde et spiritus, et sanguinis arteriosi aliquid singulis partibus communicatur. Atque hinc accidit, quod, ubi in febribus est magnus calor, multique fulginosi vapores ascendunt, quod fit praecipue in principio paroxysmi, contractio fit major, quam dilatatio: cum vero postea calor est in summo, dilatatio fit major, quia majore refrigeratione et ventilatione tum opus est.

PUlsuum differentiae plurimae ab autoribus recensentur; sed ab aliisaliter: quae tamen omnes commodissime in tres classes redigi possunt. Primo enim differentiae aliae sunt absolutae, aliae relativae. Absolutae differentiae sunt, cum pulsus quamque differentiam absolute et in sua natura, nullâ ad aliam differntiam facta comparatione, consideramus. Respective vero differetiae illae sunt, quae ex pulsuum comparatione inter se oriuntur. Absolutae rursus sunt duplices, simplices et compositae. Quae tria pulsuum genera, simplices, compositos, et relativos, ordine videbimus; initio facto a simplicibus pulsuum differentiis.

Quae in pulsu sint consideranda. Cum autem ad motum localem quinque requirantur, Movens; spatium, per quod fit motus; Tempus; et, si motus ex contrariis est compositus, Quies inter duos oppositos motus intercedens; et tandem Instrumenta, per quae motus perficitur: pulsus vero motus localis sit: etiam haec quinque in eo consideranda sunt, primo spatium, per quod fit; secundo tempus, quod consumitur in spatii transitu; tertio quies, quae motum utrumque sequitur; quarto movens; quinto instrumenta.

Pulsuum simplices differentia. Atque hinc differentiae pulsuum simplices petuntur. Etsi enim in unoquoque pulsu quinque haec requirantur: tamen quaelibet simplex differentia unum horum praecipue respicit, et simplices differetiae sunt, quarum quaelibet uni caussarum pulsus respondet. Primo enim, respectu spatii seu quantitatis distensionis, in spatio aestimatur magnitudo et parvitas pulsus; atque hinc dicitur pulsus alius magnus, alius parvus. Tempori, quod arteria in motu consumit, respondet qualitas pulsus, ut pulsus alius dicatur celer, alius tardus. Quantitati quietis respondet crebritas et raritas pulsus, et prout parum vel diu in quiete moratur, dicitur creber vel rarus. A motore pendet vehementia et debilitas; atque hinc pulsus alius dicitur vehemens, alius debilis. Tandem ab organo pulsus, quod est arteria, quae nunc est mollior, nunc durior, oritur differentia, quod pulsus alius est mollis, alius durus. Atque Pulsuum simplices differentia quot. ita simplices pulsus decem erunt, magnus, parvus; celer, tardus; creber, rarus; vehemens, debilis; durus, mollis: aut si inter oppositos pulsus moderatum seu mediocrem in suo genere interjiciamus, quindecim erunt pulsus simplices, quos jam in specie considerabimus.

Etsi vero nonnulli alias etiam differentias addant: tamen sunt vel incomprehensibiles (cum tactu non percipiantur) vel inutiles, et propterea merito praetermittuntur. Neque sine caussa dixisse videtur Joan. Baptista Montanus, consil. 256. ea, quae alii de aliis dicunt, forsitan esse imposturam; et inprimis quod minores differentias illas, in quas enumerata pulsuum genera ab autoribus dividuntur, attinet, de iis ingenue fatetur idem Montatus, consil. 257. se eas cognoscere non potuisse, et Galenum hac in re nescio quid Graecihabuisse existimat, atque se credere ait, Galenum, cum ista scriberet, et pulsuum genera ad minima divideret, risisse. Utut autem sese istae differentiae habeant, et ratione atque intellectu colligi possint: tamen procul dubio omnes tactu perceptibiles non sunt, ut suo loco dicetur.

Pulsus magnus et parvus. Primo pulsum magnum et parvum dici diximus respectu spatii, per quod transit et movetur arteria, seu magna ea sit, seu parva. Etsi enim arteriae aliae sint majores, aliae minores; et proinde aliae majus, aliae minus in motu spatium occupent: tamen cuique suum et definitum, in quo naturaliter moveatur, spatium attributum est; quod si arteria motu saltem occupet et permeet, pulsus est moderatus, atque inter parvum et magnum medius: quod si id excedat, est pulsus magnus: contra, si illud non totum pervadat, erit pulsus parvus. Cum vero in spatio longitudo, latitudo et profunditas considerari possit: pulsum magnum et parvum nonnulli in alias tres differentias dividunt, scilicet longum et brevem; altum et profundum; latum et angustum: quibus si moderatus addatur, novem inde fient genera. Atque si isti modi inter se conjungantur, viginti septem differentiae, quae pulsus octoginta et unum complectuntur, emergunt; quas qui volet cognoscere, legat Galenum, 1. de diff. puls. c. 5.

Celen et tardus. Secunda differentia est a tempore, quod in motu consumitur, seu a qualitate motus petitur; atque hinc pulsus alius celer, alius tardus, alius moderatus dicitur. Celer pulsus est, cum arteria brevi tempore spatium suum percurrit; tardus, cum longo; moderatus, cum mediocri tempore spatium id emetitur. In motu enim celeri et tardo definiendo non solum temporis quantitas, sed et spatium, per quod fit motus, respiciendum est. Isque est motus celer, qui aequali tempore majus spatium, vel minori aequale conficit: Tardus vero, qui aequali tempore minus spatium, vel majori aequale conficit. Exempli gratiâ, si duo currant, atque alter duodecim horis sex miliaria conficiat, alter tria horis sex: neuter altero tardius vel celerius movebitur; etsi alter duodecim horas, alter sex saltem insumserit: quia utrobique est eadem ratio temporis ad spatium, nempe dupla. Si vero alter duodecim horis quatuor, alter duodecim horis sex miliaria percurrat: celeritate et tarditate motus discrepant; etsi uterque idem tempus insumserit: quia impar est ratio temporis ad spatium; ibi tripla, hîc dupla. Unde et pulsus moderati non immerito sunt dicendi, qui aequali, et quod naturaliter usitatum est, tempore aequale spatium conficiunt; qui vero idem spatium minore, vel aequali tempore majus spatium percurrunt, celeres; contra, qui majori vel pari tempore minus, tardi sunt appellandi. Verum quia non omne spatium, quod arteria transit, tactu cognoscere licet: Medici in definiendo et dignoscendo pulsu celerivel tardo ad ipsam motus qualitatem inprimis respiciunt; An nimirum is incitatus vel remissus sit. Ut enim in aliis corporibus, quae moventur, ea, quae a locis, a quibus discedunt, sese facile explicant, celeriter moveri judicantur: tarde vero ea, quae in locis morantur, et nec facile, nec leviter sese ab iis explicant: Ita etiam inter pulsus ii habentur celeriores, qui a locis suis sese facile explicant, atque in iis motam non faciunt; tardi contra. Cum enim celeritas non sit differentia, sed qualitas motus: ex effectu potissimum cognoscitur. Effectus autem celeritatis est, cito transferre corpus de loco in locum; tarditatis vero lente. Hippocrates, 6. epid. com. 2. t. 10. celeritatem et tarditatem in respiratione extensionem et urgentiam nominat. Extendens enim, ut Galenus, 3. de difficult. respir. c. 3. explicat, spiritus tardus est, urgens autem velox. Idem docuit Galenus, in libello de puls. ad tyr. cap. 3. Proprie, inquit, ad motum pertinent celeritas et tarditas; quorum haec est motus remissus, illa incitatus: de quibus faciendum est judicium ex comparatione naturlais pulsus.

Frequens et rarus. Tertia differentia sumitur a tempore quietis. Cum enim pulsus ex duobus contrariis motibus constet, dilatatione nimiru et constrictione, geminam quietem, ut dictum, in eo reperiri necessum est; unam post diastolen ante systolen, alteram post systolen ante diastolen. Non enim Natura alium motum inchoat, nisi prius sedato contrario. Cum autem quietis tempus non semper unum sit, haec oritur inde pulsuum differentia, quod alius dicitur frequens seu creber, alius rarus. Frequens seu creber est, qui brevi quiete interposita perficitur; Rarus, qui longâ; Mediocris, qui medio modo sese habet. Etsi vero cum quies gemina in pulsu sit, inde etia duplex crebritatis et raritatis pulsuum possit statui differentia, una in quiete externa, in qua si non diu pulsus immoratur, fit pulsus in externa quiete creber; et si diu immoratur, fit pulsus in eade quiete rarus: altera in quiete interna, ob quam etiam pulsus fit creber vel rarus, prout parum vel diu in ea pulsus immoratur: tamen, ut Galenus recte monet, in libello de puls. ad tyron. cap. 4. consultius est, si tyrones hic, quasi insensibilis sit omnino cotractio, sese exerceant, et in pulsucrebritatem et raritatem ex toto eo tempore, quod contractionem et geminam quietem complectitur, aestiment. Unde dividit pulsum in ictum et intervallum. Ictum nominat arteriae motum tactui occurrentem: Intervallum vero interpositum tempus inter duos ictus, quo contrahitur distenditurque arteria, quod quo brevius vel longius est, eopulsus dicitur esse frequentior vel rarior.

Vehement et dobilis. Quarta differentia sumitur a virture arteriam movente, quae ut fortis est vel debilis, ita etiam pulsum efficit vehementem vel debilem. Vehemens enim pulsus est, qui tangentis manu valde et cum renisu percutit, et quasi tactum evertit: Debilis, quidebiliter manum serit. IN vehementi nimirum pulsu est vehemens et quasi tactui resistens arteriae motus: debilis vero non vehementer tactum afficit, eique facile cedit. Etsi vero vulgo apud autores seu vehementiae nomen dicatur , de contenta seu forti, simulque celeri actione; et homines ii dicantur, qui , qui contentam et celerem edunt actionem, ut habet Galenus, 3. de diff. puls. cap. 5. et propterea idem Galenus, ibidem, scribat, si vocabula medica constituendi potestatem haberet, sibique liberum esset nomina pulsibus imponere, simplicem qualitatem ac differentium , renitentium ac tactum evertentium pulsuum, se nominaturum , vim vel robur, vel contentionem, vel simile quid: differentiam vero ex hac et celeritate compositam seu vehementiam se appellaturum. Veruntamen quia nomen seu vehementiae maxima pars Medicorum de una e simplicibus differentiis usurpat, et illud retinendum nec mutandum censet. An vero moderatus quoque pulsus hîc adjungendus sit, non immerito dubitatur. Cum enim sani ac temperati corporis actiones omnes fortes ess debeant: etiam pulsus ejus debet esse , et non inter vehementem et languidum medius, qui jam aliquam debilitatem includere videtur. Et revera si vehementem pulsum debili opponamus, hominis sani pulsus vehemens esse, atque ab omni debilitate recedere, neque moderatus esse debet, si medio critatem cum vehemeti pulsu conferamus. Verum cum quaedam latitudo sit vehementiae, atque alio modo vehemens sit pulsus in corpore naturaliter et recte sese habente, alio vero, et longe vehementior in corporibus, qui sese exercuerunt, aut ita concitati sunt, aut qui vino sese repleverunt: si hi pro extremis habeantur, illi quodammodo pro temperatis et moderatis haberi possunt; ipsi tamen etiam vehementes, verum inter debiles et vehementes illos, qui a caussa non naturali proveniunt, medii.

Duri et molles. Ultima differentra pulsuum simplicium sumitur a qualitate arteriae. Haec enim aut dura est et resistit tactui, aut est mollis et flaccida, eique cedit, atque hinc pulsus dicitur alius durus, alius mollis. Etsi vero inter pulsum durum et vehementem, ac mollem et debilem magna sit convenientia, et tam in duro, quam vehementi sit quaedam violentia, quae abest a molli et debili: tamen non ita difficulter discerni possunt. Vehementia enim pulsuum consistit inprimis in impellendo et evertendo; durities in premendo et contundendo: et vehemens pulsus quod agit, id impetu et vi agit, per quam quasi tactum evertit, et prementis digitos rejicit: Durus autem non vi et vehementia agit, quod agit,digitosque non a se pellit, sed eorum pulpas comprimit, etquasi ingreditur. Id quod etiam in aliis rebus videre est. Actiones leonum, taurorum, ventorumque et fluviorum decursus sunt vehementes, et quaecunque renituntur, evertunt vehementia, non duritie: lapides et ferrum dura sunt. Finge itaque manum rapido aquae fluctui occurrere: finge eandem occurrere lapidi, qui sensim admoveatur: ex aquae rapido fluctu manus impellitur et evertitur non duritie, sed impetu; exlapide premitur, sed non inapellitur atque evertitur. Cum vero durities non ejusdem modi semper esse videatur, et alia sint dura, quia tenduntur, ut vesica inslata; alia, quia conreverunt, ut glacie; alia ob siccitatem, ut ossa, lapides, lutum: etiam pulsuum durerum non eadem est ratio. Praecipue et proprie ii pulsus dicuntur duri, qui ab arteriae siccitate proveniunt: deinde qui tales evadunt ob tensionem, seu ea fiat ob plenitudinem vasorum, ut in inflammationibus accidit, seu convulsionem morbosarum partium.

QVi pulsuum simplices differentias perspectas habet, facile etiam campositas differentias invenire poterit, easque omnino plurimas, et tam varias, ut si quis omnes recensere velit, obscuritatem fere aliqua huic doctrinae allatlirus sit. Quapropter danda opera, ut utiliores ac usui medico magis ac commodatae saltem enumerentur. Inprimis vero cavendum, ne ut Graeci appellant, hoc est differentiae, quae simul consistere non passuut. inter compositos pulsus referantur. Exempli gtatia, pulsus magnus cum debili subsistere non potest. Virtus enim languida arteriam per magnu spatium non distendit et attollit, sed ut pulsus magnus fiat, naturae robur requiritur. Ita pulsus. magnus et durus conjungi non possunt. Durities enim obsistit magnitudini: neque possibile est, ut arteria durior tantum distedatur, ut possit efficere pulsum magnum. Hae itaque praecipue sunt pulsuum compositorum differetiae:

Magnus, Celer, Creber, Vehemens, Mollis.

Magnus, Celer, Modernus, Moderatus, Moderatus.

Magnus, Moderatus, Moderatus, Moderatus, Moderatus.

Moderatus, Celer, Creber, Vehemens, Durus.

Moderatus, Celer, Rarus, Debilis, Mollis.

Moderatus, Moderatus, Creber, Vehemens, Durus.

Moderatus, Modertus, Moderatur, Vehemnes, Moderatus.

Moderatus, Moderatus, Moderatus, Moderatus, Moderatus.

Mederatus, Moderatus, Moderatus, Debilis, Mollis.

REspectivae seu relativae pulsuum differentiae tressunt. Vel enim respectus fit ad aequalitatem, et in aequalitatem; vel ad ordinem; vel ad proportionem seu

AEquales et inaequales pulsus quotuplices. Primo aequalitatem seu inaequalitatem quod attinet, nihil aliud est aequalitas et inaequalitas, quam unius rei in pulsibus cum alia collate convenientia vel diserepantia. AEqualitatem aute et inaequalitatem Medici primo dividunt in aequalitatem vel inequalitate simpliciter et absolute talem; vel aequalitatem aut inaequalitatem secundum quid, quae in quodam Absolute et qualis pulsus. salte genere est. Absolute enim et simpliciter eaqualis pulsus dicitur, qui neque in magnitudine, neque in celeritate, neque in frequentia, neque in vehementia, neque in mollitie Absolute inaq qualis pulsus. immutatur. Si vero in nullo horum aequalitas servetur, et neque eadem quantitas distesionis, neque qualitas motus, neque quies, neque vehementia, neque arteriae status permaneat, vocatur pulsus absolute et Pulsus secundum quid inaqualis. simpliciter inaequalis. Si autem non in omnibus his pulsus aequalitatem servat, neque tamen etiam in omnibus inaequalis redditur: secundum quid, et in quodam inaequalis esse dicitur, denominatione ab eo desumta, in qo aequalitate non servat. Ita potest dici inaequalis in magnitudine, in celeritate, si in his solum quaedam inaequalitas observentur, in reliquis vero maneat aequalitas.

SEcunda pulsuum relativorum differentia constituitur, dum ad ordinem fit respectus. Haec autem differentia solum competit pulsibus inaequalibus, atque ordo et ordnis perturbatio in pulsibus solum in pulsibus inaequalibus spectatur. Pulsus ordinatus. Inor dinatus. AEquales enim semper ordinati sunt. Est autem pulsus ordinatus, qui etsi sit inaequalis, ordinem in pulsando aliquem servat. Inordinatus vero est, qui et inaequalis est, et ordinem nullum in pulsando servat, seu, ut Galenus in lib. de puls. ad tyron. cap. 6. loquitur, cum pari semper numero paribus pulsibus intercurrit unus impar, aequalitate quidem corrumpit. sed proportio circuitum quendam ordine. n conservat, Est autem circuitus ejus rei, quae fit, in se ipsam conversio seu reditus. Itaque si accidat, ut arteria quatuor efficiat pulsus aequales, quintus vero ab aequalitate desciscat: pulsus circuitus quidafactus dicitur. Quod si alter circuiquatuor efficiat pulsus aequales, deinde iterum succedat quintus, qui ab illa aequalitate deflectat, dicitur pulsus ordinatus. Licet enim sint inaequales:tamen qui pares circuitus observant, et quintus semper in ordine reliquis inaequalis, dicitur pulsus esse ordinatus. Exempli gratia, sint primus, secundus, tertius, quartus pulsus magnitudine aequales, quintus vero minor sit, et a magnitudine praecedentium deflectat: pulsum talem inaequalem esse manifestum est: sed an ordinatus vel inordinatus sit, reliqui pulsus monstrabunt. Nam si sextus, septimus, octavus, nonus, aequales sint, et primo secundo, tertio, quarto respondeant; decimus autem minor iis sit, ac quinto respondeat: pulsus est ordinatus. Quod si primus et secundus pulsus sint magnitudine aequales, tertius vero minor; quartus, quintus, sextus, iterum magnitudine aequales, et septimus minor est pulsus inordinatus. Non enim habet circuitus pares. Nam in primo circuitu post duos pussus aequales unus impar intercurrebat: in fecundo vero circuitu, post quatuor demum aequales unus inaequalis. intervenit. Eodem modo, sese res habet, si post plures pulsatiunes idem ordo observetur. Nam si pulsus decem sint magni, undecimus parvus, et rursus. decem magni, atque iterum undecimus minor, est ordinatus. pulsus. Quod si primo decem magni sint, et post hos parvus, et post parvum quinque saltem magni, est pulsus inordinatus. Ac, quod exempli loco de magnitudine diximus, etiam de celeritate, crebriate, et vehen entia accipiendum est. Si enim in aequales circuitus observentur, est pulsus ordinatus; si non, inordinatus.

Inordinatorum pulsuum differentia. Inordinatos nonnulli rursum in ab solute inordinatos, et non absolute inordinatos, seu inter ordinatos et inordinatos quasi medios dividunt. Plures enim circuitus considerare jubent, atque si sequentes circuitus nullo modo primis respondeant, absolute inordinatum. pulsum nominadum censent. Quod si posteriores circuitus, licet inter se impares, primis respondeant, non absolute inordinatos, sed medios inter ordinatos atque inordinatos esse existimant. Exempli graria, sit primus et secundus magnus, tertius parvus; quartus, quintus, sextus magni, septimus parvus; octavus, nonus, decimus, undecimus magni duodecimus parvus; decimus tertius, decimus quartus magni, decimus quintus parvus; decimus sextus, decimus septimus, decimus octavus magni, decimus nonus parvus; vigesimus, vigesimus primus, vigesimus secundus, vigesimus tertius magni, vigesimus quartus parvus. Est quidem hîc quaedam inordinatio, nec omnes circuitus sibi sunt pares: sed tamen in hac etiam quidam ordo reperitur; cum quartus circuitus sit par primo, quintus secundo, sextus tertio, atque ita hic pulsus inter ordinatum et inordinatum quasi medius constituitur.

Rhythmus in pulsibus. Ultima pulsum retativosum disserentia respectu ad proportionem seurhythmum constituitur. Rhythmi autem nomen a Musicis. ad Medicorum scholas translatum est, nihilque aliud est, quam temporum inpullibus ad se invicem proportio. Proportio autem est duarum unius generis quantitatum ad se invicem habitudo. Aliter vero de rhythmis docuerunt Antiqui, aliter Galenus. Antiquorum de rhythmis opiniones Antiquoru de rhythmo in pulsibus opinio. tres erant. Primo enim quidam. contractionem percipi posse negabant, atque hi conferebant tempus distensionis cum tempore intervalli, quod, ut supra dictum, comprehendit quietem externam seu superam contractionem, et quietem internam seu inferam, et ex proportione diastoles cum intervallo thythmum aestimabant. Alii vero contractionem sentiri posse docebant, atque hi rursus in duas sectas dividebantur. Alii enim conferebant tempus systoles cum tempore dilatationis; Rhythmusque his nihil aliud erat, quam proportio temporis diastoles ad tempus systoles. Alii vero quietem adjungebant, et diastolen cum quiete externa conserebant cum contracitone cum quiete interna, rhythmumque ex proportione diastoles ac quietis externae cum systole ac quiete interna aestimabant.

Inter istas. autem sententias potior fuit secunda, eorum scilicet, qui tempus systoles cum tempore diastoles conferebant: secundum quos

Rhythmorum in pulsu differenda. duae praecipue sunt differentiae. Rhythmus enim alius est aequalis, alius inaequalis. Aequalis est quando tempus cotractionis aequale est tempori distensionis. Inaequalis vero, quando diastoles tempus majus vel minus est tempore contractionis. AEqualis sanorum hominum est proprius. Cujus tamen est magna latitudo, sicut etiam sanitatis est magna latitudo. Alii enim homines sunt calidiores, alii frigidiores, alii temperati; alii pueri, alii juvenes, alii viri, alii snes alii mares, alii mulieres; vivunt. nunc in aestate, nunc in hyeme, in regione calida vel frigida: secundum quae hythmi habet nunc tempora longiora, nunc breviora.

Pulsus Pulsus igitur secundum horum sententiam, qui proprium temperamento, eatati, sexui rhythmum servet, dicitur; vero, qui a proprio aetatis, temperamenti, sexus rhythmo deslectis. enim pulsus non privationem plane significat, sed vitium ejus. Vitii autem hujus tres differentiae constitui possunt. Nam pulsus dum a proprio rhythmo mutatur, vel deflectit in proximum aetatis vel temperamenti rhythmum, et nominatur, vel non proximum, alium tamen in eodem genere, et appellatur. Nam si plane a totius generis rhythmo deflectat, dicitur. Ut de aetate solum, quasi exempli loco dicamus, eatas quaelibet proprium rhythmum in pulsu habet: exempli gratia, se puerorum motum pulsationis comparamus minimae, juvenum semibrevi, virorum brevi, senectutisnectutis longae: si hunc rhythmum pulsus observet, dicitur. Si vero pulsus pueri degeneret in pulsum juvenis, ut viciniorem, dicitur si in pulsum aetati senili proprium, nominatur pulsus si autem destectat in pulsum, qui nulli aerati est proprius, ut si diastole sit instar semibrevis, systole instar longae, dicitur pulsus

Galeni de rhythmis sententia. Verum cum fieri nequeat, ut tactus arteriae motum, cum se intro recipiti, integre cognoscat et percipiat: si ex collatione partium pulsus, quae sensibus obviae sunt, de toto conjecturam facere velimus, decipi facile possumus. Galenus itaque rhythmum non ex collatione temporis contractionis cum tempore distensionis constituit, sed potius ex collatione qualitatis motus, seu celeritatis et tarditatis, quas facilius est inter se conferre: ut ita illi rhythmus nihil aliud sit, quam qualitatis diastoles et systoles; contractionis et distensionis inter se proportio, et pulsus sit, in quo systole ac diastole aeque celeres sunt; autem, in quo systoles et diastoles est inaequalis celeritas. Horum autem rhythmorum inaequalitatem in novem differentias dividere possumus. Nam diastole vel est celeris, vel moderata, vel tarda; systole itidem celeris, moderata vel tarda: quae varie inter se conjungi possunt. Etenim diastole vel celeris, et systole celeris; vel diastole est celeris, et systole moderata; vel diastole est celeris, et systole tarda; vel diastole est moderata, et systole celeris; vel diastole est moderata, et systole moderata; vel diastole est moderata, systole tarda; vel diastole est tarda, et systole ceieris; vel diastole est tarda, et systole moderata; vel diastole est tarda, et systole tarda.

Arque haec, ut Galeni verbis, ex libello de puls. ad tyron. cap. 8. utamur, tyronibus de pulsuum differendis sufficere existimamus: imo forsan pauciora suffecissent. Etsi enim plures proponi possent, et ab aliis proponantur: tamen pleraeque non tantum sunt difficiles, et conjectura potius, quam sensu constitutae ac comprehensibiles, verum etiam, ut plurimi doctissimi Medici censent, non solum tyronibus, sed et veteranis inutiles: plurimique, ut habet Herc. Saxonia, l. 1. depuls. cap. 32. eas differentias, quae ad Artem nihil conferunt, proponunt, non quod ipsi sensu eas cognoverint, sed ut Galeni mentem, alioquin obscuris verbis involutam, quoad fieri potest, plenius aperiant, aut nihil, quod, a Galeno aliquando propositum fuerit, neglexisse videantur.

ALtera pars doctrinae depulsibus complectitur rationem dignoscendi pulsus eamque maximi momenti, et Medico summopere necessariam.Etsi enim ratione et discursu multae differentiae possint colligi, et multa de pulsibus constitui: tamen nisi tactu agnosci et comprehendi queant, Medico parum sunt utilia. Pulsus cognoscere difficilimu. Ut vero summe utilis haec est doctrina: ita non parvam difficultatem conjunctam habet; ita ut nonnullis vix verisimile videatur, Galeni illas cogitationes immensas a quoquam unquam ad usum practicum revocatas esse, aut revocari posse: quidam etiam censeant, nonnullos de pulsuu. quorundam diguotione multa jactare, eo sine potius, ut non minus, quam Galenus et alii Medici sapere videantur, quam quod revera eos agnoseant. Ita enim Joan. Baptista Montanus, consil. 257. refert de quodam Medico, qui cum dixisset, aegrum habere pulsum serrinum, atque alter doctio eum se deprehendere negaret, tandem et ipse professus est, nec se deprehendisle; hoc tamen ideo dixisse, ne, si forte alter eum cognovisset, ipse minus scire videretur. Ipse vero Montanus, parte 2. Medicinae p. 534. ingenue fatetur, se nunquam potuisse percipere constrictionem, neque se cupere, quod multi in rebus difficilimis faciunt, ut excellere videatur. Ac Galenus ipse, lib. 1. de dignosc. puls. cap. 1. scribit, se quidem a primis aetatis temporibus, et quamprimum Medicis coepit opera dare, mirificam cupiditatem pulsus cognoscendi habuisse, nondum tame usque ad eum diem, quo ista commentatus est, omnem artem se assecutum esse. Fatetur etiam multos annos, an dignosci tactu clare arteriae contractio possit, se incertum fuisse, et in profunda haesitatione volutatum fuisse: tandem vero cum acrius in investigationem incubuisset, speciem contractionis tactui aperte repraesentatam esse. Itaqueut Joan. Baptist. Montanus, allegato loco, scribit, vel difficulter cognoscitur contractio, vel impossibile est illam pereipi. Quomodo enim, inquit, illam penipies, cum Galenus, qui subtilis fuit ingenii, de se narret, quod viginti annis non potuerit illam exquisite dignoscere? Exercuit enim se in tangendu puisibus per continuos annos viginti, ut omnino illam perciperet tandem se illam agnovisse dicit. Verum idem, pag. seq. addit: Deus scit, an quisquam reperiatur, qui illam cognoverit. Atque ego, ait, de Galeno etiam dubitaverim, qui ob id se illam percepisse fortassis dixit, ut maximus omnium videretur. Solet enim de se gloriosius loqui, in his praesertim rebus, quae videntur aliquid novi habere.

Verumenimvero difficultas ista quantum potest, studio superanda est Nam ut Galenus, 1. de dignosc. puls c. 1. scribit, quidam in inquirendo clam inducitur habitus, ususque, comparatur, qui progreditur pedetentim, neque dum absolutus sit, unquam cepisse apparet. Simul ac completus est, cumulate feret omnium exhaustorum laborum quam citissime fructum, adeoque cum ipsa usura. Ut autem ista exercitatio recte instituatur, et exacte, quae pulsuum differentiae congnosci possint, perspiciatur, primo quaedam, quae requiruntur ad exercitationem in tangendis pulsibus, et principia quaeda ad dignoscendos pulsus necessaria congnoscenda sunt.

Qui pulsus facilius percipiatur. HIs prasmissis, ad ipsas pulsuum differentias agnoscendas accedimus: et primo quidem simplices. Nam in his, qui in pulsuum exercitatione prasicere vult, primo exerceri, oportet, et inprimis in pulsu magno forti, duro. Cum enim pulsus tactu percipi debeat: ii pulsus facilius percipiuntur, qui fortius movent, quales sunt magnus, fortis, durus, qui majorem compressionem faciunt. Pulsus vero debilis, si fortius arteria prematur, ne percipitur quidem; atque ita nec diastole, multo minus vero systole deprehendetur.

Pulsus masgnus et parvus quomodo cognoscatur. Primo autem quod pulsus magnos et parvos attinet, pulsus magnos et parvos dici non respectu. 'magnitudinis arteriae, sed respectu magnitudinis motus, ex differentiis supra propositis, notum est. Pulsus enim magnus est, quando arteria in spario, in quo movetur, valde distenditur: parvus quando parum; sive arteria sit: magna, sive parva. Cujusrei exempla et in aliis corporibus habentur. Ita vesicam etiam parvam valde inflatam distentam dicimus: contra saccum, qui etiam multas vesicas capere posset, laxum nominamus, si non, valde distentus sit. Eodem modo sese res habet in arteriis. Earum enim sive magnae sint, sive parvae, tunicaesi valde distendantur; ut vix ulla pars laxa relinquatur, pulsus magnus dicitur: si vero parum distenditur, ita ut multo magis distendi possit arteria, pulsus parvus dicitur: si medio modo sistenditur; moderatus. Ita puer ersi multo minores habeat arterias, quam senex: tamen pulsus habet maiorest Puerorum enim parvae arteriae, magis distenduntur, quam senum. Ut vero, quanta sit distensio, cognoscamus, ad optimam natura. semper. respiciendum,et ad magnitudinem arteriae, quam tangimus. Si enim animadvertamus arteriam plus, quam debe bat naturaliter, distendi, et valde dilatari: et propter distensionem magnam repellere quasi digitos, aut foveam iis imprimere: quasi digitor, aut foveam iis imprimere: pulsum esse magnum censebimus; si parum, parvum: Advertendum tamen hîc, an corpus sit gracile, an vero carnosum. Nam in corpore gracili magnitudo pulsus magis apparet: in carnosis vero corporibus pulsus etiam magni moderati videntur. Potest autem in magnitudine pulsus considerari longitudo, latitudo et profunditas. Verum non omnis dimensionis quantitas exactes sentiri potest. Moles enim corporum, quae, ut omnis artetiae distensio non percipiatur, in caussa est eadem prohibet, ne omnis magnirudo percipiatur. Ita que danda opera; ut is tangendi modus adhibeatur, qui ad omnem dimesionem, quantum fieti potest, percipiendam commodissimus est. Ad longitudiem autem perciplendiam leniter saltem applicare digitos oporet. Etenim pulsus vehemens, etsi nihil prematur, tamen, quantus sit, percipitur. Se vero pulsus parvos et languidos premamus, maxima pars motus obscurabitur. Ad latitudinem vero et profunditatem integre percipiendam si tactus non satis facit, ratione supplendum, quod sensus non assequitur; et quidem hoc modo. Leniter contrectemus arteriam, et si pluribus vel paucioribus partibus occrrit, inde coligere licet, magam vel parvam esse distensionem. Cum enim arteriae teretes sint, et cylindri quasi figuram obtineant: ea major est sistensio, quae majore circulo comprehenditur; minor, quae minore. Itaque cum arteria partes quasdam habeat supremas, quasdam obliquas, quae ex utroque sunt latere: si obliquae illae, et quae ad latus arteriae sunt, partes magis appareant, talis. pulsus latus est; si vero abliquae illae et ad latera positae partes nihil aut parum appareant, pulsus est angustus.

Pulsus celer et tardus quomodo agnoscatur. Secundam differentiam constituit celeritas et tarditas, celerque pulsus dicitur, quando arteria cito deloco in locum transit; tardus, quando tarde. Cognoscitur autem celeritas et tarditas comparando pulsum ad hominis temperati vel cujus cunque hominis naturalem pulsum. Se enim aril madvertatur, arteriam de termino ad terminum celeriore et citatiore, quam in homine temperato vel sano fieri consuevit, impetu moveri: pulsus is celer est: si vero spatium suum tardiore quasi gressu permeet arteria, tardus est.

Frequens et rarus quomodo deprehent datur. Frequetes et rari pulsus quomodo agnoscendi sint, in libiris de dignosc. puls. non tradidit Galenus; idque ea de causs, quod tota crebritatis et raritatis ratio a tempore quietis dependet. Ita que quietis cognoscendae modo perspecto, facile etiam pulsus frequens et rarus cognoscitur. Duplicem autem esse quietem, unam. externam, alt eram internam; et propterea etiam hîc frequentiam et raritatemconsiderari posse, supra dictum est. Se enim arteria diutius moratur in loco, ad quem per diastolen pervenit, antequem iterum contrahi incipiat: pulsus rarus secundu quietem externam dici potest: si non diu in eo moretur, frequens. Eodem modo sese res habet de quiete interna. Galenus, lib. 1. de dignosc. puls. cap. 10. quietem externam sentiri posse integram affirmat. Verum cum contracito difficulter, neque in omnibus pulsibus percipiatur; et quies externa nisi cognita contractione percipi non possit; neque alias quies externa, licet revera intercedat, praecipue in pulsu celeriore, ita facile animadverti possit; quies vero interna saltem per ratiocinationem passit collgi, cum media sit inter finem contractionis, et principiu, distensionis, quorum utrumque percipi non potest: rectissime secerint tyrones, si, quod supra quoque proposuimus, Galeni consilium, in l. de puls. ad tyron. cap. 4. sequantur et, omne illud, quod inter duos ictus intercurrit, quietem scilicet externam, contracitonem, quietem internam, adeoque etiam principium distensionis, pro intervallo et quiete habeant, et hinc pulsuum crebritatem et raritatem aestiment, comparando nimirum pulsus cum hominis temperati et sani pulsu. Si enim cognoverit quis, quodnam in homine temperato aut sano intervallum sit inter unum atque alterum ictum, atque cum hoc alios pulsus comparaverit: facile intelligere poterit, qui pulsus sit frequens, qui rarus. Namsi intervallum inter unum atque alterum ictum sit longius, pulsus erit rarus: si brevius frequens.

Vebement et debilis quomodo percipiatur. In quarta differentia seu pulsu vehementi ac debili cognoscendo videndum, ne pulsus magnus, celer, durus et vehemens confundatur. Omnes enim hi pulsus quodammodo in hoc coveniunt, ut tactum, hoc est, digitorum pulpam, qua arteriam contrectamus, validius afficiant. Verum si cautio adhibeatur, non ita difficulter discerni possunt. Pulsui n vehementi soli hoc peculiare est, reniti et sese opponere quasi manus comprimenti applicationi: id quod reliqui pulsus, nisi simul vehementes sint, non faciunt. Nam etsi pulsus magni, duri, aut etiam celeres tactum evertant: tamen hoc solummodo faciunt in leni et suspensa manus applicatione: si vero manumpressius applices, tactui amplius non resistunt, sed cedunt, et propterea vehementes non sunt. Solus vero vehemens compressioni manus resistit, tactuique renititur. Si vero magnus aut durus, aut celer simul comprimenti manus adplicationi renitatur, tum pro vehementi quoque habendus est.

Durus et mollis quomodo cognoscendus. Ultima superest differentia, quae pulsus duros et molles complectitur. Est autem magna pulsus duri et vehementis cognatio, et propterea ne confundantur, diligenter attendendum est. Uterque enim pulsus, ut ante etiam dictum, durus scilicet et vehemens, tactum evertit in ictu, sinequo uterque non percipitur. Differunt autem secundum Galeni et plerorumque Medicorum sententiam, quod vehemen proprie ac motum pertinaet, arteriaeque motum sequitur: durus vero etsi sine ictu non deprehendatur, non tamen a motu proverut, sed ab arteriae duritie et mollitie. Molles n. arteriae humidae sunt, carnosae, et digitis cedunt: durae vero siccae sunt instar corii, et rigidae, digitosque primunt. Ac propterea licet uterque pulsus tactum evertat: vehemens: tamen solum evertit tactum, et quidem vehementer impellendo; durus vero praeterea premit: sicut videmus ventum et aquae rapidae fluctum hominem et obvia quaeque impetu ac violentia evertere, sed sine compressione, dura vero praeterea comprimere et contundere. Verum cum vehementia etiam duritiem habere, et propterea etiam comprimere possit: ut certius adhuc pulsus durus et vehemens distinguantur, tenedum; duritiem nunquam cum magnitudine, neque vehementiam cumparvitate, licet vehementia cum duritie, et durities cum parvitate conjungi possit, ut in causs. puls. dicetur, conjungi. Itaque si tactus evertatur quodammodo in pulsus verum is pulsus sit parvus: hinc colligere licet, pulsum enum esse proprie duru, non vero vehementem; id quod in pleuritide observari potest, in qua nonnunquampulsus duri sub falsa vehementiae specie Medicis illudunt, a cautioribus tamen ob parvitatem deprehenduntur. Sin contra pulsus sit magnus, tactumque evertat: magnitudo indicat adesse veram vehementiam, non duritiem. Ex quibus nonnulli hos pulsus ita discernunt; quod pulsus durus, si leniter tangatur artiria, non occurrit digitis, quemadmodum vehemens; si vero fortier comprimatur, non ita fortier resistit, ut vehemens.

POstquam qua ratione pulsuum simplices differetiae congnosci posint, dictum: jam de compositis et respectivis congnoscendis dicendu. Verum de compositis differentiis cognoscendis peculiaribus praeceptis opus non est. Qui n. simplices congnovit, eadem operâ etia compositas deprehendet; et qui congnoscere potest pulsum magnum, pulsum celerem, pulsum frequente, vehemente: is facile simul cognoscet pulsum magnu, celerem, frequentem, vehementem.

Eodem modo inaequales atque inordinati pulsus facile cognoscuntur si simplices differentiae perspectae, habeantur, et ea, quae supta de differentiis pulsuum inaequalium ac inordinatorum dicta sunt, nota sint. Quapropter primo inpulsibus simplicibus cognoscendis diligentissime sese exerceat Medicus; cum sine horum cognitione pulsus inaequales atque ordinati cognosci non possint. Primo autem pulsuum inaequalitatem inunica pullatione, atque sub uno digito deprehendere, inter reliquos difficilimum fere est, et pene impossibile. Inaequalitas singularis sub uno digito vix sensibilis est. Nam cum haec inaequalitas in una distensione spectetur, si agnosci debet. necessarium est, ut omnes partes distensionis cognoscantur, quod tamen nulla manus applicatione in omnibus pulsibus fieri pot est. Etenim si comprimente manus applicatione utaris, posterior pars motus plerumque observari non poterit: si suspensam manus applicationem adhibeas, solum ictum, non vero inaequalitatem percipies: quod si mediam applicationem usurpes aliquas differentias pulsuum percipies, aliquas non Itaque si inaequalitas ista singularis percipi potest, solum in maximis et vhementibus pulsibus congnoscetur, qui compressionem sustinent. At in parvis et debilibus eam observare impossibile est. Sit enim, exempli gratia, reverâ in pulsu parvo et debili diastoles initium celerius, medium ejusdem motûs tardius, finis rursum celerior: tamen in tantillo spatio, in quo tum movetur arteria, motum ad sensum ita in tres partes dispescere impossibile est. Cui et hoc accedit, quod si comprimentem applicationem adhibeas, arteriae motus obscuratur et succumbit. Quin imo et in pulsibus maximis ac vehementibus vix agnosci potest haec inaequalitas singularis; atque ut melius cognoscatur, quantum quidem potest, vario modo manus applicanda est, et nunc comprimente applicatione utendum, mox suspensâ, interdum mediocri, et quidem prout cujusvis pulsûs natura fert et requirit. Quandoquidem maximus et vehementissimus pulsus sustinet comprimentem applicationem; reliqui eam non ferunt; et prout quilibet a vehementia et magnitudine magis deflectit, eo magis suspensam applicationem requirit. Praeterea nunc unus, nunc duo, nunc tres, nunc quatuor digiti applicandi, ut si forsan sub uno aut omnibus digitis inaequalitas non percipiatur, sub aliquo tamen deprehendatur. Se enim sub uno digito diastole aut interrumpi, aut finem pulsationis aprincipio diversum esse tactu deprehendatur, pulsus in dicitur inaequalis, et quidem ea inaequalitas singularis ac in uno ictu, et sub uno gidito appellatur.

Quomodo inaequalitas singularis sub pluribus digitis cognoscatur. Si vero inaequalitas. unius ictus sub variis digitis exploranda, est, quatuor digitos arteriae applicare oporter. Nam si pulsus maxime appareat; sub digito. versus cor atque originem arteriae, sub reliquis sensim et consequenter minor, est pulsus myurus. Qui si iterum a parvitate ad magnitudinem redeat myurus reciprocus nominatur. Quod si subtrahas digitos, atque iterum applices, nihil tamen de pulus percipias dicitur; quae in eo apulsu deficiente differt, quod pulsus deficientes tum solum quiescere videntur, cum digitis onerantur: si vero digitos amoveas, iterum sentiuntur. In vero neque si manum imponas, neque si subtrahas, neque in porno, neque in sumpinomanus situ ullus motus percipitur. Si in unâ manus applicatione post unum atque alterum pulsus defectum iterum pulsus tactui occurat, est intermittens: si vero in una manus applicatione pulsus non revertatur, sed tum demum, ubi manum submoveris atque iterum applicaveris, est pulsus deficiens reciprocus.

Ordo quomodo cognosicatur. Deiade ad ordinem atque ordinis perturbationem cognoscendam diu turniore manus applicatione opus est. Si enim in longa pulsuum serie aliqua pulsuum diversitas observetur, ea tamen talis, quae aliquem ordinem, de quo supra in difforenriis dictum, retineat, pulsus is ordinatus est: verum si in pulsibus quidem appareat diversitas, sed inter pulsus illos diversos nullus ordo observetur, nominatur pulsus inordinatus.

Rhythmi quomodo cegnescantur. Tandem quod rhythmorum cognitionem attinet, ea procul dubio, si acquiri debet et potest, accurara diligentiâ opus habet. Nam ut de antiquorum rhythmis nihil dicamus, quos, quos, ut tactu non perceptibiles, ipse Galenus, rejicit, utpote ad quorum cognitionem notitia temporum disentionis et contractionis requiritur, quae tamen investigari non possunt: ipsius Galeni rhythmi difficultate, ut cognoscatur, non carent. Cum enim tota rhythmorum illorum cognitio pendeat a cognitione systoles ac diastoles, ac horum motuum inter se collatione; systolem vero in pulsibus omnibus cognoscere si non impossibile, tamen difficile sit; in quibusdam vero plane impossibile sit eam deprehendere, ut quae non nisi in vehementibus pulsibus perceptibilis habeatur: patet hinc, rhythmum, qui ex horu motuum inter se collatione oritur, facilem cognitu non esse. Ex iisdem manifestum, alia ad rhythmos cognoscendos necessaria non esse, quam quae ad pulsus celeres cognoscendos requiruntur.

CUm tota haec de pulsibus tractatio eo fine instituatur, ut Medici et praesentes corporis affectus inde cognoscere, ac futura praesagire possint: id vero sine caussarum cognitione fieri non queat, caussae pulsuum Caussa pulsuum quotuplices. jam investigandae sunt. Dividuntur autem caussae pulsuum a Medicis in caussas generationis et caussas mutationis. Genemtionis. Generationis caussas eas nonminant, quae pulsum efficiunt, ejusque naturam quasi continent, et propterea hoc est, continentes Commutaetionis. nominantur: commutationis vero caussas eas appellant, quae pulsum non efficiunt, sed alterant atque immutant. Alii has caussas nominant immediatas seu proximas, et mediatas; Immediata et primaria. alii primarias et secundarias. Immediatas, proximas seu primarias appellant, quae proxime ad pulsuum generatione faciunt et necessariae sunt, et quibus positis, ponuntur pulsus ablatis cessant. Mediatae. Mediatae seu secundatiae sunt, quae continentibus intermediisContinentes pulsum caussae. pulsum mutant. Continentes caussae pulsuun, ut ex iis, quae supra de natura pulsus dicta sunt, colligere est, sunt tres, facultas, vitalis nimirum, quae est autor et caussa efficiens pulsus, instrumenta, et usus seu finis, cujus gratia facultas motrix per instrumenta Commutationis pulsuum caussae quotuplices. pulsum efficit. Mediatae seu secundariae, seu commutationis caussae sunt plurimae, quae tamen ad tria capita redigi possunt, ad res scilicet naturales, non naturales, et res praeter naturam. Naturales sunt temperamentum, sexus, aetas, habitus corporis. Non naturales sunt illae vulgo notae, aer, cibus, potus, motus, quies somnus, vigiliae, excreta et retenta, animi Praeter naturam sunt morbi, caussae morbi, symptomata. Caussae continentes pulsuum singulae duas habent differentias. Facultas enim vel est fortis. vel debilis; usus est auctus vel imminutus; instrumenta sunt mollia, vel dura. Quibus potest et mediocritas adjungi. Atque ex bis hoc vel illo modo sese habentibus oriuntur illae primae pulsuum differentiae, sed non eodem modo. Pulsus proprii et inseparabiles. Alii enim pulsus ex una saltem caussa perpetuo oriuntur, quos Galenus necessario consequentes, alii proprios et inseparabiles vocant. Tales pulsus saltem facultatem et instrumenta consequuntur, non vero usum. Usus enim nullum proprium habet pulsum, sed cum reliquis caussis continentibus communes. Facultatem proprie et insepa rabiliter, atque consequuntur pulsus fortis et debilis; fortis quidem facultatem fortem, debilis debilem. Arteriae faciunt pulsum durum et mollem, durusque solum arteriam duram, mollis mollem necessario sequitur, adeo ut pulsus hi cum caussa sua sint convertibiles. Licet enim dicere: facultas est fortis, ergo pulsus est vehemens; et contra, pulsus est vehemens, ergo facultas est fortis: facultas est debilis; ergo pulsus est languidus: et contra, pulsus est languidus; ergo facultas est debilis.

Pulsus familiares. Alii vero ex pluribus caussis oriuntur, seu ut fiant, semper duas, vel etiam tres caussas requirunt, atque hos seu familiares nominant. Licet enim tales pulsus magis fiant ab una caussa continente, quam illa: ab illa tamen sola non proficiscuntur, sed alias quoque concurrere orportet. Familiares fortis facultatis pulsus sunt; magnus, celer rarus: debilis, parvus, tardus, creber: usus adaucti pulsus familiares sunt, magnus celer; creber; diminuti, parvus tardus, rarus. Arteriae molles familiares pulsus habent, magnos, celeres, raros; durae parvos; tardos, crebros. Nominantur autem hi pulsus familiares, quod uni aut alteri caussae plus vel minus cognati et familiares sunt. Magnos celeres et frequentes pulsus usui aucto familiaris est diximus; idque ita sese habere ex eo cognoscere licet, quod, licet facultas et instrumenta nihil mutentur, ex sola usus mutatione tales pulsus oriuntur, primo quidem magni, deinde celeres.tandem etiam frequentes. Non enim in pulsu solum, sed et in respiratione una harum actionum id, quod ab altera praestari non potest, supplere et compensare solet. Nam ubi calor augetur, primo magnitudo cum respirationis, tum pulsus augetur: verum si calori temperando magnitudo non satisfacit, celeritas accedit: si nec celeritas sufficiat, adjungitur frequentia. Natura enim recte agens primo semper agit id, quode est optimum. Optimum vero id est, quod finem maxime assequitur. Melius autem calorem attemperat aer multus in magno pulsu, ut et magna respiratione attractus, quam celeriter saltem attractus. Ita melius est, aerem celeriter attrahere, quia citius ad membra alteranda pervenit; quam frequenter solum et crebro. Itaque natura rectissime aucto usui primo magnitudine, deinde celeritate, tertio frequentia subvenit. Istud tamen accipiendum est; si antequam usus augeri incipiat, hae pulsuum differentiae recte et naturaliter sese habeant. Nam cum natura maxime naturales differentias observare soleat: si aliqua differentia a statu naturali defsexerit, eam prius, quam quae naturales sunt, mutat natura naturalesque tam diu retinet, donec praeternaturales ab mediocritatem reduxerit. Exempli gratiâ, si usus augeri, calorque augmentum sumere incipiat, cum pulsus in aliquo corpore est moderatus, verum tardior et rarior naturali. tum pulsus primo murabitur in celeritate, deinde in tarditare, et tertio demum, ubi illae duae differ entiae ad naturalem statum redactae fuerint, etjam magnitudo augebitur. Contrario modo sese res habet decrescente usu: primo imminuitur frequentia, deinde celeritas, tandem magnitudo; atque ubi frigiditatis incrementum sumit, primo pulsus rani fiunt; si plus augetur, tardi, et si adhuc magis augetur, tandem, parvi.

Facultati robustae eae differentiae familiares et accommodatiores sunt, quae usum melius complent. Talis autem est magnitudo et celeritas: frequentia vero est familaiaris debilitati, per quam natura supplet magnitudinis et celeritatis defectum. Id quod exemplo senum et puerorum illustrari potest. Senes enim et pueri nec multum progredi possunt, nec celeriter, etsi id usus et necessitas requirat; quo facultatem, quae motum ciere debet. debiliorem habent.

Arteriae molles prompte moventem facultatem sequuntur, et multum, ac celeriter distenduntur: durae autem ad distensionem sunt ineptiores, et valde dilatari non possunt: ut in vesica videre est, quae si sit mollis, facile, multum et cito distenditur; si vero sit dura, nec multum, et celeriter distendi potest, licet quis id praestare conetur. Et proinde ad pulsum magnum aptior est arteria mollis; pulsus vero parvus arteriae durae familiaris est: et quia ob arteriamduram pulsus sit parvus, necesse est, si caeterae caussae consentiunt, ut idem pulsus fiat celer et creber.

Etsi vero tam celer, quam magnus pulsus facultati forti et mollibus instrumentis sit familiaris: tamen familiaris magis iisdem sunt magni, quam, celeres; quod facultatis robur, et instrumentorum mollities plus faciant ad motus magnitudinem, quam ejusdem celeritatem. Id quod vel ex ea colligi potest, quod ubi usus imminuitur, firma manente facultate, plus. de celerirate quam de magnitudine remittitur, et quod mollia primo apra sunt, ut in omnem partem distendantur, deinde ut celeriter moveantur: quodque dura non ita inepta sunt ad celeritatem motus, quam ad distensionem.

Cae ussarum pulsus compli atie. Atque haec caussarum istarum ad pulsus efficiendos vis est, si seorsim et solae considerentur. Verum cum saepe non solum una caussa, sed et reliquae simul mutari possint: jam, quae caussarum istarum complicatarum ad pulsus efficiendos vis sit, videndum. Galenus et Medici plerique duplicem acaussarum istarum complicationem faciunt. Vel enim duae tantum caussae complicantur, ut usus et facultas; aut usus et instrumentum; aut facultas et instrumentum; vel omnes simul, facultas scilicet, usus, et instrumentum. Esti vero Hercul. Saxonia, de motibua arter. cap. 10. ultimam faltem complicationem retineat, reliquas vero ut supervacaneas atque inutiles rejiciat: tamen caussa, cur id faciat, vix sufficiens videtur. Quia enim non potest pulsus magnus, celer vel frequens, aut oppositi ex solo usu et facultate, aut solo usu et instrumento, sed semper haec tria necessario concurrunt: idcirco eam saltem complicationem, quae omnes tres caussas complectitur, retinenda censet. Verum licet ita res sese habeat et ad omnem pulsum hae tres canssae requirantur: tamen non necessario in omni pulsu praeter naturali omnes tres necessario mutantur, et praeter naturam sese habent; sed fieri potest, ut unâ sese recte habente, reliquae duae a naturali statu deflectant. Exempli gratiâ, potest instrumentum esse naturaliter constitutum, virtus vero et usus a mediocritate deflectere: Id quod jam in singulis complicationibus videbimus.

Facultas cum usu mutato ques pulsus faciat. Primo enim si facultas et usus complicentur, et utraque caussa a naturali statu recedat, instrumenta vero naturalem obtineant constitutionem, hi pulsus oriuntur. Facultas fortis et usus auctus faciunt pulsus magnos, celeres, frequentes, et praeterea vehementes. Facultatem enim fortem semper et necessario pulsus vehemens sequitur, ut supra dictum. Facultas fortis et usus imminutus edit pulsus magnitudine moderatos, tardiores, raros, vehementes tamen. Nam sicut magnitudo forti facultati familiaris: sic parvitas usui diminuro; ex quibus complicatis fit mediocritas. Tardiras vero est infra mediocritatem. Nam tarditas magisfamiliaris est usui diminuto, quamforti virtuti celeritas. Insignis vero est raritas, cum per eam usui per omnia satisfieri possit. A facultate infirma, atque usu modice aucto provenit pulsus in magnitudine et celeritate moderatus, cerber, languidus. Facultas enim non extreme debilis ab usu stimulata nonnihil magnitudinis et celeritatis retinet. Se vero valde sir debilis virtus, pulsus est parvus, tardus, creberrimus, debilis. A facultate debili et usu imminuto proveniunt pulsus parvi, tardi, crebri, languidi, et si magna sit infirmitas, minimi, intermittentes, deficientes.

Usus mutatus et instrumentum quos pulsus efficiant. Secundo si usus et instrumentum simul a naturali statu deflectant, hi producuntur pulsus. Usus auctus cum instrumento molli facit pulsus magnos, celeres, in frequentia moderatos, au si magnus fuerit excessus, frequentes, molles. Usus auctus et iinstrumenta dura edunt pulsus minores, celeres, crebros, si durities superet; si vero usus, majores. Se mediocris utriusque sit exceslus, in magnitudine mediocres, celeres, crebros. Cum enim usui aucto familiaris sit magnitudo; instrumento duro parvitas: si usus vincat, et nimium excedat, magnus fieri pulsus debet; si instrumenti durities, parvus: quod si ob duritem arteriae usui satis fieri non potest, celeritatem et crebritatem accedere necesse est. Usus imminutus cum instrumento molli efficit pulsus moderatos magnitudine, tardos, raros molles. Usus imminutus cum instrumento duro reddit pulsus minores tardiores, crebriores, duros: et excedente duritie instrumenti pulsus in parvitatem magis, quam in tarditatem deflectunt; cum potius ad magnitudinem, quam ad celeritatem inepta sint instrumenta dura. Contrario modo sese res habet, si refrigeratio excedat. Nam caloris defectui primum raritas, hinc parvitas succedit.

Facultas et instrumentum quos pulsus edant. Tertio si facultas et instrumentum complicentur, hi fiunt pulsus. Faultas fortis et instrumenta mollia faciunt pulsus mamfesto majores, aliquantum tardiores et rariores ac molliores. Cum n. facultas et instrumentum usui satisfacere possint, celeritatem et crebritatem accedere opus non est. Facultas fortis et instrumenta dura edunt pulsus parvos, crebros et plerumque celeriores si scilicet excedat durities. In aequali vero utriusque caussae recessu pulsus in omnibus moderati, hoc excepto, quod sint duriores. facultas vero debilis cum instrumetis mollibus facit plerumque pulsus in magnitudine et celeritate moderatos et molles. Se enim par est utriusque recessus, isque modicus, facultas etsi parum imbecilla fuerit: tamen si instrumenta non obstiterint, retinebit et motus quantitatem et qualitatem. In recessu vero immodico erunt parvi, tardi, crebri. Quod si facultas valde infirma sit, pulsus parvi et tardi fiunt, et cum hoc modo usui non satisfiat, crebritas necessario accedit. Se tandem facultas sit infirma cu instrumeto duro, pulsus oriuntur parvi, tardi, crebri et duri.

ETsi ex his quivis colligere possit, quae pulsuum simplicium caussae sint: tamen, ut in specie haec clariora fiant; et quia praeter enumeratas caussa continentes interdum etiam quaedam alia, quae concaussas nominant, concurrunt, praeter ea, quae hactenus dicta sunt, quaedam adhuc addere libet. Sunt autem concaussae illae, quae commoditatem aliquam ad pulsuum generationem praestant, et sine quibus illi non fiunt, ac recensentur a Medicis quinque; nimirum crassities corporis, gracilitas, locus circa arteriamvacuus, gravitas superjacentium corporum, et formationis partium proprietas.

Magni pulsus caussae. Magni pulsus continentes caussae sunt virtus fortis, quae possit dilatare arteriam; usus seu necessitas, calorque auctus, qui naturam ad magnam dilationem cogat, et tandem aptitudo arteriae, quae ob mollitiem virtuti dilatanti facile cedat. Itaque pulsus magnus a sola facultate, licet robusta, non editur, nisi conspirantibus reliquis Parvi pulsus caussae. caussis. Pulsus parvus fit praecipue ob debilitatem virtutis, quae dilatare arteriam non potest: interdum etiam caussa parvitatis est usus, cum scilicet magna refrigeratione opus non est; et durities instrumenti, quod ad dilatatione magnam est ineptum. Et quidem si facultas sit fortis, ususque auctus, ac simul locus circa arteriam amplus, fit pulsus simpliciter magnus.

Alti pulsus caussae. Alti vero pulsus caussa est virtus fortis, ususque auctus, accedente crassitie corporis mediocri, et circum arteriam loco stricto et angusto. Nam cum usus auctus magnam postulet fieri dilationem; facultasque fortis eam praestare possit: locus vero ob crassitiem corporis sit angustus; nec arteria locum, in quo libere distendatur, habeat, quam versus cutem: pars ejus superior, quae cuti proxima est, extenditur liberius, atque ita fit pulsus altus.

Humilis pulsus caussae. Humilis pulsus est humilior, quod natura profundiore loco arteriam recondiderit, ut vix tactu percipi possit.

Lati pulsus caussae. Latus pulsus fit a virtute non admodum debili, accedentibus ut concaussis loco apto et gravitate superjacentium corporum. Cum enim virtus non sit admodum debilis, et amplum sit circa arteriam spatium; superior autem arteriae pars a gravitate in cumbentis seu carnis, seu rugosae cutis, ut in senibus, seu madore et humore, ut in hydropicis, deprimatur: quantum ab altitudine detrahitur,tamtum in latitudinem sese extendit Gracilis pulsus caussae. arteria. Gracilis pulsus caussa est facultas debilis, atque arteria dura. Concauffae vero sunt corporis gracilitas, et cutis tenuitas ac siccitas. Hae enim caussae si concurrant, efficiunt pulsum instar fili seu chordae exilis et tenuis.

Celeris pulsus caussae. Celeris pulsus caussa est usus auctus, virtus mediocriter fortis, et in strumentum molle. Cum enim usui aucto virtutis robus plane satis facere non possit, per celeritatem id, quod de est, compensat. Quod si usus sit auctus, et facultas debilior, augobitur celeritas.

Tardi pulsus caussae. Tardi pulsus caussa est vel virtus debilis, vel usus imminutus, vel utraque harum caussarum concurrens.

Frenquentis pulsus caussae. Frenquentis pulsus caussa est usus auctus vel cum debilitate virtutis, vel cum duritie arteriae. Et enim sive ob duritiem arteria non possit multum dilatari, sive virtus ob debilitatem val de vel celeriter attollere eam non queat: necessarium est, ut adjungatur frequentia.

Rari pulsus caussae. Rarus pulsus provenit a robore virtutis cum usu imminuto. Cum enim usus non urgeat, facultas post unum motum absolutum diutius quiescit, moramque nectit, antequam alium motum inchoet.

Vehementis seu fortis pulsus caussa Vehamentis et debilis pulsus caussae. est virtutis robus, sive ex naturali constitutione, sive ex accidenti, ut in iratis. Debilis contra pulsus fit ob virtutem languidam, quacunque etiam de caussa virium et nativi caloris debilitas proveniat.

Mollis et duri pulsus caussae. Mollis pulsus provenit â mollitie arteriae. Durus ab ejusdem duritie; seu illa fiat propter tensionem, ut in inflammatione, aut caussa convellente; seu ob siccitatem et humidi absumtionem, ut in hecticis.

HAE sunt caussae simplicium differentiarum: rentiarum: proximum est, ut jam, qua ratione ab iisdem caussis respectivae pulsuum differentiae fluant, Inae qualitatis pulsuum caussae. perpendamus. Primo inea qualitatem quod attinet, aliunde, quam a tribus istis caussis, peti non potest. Verun ex usu solo inaequalitas in pulsu non oritur. Neque enim tam subito calor augeri vel minui, atque usus tam cito immutari potest, ut hinc aliqua fiat in pulsu inaequalitas. Hinc in febribus ephemeris et tertianis, quia nihil fere insigniter praeter usum mutatur, pulsus inaequales non percipimus. Inaequalitas autem ista solum intelligenda est, quae tactu deprehendi potest. Alias enim si pulsus multos ratione inter se conferamus, exempli gratia, primum cum tricesimo comparemus, aliqua inaequlitas etiam occurrere potest. Cum igitur ex usus mutatione tum solum fiat inaequalitas, cun ad contrarium permutatur; hoc vero in momento et subito fieri non possit: inae qualitatis caussa in facultate et instrumentis potissimumquaerenda est. Eacultas quidem inaequalitatis caussa est, cum debilis est, vel sua natura, vel onere pressa, atque humorum copia gravata. Instrumenta vero inaequalitatis caussa sunt, cum vel obstructa, vel compressa, vel nimis mollia aut dura fuerint. Ex his itaque caussis petenda omnis in pulsu inaequalitas, sicut in specie jam videbimus.

Dictum autem est supra, inaequalitatem esse duplicem; singularem, et systematicam; singularem rursum esse, vel in una parte arteriae, vel in pluribus; atque in una parte arteriae, seu sub uno digito esse inaequales pulsus vel intermittentes, vel continuos, sed motus celeritate impares; Intermittentis pulsus caussae. vel recurrentes. Intermittentes primo quod attinet, quando facultas a motu inchoato desistit, eunque paulo post continuat, et ad finem perducit, eorum caussa haec est, quod usus quidem dilatationem poscit, et facultas etiam prompta ac parata est, ut usui satis faciat, verum vel humorum copia atque onere gravata, vel compressis aut obstructis instrumentis impeditur. Cum enim usus motum postulet, facultas etiam bene valeat, recte et prompte motum inchoat; sed quia humorum onere premitur, vel quia propter obstructionem aut compressionem aer de est, qui arteriam distentam compleat, facultas a motu quaso quiescit. Verum, quia, ut dictum, et usus motum flagitat, et facultas eum sequi potest, iterum a quiete motum aggreditur, et interruptum quasi absolvit.

Deinde Inaequalitatis in motus celeritate et tarditate, cum scilicet in uno continuo motu arteria non eâdem celeritate movetur, eaedem caussae sunt, verum leviores. Nam facile conjicere est, non tam magnu incommodum facultati inferri, cum saltem motus celeritatem mutare, quam cum motu interrumpere quasi cogitur. Itaque inprimis talis pulsus fiet a facultate non per se debili, sed onerata, et instrumentorum obstructione, repletione et compressione.

Tertio seu bis ferientis pulsus caussam plerique cum Galeno referunt in cordis vel arteriarum inaequalem intemperiem seu facultatem, ob inaequalem intemperiem vitiatam, quae motum perficere non potest, sed a contraria caussa urgente in medio itinere contrarium quasi inchoare cogitur.

Dicroti pulsus caussae. Inaequalis vero sub pluribus digitis, seu in diversis partibus arteriae pulsus proveniunt vel a facultate debili, vel ab humorum copia, vel arteriarum mollitie. Facultas enim debilis non aequaliter omnes partes arteriae movet, sed alias celerius, alias tardius, alias plus, alias minus; ac tales pulsus simul sunt parvi ac debiles. Deinde etiam fit talis inaequalitas ab humorum copia, quae facultatis impetum remoratur, et quasi interrumpit. Hoc ubi fit, licet pulsus sint inaequales, aliquando tamen sunt vehementes et magni. Tertio hujus inae qualitatis caussa, referunt in arteriae mollitiem, quae simulin omnibus partibus elevari nequeat.

Myuri pulsus caussae. Atque ab his caussis proveniunt pulsus myuri, et eminuli atque prominuli seu prominentes, quod appellant. Myuri enim ex facultatis debilitate proveniunt, quae cum a corde seu influat, seu dependeat, quo remotior est a corde, eo languidiores motus efficit. Quod si contrarium contingat, et pars arteriae cordi vicinior motum minorem atque debiliorem edat; remotior vero majorem et vehementiorem: in arteriae situm hujus rei caussam referendam censent Autores, cujus scilicet pars a corde remotior magis in superficie et propatulo sita sit, cordi vero propior in profundum magis demersa lateat.

Prominentis pulsus caussae. Prominentes pulsus ex arteriae inaequali situ, et inaequali intemperie, tum ex imbecilla facultate fieri scribunt. Cum enim facultas sit imbecillis, non potest movere omnes partes arteriae, sed eas, quae ad motum magis dispositae reliquis, facilius; quae ad motum minus sunt dispositae, difficilius movet. Posse enim, ajunt, in aliqua parte nulla, vel omnino paucam, in alia multam carnem superjacere; posse etiam arteriam in diversis partibus siccam esse et humidam. Hercules tamen Saxonia, de motibus arteriar. c. 14. illud pro mero figmento habet. Neque animo concipi posse existimat, quomodo unum corpus arteriae in una particula mollius, in aliis duabus, et quidem tam brevi intervallo, sit durius. Et posito, quod talis sit dispositio arteriae, quomodo fieri potest, ut Medicus mox medio digoto incidat in partem molliorem, extremis vero in duriores? Et nonne potest applicationem variare, ac nunc digitos magis versus carpum, nunc versus cubitum admovere?

Post singularem inaequalitatem inaequalitatis systematicae videndae sunt. Hujus autem inaequalitatis caussa est facultas et instrumentum. Facultas debilis est, et quidem tribus de caussis. Vel enim opprimitur et gravatur: vel distrahitur; cum scilicet ad plura et diversa opera eodem tempore simul edenda avocatur, quod etiam fit in animi affectibus, ob quos facultas vitalis saepe subito contrariis motibus agitari incipit: vel irritatur facultas a caussa aliqua mordente, ut extra institutum quasi aliquid agere cogatur; quod fit, ubi humores vel vapores non copia, sed qualitate molesti circa cor haerentes facultatem irritant. Instrumenti vitio haec inaequalitas accidit, cum arteria vel comprimitur, ubi scilicet spatium, in quo moveri debet, aut ab humoribus, aut a tumore aliquo occupatur; vel obstruitur a crassis et viscidis humoribus; vel repletur ab humorum copia. Si enim spatium, in quo moveti debet arteria, occupent humores eo diffusi, vel arteria ab inflammatione, scirrho, aut quocunque tumore alio, aut plenitudine vicinarum venarum, addo etia onere incumbentium digitorum comprimatur, ut arteria non satis, etquantum opus est, dilatari queat; dilatatio vero requiratur et necessaria sit: natura insurgit interdum, et pulsus aliquos a prioribus diversos edit. Ita etiamsi humores crassi arterias, et praecipue earum orificia obstruant, ut nec spiritus libere moveri, nec aer attrahi, nec vapores expelli possint: varia inaequalitas nascitur ex pugna naturae cum caussis arterias Inaequalitlitais systematicae caussae. obstruentibus. Quod ex repletione arteriarum accidit. Atque ex his caussis omnis inaequalitas systematica ortum habet. Principio, pulsus, qui inaequaliter inaequales sunt, a facultate offensâ saepe proveniunt. Nam sicut facultas recte sese habens omnes motus pares atque aequales efficit: sic offensa aequalitate illam servare non potest. Non tamen hîc facultas per se debilis accipienda est, sed potius onusta, et humorum copiâ pressa; cum quae suapte natura debilis est, potius faciat pulsus parvos et debiles, interdum tamen etiam inaequales. Deinde inaequalitatis hujus caussa sunt instrumenta male affecta. Nam si arteriae vel ab incumbente corpore, vel humore; vel inflammatione, vel alio tumore comprimantur, inaequales pulsus generantur. Siquidem natura etsi recte valeat, tamen quia ob angustiam spatii minorem, quam par est, diastolen efficit, ut, quod in ea de est, suppleat, interdum impetu quasi facto et summo conatu aliquos pulsus gignit majores, celeriores, vehementiores. Nonnunquam ad hanc inaequalitate facit abundantia sanguinis in arteriis vel venis. Venae enim cum arteriis sint proxiamae, eas comprimere possunt; et arteriarum extremitates ac foramina si copia obstruantur, aerem nec libere excipere, nec fuligines expellere possunt.

Inaequales vero aequaliter pulsus ex facultate infirma fiunt. Licet enim facultas debilis maxima ex parte pulsus faciat debiles et languidos: nonnunquam tamen inaequales quoque edit; si scilicet aliquid adhuc accedat, quod ipsam magis gravet. Recte enim Galenus, 2. de praesag. ex pulf. cap. 4. in firmam facultatem nunquam, nisi onere gravatam, pulsus inaequales reddere scribit. Quandoquidem si per se solum facultas debilis sit, semper facit pulsum uniformem et debilem, pro modo facultatis; neque fieri potest, ut temperamentum, ex quo illa debilitas dependet, tam cito, et tam parvo spatio, in quo ista inaequalitas accidit, mutetur. Sicut autem ex humorum copia facultas gravari potest: ita et digiti, si arteriae admoveantur, facultati antea non satis firmae oneri esse possunt. Unde ista pulsuum oritur inaequalitas. Talis autem inaequalitas est multiplex, et peculiares aliquae pulsuum differentiae Myuri reciproci caussae. inde oriuntur, quae supra enumeratae sunt. Myuri reciproci ex facultate minus debili proveniunt, quam deficientes. Facultas enim cum non plane sit debilis, vires Myuri deficientis caussae. quasi colligit, et ad pristinam redit magnitudinem. Deficientes vero a facultate magis debili proveniunt,quae eo infirmitatis devenit, ut amplius arteriam vix movere possit. Ex quibus colligi potest, hos pulsus myuros, tam deficientes, quam reciprocos, a facultate languida, ut caussa propria, et cum qua convertuntur, fieri; quamvis nunc magis, nunc minus debili: ut quoties occurrit pulsus myurus, liceat certo inde colligere, Intermittentis et intercurrentis pulsus caussae. facultatem esse languidam. Ex iisdem caussis, nempe facultate debili, instrumentis compressis vel obstructis, proveniunt pulsus intermittentes, et intercurrentes. Magis tamen laborat facultas in pulsu intermittente, quam intercurrente. Cum tamen facultas motrix ad ea, quae molesta sunt, expellenda movetur, pulsus intercurrens fieri solet: cum autem fere succumbit, intermittens.

Caprizantis pulsus caussae. Inaequalium vero pulsuum compositorum caussas quod attinet, Caprizantis pulsus caussa est facultas alias quidem satis fortis: verum gravata a copia humorum, aut imedita ab obstructione. Cum enim virtus sit fortis, primo valide movere incipit: verum cum ob impedimentum objectum non possit illum motum perficere, in medio tarde movetur, vel etiam quiescere videtur. Sed cum usus ad motum absolvendum urgeat, et ipse fortis sit, ultimo majore impetu motum absolvit.

Undosi pulsus caussae. Undosi pulsus, ut Galen. 2. de causs. puls. cap. 8. do cet, caussae sunt, facultatis imbecillitas, vel copia humorum, vel summa instrumentorum mollities. Cum enim, qui a corde in singulas arterias influit, atque aequali robore totam arteria attollere non possit, propinquiorem cordi partem prius movet atque attollit, remotiorem tardius. Facultas autem hîc est gravata, atque onere pressa quasi vacillat.

Vermiculantis et formicantis caussae. Ex iisdem caussis provenit pulsus vermiculans, eo tamen discrimine, quod sicut pulsus undosus provenit a facultate onere oppressa et gravata; ita vermiculans ex imbecilla. Formicans pulsus cum sit parvus, tardus, debilis et valde creber, aliam caussam habere non potest, quam facultatem extreme languidam, urgentemque usum, concurrente mollitie instrum enti.

Serrini caussae. Serrini pulsus caussa est facultas fortis, ususque auctus, cum arteriae duritie. Nam cum usus urgeat, et virtus sit satis fortis, attollit arteria; verum quia arteria est durior, non potest omnes partes aequaliter movere, atque ita sub hoc digito motus percipitur, sub illo vero vel minus, vel plane non percipitur: et familiaris est hic pulsus internarum membranarum inflammationi, quibus contractis, et arteriae contrahuntur ac: tenduntur ac tenduntur, ut in pleuritide accidit.

Trementis caussae. Tremen pulsus fit, dum vel ad tremorem partis pulsus aut delitescit, aut tremens evadit; vel dum cor tremit, afflectumque illum arteriis communicat, et pulsus inaequales, celeres, crebriores et vehementiores efficit. Hectici pulsus caussae. Hectici tandem pulsus caussa est aliquid fixum et stabile in partibus solidis haerens; virtutisque de bilitas,unde similis semper et stata inaequalitas in pulsu provenit, ut in hectica febri, phthisi, et similibus morbis accidit.

Rhythmorum caussae. Denique rhythmorum caussas quod attinet, rhythmus non mutatur, nisi mutatâ magnitudine et celeritate systoles ac diastoles: systoles vero ac diastoles magnitudo vel celeritas non mutatur, nisi mutato usu. Itaque omnes rhythmorum caussae pendent ab usu. Nam cum arterias distensione frigidum aêrem attrahant; contractione vero fuliginosa excrementa expellant: facile hinc apparet, ubi par est contractionis atque distensionis necessitas, aequalem quoque rhythmum futurum, et contractionem ac distensionem aequales: ubi vero alterius necessitas magis urget, contractionem distensione, vel distensionem contractione futuram celeriorem. Si enim dilatatio celerior fuerit, quam contractio, major adest caliditas, et major refrigerationis, quam expulsionis fuliginosorum excrementorum necessitas: quod in febribus epheneris accidit, et in putridarum febrium vigore, praecipue earum, quae a bile proveniunt. Si vero contractio sit celerior et major distensione, magis necessaria est vaporum et fuliginum expulsio, quam refrigeratio: ut in putridis febribus fieri solet, et inprimis initio paroxysmorum, ubi calor sese habet, sicut flamma sub lignis viridibus. Quod si utriusque sit par excessus, et dilatatio ac constrictio naturali sit celerior, id provenit ex calore aucto, simulque magna vaporum copia.

ATque hoc modo a caussis continentibus variae pulsuum differentiae proveniunt: nunc quomodo Temperamentorum pulsus. reliquae illae atque secundariae caussae pulsus mutent, videndum. Et primo quod res naturales attinet, atque inter eas temperamentum, calidi natura pulsum habent majorem, celeriorem, crebriorem. Idque ex usu adaucto potissimum provenit, cui magni, celeres et crebri pulsus familiares sunt. Temperamenti frigidi pulsus sunt contrarii. Cum enim minore refrigeratione in eo opus sit, pulsus fiunt minores, tardiores et rariores. Siccorum et gracilium pulsus sunt majores, rarioresque multo, et vehementiores paulo. Nam sicut in crassis corporibus, cum arteriae multa carne tegantur, et proinde libere distendi non possint, pulsum paulo minorem reddi, et cum magnitudini distensionis aliquid decedat, augeri crebritatem necessarium est: ita in corporibus gracilibus cum libere dilatari arteriae possint, pulsus major redditur, et quantum accedit magnitudini, tantum rursus decedit frequentiae, unde pulsus fiunt rariores.

Sexum pulsus. Sexum quod attinet, viri mulieribus pulsum habent ut plurimummajorem, vehementiorem, paulo tardiorem et rariorem. Cum enim mares foeminis sint calidiores, et laboribus atque exercitiis vitale robur atque calorem augeant: necessum est et usum in maribus esse auctiorem, et facultatem fortiorem: unde pulsus, qui hisce caussis continentibus conveniunt, a viris eduntur. Dictum autem est supra, facultatem fortem pulsum proprium habere vehementem familiarem, magnum, qui et usui aucto familiaris est: quibus accedit, ut concaussa, amplitudo spatii, in quo movetur arteria. Foeminae contra habent pulsus minores: verum defectum hunc complet celeritas et frequentia. Atque id utplurimum fieri diximus. Accidit enim interdum, ut foemina aliqua sit gracilis, nigra, hirsuta: mas vero pinguis et carnosus, albus, glaber. Talis foemina cum sit tali viro calidior, etiam pulsus eo habebit majores et vehementiores.

Puerorum pulsus. Quod ad aetatem puerorum, pulsus est magnus, celerrimus, creberrimus, in vehementia medius. Nam cum pueri sint calidi et humidi, et ob auctionem, et calidi innati copiam multo utantur alimento, ac propterea excrementis maxime abundent: et aere copioso ad augendos et refrigerandos spiritus indigent, et expulsione fuliginum opus habent. Arteriae quoque ipsorum molles sunt, quae facile distendi possunt, virtusque ad pulsus edendos satis fortis est: et proinde magnos habent pulsus. Et quidem in pueris maxime urget contractionis necessitas. Nam plura excrementa in pueris congregantur, quam in juvenibus et aliis aetatibus. Quia vero arteriae inprimis in pueris sunt parvae, atque ea de caussa distensio, licet suo modo magna, usui satisfacere non possit, accedit celeritas et frequentia, et quidem maxima, ut hoc modo usui satisfiat. Quantum vero ad vehementiam, pulsus est medius; cum virtus ad edendum pulsum in pueris sit minus fortis, quam in juvenibus. Licet enim pueri calido innato abundent, et propterea ad omnes actiones obeundas promtiores alicui videri possint: tamen nihil absurdi est statuere, pueros juvenibus in quibusdam actionibus edendis esse inferiores ac debiliores. Nam cum actiones quaedam sint, in quibus trahendum vel retinendum, vel impellendum, vel quocunque modo aliquid movendum est, quas Galenus appellat; quaedam, quae sine omni impetu ac partium motu, sola adhaesione perficiuntur, quas nominat: corpora moderate sicca et nonihil duriora, multo rectius illas priores actiones obeunt, quam mollia et humida. Qualia cum sint puerorum corpora, non mirum est, in plurimis actionibus edendis eos a juvenibus, quorum corpora sunt sicciora, vinci et superari.

Juvenum pulsus. Juvenum ergo pulsus sunt maximi et vehementissimi; in celeritate et frequentia moderati. Cum enim calor in juvenibus sit acrior, ususque propterea urgeat, et refrigerationem majorem requirat; instrumenta admotum sint apta, facultasque ipsa fortis: pulsus maximos et vehementissimos in juvenibus fieri necesse est. Cum autem per pulsum magnum usui satisfiat: in celeritate et frequentia pulsum mutari opus non est, qui ob id naturalem mediocritatem obtinet.

Senum pulsus. Senum pulsus sunt minimi, tardissimi, rarissimi et maxime debiles. Cum enim senes sint frigidissimi, et propterea nec magna refrigeratione opus habeant, nec calidas fuligines multas generent, languidique ac debiles sint, alios pulsus, quam minimos, tardissimos, rarissimos, et maxime debiles edere non possunt. Etsi vero plures aetarum differentiae enumerentur: tamen reliquarum aetatum pulsus peculiariter recensere opus non est. Nam prout aetas aliqua ad enumeratarum aetatum aliquam magis accedit: ita et in pulsu cum ea magis conveniet.

Temporum anni pulsus. Mutatur et pulsus ratione temporum anni. Medio Vere pulsus fiunt majores et vehementiores, quam aliis anni temporibus; in celeritate et frequentia moderati. Nam cum Vere medio sit aer temperatissimus, corpora saluberrima, facultasque fortissima: etiam eo tempore magis, quam aliis anni temporibus, fiunt pulsus magni et vehementes; quibus cum usui satisfiat, in celeritate et crebritate non fit mutatio, sed mediocritas servatur. Istud tamen de corporibus bene constitutis accipiendum est. Nam si corpus aliquod sit calidius vel frigidius, citius vel tardius, atque in ea anni parte, quae suae constitutioni est convenientior, pulsus optimos efficiet. Ver autem declinans nonnihil de magnitudine et vehementia detrahit, celeritatemque ac crebritatem auget: posteaque in aestate fiunt pulsus languidi, parvi, celeres, crebri. Cum enim ob immoderatum aestum facultas reddatur debilior; calor vero crescat, atque ita usus augeatur: decrescit magnitudo et vehementia, et quod magnitudine expleri non potest, suppletur celeritate et frequentia. Minus tamen decrescit magnitudo, quam vehementia. Nam licet facultas sit debilior: quia tamen usus urget, et ad dilatationem majorem stimulat, quantum potest, magnitudinem in dilatando natura servat. In Autumno pulsus sunt debiles, magnitudine, celeritate ac crebritate inaequales. Nam cum vires calore aestivo debilitatae sint, et propter subitam inaequalitatem, quam natura citra incommodum perferre nequit, quando scilicet eâdem die modo calor, modo frigus percipitur, magis debilitentur: pulsus fit languidus, et ob eandem inaequalitate, huic tempori peculiarem, pulsui accidit inaequalitas. Pro aeris enim mutatione, et prout usus postulat, nunc majores, celeriores et frequentiores, nunc contrarios pulsus edit natura. Hyeme pulsus sunt parvi vel mediocres, tardi et rari, et debiles: minus tamen languidi, quam in aestate; atque ob id, etsi usus minus urgeat, quam in aestate, tamen quia debilitas tanta non est, ut in aestate,virtutis robur pulsus minores non fert. Haec tamen omnia de temporibus anni naturalem constitutionem observantibus intelligenda sunt. Nam si aliqua pars anni suam naturalem temperiem non observet, sed alterius anni partis temperamentum habeat; etiam pulsus, qui illi anni tempori familiaris est, observabitur. Ac quod de anni temporibus dictum est, de regionibus quoque accipiendum. Temperatae enim regiones habent pulsus, quales Vere fieri solent; calidae, quales aestate; frigidae, quales hyeme.

Cibus et potus quomodo pulsum mutet. Non parum quoque mutant pulsum Cibus et Potus. Moderatus quidem cibus efficit pulsus magnos, celebres, crebros, vehementes. Auget enim calorem et robur. Si vero cibus nimis copiosus assumatur, fiunt pulsus inaequales atque inordinati; cum ob ejus copiam facultas gravetur atque oneretur. Inedia reddit pulsus minores et debiliores; sed tamen non mox tardos et raros, imo in principio celeriores et crebriores. Cum enim media humores adurat, caloremque primso augeat: quanto pulsus fiunt minores, tanto fiunt celeriores et crebriores. Verum si diutius toleretur inedia, usus cum facultate imminuitur, fiuntque pulsus non solum minores et debiliores, sed et tardiores ac rariores. Vini usus pulsum mutat, partim ut alimentum, partim fere ut medicamentum calidum, facitque pulsus magnos, celeres, crebros, et vehementes. Et quia mutatio, quae a vino provenit, citius fit, et citius recedit, quam quae a cibo: idcirco et cirius pulsus immutat vinum, et immutatio ab eo facta citius recedit. Plus tamen augetur magnitudo et celeritas, quam crebritas. Certum enim est, vinum plus calefacere, quam cibum: unde pulsus in magnitudine et celeritate augetur; quae cum majore ex parte usui satisfaciat, crebritatem ita augeri opus non est. Eodem modo ex potu cerevisiae, pulsus mutatur. Est tamen ut vinorum; ita et cerevisiarum magna varietas. Quaedam enim sunt calidiores, quaedam minus calidae; aliae sunt crassiores, aliae tenuiores. Quae itaque sunt calidiores et crassiores, magis calefaciunt, et majorem in magnitudine et celeritate pulsus mutationem, et quidem durantem inducunt; quae vero sunt renuiores et minus calidae, minorem mutationem et non diu durantem efficiunt.

Ratlone somni et vigiliae pulsus mutatio. Somnus naturalis et ipse pulsum mutat. Initio fiunt pulsus minores, debiliores, tardiores, rarioresque. Postea fiunt majores, vehementiores, tarditatemque et raritatem pedetentim augent. Tandem si somnus diurius, quam par est, protrahitur: iterum ad parvitatem et debilitatem redeunt, ac tarditatem et raritatem retinent. Etenim per somnum, animali facultate a suis actionibus cessante, naturalis facultas eo valentius suis actionibus incumbit, et proinde initio naturalis calor ad interiora revocatur, atque alimento, quod concoquere tentar, quasi obruitur et imbecillior redditur, vel potius naturaalimenti coctioni incumbens alias actiones minus valenter perficit, unde fiunt pulsus minores, celeriores, tardiores et rariores. Postea vero alimento concocto iterum fortior redditur. Quod si somnus diutius protrahatur, etiam confecto alimento calor intus detineatur, quasi marcescit et torpescit; ex quo pulsus ista, quam diximus, mutatio provenit. Cum excitatur homo, pulsus incipiunt fieri majores, vehementiores, celeriores, crebriores: aequaliter quidem, si paulatim homo excitetur a somno; inaequaliter vero et turbate, si repente: paulo post tamen pulsus iterum mediocritatem assequitur. Nam cum post somnum calor iterum emergat, atque ad membra exteriora sese extendat, ut meatus et arterias a fuliginibus, quae per somnum fuêre collectae, expurget, et corpus perspirabile reddat natura: postquam homo primum evigilat, magni celeres, et crebri pulsus fiunt. Postea caussâ illa cessante, atque usu amplius non urgente, ad naturalem mediocritatem redeunt. Vigiliae longae faciunt pulsus parvos et debiles; celeres tamen et crebros: quae si omnino diu protrahantur, et modum plane excedant, tandem calore exstincto, et facultate debilitata, tardos et raros.

Motus quomodo pulsum mutet. Non idem etiam est pulsus in Motu et Quiete. Motus atque exercitatio mediocris facit pulsus magnos, vehementes, celeres, crebros. Constat enim per motum augeri calorem, et ob urgentem usum facultas omne robur adhibet. Si vero exercitatio sit nimia et laboriosa: fiunt pulsus parvi, languidi, celeres, crebri. Usus enim augetur, facultas debilitatur. Tandem si exercitatio et labor plane supra modum continuentur, fiunt pulsus parvi tardi et rari. His subjungimus balnea. Balnea enim calida moderata cum vires recreent, et calorem modice augeant, faciunt pulsus, quales ex usu aucto et facultate forti pro venire solent, nimirum magnos, celeres, crebros, vehementes. Quod si modum excedant, calorem immodice augent, virtutemque debilitant, unde pulsus fiunt parvi et languidi, et necessario celeriores ac crebriores.

Animi affoctus quae ratione pulsus mutent. Nec minorem pulsus mutandi vim habent animi affectus, ira, laetitia, tristitia, timor; cum ab iis calor ac spiritus varie moveantur atque agitentur, et proinde usus varietur, et facultas ipsa interdum laedatur. Ira facit pulsus magnos, celeres, crebros, vehementes. In ira enim nativus calor accenditur, et foras sese effundit, facultasque impendente necessitate omnes vires suas exserere cogitur. Laetitia reddit pulsus magnos, raros et tardos, vehementiâ mediocres. Nam per laetitiam calor in universum corpus effunditur, quo motu etiam quodammodo incrementum sumit, unde pulsus magnitudo augetur: quia vero illa agitatio non magna est, usui magnitudo satisfacere potest, nec opus est accedere celeritatem et crebritatem. Et cum facultas nec robustior reddatur, necvires suas exserere cogatur, retinetur in vehementia mediocritas. Si tamen laetitia sit nimia et effusa, oppressa facultate, inaequales atque inordinati pulsus fiunt. In tristitia fiunt pulsus parvi, languidi, tardi, rari. Cum enim in tristitia calor ad cor revocetur, atque ibi quasi suffocetur, ac inde facultas debilitetur, necessario tales pulsus fiunt. Eaedem caussae cum in timore inveterato reperiantur, non alii pulsus in illo inveniuntur, quam in tristitia: recens autem timor pulsum reddit celerem, vehementem, inordinatum, inaequalem: quia subito revocatur spiritus et sanguis ad cor. Tandem evacuationes si modicae sint, quia corporis et facultatum robur tuentur, magnitudinem et vehementiam pulsus servant. Si vero sint immodicae, qui facultatem debilitant, pulsus efficiunt facultati debili proprios.

Res praeter naturam quomodo pulsum mutent. Ultimum superest caussarum pulsus mutantium genus, res scilicet praeter naturam, quae variae sunt, et varias in pulsu mutationes efficiunt, quas tamen omnes cum Galeno, in initio cap. 11. in lib. de Puls. ad tyr. ad capita quaedam revocare possumus. Caussae enim istae omnes praeter naturam, sive morbi sint, sive morborum caussae, sive symptomata, vel usum immutant, vel instrumenta, vel facultatem afficiunt. Atque inprimis ex facultate affecta multae pulsuum mutationes fiunt. Facultas autem vel dissolvitur, vel oneratur ac gravatur. Dissolvunt et labefactant facultatem, quae spiritus ac solidas partes, e quibus Medici robus facultatis aestimant, dissolvunt, quod fit a morborum pravitate, magnis intemperiebus, dolorum vehementia, ac diuturnitate, alimenti inopia, ac nimiis evacuationibus. Atque tales caussae omnes faciunt pulsus primo parvos, celeres, crebros, debiles: deinde parvos, tardos, crebros, languidos: postea minimos, tardissimos, creberrimos, languidissimos: tandemque facultate vel pene exhausta, vel admodum resoluta, intermittentes, deficientes, myuros, vermiculantes, formicantes. Gravant vero atque onerant facultatem humorum copia, instrumentorum morbi, ut inflammationes, aliique tumores. Neque onim sufficit facultatem esse salvam, sed et objecta, circa quae versatur, moderata esse; atque instrumenta, quibus utitur, recte sese habere oportet: aliâs, gravatis viribus, actiones non recte obeuntur, atque hinc oppressâ atque oneratâ facultate omnia pulsuum inaequalium atque inordinatorum, seu peculiaria nomina habeant, seu iisdem destituantur, genera ortum habent. Et haec per omnia affectuum praeter naturam genera discurrenti manifestiora evadent. Hoc loco unum atque alterum quasi exempli loco in specie considerare libet.

Febrium pulsus. Febris primo omnis, quâ febris, pulsus facit magnos celeres, et crebros. In febri enim, quatenus febris, nihil nifi usus augetur. Verum cum febri multa accidere possint, hi pulsus non in omni febre observantur.Nam si facultas sit tam debilis, ut arteriam non satis atrollere possit, aut arteria tam dura, ut satis distendi non queat, non fient pulsus magni, sed celeritas solum atque frequentia augebitur. Ephemera quidem febris pulsum habet naturali proximum; nisi quod major et celerior est diastole. Cum enim in febri ephemera tantum sint spiritus inflammati, calorque auctus: magnitudo quoque et celeritas in dilatatione augetur. Cum vero tantum in spiritibus sit incendium, nec adsit magna fuliginum copia, systole non mutatur. In febribus putridis initio fiunt pulsus parvi et inaequales. Opprimitur enim calor innatus; unde fit pulsus parvus: calorque frigori est permistus; unde inaequalitas. In omnibus etiam putridis systole est velocior; quam diastole, inprimis per augmentum; cum multa fuliginosa excrementa in febribus putridis abundent. Verum ut non est unum putridarum febrium genus: ita nec pulsus in omnibus ejusmodi. Pulsus tertianarum, cum paroxysmi invadunt, sunt quidem parvi, debiles, tardi ac rari: non tamen parum a pulsibus quartanarum differunt. In quartanae enim principiis arteria videtur esse quasi alligata, atque ad interiora retracta. Et quamvis aeger sit juvenis: tamen talis est motus arteriae, qualis in senibus. Increscente paroxysmo in tertiana pulsus magni, vehementes, celeres ac crebri, omnisque inaequalitatis, praeterquam febrilis, expertes sunt, ob materiae tenuitatem, quae facile inflammatur. In quartana vero pulsus rarus est toto morbi progressu, et nulla febris ex omnibus est quae pulsus tam tardos ac raros habeat, quam quartana. Etsi enim, dum increscit paroxysmus, fiant pulsus velociores et frequentiores: tamen si eos cum pulsibus tertianae comparaveris, longe tardiores ac rariores animadvertes, quam in tertiana. Hectica tandem febris, ob facultatis vitalis debilitatem, pulsum magnum et vehementem habere non potest: cui accedit instrumentorum durities, quae commode distendi non possunt. Unde pulsus necessario parvi, frequentes, imbecilli, dutri et aliquomodo celeres oriuntur.

Inflammationum pulsus. Inflammationes et ipsae pulsum mutant, inprimis internae et magnae. Inflammatio omnis, ut Galenus, de pulsu ad tyron. c. 11. docet, habet communem pulsum, veluti serrantem, ut alia pars arteriae attolli, alia non videatur; cum illa scilicet videatur durior. Habet etiam vibrationis aliquid hic pulsus, ac celer quidem et creber est, non tamen perpetuo magnus. At vero cuique est proprius: nascenti quidem justo major et vehementior, et celerior et crebrior: Augescenti adhuc, cum illa omnia increscunt, tum clare jam durior et et magis vibratus. Vigescenti autem manifestior est, duriorque et vibratus magis: sed minor est, quam dudum; non tamen languidior, nisi facultatem excedat affectus, quo casu crebrior fit, et celer.Adest enim in inflammatione calor nimius, ob quem usus augetur, naturaque cogitur, ut pulsus faciat magnos, celeres, frequentiores: cui etiam dolor accedit. Deinde reperitur in inflammatione tensio, obquam fiunt pulsus duri. Quibus omnibus concurrentibus, necessarium est pulsus fieri serrantes. Irritata enim natura dolore et usu aucto cogitur, ut faciat pulsus magnos: verum arteria dura ob tensionem ad extensionem inepta est; et quia durities illa non ita aequalis est, sicut illa, quae ex siccitate provenit, fiunt inde pulsus serrantes: cum scilicet partes durae ex tensione non attolluntur; reliquae, quae minus tenduntur, altius elevantur. Verum ut Philosophi istud scimus, et necessario hunc pulsum in inflammationibus reperiri credimus: licet raro hujusmodi serrantem pulsum tactu deprehendamus; ut loquitur Lud. Mercatus, de Causs. Puls. cap. 25: id quod fortassis de aliis nonnullis pulsibus quoque verum est. Cum autem varia in inflammationibus accidere possint, fit saepe, ut hae pulsuum differentiae non in omni inflammatione reperiantur. Sit enim facultas debilis, tum imminuitur magnitudo, et crescit frequentia. Ita pro partium inflammatarum ratione pulsus mutantur. Quando membrum est mollius, etiam pulsus est minus durus; pars, quae nervis abundat, facit pulsus duros: quae contra nervis non abundat, etsi arteriis abundet, minus duros: cum facilius intendantur nervi, quam arteriae. Copia vero arteriarum ad inaequalitatem, facit, quam gignit magna arteriarum obstructia. Omni quoque internae parti inflammatae accidit febris continua, et prout pars est calidior vel minus calida, cordi vicinior vel ab eodem remotior: ita fiunt pulsus majores. Ex quibus, qui omnium inflammationum pulsus sint, colligere non ita difficile est, quos qui in specie cognoscere volet, consulat Galenum, in fine libri de pul. ad tyr. Exempli gratiâ hac saltem annectimus, pulsus pleuriticorum et phreneticorum sunt duriores; lethargicorum, peripneumonicorum, in inflammatione ventriculi, uterique, molliores: quod illae partes sint duriores, hae molliores. Peripneumoniae pulsus non est durus, sed valde inaequalis; inflammationis diaphragmatis, pleurae est serrae similis; cum pulma careat nervis, pleura vera et diaphragma corpiosis nervis contexta sint.

Doloris pulsus. Inter symptomata, quae pulsum mutant, praecipue est dolor. Facit autem dolor pulsus initio majores, vehementes, celeriores. Facultas n. rei dolorificae praesentia irritata cupit id, quod molestum est, expellere, et sanguis ac spiritus a motu incalescunt; unde et usus augetur, ac sacultas majori conatu actionem obire cogitur. Si vero dolor augeatur et continuetur, ut vitalis facultatis robur dejiciatur, filunt pulsus minores, debiliores, celeriores tamen et frequentiores, tandemque ex dolore, facultate pene dissoluta, extreme parvi, debiles et formicantes.

REstat ultimum, nimirum ratio ex pulsibus affectus p. n. cognoscendi, morbique eventum praedicendi. Etsi vero facile ex caussis pateat, quid quilibet pulsus significet: tame qua ratione distingui illae caussae possint, et quantum periculi portendant, in specie explicandum est.

Magnus pulsus quid significet. Magnum primo pulsum provenire posse a facultate forci, instrumento molli, et usu aucto, supra dictum est. Ex quo manifestum est, magnum pulsum inprimis familiatem esse usus accretioni, deinde facultati forti et instrumento molli; atque hinc in aegrotantibus calidum morbum significare. Nisi enim calor esset auctus, ususque urgeret, natura ultra mediocritatem ateriam non attolleret. Ac propterea magnus pulsus, nisi impediatur, omnes febres sequitur. Impeditur autem vel ab imbecillitate facultatis, ut in malignis febribus fieri solet, vel a duritie instrumenti, vel â caussis hisce conjunctis. Et cum arteria valde dilatari non possit, nisi virtus fortis sit, vel certe non debilis, pulsus magnus simul etiam virtutis robus, vel mediocritatem significat. Si fuerit virtus fortis, pulsus simul est vehemens. Si vero non sit vehemens, usum magis auctum indicat, cum quo tamen virtus moderata, et instrumentum ad dilatationem aptum concurrat. Ac proinde pulsus magnus in omnibus febribus bonum signum est. Etenim pulsusmagnus fieri non potest, licet usus urgeat, vel arteria sit mollis, nisi quoque tale virtutis adsit robur, quod arteriam valde dilatare possit.

Parvus pulsus quid significet. Parvus vero pulsus aut facultatis debilitatem, aut usus remissionem, aut instrumentorum duritiem arguit. Facultas enim debilis arteriam valde dilatare non potest, licet usus urgeat, et instrumentum aptum sit. Instrumentum durum dilatari valde non potest, quamvis usus urgeat, et facultas ad distendendum satis roboris habeat. Nisi vero usus urgeat, Natura, quae nihil frustra agit, arteriam valde non distendit. Ex quibus vero harum caussarum pulsus parvus proveniat, hoc modo distinguendum. Si pulsus parvus simul languidus fuerit, a facultate debili parvitatem provenire indicio est: si pulsus sit parvus et durus, ab arteriae ducitie proficisci indicat: si nec debilitas, nec durities in pulsu deprehendatur, ab usu imminuto dependere argumento est, et vel calorem imminutum, vel spiritus dissipatos esse significat, quod ex praecedentibus facile distingui potest. Ex quibus patet, pulsus parvos non semper idem indicare, sed varia, pro varietate caussarum, a quibus pendent. Parvi enim cum facultate debili, mortem reliqui parvi longos et difficiles morbos plerumque significant.

AEqualitas et inaequalitas pulsus quid indicet. REliquas pulsuum differentias, et primo aequalitatem atque inaequalitatem quod attinet, pulsus aequalis in aegris etiamsi materiae dispositionemsitionem fixam significet: tamen malam spem non praebet, quod naturae ad morbum concoquendum firmitatem declarat. Inaequalitates vero omnes pejores sunt, et vel vasorum obstructiones, aut compressiones, vel humorum abundantiam virtutemque oneratam significant. Et quidem inaequalitas signularis periculosior est, quam systematica; cum caussa, quae unicum pulsum vitiat, graviro proculdubio sit, quam quae plures vitiat. Unde pulsus in uno pulsu inter mittentes perniciosiores sunt, quam in pluribus intermittentes; cum periculosius sit, ne unum quidem ictum integrum perficere posse, quam inter plures aliquando intermittere: modo utraque intermissio a debili facultate proveniat. Nam si vitio tantum instrumenti in uno pulsu intermissio fiat, etsi facultatem non parum offendi atque impediri significet: tamen periculosa semper non est; ut in caprizante pulsu accidit, ubi motus quiete solum interpolatur, et in duas quasi partes dividitur. Impares itaque citati, myuri et dicroti valde mali sunt: quamvis inter eos aliqua videatur esse differentia, quod impar citatus minus praesagiat periculum, quam intermittens in una pulsatione. Indicat enim facultaem quidem debilem, aggravatam tamen, et minus imbecillem, ac propterea conantem expellere id, quod molestum est.

Intermittens pulsus quid signisicet. Inae qualitas systematica ex quibus caussis fiat, supra dictum. Ex quibus colligi potest, inae qualitatem systematicam inaequaliter factam esse minus periculosam, quam inaequalitatem aequaliter factam; cum illa plerumque instrumenti vitio, haec vero ab imbecillitate facultaris accidat. Intermittentes proveniunt vel ab instrumenti vitio et obstructione, vel a facultatis debilitate. Si ab instrumenti vitio fiat intermissio, magnitudinem et vehementiam pulsus vix plane amittit: verum si a facultatis debilitate proveniat intermissio, omnes pulsus debiles erunt, qui omnino sunt periculosi, alii tamen minus, alii magis. Periculosi sunt, quorum intermissio non excedit tempus unius pulsus: quod si diutius quiescat, tanto sunt prioribus periculosiores, quanto diutius quiescunt. Qui vero duorum pulsuum tempora intermittendo transigunt, omnium sunt periculosissimi; et eo periculosiores, quo plures ictus et quo diutius intermittunt; existimatque Galenus, 2. de praesag. ex puls. cap. 4. si duorum pulsuum tempore arteria quiescat, vix superstitem hominem esse posse. Minus tamen senes, quam juvenes periclitantur cum pulsu intermittente; et mox ab illis pueri, ut idem, allegato loco, docet; observatumque est senes, qui in febribus et asthmate pulsus habuerunt intermittentes, convaluisse pueros item cum tali pulsu supervixisse. At juvenes cum tali pulsu aegrotantes vix evadunt; nisi talis pulsus, sit alicui naturalis, qualem refert, fuisse in quodam juvene Galenus, in fine lib. de praesag. ad Posthum. Imbecillae enimfacultates a parvis quoque occasionibus offenduntur: at firmae tantum dejiciuntur a maximis. Adhuc periculosior est pulsus deficiens: majorem enim imbecillitatem arguit nihil movere posse, quam per intervalla tantum movere posse.

Intercurrentes. Intercurrens vero pulsuum omnium inaequalium est securissimus. Licet enim oneratam virtutem indicet: tamen eam adhuc validam esse, integram, et cum caussa morbi pugnantem significat, et proinde victoriam promittit.

Reciproci deficientes. Reciproci deficientes ut intermittentibus sunt cognati, ita etiam magnum facultatis imbecillitatem, et magnam naturae laborem, cum pugna tamen quadam adversus caussas praeter naturam, indicant.

Myuri. Myurus et ipse facultatis imbecillitatem consequitur atque indicat.

Vermiculantes. Vermiculans quoque facultatem insigniter debilitatam significat.

Formicantes. Formicans facultatis adhuc magis dejectae indicium est; et si in febribus morbisque diuturnis percipiatur, mortis certum signum est. Pulsus hos facultatem prostratam significantes complexus est Galenus, 2. de praesagiis ex pulsib. cap. 3. his verbis. Quare oratione summatim repetita sermonis hic finem faciamus: omnes pulsus, qui longe a naturali mediocritate discesserunt, non sunt boni. Languidissimus vero, et tardissimus, rarissimusque, omnium pessimi sunt; ab illis minimus, mollissimus, in de creberrimus: at non celerrimus, vel maximus, sed sunt hi modice periculosi.

Undosus. Undosus et ipse interdum facultatem oneratam et gravatam ac debilitatam significat. Et malum signum est, cum in vermiculantem mutatur: interdum tamen virtutem non mediocriter validam, arteriasque humore madentes, et propterea decretorium Serratus. sudorem significat. Serratus pulsus nec ipse bonum signum est, et internam inflammatione magnam indicat, a qua, nisi fortis sit virtus, aeger non facile evadit.

Ordo quid indicet in pulsibus. Ordo fixam et perpetuam quodammodo caussam significat: perturbatio vero ordinis variantem. Itaque ordo si pulsus alias est commodus, virium firmitatem indicat. Inordinatus vero facultatem imbecillam, eamque a fuliginosis excrementis oppressani significat. Verum ubi ordo cum incommoda pulsus ubi ordo cum incommoda pulsus inaequalitate invenitur, non solum non virtutis robur, sed et summam debilitatem significat, fixamque et permantentem caussam indicat, et malum signum est; ordinisque perturbatio in optimis pulsibus non tam malum signum est, quam in malis ordo constans.

Rhythmus quid significet. Tandem rhythmum quod atttinet, cum praecipua variationis rhythmi caussa sit usus mutatio, rhythmi mutatio usus variationem significat.

EX quibus omnibus facile apparet, qui pulsus facultarem fortem vel debilem, et consequenter salutem vel mortem indicent. Quae ut summatim quasi complectamur, facultatem fortem significant pulsus magni, celeres, vehementes, dicroti, undosi. Inter extremos vero solum vehementissimus robustam facultatem indicat.

Facultatem fortem et debilem significantes pulsus. Inter pulsus vero facultatem fortem significantes primum locum habent omnes vehementes; post eos est pulsus magnus; hinc celer, undosus; postea dicrotus. Vehemens n. pulsus semper a facultate robusta provenit; et quo est vehementior, eo majus naturae robur indicat. Languidas vero vires significant pulsus parvi, languidi, intermittentes, myuri omnes, vermiculantes, formicates, atque omnes pulsus, qui a mediocritate ad extremum deflexerunt, excepto vehementissimo, quem semper virtutem fortem significare diximus. Et quidem ostendunt hi pulsus facultatem vel ex se imbecillem, vel vitio aut multitudine humoru gravatam. Qui ex se ipsa facultatem imbecillam ostendunt, aequales sunt: qui vero ab onerata et gravata facultate proveniunt, inaequales sunt: nonnulli facultatem et per se debilem, et ab humoribus adhuc magis oppressam significant. Hinc vermiculantes, formicantes, intermittentes, et myuri deficientes mali sunt; et quo pulsus est languidior et minor, eo majorem virium debilitatem arguit.

Qui pulsus salutem significent. Cum autem omnis de morbi eventu praedicenti ratio pendeat ex collatione virium cum morbo: facile hinc patet, pulsus, qui salutem in aegris promittunt, aut certe salutis spem non adimunt, esse eos, qui parum a naturali et sanorum statu declinant, et sunt aequales, ordinati, magni, vehementes: inter languidos vero, parvos, inaequales atque inordinatos illos, qui minus languidi, majores, aequaliores, atque ordinationes evadunt. Tales enim pulsus virtutis robur augeri significant. Inprimis vero pulsus vehemens et magnus bonam salutis spem praebent, et omnium maxime, si in differentiis probam observant aequalitatem.

Illud tamen, quod dictum fuit, pulsus eos esse optimos, qui sanorum pulsibus similes sunt, de iis solum morbis accipiedum, qui nullam malignitatem conjunctam habent. Saepe enim accidit in febribus plane malignis et pestilentibus, ut sicut urina, ita et pulsus sanorum pulsibus fere similes appareant, etiam cum mors prae foribus est. Ideoque alia signa tum perpendenda sunt, et soli pulsui in hisce morbis non fidendum, atque illi ipsi pulsus ideo suspecti esse debent, quod aliquam debilitatem fere conjunctam habent. Neque enim illi pulsus praeter naturamomnes sanorum conditiones habere possunt; ac, qui sanis similes in caeteris esse dicuntur pulsus, languidiores tamen sunt, et quandoque etiam minores.

Qui pulsus mortem pranuncient. Contra pulsus languidi, parvi, tardi, atque alii, qui faculatem debilem indicant, mortis periculum portendunt; si una quoque alia mal signa appareant. Hîc enim diligenter notantum, ex pulsibus malis solum mortem non facile esse praedicendam. Deinde et hoc attendendum, an aliqua externa atque evidens caussa, quae pulsum mutaverit, praecesserit, ne, quae aliunde provenit pulsus mutatio, eam morbo adscribamus. Mali quoque sunt omnes pulsus, qui ad extremitatem, excepto vehementissimo, perveniunt, atque inter illos minimi, languidissimi, tardissimi et ratissimi omnium pessimi habentur. Proveniunt enim tales pulsus ab ingenti debilitate, et frigiditate, quae cor, vel spiritus, vel sanguinem occupavit. Ex inaequalibus vero minus periculosi sunt, in quibus plures pulsus magni ac vehementes reperiuntur. Valde vero periculosi sunt ex inaequalibus, formicans, vermiculans, intermittens, intercurrens, myurus. Formicantes sunt longe pernitiossimi, virtutemque ad extremam debilitatem pervenisse arguunt, et in febribus, quae temporis diuturnitate vires jam exhauserunt, certum sunt mortis indicium. Intermittentes et ipsi alii planê exitiales sunt, alii summum periculum portendunt. Et quia alii in uno pulsu, alii in pluribus intermittere dicuntur, qui in uno pulsu tantum intermittunt, eos periculosiores esse iis, qui in pluribus intermittunt, antea dictum est, et praesertim si sequens motus priore sit minor. Ubi vero in pluribus pulsibus fit intermissio, quo quies atque intermissio est diuturnior, eo majus periculum indicatur. Atque in pulsu intermittente senes ac pueros minus periclitari, quam juvenes, jam supra dictum. Juvenibus enim hos pulsus plane exitiales statuit Galenus. Observarunt tamen recentiores, aegros quosdam, in quibus pulsus ultra septem ictuum spatium intermisit, evasisse: verum id rarum est. Sunt et illi pulsus intermittentes valde periculosi, in quibus motus posterior priore languidior est. Facultatem enim magis magisque dejici indicatur. Ex hoc genere sunt pulsus myuri, et inprimis deficientes atque intermittentes, qui eousque decrescunt, ut arteria tandem plane quiescere videatur.

Eventus morbi quomodo ex pulsibus cognoscatur. Tandem etiam ad eventus modum cognoscendum aliquid pulsus faciunt. Pulsus enim, qui sunt imbecilliores, tardiores ac rariores, per crisin morbum non desiturum significant, sed potius per solutionem paulatim factam; pulsus vero inaequales, vehementes, magni, celeres et frequentes potius per crisin solutum iri morbum indicant; et quidem instante crisi pulsus inordinatos atque inaequales fieri necessecesse est. Nam cum in crisi fiat naturae cum morbo pugna, ea sine motibus inordinatis atque inaequalibus fieri non potest. Et quidem si pulsus ex languidis fortes, ex parvis magni flant, proximam crisin significant. Ac bonam crisin praesagiunt ii pulsus inaequales, in quibus plures sunt pulsus magni, quam parvi; plures celeres, quam tardi; plures moderati, quam crebri; plures vehementes, quam languidi.

ATque hi quidem praecipui fontes sunt, e quibus signa morboborum et caussarum morbificarum petuntur. Diligens tamen Medicus in urina et pulsibus non plane subsistit, sed et sudores, sputum, linguam et alia cosiderat; ut ex sequentibus in specie patebit. Verum cum de sudoribus, sputis, alvi excrementis jam aliquid dictu sit, de differentiis et caussis symptomatum, hic saltem aliquid de lingua addemus.

Lingua morborum signum. Lingua plurima et certa satis, praecipue in febribus, signa exhibet, ita ut morbi natura, et mutatio ex lingua saepe non minus, quam ex urina, cognosci possit. Docet hoc ipse Hippocrates, 6. epid. sect. 5. aph. 13. . Lingua humorum serum quale sit indicat. Pallidae quidem seu lutea linguae ex bilis redundantia fiunt: Biliosum autem â pingui. Rubicundae vero â sanguine: Nigrae ab atra bile: valde resiccatae ex succensa fuligine et utero: Albae ex pituita. Et aphor. 15. . Lingua humorum dominium colore refert. Ideoque per hanc ad humorem dignotionem pervenimus. Et quoties vel colloris vel saporis in lingua mutatio sponte accidit: toties in corpore mutationem aliquam fieri certum est. De quo etiam Hippocrates, ib. aph. 16. Carnes gustanti salsae supervacaneam quandam humiditatem indicant. Cum autem omnes linguae, quae morbosam affectionem significant, sanorum linguis sint dissimiles, sciendum primo, quae linguae hominis sese recte habentis sit constitutio. Linguae naturalis constitutio. Est autem hominis sani lingua nec sicca nimis, nec humida; nec densior, nec rarior; nec aspera, nec laevis nimis, colore rubicundo, pura, nulla humiditate aliena obducta, ad sapores omnes percipiendos apta.

Ab hac naturali constitutione si declinet, morbosae constitutionis indicium est, et qualis sit humorum in corpore constitutio, indicat. Cum enim lingua carnem habeat raram et spongiosam, ac insignes venas, facile ab humoribus, praecipue eorum sero et fuliginibus ab inferioribus adscendentibus mutatur. DuaeCausae mutata linguae enim praecipue caussae sunt, quae naturalem linguae constitutionem mutant, nimirum humorece venis et arteriis linguae ex sudantes, et linguae tunicam praecipue inficientes; deinde fuligines et humores ex partibus inferioribus, ventre praecipue et thorace, adscendentes. Quibus tamen interdum humores e capite defluentes conjunguntur.

Coloris linguae mutatio. Principio autem colorem linguae mutatum, et quidem album colorem quod attinet, eam â pituita provenire, et in omni febre putrida talem fieri nonnulli statuunt, pituita a febrili calore in capite liquata. Verum cum non semper in capite pituitae abundantis tum adsint indicia, magis probabile est, salivam, quâ lingua semper madet, ac qua praecipue ejus tunica humectatur, a calore febrili exsiccari, et mutari, ac ita simul colorem tunicae hujus et linguae mutari. Id quod docet Hippocrates 7. epid. in historia Pythodori: Lingua, inquit, ex somno si non collueretur, subalba praesiccitate. Atque idem testatur experientia. Color vero albus, postea fere in luteum vel nigrum mutatur, dum humores alii linguae communicantur, et tunica illa externa praecipuê â fuliginibus febrilibus mutatur. Unde et natura et tempora febris linguae color indicare potest. Nam, ut Hipp. 3. de morb. habet; Pincipio lingua alba est vel flava: progressu temporis nigrescit; et si in principio morbi nigrescat, citius morbus finitur, sin posterius, tardius. Ideoque dum lingua diu manet alba, vel pituitae abundantiam significat, vel tardum morbi motum, et humorem linguae superinfusum non multum a calore febrili alterari indicat. Contrarium accidit, si morbi motus sit velox, et statim extremos labores habeat. De quo etiam Hippocrates, in Coacis: quibus pleuriticis linqua in pincipio biliosa fuerit, septimo die judicantur. Non ergo linguae color niger, semper extimescendus; cum si reliqua signa bene sese habeant, potius morbi brevis sit indicium: cum contra lingua diu alba vel flava manens, cum signis aliis non bonis, morbum diuturnum vel periculosum significet. Ut enim humores, quorum serum et pars tenuior salivae permiscetur et linguae super infunditur, sese habent, et mutantur: ita etiam linguae tunica, quae humorem illum imbibit coloratur. Eaque porro â fuliginibus calidis ascendentibus ita saepe corrumpitur, ut planê abscedat. Coctione vero procedente et febre declinante, etiam color linguae ad naturalem statum redit, et humor linguae superinfusus absumitur, et quod corruptum est separatur. Et quidem ea mutatio in extremitate linguae primûm apparet; hinc etiam reliqua lingua sensim pura redditur; ultimo radix. Et si quis quotidie linguam aegri diligenter inspiciat, morbi decrementum non minus certo, quam ex urina, inde cognoscere poterit.

Sapor in linguae. Non solum autem color, sed et sapor, qui in lingua percipitur, humorum in corpore statum indicat. A bile nimirum fit sapor amarus, âpituita dulci, dulcis; a salsa, salsus, ab humore acri, acidus.

Sicca etiam saepe et aspera lingua redditur, ut historias agrorum in libris epidem. Hippocratis percurrenti, et quae in aegris quotidie fiunt observanti facile innotescit. Fit autem lingua arida ex humiditatis, quae a calore febrili absumitur, defectu. Aspera redditur, ob quandam partium inaequalitatem, ex siccitate nimirum. Unde aspera lingua majorem adhuc humiditatis defectum arguit, quam sola siccitas. Imo saepe lingua rimas agit et finditur. Unde tales asperae linguae febrilem ardorem ex ichoribus biliosis genitum significant.

SEd ut ad speciem accedamus, Cum tria sint signorum genera, , praecipuê de Diagnosticis et Prognosticis agemus. De anamnisticis haec saltem monemus, caussas, quae antecesserunt, cognosci vel ex effectis, quae reliquerunt, vel ex commodo aut incommodo, quod afferunt, quae adhibentur. Et primo signa diagnostica quod attinet, Principio qua ratione corpus aegrum â sano discernendum sit, inquirendum, et morbus seu imminens seu praesens cognoscendus. De Imminentis morbi signa. imminentis autem morbi signis generalis haec regula sit, omnem mutationem in actionibus, in accidentibus, et excrementis, quocunque modo praeter consuetudinem et citra externam caussam evenientem, morbum minari. Cum enim ista omnia secundum naturalem constitutionem sese habetia sanitatis signa sint, quam primum in iis aliquid â naturali statu mutari incipit, â sanitate ad morbum delapsum significat. Exempli gratia, si, qui antea corpore erat crassiore, emaciari incipiat; si quis calor in corpore toto vel in parte percipiatur; si gravitatis sensus et lassitudo spontanea suboriatur; si horror percipiatur; si dolor caput vel crura infestet, vel totum corpus perambulet; si somnus interrumpatur; si pustulae ac aliena in corpore efflorescant; si sudor praeter solitumerumpat: haec omnia jam imminentis morbi indicia sunt, et vel plethorae vel cacochymiae praesentis, aut jam etiam putredinis incipientis signa exhibent.

Morbi prasentis signa Eadem signa si cumulantur et augentur, morbum jam praesetem indicant. Non enim specie, sed magnitudine saltem signe ista discrepant. Ut si qui absque manifesta caussa externa plus sitire incipiat, morbum merito suspicamur; si quis vero sitim intolerabilem patiatur, morjam ad esse indicio est.

Sed cum non sufficiat nosse homini morbum imminere aut jam etiam aegrotare, ses scire opus sit, quo morbo laboret: morborum, caussarum morbificarum, et locorum affectorum, ut et symptomatum, signa proponenda sunt. Et cum inter signa, quae nos in morborum notitiam deducunt, etiam caussae morbificae sint: meritio signa caussarum praemittuntur. Etsi autem fontes signorum supra propositi hîc omnino etiam adhibeantur et locum habeant: tamen signa, quae inde petuntur, non ejusdem necessitatis, verum alia vix topica sunt, neque certi aliquid ex iis de humore latente concludere licet: alia vero majorem in morbis indicandis necessitatem habent.

Signa autem illa necessaria et convertibilia sunt duplicia, alia proprias, alia communia, sed per syndromen collecta, et subjecto propio Signa propriae bumorum. determinata. Propria sunt sapor, color, e motus humorum. Sanguis enim est dulcis; pituita aquosa insipida; bilis, amara; pituita salsa salsum habet saporem; melancholia acidum, sicut et pituita acida; melancholia adusta ponticum. Sanguis est rubeus, ut et bilis rubra; pituita alba habet album, bilis pallida pallidum, flava flavum, porracea porraceum, aeruginosa aeruginosum; melancholia nigrum turbidum, atra bilis nigrum splendidum colorem habet. Et cum unus sapor vel color duobus humoribus competit: ex sapore et colore conjunctis possumus humorem cognoscere. Ita ex albo colore et acido sapore acida pituita; ex acido sapore et nigro colore melancholia; ex sapore pontico et nigro colore cum splendore atra bilis colligitur. Tandem etiam humores suos determinatos motus habet. Singulis diebus movetur pituita: alternis diebus bilis: melancholia de quarto in quartum movetur. Si talis motus absit, sanguis peccat. Neque solum in febribus hi motus observantur, sed et diligentius attendenti in aliis morbis occurrunt. Ita dolores capitis, arthritis, aliique morbi statis temporibus suas periodos habent, easque non solum respectu dierum, sed et horarum observant. Bilis enim plerumque circa meridiem movetur, vesperi melancholia, noctu pituita. De quo Galenus, 12. meth. med. cap. 5. Qui ex crudis succis laborant, hos quotidie accessiones exercent, praecipue ad vesperam et noctu, non mane, nec usque ad meridiem. Neque etiam tantum periodi, sed et velocitas et tarditas motus morbi abhumoribus pendet, eosque indicat. Morbus enim velox ab humore tenui, calido, et bilioso dependet: tardus a lento et crasso.

Singa communia seu syndrome signorum. Verum quia humores in penitioribus corporis partibus latentes non semper licet per sapores et colores cognoscere; fieri etiam potest, ut periodi occultentur, aut a Medicis, qui perpetuo aegris assistere non possunt, non observentur: plerumque syndrome signorum communium Medicis instar propriorum signoru est, atque iis ad cognoscendas etiam caussas morbificas utuntur. Licet enim, si singula separatim considerentur, nihil certi ex iis de morbo concludere liceat: tamen si conjunctim sumantur, atque ita determinentur, necessario Medicum in latentis humoris cognitionem deducunt. Talia autem signa suppeditat fons caussarum et effectorum, seu antecedentia et consequentia. Antecedentia omnia ad duos fontes pertinent, primus omnes caussas externas atque evidentes, seu res non naturales; secundus corporis dispositiones complectitur. Consequentia vero sunt omnia symptomata, et quae prosunt ac nocent.

Primo quod attine res non naturales, seu ea, quae assumuntur, geruntur, retinentur et excernuntur, et foris corporis incidunt: res eae saltem corpus et viscera ad hujus vel illius humoris generationem disponunt, prout corpus vel calefaciunt, vel refrigerant, vel alias in eo mutationes efficiunt. Quas autem mutationes in corpore efficere possint res non naturales, supra, lib. 2. part. 2. cap. 2. de causs. morb. dictum est.

Deinde maximam in humoribus generandis vim habent, et propterea in indicandis humoribus plurimum possunt dispositiones, sine quibus caussae illae evidentes et res non naturales parum possunt in producendis humoribus. Hinc enim fit, ut etsi plures in eodem aere calidiore versentur, non omnes tamen in febrim incidant; aut qui eodem cibo vel potu intemperato utuntur, non mones morbo corripiantur. Possunt aute illae dispositiones ad quatuor capita redigi: primum est haereditaria aliqua dispositio. Secundo aetas. Senes enim frigidis, juvenes calidis humoribus abundant. Tertio corporis constitutio. Macileti enim et graciles calidos potius humores, quam frigidos; obesi contra frigidos potius, quam calidos habent. Quarto, intermissa aliqua consueta evacuatio. Cujus n. humoris evacuatio consueta omissa est, illam abundare, et facile augeri posse indicio est.

Consequentia. Verum cum signa, quae caussae praecipue particulares suppeditant, non semper certa sint, nisi plura concurrant, neque semper in hyeme pituita abundet, sed etiam quis febre ardente corripi, eademque etiam senex laborare possit: praeter haec effectus et subsequentia considerare utile est, quae rectissime humores redundantes produnt. Subsequentia vero sunt symptomata, et inter ea primo omnium actionu laesarum genera; deindeexcreta et retenta; tandem qualitates corporis mutatae. Huc etiam referunt nonnulli morbos ab humoribus ortos. Ita febris ardens bilem, quartana melancholiam, phrenitis bilem indicat. Deinde juvantia et laedentia.

Plethorae signa. ET ut in specie secundum hos fontes singularum caussarum signa inquiramus, sanguinem abundare et plethoram quoad vasa colligimus, si caussae eae praecesserint, quae supra, lib. 2. par. 2. c. 3. enumeratae sunt. Habitus corporis est carnosus et firmus, halituoso vapore perfusus, venae sunt editiores, et praecipue ab exercitatione et aestu turgent, et musculi distenduntur, cum prae copia venae majores se in minores exonerant; unde et musculosas partes repleri accidit. Virium robur cum fanguine proportione quadam incrementum sumit. Et si sanguis omnem venarum cavitatem nimis repleat, ut satis difflari non possit, crassescit, et prae pondere magis partes inferiores affectat. Hinc tibiarum musculi repleti laboriosius moventur, et lassitudo gignitur. Respiratio quoque ex minimo labore difficilior redditur. Nam musculi thoracis sanguine quasi onusti ac pigri difficilius moventur, omniaque vasa tumida ac plena sunt, ut respirationis instrumenta libere dilatari non possint. Animi mores sunt hilares et jucundi, discursus et memoria hebetiora, seu, ut Galenus, 1. de nat. hum. 7. 39. scribit, . Somnus est profundior et diuturnior, vaporibus multis a toto corporo in cerebrum ex halantibus; et blandus cum jucundis insomniis, de rebus rubris, ac sanguine. Motus difficilior et minus expeditus. Pulsus magnus, fortis. Naturales actiones maxime perficiuntur; cum et uberius homo alatur ac tenera quoque aetate plurimum augescat, et magis idoneus sit ad liberos procreandos. Urina est copiosior, colore et substantia mediocris, contentumque in ea paulo copiosius. Totius corporis, atque inprimis faciei color rubicundus est et roseus, oculoru venae rubent: cutis calida tangitur; calor tamen lenis est: Facile ferunt sanguinis evacuationes, sive fiant manifestae per venae sectionem, sive obscurae per inediam, laborem, vigilias; cibi paucitas lassitudinem tollit, et sitim estinguit, ut est, 6. Epig. com. 3. t. 28. Laeduntur vero a calidis et humidis, et omnibus quae calorem augent, nocet otium et cibi sanguinem augentes. Plethora vero ad vires cognoscitur ex corporis gravitate, pulsu inaequali, cruditatum, et saepe incipientis putredines signis.

Pituitae signa. Ex iisdem fontibus peti possunt signa, quibus pituita abundans cognoscitur. Nam primo omnia illa praecesserunt, quae ad pituitae generationem facere possunt, quorumsupra, lib. 2. part. 2. cap. 4. facta est mentio. Deinde ii, qui quibus pituita abundat, in omnibus actionibus lenti sunt, torpidi ac segnes, tardi ad motum, stupidiores sensibus, et tarde tradita percipiunt, quae tamen aprehenderunt, firmius retinent; ad somnum sunt propensi, dormiuntque profundius; somnia habent de pluviis, aquis nivibus, grandine, glacie, sub mersione. Mores quod attinet, sunt insulsi, non facile irascuntur. Pulsus est parvus, tardus, rarus et mollis. Siti non vexantur: appetentia est languidior. Corripiuntur morbis frigidis et humidis, ut hydrope, lethargo: morbi, quo patiuntur, sunt chronici, et tardioris motus. Per nares, os, tussimque plurima pituitosa excrementa rejiciunt, salivaque abundant. Urina est alba, pallida, nunc tenuis, nunc crassa et turbida. Cruda itam et pituitosa est dejectio: sicut et sanguis, qui quocunque modo ê corpore effluit. Totum corpus est album, crassum, molle, et ad tactum frigidius. Cibi potusque calidi, et omnes caussae calefacientes et siccantes prosunt: Facile quoque ferunt, quae vim pituitam incidendi, attenuandi, evacuandi habent: ferunt etiam facile jejunium: nocent contra refrigerantia et humectantia, incrassantia, quaeque pituitam retinent et augent. Atque haec signa pituitam naturalem et dulcem abundare demonstrant. Si acida vero pituita abundet, omnia figna modo enumerata sunt vehementiora.

Salsa vero pituita cognoscitur, si praecesserint caussae et pituitam, et serosam humiditatem generantes: si adsit sitis, sapor salsus, mordicatio; quae excernuntur, cruda sunt, sed simul mordacia. Quae juvant non simpliciter calida sunt, sed talia, ut aliqua ex parte etiam refrigerent, ac temperent illam salsedinem. Necent quae nimis siccant, sicut et quae nimis calefaciunt aut refrigerant. Actiones animales minus torpent. Cutis minus frigida sentitur, quam ubi alia pituita redundat.

Bilis signa. Tertio Billis peccare cognoscitur, si ante cesserint caussae et dispositiones corporis, quae ad generationem bilis faciunt, quae itidme supra, lib. 2. par. 2. cap. 9. expositae sunt. Si homo non sit sommolentus, sed vigil; somniet deigne, tonitru et fulgure, litibus; sit agilis in motu, et in consilio praeceps; facile irascatur; pulsus sit vehemens, velox, freques, durus et magnus; nisi tanta bilis copia fuerit, et adeo fervens, ut cordis vires debilitet; Si coctio magis depravetur, qua imminuatur vel auferatur, cibusque facile corrum patur in ventriculo, et nidorem exhalet: si appetitus cibi quam potus minorsit: si morbi, affligant calidi et sicci; ut docet Galen. 4. aph. 2. ut febres tertianae, sive intermittentes, sive continuae, et qui velocem habent motum, inflamationes sine magno tumore et pondere, herpes, erysipelas, pleuritis, phrenitis, similesque affectus calidi, qui varia habent symptomata, prout in varias partes incidunt. Nam si in cerebrumirruat bilis, fiunt, deliria cum iracundia et rixis, vigiliae; si in ventriculu, sitis, nausea, oris amaritudo; si in intestina, dysenteria; si in cutem, pustulae erodentes et biliosae. Eadem cognoscitur, si urina sit flava e spledida, excremeta multum tincta; snguis sive sponte effluat, sive mittatur, biliosus appreat, corporis habitus siccus, macer et gracilis, acreque et mordacem calorem prae se ferens; venae sint amplae, color coporis flavus. Delectantur et juvantur tales frigidis ac humidis, ut et bilem detrahentibus, prodestque iis acetum, 3. de rat. vict. in. ac. t. 38. laeduntur calidis et siccis, jejunium non ferunt. Et prout caussae et effectus, seu antecedentia et consequentia sunt vehementiora: eo etiam bilem magis adustam, et proinde hanc vel illam ejus speciem denotant.

Meianchotia signa. Succus Melancholicus itidem cognoscitur ex caussis et dispositionib. antecedentibus, quae etiam supra, lib. 2. part. 2. cap. 6. explicatae sunt. Consequentia vero, quae praesentem arguunt, haec sunt: In quibus abundat humor melancholicus, sunt taciturni, cogitabundi, stabiles et constantes, vel etiam pertinaces, tardique ad ira, quae tamen inveterata fertur in odium, neque facile sedatur; somnum habent turbulentum, cum insomniis ac imaginibus horrendis ac terribilibus, rerum nigrarum, fumi, cadaveru, mortis, ac similium: sunt moesti, tristes ac meticulosi sine manifesta caussa: pulsum habent parvum, tardum, rarum ac subdurum. Color lividus, fuscus, subniger est. Cibum quidam et venerem immoderatius appetunt, sitis expertes sunt, et saliva abundant, lib. de plenit. c. 11. Sanguis e corpore quomodo libet efflues crassior et nigrior conspicitur. Urinam emittunt copiosam, et quidem si nihil melancholiae ura evacuetur, tenuem, alba; si vero aliquid ejus una effluat, crassam, lividam, nigram: sudoribus quoque copiosis in somno madefiunt. Abundant enim seroso humore Melancholici. Haemorrhoides, quae turgere, et sanguinem nigru emittere solebat, supprimuntur: flatus in corpore sunt multi, ructus acidi; habitus corporis est macilentus, asper et durus, color lividus: Spleniis interdum tumet vel indurescit, varices apparent et haemor rhoides, corripiuntur et aliis morbis melancholicis.

Atrae bilis signa. Atra vero bilis, quae ex adustis humoribus nascitur, et de bilis et melancholiae natura quasi participat, mista etiam signa habet, apparentque ei peccate quidem melancholiae indicia, sed cum manifestis caliditatis et fervoris signis conjuncta: unde ex ea oriutum mania, cancer, elephatiasis, scabies prava, et similes affectus.

Serosi humoris signa. Serosorum autem et aquosorum humorum abundantia colligitur non solum ex caussis antecedentibus, puta cibis humidis, potu liberaliore, vita otiosa, tempore hyberno, regione humida, coeli statu simili, sed etiam ex corpore subhumido et pallido, urina cruda et aquosa. Si sanguis evacuetur, multum seri innatat.

COgnitis caussis, genera morborum cognoscere non adeo difficile est: imo saepissime non solum caussarum et effectuum, sed et sensuum adminiculo proxime cognoscuntur. Estque res facilis negotii agnoscere aliquem vulneratum esse, calore aut frigore affici, numerum, magnitudinem, aut figuram in parte depravatam esse. Ideoque in specie morborum signa non enumerabimus, sed in genere signa illa ex caussis praecedentibus, tum consequentibus, morbumque comitantibus affectibus; seu, quod idem est, tres illos fontes, nimirum caussas, essentialiter inhaerentia, et effectus proponemus. Inprimis cûm in genere omnium morborum signa, nisi ad partem aliquam restringantur, recenseri vix commode possint.

Caussa morborumquos morbos indicent. Primo quae caussae morborum signa suppeditent, et quos morbos significent, pluribus hic docere opus non est, cum cuilibet libri praecedentis partem secundam legenti id manifestum fiat. Ibi enim explicavimus, quae cujusque morbi caussae sint. Caussa itaque aliqua si adsit vel praecesserit, morbi, quem efficere apta nata est, indicium est: et si de morbi natura dubitetur, quatuor caussaru genera, ea nimirum, quae assumuntur,quae geruntur, qua foris adhibentur, et quae excernuntur et retinentur, perpendenda sunt. Vix enim fieri potest, quin, si haec diligentius examinentur, morbi latentis natura innotescat.

Dispositiones corporis quos morbos significent. Non autem solum caussae morbos efficientes considerandae, sed etiam caussae disponentes, id est, corporis constitutiones ad hoc vel illud genus morbi facilius suscipiendum perpendendae sunt. Calida enim corpora facilius in calidos, frigida in frigidos, humida in humidos, sicca in sicos morbos incidunt. Sivero corpus in contrarium suae naturae morbum incidat, morbu magnum significat. Validissima enim caussa sit necesse est, quae hominem in morbum constitutioni corporis plane contrarium conjiciat. Inclinatio autem et dispositio illa variis a caussis pendet. Nam alia aetas aliis morbis est obnoxia, ut libro praeced. parte 1. cap. 11. dictum fuit. Ita ob sexus, et ob vitae genus victusque rationem aliud morbi genus magis sunt propensi. Ita iracundi, macilenti, vigiles, coloris citrini, magis sunt morbis calidis obnoxii: obesi, pigri, pusillanimes in frigidos morbos facilius incidunt. Neque praetereunda sunt hîc juvantia et nocetia. Si enim prosunt calida; nocent frigida, morbus frigidus significatur: contrarium si fiat, calidus. Si juvant sicca, nocent humida, morbum humidum adesse significatur; siccum, si contrarium fiat. Idem judicium de reliquis morbis esto.

Essentialiter inhaerentia quos morbos indicens. Deinde morbi ex propria ipsorum essentia, seu essentialiter inhaerentibus, facile cognoscuntur in partibus externis, ut alia signa adhibere non sit opus. Sic intemperiei, figurae, superficiei, magnitudinis auctae et imminutae, numeri, situs, et solutae unitatis morbi partium externarum sensibus patent. Internarum tamen etiam partium morbi ex essentialier inhaerentibus cognoscuntur: verum non immediate, sed mediantibus aliis. Sic tumor epatis, lienis, vesicae, cognoscitur mediante cute, quae a partibus subjectis tumidis et ispa in tumorem attollitur.

Effectus et symptomata quos morbos arguant. Tertio effectus et symptomata, scilicet actiones laesae, excreta et retenta praeter naturam, et qualitates corporis mutatae, plurima etiam morborum signa subministrant. Inter actiones autem frustratas seu laesas solum eae pro signis haberi possunt, quae ob morbum aliquem proveniunt: eae vero, quae ab errore externo pendent, locum hîc non habent. Cum enim hae morbos non sequantur, etiam morbum non significant. Actiones laesae quos morbos significent. Actiones igitur laesae, si non sint ab errore externo, morbum adesse significant; eumque varium, pro ratione instrumenti, quod ad illam actionem necessarium est. Aliae enim sunt partium actiones, quatenus similares; aliae, quatenus organicae. Atque actiones quaedam magis calore, ut coctio; quaedam frigiditate aliqua, ut appetitus, gaudent. Plerumque tamen actionum ablatioaut imminutio intemperiem frigidam, et diminuta quidem non admodum morbum frigidum, ablata vero valde frigidum morbum significat: depravata autem actio utplurimum caliditatis argumentum est. Neque solum actiones ablatae aut diminutae morbum significant, sed etiam modus laesionis morbi speciem prodit. Nam cum intemperies non ita subito fieri aut disinere possit, sed alteratio tempus justum requirat: ideo actio, quae subito tollitur, et subito restituitur, ut in apoplexia et epilepsia accidit, non morbum intemperiei, sed organicum significat. Si autem statim actiones auferantur, et diu ablatae maneant: vel obstructio a crassiore materia, vel intemperies frigida, ut quae siquitur nimium fluxum sanguinis, significatur.

Excreta quas morbos indicent. Excreta etiam atque retenta, sive per alvum, sive per vesicam, sive aliam quamcunque regionem corporis excernantur, etiam sua praebent morborum signa. Excreta enim, ut urina et feces, nimis colorata calidum morbum significant: eundem feces siccae. Viscida vero, crassa et alba frigidum.

Qualitates mutatae. Inter symptomata denique qualitates corporis mutatae etiam quaedam signorum nomen habent. Sic mollities humidam intemperiem significat: color corporis albicans frigidam: rubicundus calidam intemperiem significat. Qualitates tamen hae potius et caussas morborum, quam morbum significant. Colores enim, odores, et similes qualitates corpori ab humoribus communicantur.

Morbi magni signa. Hoc vero majori operae atque momenti est, speciem, locum affectum, conditionemque morbi agnoscere posse. Primo morbum magnum indicant caussae, quae praecesserunt, praesens morbi constitutio, seu propria ipsius essentia, et affectus. Nam si caussa magna praecesserit in quocunque morbi genere, magnamque aliquid vel alterandi, vel vulnerandi, vel rumpendi, vel alium morbum excitandi vim habeat, procul dubio generabit morbum magnum. Ita bilis atra, aliique humores, in quibus magnus a naturali statu est recessus, quos morbos excitant, magnos esse simul significant. Essentia vero, et propria morbi natura facile seipsam prodit, et quam magna sit, ostendit, et praecipue per signorum pathognomonicorum magnitudinem. Quo enim signa pathognomonica majora vel minora fuerint, eo etiam morbum majorem vel minorem significant. Ita calida frigidaque intemperies, figurae vitia, vulnera et alii morbi ex sua essentia, et pathognomonicis signis, quam magni sint, cognoscuntur. Huc pertinet et partis, cui morbus inhaeret dignitas. Sic vulnera ligamentorum, nervorum, tendinum, ventriculi, thoracis, vesicae, licet ad sensum parva sint: tamen merito pro magnis habentur, quia partem nobilem, vel eas, quae partes nobiles in cosensum trahere possunt, affligunt,et magna protinus attrahunt symptomata, ejus magnitudinem vel parvitatem denotant; qualia sunt dolor, sitis, inappetentia, vigiliae, deliria, sopor, inquietudo, pulsus, urina, excreta, qualitates corporis mutatae. Quo enim magis increscunt talia symptomata, et a naturali statu magis recedunt: eo morbum majorem indicant. Quibus et hoc accedit, si exquisitis et magnis remediis morbus nihil vel parum cedat.

Maligni morbi indicia. Deinde mos et malignitas morbi similiter ex antecedentibus morbi, ipsius natura, ac sequentibus effectibus et symptomatibus cognoscitur. Nam si ex insigni putredine, ustione, et humoru ac partium corruptione, ex aeris constitutione vitiosa, ex potu et cibo vitioso, aut venenatis medicamentis ortus sit morbus, malignitatis participem esse indicio est. Deinde nonnulli morbi sua ipsius natura malignitatem produnt, ut, modo ipsi cogniti sint, peculiaribus signis ad malignitatem cognoscendam opus non sit. Sic morbus Gallicus, elephantiasis, carbunculi, cancer, ita ob malignitatem infames sunt, ut eorum natura cognita, mox simul malignitas prodatur. Tertio effectibus satis sese patefacit malignitas. Nam cûm nullum quidem periculosum aut vehemens adest symptoma ac signum, nihilque aeger, quod valde molestet, referre potest: nihilominus est inquietus et debilis: cum morbus post levem remissionem celeriter et vehementius exacerbatur; ubi scilicet in materiam et humores praesentes amplius se propagat et diffundit malignitas: cum ex sudoribus atque excretionibus aeger nihil levaminis percipit; praesertim si frigiditas extremorum, vigiliaeque accesserint, morbi maligni, et naturae jam succum bentis indicium est. Nec minoris mali signum est, si â principio aegro somnus gravior detineat: si dolores adsint, qui sine excretione aut abscessu remiserint, qua ratione febres malignae saepe pleuritidem simulare solent: vel qui neque excretione neque medicamentis leniuntur. Si aeger sine caussa horreat, incalescat, sanguinem stillet, caetera vero febris lenta, et quasi cum signis salutis videatur: tumor mox in principio, non conveniente loco, minor, quam pro natura morbi, erumpat: fauces exasperentur; cum linguae nigredine atque asperitate aeger non sitiat: si pulsus respectu caloris febrilis insolitam parvitatem cum inaequalitate et frequentia habeat: a levi occasione accidant animi deliquia: haec morbum malignum arguunt. De quibus in specie plura de signis febrium malignarum dici solent.

Acutorum morborum signa. Acuti morbi ex eo praecipue cognoscuntur, quod celeriter moventur, et mox a principio ac circap rimos dios gravia symptomata habet. Id quod Hippocrates, l. aph. 7. docuit, Cum, inquit, morbus peracutus est, extremos protinus labores habet. Humoresenim in acutis sunt calidi, tenues, mobiles et mordaces, et mox naturam ad pugnam lacessunt: quos cum Natura diu ferre non possit, et ad pugnam descendat, mox a principio gravia excirantur symptomata, vehementes capitis dolores, sitis magna, vigiliae, deliria, dolores corporis, inquietudo, cibi fastidium et similia, eaque quodtidie sensibilter crescunt, fiuntque majora, quo magis morbus ad statum properat. Et licet forsan etiam in aliis morbis non acutis talia symptomata apparere possint: tamen contrahuntur ad acutos per vehementiam magnam ac tempus, in quo apparent. Nam ut sint morbi acuti indicia, mox a principio intra tres primos dies, aut certe paulo post appareant, et incrementum suscipiant necesse est.

Etsi vero hoc loco et temporum morborum signa investigari possent: tamen cum temporum cognitio inprimis ad praesagiendum inserviat, signa ista ad partem prognosticam rejicimus, et, quod restat, ad locorum affectorum signa accedimus.

NOn satis est, Medicum in eo laborare, ut cognoscat, quo morbo aegen afficiatur, sed et hoc cognitum perspectumque habeat oportet, quae pars argrotet, ut medicamenta debito modo adhibere sciat; cum partium affectarum diversitas curationem non parum variet, quas Hippocrates et Galenus loca affecta appellant. Quanquam, ut J. C. Scaliger, in in librum 1. de planis, monet, si pura atque inculpata locutionis ratio attendenda esset, potius loca male affecta appellari debuissent. Est enim , id est, affectus et affecotio nomen , et rvet potest esse tam secundum naturam, quam praeter naturam, ut valetudo. Sunt autem loci alii externa, seu in superficie corporis positi, qui, cum sensi bus obvii sint, signis non admodum indigent: alii vero in prefundo corporis latent, nec sensibus patent; ideoque signis et artificiosa conjectura Signorum fontes, quibus loca effecta cognoscuntur. inquirendi sunt. Signorum fontes, ex quibus loca affecta cognoscuntur, Galenus quinque enumerat, lib. 1. de loc. aff. cap. 5. Actiones laesas, excreta, positu seu situm, propria accidentia, et proprietatem doloris. Sed cum sub fontibus supra propositis et hi contineantur, novos hic fontes signorum non proponemus, sed supra enumeratos retinebimus.

Caussae. Primo itaque a caussis sumuntur locorum affectorum signa. Ea, quae assumuntur, quod attinet, si aqua fuerit intempestive pota, ventriculum, epar, aut lienem affectum arguit. Si post lac assumtum aeger male habeat, vel obstructum erit epar, vel lac corruptum, unde febres accendi possunt, vel in ventriculo coagulatum, unde suffocationis metusimpendet. Si cantharides sint assumtae, laesam vesicam esse signuficat; si lepus marinus, pulmones. Ad ea, quae geruntur, pertinent artes et vitae genus. Sic iis, qui argentum vivum tractant, ut aurifabris, plerumque nervi laeduntur. Coementariis et latomis, ob pulverem, pulmones afficiuntur. Platerus tamen, tract. 3. prax. lib. 2. cap. 8. id. potius disruptioni vasorum in pulmonibus ob summum conatum, qui in lapidibus loco movendis adhibetur adscribit. Si quis vocem valde intendat, et post male habeat, vas in pulmone ruptum esse significatur. Somnus et vigiliae, ubi modum excedunt, cerebrum praecipue laedurit. Ira fervorem affert universo corpori, sed potissimum cordi. Aer intem peratus inter alias partes maxime pulmonem laedit. Quae retinentur, magis eam partem laedunt, in qua versantur, ut mentruus sanguis uterum, et excrementa alvi intestina. Sic ex iis, a quae foris adhibentur, signa peti possunt. Si quis sub radiis solaribus diu versetur, atque inde non recte valere incipiat, caput procul dubio laesum est. Si quis inunctionibus mercurialibus usus sit, partes nervosas laesas esse probabile est. Quod communiter vagatur malum, eam partem affectam significat, quam constat in aliis aegrotantibus laborare. Quadam enim tempestate pulmo maxime afficitur, aliâ ventriculus, aliâ epar, aliâ intestina.

Essentialiter inhaerentia. Deinde essentialiter parti affectae inhaerentia signa loci affecti suppeditant. Per essentialiter autem inhaerentia intelligi debent et partis proprietas, et morbi ipsi inhaerentes. Etsi enim morbi no sint de essentia partis, quatenus pars: tamen quatenus affecta est, seu quatenus aegrotat, morbi ipsi essentialiter inesse videntur. Itaque si pars aliqua ad tactum intemperata percipitur, illa ipsa aegrotare significatur. Sic magnitudo aucta locum affectum indicat. Tumor in abdomine, aut musculis abdominis, aut ventriculu, aut epar, aut lienem, aut vesicam, aut aliam in abdomine partem affecta esse significat. Quae autem ex his laboret, situs et natura tumoris manifestabit. Si in dextro hypochondrio tumor durus apparreat, epar proculdubio affectum erit; si in sinistro, lien. Si tumor magis sit superficialis, erit in musculis abdominis: qui si in longitudinem ventris exporrigitur, in rectis est abdominis musculis. Tumor in pube cum vesica laborare et urinae copia distetam esse denotat. Situs etiam alia signa locorum affectoru suggerit. Ex intestinis in scrotum delapsis peritonaeum ruptum esse indicatur. Sic quod ad figuram, gibbositas spinam laesam esse demonstrat. Proprietatem autem partium quod attinet, haec etiam locos affectos montrare potest; cum sint quidam affectus partibus quibusdam proprii, et quibusdam locis solis hic illeve morbus accidat. Sic si calculos cum urina reddi videmus, renes aut vesicam procul dubio laborare conjicimus; cum hae praecipuepartes vim calculos generandi habeant.

Effectus. Ab effectibus vero seu consequentibus symptomatibus sic locus affectus innotescit. Inter symptomata autem primum locum habet actiones Actiones laesae quae loca quae loca affecta indicent. laesae. Actio itaque laesa membrum illud affectum esse significat, a quo perficitur; nisi laedatur ab errore externo. Nam antequam de loco affecto pronunciemus, diligenter perdendum est, an actio laesa a morbo aliquo, an vero solum ab errore externo proveniat. Ab errore n. externo cu provenit, sicut neque morbum aliquem, ita neque locum affectum significat. Si autem absit error externus, recte ex actione laesa in partis affectae notitia venire possumus. Ubi opus est partium omnium in corpore actiones et usus cognitos perspectosque habere, ut ex earum laesione in partis laesae notitia venire possumus. Sic laesa ratiocinatione, imaginatione, memoria, aut non recte sese habentibus sommo et vigilia, aut laeso motu totius corporis, cerebrum affectum esse significatur: Laesa visio affecti oculi; auditio, auris; olfactio, narium; gustatio, linguae affectae indicium est. Sic si si urina suppressa sit, caussa in renibus, ureteribus, vesica, aut meatu urinario quaerenda est. Si bilis flava non expurgetur e sanguine, vesicam bilariam affectam esse recte ronunciamus.

Dolor. Huc pertinet etiam dolor, qui Galeno ultimum signoru fontem constituit; cum ad partium sentientium symptomata pertineat. Dolor enim ubi adest, partem aliquam sentientem affectam esse docet. Diversus tamen diversarum partium affectarum est indicium. Dolor pungens seu punctorius membranarum inflammatarum proprius est, teste Galeno, 2. de loc. aff. c. 5. quos ita solet afficere, tanquam si ex centro, quo puncto fieri videtur, in ambitum diffundatur. Qualis sentitur in pleuritide. Pulsans dolor fit in partibus inflammatis sensu praeditis, et arterias continentibus. Arteriae enim dum pulsant, partes vicinas sentientes inflammatas, ob loci angustiam, comprimunt, atque ita dolorem excitant. Ex quo apparet, pulsatorium, qui prae ceteris evidentissime percipitur et frequentissime, dolorem praecipue musculosis partibus competere. Dolor gravis seu gravans est, in quo quasi gravitatem quandam, seu pondus premens aegri sentiunt: et competit parenchymati seu substantiae, viscerum, pulmonis, epatis, lienis, renum, etc. Cum enim ipsa horum viscerum caro et substantia sensum non habeat: tamen si praeter naturam afficiatur et distendatur, propter membranam investientem quasi pondus quoddam premens ac gravans aegri sentiunt. Dolor profundus quasi partem frangens et contundens, membranas ossium affici significat; unde etiam illi dolores appellantur, quia dolentibus intus q. ossa dolere videntur, qui saevissimi sunt, et ab illis, qui morbo Gallico, aut etia febri quartana laborant, sentiuntur. Dolorlatus et circumcirca se diffundens membranarum affectarum indicium est, angustus, tensivus, nervorum. Galen. 6. aph. 5.

Laesis actionibus vitalibus, cor laborare significatur. Atque huc pertinet doctrina de pulsibus, quae supra seorsim explicata est.

Actiones denique naturales cum omnibus partibus insint, laesae etiam in quacunque parte, ejus affectae notam exhibent: sed in privatis partibus obscurius; manifestius in publicis, ut epate et ventriculo. Chylosis enim laesa, modo externus error absit, ventriculi affecti: haematosis, epatis laborantis indicium est.

Extreta quas partes affectas indicent. Secundum symptomatum genus est excretorum, quod etiam plurima signa suppeditat. In excretis autem plura considerari possunt, species scilicet, qualitas, modus excernendi, qualitas, modus excernendi, quantitas, ordo. Species et substantia excretorum duplex est. Primo enim aliquid de substantia partis alicujus excretum partem illam affectam esse significat. Si enim quaedam tunica aut caruncula ore rejiciatur, pulmonem, asperam arteriam, epiglottidem, oesophagum, aut ventriculum erosum esse significat. Quodnam autem horum laesum sit, natura excreti, et modus excretionis indicat. Quae enim ex thorace veniunt, tussi rejiciuntur; quae ex ventriculo, vomitu. Et si ea, quae tussi rejiciuntur, sint bronchia parva, vasa magna, caro mollis et rara, pulmonem erosum esse indicio est: Si autem bronchia sint magna, vasa parva, asperam arteriam laesam esse significatur. Sic si per alvum membranae excernantur, intestina procul dubio exulcerata sunt: quae quidem si crassae sint, crassa intestina laesa sunt; si tenues, tenuia. Ita membranosa hypostasis cum urina excreta, vesicae ulcus significat, furfuracea, ejusdem scabiem: carnosa autem substantia renum ulcus significat. De qua re videatur Hippocrates, 4. aphoris. ab aph. 75. ad finem libri. Non solum autem substantia partium excreta sedem affectam, monstrat: sed etiam, si quid excernitur, quod in parte continetur, gignitur, aut illi familiare est. Cibus, potus aut chylus per vulnus ejectus, ventriculum perforatum esse indicat. Chylus tamen etiam ex tenuibus intestinis perforatis rejici potest. Distinguere igitur hîc opus est. Nam ex ventriculo laeso si fluit chylus, plurimum eructant aegri; cum ex intestinis, flatus et crepitus per sedem exeunt. Urina per vulnus aut ulcus profluens, vesicam, ureteres, renes laesos esse significat: quae autem harum partium affecta sit, situs vulneris indicabit. Sic feces per vulnus ejectae, aut odor stercoris in vulnere perceptus, intestina, praecipue crassa, laesa esse monstrat. Si ex vulnere thoracis pulmonis pars exseratur, ostendit cum musculis thoracis laesam esse membrana succingentem costas. Si ex vulnerato abdomine omentum, intestinum aliquod, epar aut pars aliqua alia ibi contenta promineat, peritoneumPerforatum esse significatur. Si calculus cum urina excematur, renes aut vesicam affici indicat. Si capiti vulnerato fungus adnascatur, indicat membranam affectam esse. Pus etiam, sanguinis grumus et similia ex aliqua parte excreta, earu partium, ad quas ea via tendit, aliquam laesam esse significat. Quae cum saepe plures esse possint, qualitas rei excretae, et modus exeundi perpendenda sunt. Nam sanguis tenuior, calidior, magis floridus, cu diastole saltu exiens, arteriam discissam demostrat. Si autem sit crassior, et sine saltu profluat, venam affectam indicat. Sanguis per alvu instar loturae carnis profluens; epar laborare arguit. Si sanguis, qui exspuitur, tenuis apparet, et puniceo colore, ex trachea arteria: si spumosus, tenuis, floridus aut flavus. ex pulmonibus provenit, 5. aph. 13. Et quidem â carne et substantia pulmonis, si totus sit spumosus. At e vasis pulmonis non semper spumosus est, sed aliquando rupta aut exesa vena emittitur non spumosus. Quod si et inde sit spumosus, no tamen ex toto spumosus est, sed plurimum salte, et talis et est potius â caussa et propter agitationem in inspirando aerem et exspirando. Vid. Hollerius et Liebaut. in alleg. aphoris. Si quid exspuitione solum excernitur, os, aut partes ori proximas affectas esse indicat; nisi forte ex capite in osper foramina palati influxerit: si per screarum, fauces aut laryngem: si per tussim, asperam arteriam et pulmones: modo non ex capite defluens in fauces taussim excitet: si per vomitum, gulam et ventriculum, ut etiam paulo ante monuimus, ita tamen, ut qui vomitu rejicitur, sanguis non semper ex ipso ventriculo proveniat, sed saepe in ventriculum ex hepate, liene, aut aliis vicinis partibus confluat. Quantitas etiam excretorum signa praebet. Si tussi multus sanguis rejiciatur, pulmonis affecti indicium est; si paucus, asperae arteriae. Aliquando tamen ex pulmonibus paucus primum, postmodum facta erosione copiosus rejicitur. Plura enim et majora sunt vasa in pulmone, quam in arteria. Sanguis qui ab exulcerato pene profluit, purus est et paucus: qui ab exulceratis renibus et vesica venit, urinae permistus est. Sed qui a renibus manat, copiosior: qui a vesica, paucior. Plura enim et majora vasa sunt circa renes; quam vesicam. Ordo quoque in excretis loci affecti indicium est. Nam si prius sanguis, deinde feces excernantur, anum vel intestinum inferius laborare significatur. Si prius feces, deinde sanguis, intestina tenuia, aut partes his superiores affectas esse commonstrat. Sic si pus, quod cum urina fertur, antecedat, monstrat, ulcus esse in cole; si sequatur, ulceratas esse partes superiores. Attenditur etiam mistura in iis, quae evacuantur. Nam si cum dejectione sanguis exeat parum mistus, denunciat locum affectum esse in inferioribus intestinis; si valde mistus sit, in superioribus. Potuit enim longiore itinere commisceri.Attenditur et tempus, quod sequatur expulsio. Nam si statim a dolore ventris sequatur dejectio, notat intestina inferiorea affecta esse, si multo post, superiora.

Quaelitates mutatae quarum partium affectarum sint signa. Qualitates denique mutatae etiam quaedam locorum affectorum signa suggerunt. Color rubeus maxillarum inflammationem pulmonum significat. Color corporis, et faciei praecipue, albus, seu pallidus, mollitiesque in toto corpore, epatis affecti signum est. Color flavus vesicam fellis se non recte habere significat. Sic caro et cutis livida, ossa subjacentia corrupta esse indicat. Odor foetidus ex naribus exhalans, partes intra nares affectas esse indicat; ex ore, dentes, fauces, pulmonem aut ventriculum: sicut foetor in vulnere ab dominis intestina vulnerata. Durities dextri hypochondrij signum est jecoris affecti; sinistri vero lienis. Ad effectus denique pertinent morbi quidam alior loci affecti morbos consequentes, qui propterea symptomatici plerumque appellantur. Sic febris continua, quae alternis diebus exasperatur cum dolore lateris et difficili respiratione, pleurae affectae: hydrops epatis male habentis fignum est.

Quomodo pars primario et per consensum affecta discernenda. Hic autem illud diligenter notandum, partem laesam saepe partes alias in consensum trahere, imo satis frequenter actionem laesam non tam in parte affectâ, quam illâ, quae per consensum afficitur, manifeste conspici. Ideoque videndum, ne in loco affecto per actionem laesam cognoscendo erremus, atque eam, quae per consensum affecta est, partem pro primario affecta habeamus, et empeiricorum errorem erremus, qui semper eo in loco, ubi symptomata vident, affectum curandum censent. Ne autem in hunc errorem incidamus, inprimis corporis humani anatomia et functiones notissimae sint oportet, ut sciamus, qui nervorum et musculorum ductus, situs et officium sit, et quae partes per quos mutuum consensum habeant. Saepe enim accidit, ut morbus uno in loco sit, eo scilicet, e quo nervi vel musculi ducunt exordium, actio vero laesa in alia appareat, ea nimirum, in quam inseruntur. Id quod ex historia a Galeno, l. de loc. affect. cap. 6. annotata videre est. Occurrit enim Galeno quidam, qui medicamentum, alias satis conveniens, triginta diebus, digitis tribus, qui sensum amiserant, frustra adhibuerat. Cum vero Galenus comperisset, neque inflammationem, neque refrigerationem, neque ictum praecessisse, sed ipsum paulatim sensum amisisse; e vehiculo vero decidisse, et dorsi initium fuisse affectum: inde conjecturam fecit, in primo exortu nervi, post septimam vertebram prodeuntis, partem quampiam ob ictum fuisse inflammatam, ac nunc scirrhosam habere dispositionem: et propterea idem medicamentum illi spinae parti, quae affecta erat, adaptavit: secutaque est res, ut adspicientibus videbatur, et admirabilis, et inopinata, quod digiti manus,adhibitis spinae medicamentis, essent curati. Talia quotidie in copore humano obvenire possunt. Itaque si in membro aliquo sensus vel motus laedatur, non solum ad illam ipsam partem respiciendum, sed si illa nihil mali passa sit, videndum, qui nervi in eam inserantur, qui musculi eam moveant, et unde nervos musculii illi accipiant; inquire dumque an partes illae, unde musculi et nervi oriuntur, aliquid mali passae sint. Ita enim rectissime in loci affecti cognitionem perveniri potest, nec opus est partem, in qua mali origo non haeret, frustra medicamentis fatigare.

Et quod de sensus ac motus per consensum laesionen dictum, etiam de aliis per consensum affectibus accipiendum est, videndumque, quae membra quibus compati possint; id quod ex situ, connexione, offici genere et similibus patet. Laeso nervo, vitium facile communicatur cerebro; arteriarum mal cordi, venarum epati communicantur. Publicum est cordis, epatis, cerebri, ventriculi officium. Itaque his partibus affectis, malum etiam in alias partes redundat: cerebroque affecto, sensus et motus; corde, actiones vitales; epate, nutritio labefactatur. Ventriculus et pulmo obsitum facile capiti compatiuntur, et ab eo defluentem materiam suscipiunt. Caussae quoque, quae non facile communicantur, et deloco in locum moventur, ut humores frigidi, crassi, morbum per essentiam ferê significant: contra, quae facile ex una parte in aliam transferuntur, ut flatus, vapores, humores calidi et tenues, morbum per consensum plerumque monstrant.

Ut autem sciatur, quae inter partes, quae aliquem quacunque de caussa consensum habent, primario, quae per consensum afficiatur, hi signorum fontes perperdendi sunt. Primo caussae praecedentes inquirendae sunt. Nam si pars, quae afficitur, a nulla caussa evidente laesa sit; pars vero, cum qua consensum habet, aliquid mali passa sit: per consensum partem illam affici probabile est. Id quod in exemplo ex Galeno, 1. de loc. aff. cap. 6. supra proposito, patet. Ita si quis in capite percussus bilem vomat, non ventriculum, sed cerebri meninges primario affici, facile colligere est. Vel si quis ex ventriculo, vel utero, diu laboraverit, et caput dolere incipiat: suspicio est, a ventriculo, vel utero, ad caput mitti doloris caussam. Secundo si affectus aliquis cum alterius membri affectu ita cohaereat, ut ad ejus augmentum augeatur, ad ejusdem decrementum imminuatur, ipsoque cessante et ipse desinat: per consensum excitatum fuisse talem affectum, indicio est. E qua etiam parte prius recesserit morbus, eam per consensum affectum indicat; per essentiam vero, in qua diutius manserit. Tertio affectus per consensum non continuo infestat, sed per intervalla. Ita deliria, vel capitis dolores, qui in febribus accidunt, evanescunt, dum febres declinat vel intermittit. Delirium tamen ab inflammato diaphragmate fere continuum est. Galenus, 5. de locus affect. c. 3. Quarto si duae partes simul afficiantur, atque ex adhibitis uni juvantibus vel nocentibus altera vel laedatur vel juvetur, per consensum eas affici argumento est. Atque hos signorum fontes si quis in conspectu habeat, ad omnium locorum affectorum, et particularium affectuum notitiam pervenire potest. Id quod signa particularium affectuum a Practicis descripta monstrant, quae omnia ex his fontibus petita sunt.

Ut tamen in specie quaedam, et exempli gratia addamus, primo cerebri Capitis affectis signa. rebri affecti signa petuntur fere ex actionibus ejusdem laesis et excrementis. Sunt autem actiones capitis, ut supra dictum, variae. Primo sunt actiones principes dictae, ut Ratiocinatio, Imaginatio et memoria. Atque actiones hae vario modo afficiuntur, quando scilicet abolentur, imminuuntur, deprarvantur. Abolentur istae actiones in fatuitate, memoria deperdita, veterno et similibus: Imminuuntur in stultitia, Memoria debili: depravantur in deliriis omnibus, phrenitide, Melancholia, Mania. Ergo ubi horum quid accidit, cerebrum affici indicatur, De inde cum cerebrum sensui et motui voluntario obeundo, spiritum animalem omnibus membris communicet, sensuum externorum, et motus laesiones saepe etiam de cerebro affectio testantur; quales sunt, hebetudo visus, auditus. Non tamen hoc signum necessario concludit, cum cerebrum non sit immediata caussa sensuum externorum, sed praeter ipsum proprium et proximum organu requiratur, in quo saepe caussae actionis laesae haerent. Motus praeterea laesus in Apoplexia et Epilepsia et similibus affectibus cerebrum laedi demonstrat: Dolor etiam de sua sede in capite testatur. Quanquam enim cerebrum ipsum sensum nullum habeat; tamen membranae ejus exquisite sentiunt. Tandem excrementa per emunctoria cerebri emissa cerebrum affectum indicant. Quanquam enim excrementa illa ab emunctoriis proxime emittuntur: tamen illorum origo in cerebro est; unde de cerebri affectibus indicium sumi potest.

Verum ex his ipsis non solum caput affici, sed ipsa pars, quae in eo afficitur, ostendi potest. Alias enim membranae, alias cerebrum; alias rursum cerebri substantia, alias ejus ventriculi, alias iterum cerebri pars prior, alias posterior, alias utraque afficitur. Exempli gratia, ut dictum, dolor capitis membranas cerebri, aut pericranium affici indicat, quae rursum doloris diversitas discernit. Nam qui in pericranio residet, fere tactu exploratur; verum qui in interioribus est membranis ad oculos usque derivatur et frequenter sensus una afficit, ut neque lumen, neque sonitum aegri, ferre possint.Rursum dolor, qui supra cranium est, lenior plerumque est, sed qui internas membranas occupat, levi ex caussa recedit et rursus exacerbatur. Doloris etiam diversitas caussarum varietatem prodit. Acris et perforans dolor humores ac vapores tenues ac biliosos; Gravans, pituitosos; distentes flatuum copiam; pulsans, putrescentes humores et inflammationes generantes significat.

Cordis affecti signa. Cordis affecti signa pauciora sunt. Pauciores enim sunt affectus cordis. Nam partes cor constituentes pauciores numero sunt et fere omnes ejusdem naturae, praeter cordis capsulam. Rariores etiam affectus cor patitur. Est enim viscus maxime nobile et optime munitum; et raro capsula cordis tuberculum contrahit, raro cordis caro, rarius adhuc ventriculi pravam et malignam materiam admittunt. Imo nec morbis sine materia multis cor subjectum est. Cum enim sit calidissimu et valde siccum, rato intem periem frigidam incurrere potest; rarius adhuc humidam. Solis autem calidis et siccis morbis est obnoxium: et quidem siccos affectus incurrit in febre hectica aut pulmonis exulceratione; caliditatem frequentius patitur in febribus humoralibus.

Signa autem cordis affecti sumuntur fere ex actionibus vitalibus et qualitatibus corporis mutatis. Nam actiones morales vix aliquid de mor bis cordis testantur; cum sequantur femina naturalis temperamenti, quae vix unquam penitus tolluntur. Primo ergo respirationem quod attinet, etsi cor respirationis organum non sit: tamen cordis gratia respiratio instituta est. Quando ergo respiratio omnibus thoracis musculis perficitur, significatur ignea in corde vel pulmone caliditas vel in aliquo spirandi instrumento angustia vel debilitas facultatis thoracem moventis. Ex aliis ergo signis discernendum, An Respiratio talis accidat ob cordis calorem, an ob diaphragmatis, musculorum thoracis, cerebri aut spinalis medullae affectum. Secundo certum signum cordis affecti est ejus palpitatio, quae est immoderata cordis concussio, vehementi systole et diastole molesta. Tertio certum etiam affecti cordis signum exhibet pulsus, de quo supra satis dictum. Dolor ad signa cordis affecti parum facit, quod in ejus panniculo solum consistat, et cor dolorem non diu toleret. Plerique enim, quos vulgus cordis dolores vocat, oris ventriculi, aut partium in sinistro latere cordi vicinarum dolores sunt. Deinde et corporis qualitates mutatae affecti cordis signa praebent. Cûm n. cor vitalis caloris e spirituum, â quibus omnis caloris vigor in corpore pendet, officina sit, calore cordis debilitato, iste etiam mutatur, et prout cor se habet, ita calor et color in toto corpore se habet.

Epatis affecti signa. Epatis affecti signa primo ab operationibus ejus summuntur. Est autem Epatis munus et officium sanguificatio. Apparet autem sanguificatiolaesa primo ex urina et fecibus alvi. Ubi enim Epar sanguinem minus, quam par est, coquit, urina dilutior; ubi vero multa caliditate eum corrumpit, biliosa apparet. Alvi excrementa quoquesi aquae, in qua nuper mactata caro abluta est, similia sunt, epatis affecti signum sunt. Deinde eadem vitiata ex habitu corporis et sanguinis in venis penuria agnoscitur. Sanguinis enim defectus et paucitas Epar male affecturm docet. Idem indicat color malus totius corporis, qui alius atque alius alium atque alium humorem copiosius in Epate aliter atque aliter affecto gigni significat. Interdum tamen etiam Lienis vitio, aut ob excrementa in venas aliunde regurgitantia color totius corporis mutatur. Sed hoc tempus facile distinguit. Nam excrementa in venas regurgitantia statim habitum vitiant; alteratio vero alimenti in Epate tardius id afficit. Tertium signum est mutata praeter naturam nutrimenti distri butio et excrementorum expulsio. Defectus distributionis ex totius corporis tabe cognoscitur, deinde etiam ex ventris fluxu. Neque enim venter potest esse siccus, ubi distributio cibi impeditur. Quarto grabitatis sensus in dextro hypochondrio Epatis affecti signum est, qui si pondus quoddam trahens referat, non tantum Epatis inflammati, sed et obstructionis venarum, quae tam a porta, quam a cava ortum ducunt, nota est. Quod si tensionis sensus exhibeatur, a flatu est exitum non habente. Distinguendum igitur est utrum inflammatio sit, an obstructio, et utrum in gibba; an sima Epatis parte. Imo ipse tumor sine inflammatione, scirrhusque Epatis sua figura et circumscriptione Epar affici significat, qua ipsa ab ejus loci tumoribus aliis discernitur. Non enim solum Epar, sed musculi dextro lateri incumbentes, rectus, obliquus, transversus, eosdem tumores pati possunt, qui ex figura inprimis ab Epatis discernuntur tumoribus. Plura de Epatis affecti signi videantur apud Galenum, 5. de loc. affect. c. 7.

Ventriculi affecti signa. Ventriculum affectum ex actionibus ejus laesis etiam vulgus hominum fere agnoscit. Si enim non recte appetant, vel male concoquant, ventriculum incusant. Et quidem appetitus laesus per se cognoscitur. Concoctionem autem laesem ex aliis actionibus colligunt, quod scilicet vel dolorem a cibo sentiunt, vel inflationem, ructum, nauseam, vomitum. Ista enim omnia cibum a ventriculo non bene ferri significant. Nam saepe homines gravantur ita a cibo in ventriculo, ut alii cibum mox vomitu rejiciant, alii paulo post; quorum priores ventriculum plane imbecillum habent, posteriores paulo firmiorem, qui propterea cium non statim rejiiciunt, sed ubi concoquere incipiunt: tum enim inflatio quaedam suboritur. Quod si minor imbecillitas fuerit, sola nausea vel ructus sequitur. Sunt etiam quidam, qui extra ullum cibum nauseam, ructum, vomitum, singultum patiuntur, ob humoresscilicet aliunde influentes vel ibidem collectos, qui ita a prioribus distingui possunt, quod his non solum a cibo, sed et antecibum hoc evenit, et cibi mutatio parum juvat. Pars etiam in ventriculo affecto discerni potest. Nam quae evomuntur, in ventris spatio continentur; nauseam movent, quae adhaerent; singultum, quae in ipsis tunicis continentur. Licet quoque ex ventris dejectionibus ventriculi vitia cognoscere. Nam si citra ullum Epatis vitium tardio vel citior fiat dejecto, ventriculus suspectus est. Tardam enim coctionem tarda sequitur excretio, neque excretio justum tempus anticipat, nisi vel retentio sit laesa, aut caussa quaedam ad excretionem stimulans sit in ventriculo vel intestinis.

Thomcis affecti signa. Thoracis affecti signum primum est respirandi difficultas. Cum enim respiratio proprie actio thoracis sit, laedi non potest, quin thorax vel per se, vel per consensum aliquid patiatur. Itaque respiratio difficilis sequitur pleuritim, peripneum oniam, isflammationem diaphragmatis ac musculorum thoracem moventium, crudum item tuberculum pulmonis arteriis innatum easque obstruens, quae adhibitis aliis signis discernenda sunt, de quibus egit Galensu, 4. de loc. affect.

Secundo. Ut nausea, vomitus, singultus ventriculi affecti signa sunt: ita tussis thoracis. Ut enim ex ventriculo per nauseam, singultum, vomitum quidquid molestum est ejicere tentat: Ita quicquid spirandi organis molestum est, illud natura valida ista exspiratione, quam tussim nominamus, excutere conatur.

Tertio. Dolor ipse thoracem affectum denotat, et quidem partes thoracis affectas idem dolor distinguit. Dolor enim in membranis et musculis est acrior; ubi vero caussa est in ipso pulmone, sensus gravitatis et angustia potius percipitur.

Tandem omnia, quae e thorace per tussim ejiciuntur, eundem affectum significant, humor scilicet, sanguis, pus, quae nunc alio et alio colore praedita vel sincera vel inter se mista sunt. Ita initio inflammationis thoracis sputum tenue: pulmone affecto sanguis recens et spumosus: e thorace autem ob viae longitudinem niger et concretus ejicitur.

Tracheae affectae signa. Tracheae vero affectae signa ex iisdem petuntur. Vox affecta inprimis tracheam affectam significat, sed et pulmonem. Quod tamen ex eo distinguitur, quod ubi pulmo affectus est, tussis etiam sequitur et spirandi difficultas. Solâ autem asperâ arteriâ affectâ vox solum mutatur, et nunc rauca est, nuc parva, nunc omnino intercepta: Aliquando tamen tussis conjungitur. Tussis enim tracheae vitio accidit, quando aliquid molestum in ea haeret, aut quando exasperata est magno clamore, aut perfrigerat ab inspirato frigido aere.

Verum plura, et magis particularia ac specialia e practicorum libris petantur.

Signa symptomatum latentium. SYmptomata etsi plerumque sensu seu uno seu pluribus, et quidem vel aegri vel Medici et adstantium, cognoscuntur: quaedam tamen etiam latent, et signis opus habent. Sumuntur autem ex iisdem locis seu fontibus, e quibus sumuntur signa morborum et caussarum, nimirum ex caussis et effectis. Caussae, a quibus oriuntur, sunt vel morbi, vel caussae morbificae, vel etiam symptomata. Effectus itidem sunt vel morbi, vel caussae, vel symptomata. Quamvis n. re ipsa symptomata sint effecta: tamen effectum unum alterius caussa esse potest.

Symptomatum facultatis naturalis signa. Nutritio quidem quomodo perficiatur, sensus latet: ex effectu vero colligitur. Etenim si nutritio sese recte habeat, corpus et omnes ejus partes pristinum habitum retinent, neque extenuantur: sin minus, extenuantur, et contabescunt. Si auctio recte perficitur, corpus et omnes ejus partes conveniente modo incrementum sumunt: sin minus, non angentur. Si facultas generatrix suum opus recte perficiat, liberi sani generantur: sin minus, nulli vel debiles. Attractionem non recte fieri, ostendunt caussae praecedentes, refrigeratio; effectus et quae consequuntur, ut quod partes non aluntur ob alimenti inopiam, et quod ejiciuntur ea, quae attrahi debebant, ut sanguis. Eodem modo Retentio ablata vel imminuta ex effectis praecipue agnoscitur, et inprimis iis, quae expelluntur, si vel modum superant, vel tempus consvetum antevertunt. Depravata ex eo, quod cum dolore fit. Coctio quidem patest ext emperie aegrotorum, et caloris dispositione, ab iis quae assumta sunt, juvantibus, et nocentibus, ut et ex effectis et iis, quae evacuantur. Ita coctio in ventriculo ex fecibus alvi cognoscitur; quae fit in epate et venis urina; quae in thorace, ex sputo. Tandem expultricem laesam esse cognoscitur, si ea retinentur, quae expelli debent.

Symptomatum matumfacultatis vitalis signa. Eodem modo facultatis vitalis actio laesa ex effectis cognoscitur, pulsu nimiru cordis et arteriarum. Ablatus enim ad sensum cordis et arteriarum pulsus, actionem ablatam et cessante significat; idem imminutus, imminutam vel debilem; depravatus depravata, cum hi motus aliter fiunt; quam secundu naturam fieri debent.

Symptomatum facultatis animalis signa. Denique actionem animalem quod attinet, cognoscit Medicus faculcatum principum depravationem ex effectis, dictis et factis puta, quae a decoro et congruo aliena sunt. Cum vero interdum ut hanc, ita alias actiones laesas nonnulli simulent, ne Medicus decipiatur, caveat. Sed difficilis est diuturna simulatio; et qua ratione morbum simulantes agnosci possint, docet Galenus, de praesagiis ad posthumum, et lib. proprio, quomodo simulantes morbum deprehendantur.Eodem modo memoria laesa facile ex effectis deprehenditur. Sensum communem affici, ex somno et vigilia laesis patet.

Sensus externi cum auferuntur aut imminuuntur, id rectissime ab aegrotantibus percipitur: si vero depraventur, hoc ipse aeger discernere nequit; cum sensus depravatus non sit idoneus judex, sed ratiocinando id cognoscat necesse est. Cum n. animadvertit, quae alii se dicunt sentire, se non percipere, colligit sensum esse laesum. Motus symptomata sensibus subjiciuntur, nec signis opus habet. Ita et symptomata, quae in qualitatum sensibus obviarum mutatione consistunt, omnes etiam sensibus cum aegri tum Medici et astantium percipiuntur, nec signis opus habent.

Ita et ea, quae retinentur et excernuntur, sensibus quidem obvia sunt, sed quantum a naturali statu recedant, ratiocinando Medicus colliget, conferendo ea, quae sunt praeter naturam, cum eo, quod naturaliter sehabere solet.

Quot in aegro praecognoscenda sint. REstant tandem signa prognostica, per quae futura, quae accident aegro, cognoscimus. Tria autem praecipue in aegro Medicus praecognoscere debet: primo, quisnam sit futurus morbi eventus seu exitus: secundo, quo tempore morbus fine sit habiturus: tertio, quo modo Antequam autem, quomodo in specie morbi exitus, exitusque tempus et modus praevideri possit, tradamus, in genere aliquid de signis prognosticis, simulque de temporibus morborum, quae cognoscere et praevidere summopere utile est, cognoscendis dicemus.

Signorum prognosticorum genera. Est autem omnium signorum, ut passim ex Galeni libris de crisibus, atque aliis locis patet, haec differentia; quod alia signa sint cruditatis et octionis, alia mortis ac salutis alia Cruditatis et coctionis signa. seu judicatoria. Cruditatis et coctionis signa sunt urinae, alvi excrementa, sputa et exscreationes: quibus et materiam catarrhosam addere licet; cum cruditatis et coctionis, quae in cerebro praecipue fit, signa Mortis et salutis signa. exhibere possit. Mortis et salutis signa sunt, quae cum urinis et alviexcremerttis excernuntur. Sudores item, facilis et difficilis spiratio, levis vel difficilis morbi tolerantia, pulsus, facies et decubitus decens, et similis consueto vel his contraria; de quibus passim Hippocrates in libris Critica signa. prognosticorum. Critica tandem signa sunt, quae subitam mutationem ac turbationem ostendunt. Et sunt ex his quaedam tanquam caussae et signa, ut vomitus, alvi excrementa, multitudo urinarum, sanguinis e naribus fluxus, sudores, parotides, decubitus humorum ex uno loco in alium, quae quod morbum solvant, Hippocrates nominat, in Coacis t. 146. in codice Foesiano, cum scribit: quae febres neque criticis diebus, neque cum signis solutionis desinuunt, recidivam patiuntur. Quae autem illa sint, compendio collegit, ibid. t. 150. Acuti, inquit, morbi judicantur, effluente e naribus sanguine, idque die judicatorio, ac sudore copioso exorto, urinaque purulenta ac vitrea confertim reddita, in qua subsedit laudabile sedimentum, aut abscessu effatu digno, et alvo mucosa deticiente, et de repente prorumpente, vomitibusque non pravis sub judicationem contingentibus. Quaedam tantum signa sunt, ut delirium, vigiliae, sopor, dolor capitis, difficilis sensus, inquietudo, difficilis spiratio, tenebrae quasi oculis obortae, aurium sonitus, splendores oculis obversantes, lacrymae involuntariae, nox absque ratione molesta, labri inferioris agitatio, vehemens rigor, facies et oculi rubescentes, hypochondrioru retractio, nausea, aestus, et sitis vehemens.

Non autem eadem horum signorum vis est. Coctionis signa nunquam mala sunt, quocunque etiam tempore appareant: critica vero interdum mala sunt. Neque enim unquam nisi in statu apparere debent, et si in principio aut augmento appareant, bona non habentur. Nam nec sudores, nec vomitus, alvi profluvia, tumores post aures, si in principio appareant, per morbos solvunt, etsi alias, ut caussae, morbum solvere possunt. Ita nec, quae haec indicare solent, in principio bona sunt. Sic nimirum deliria, vigiliae, dolores, difficultates spirandi, tenebrae ob oculos obortae et similia, si primo morbi tempore, quando morbus adhuc crudus est, accidant, boni aliquid non significant, sed pessimae constitutionis signa sunt. Coctionis autem signa, etiam si ipsa accessionis prima hora appareant, bona sunt; imô, quo citius apparent, eo meliorem spem praebent.

Coctionis signorum differentiae. Signa vero coctionis quod attinet, alia uni morborum generi sunt propria; exempli gratia, in morbis thoracis sputum est: alia multis morbis et febricitantibus communia; qualia Hippocrates, l. aph. 12. enumerat, urinam, alvi excrementa, sudores. Alvi excrementa, de ea coctione, quae in ventre fit, signa praebent; sicut urinae de coctione in venoso et arterioso genere; cum arterias hoc nomine, se ipso teste, etiam complectatur Galenus. Quanquam vero et urinae partium, per quas transeunt, ut renum, ureterum, vesicae, penis,jecoris signa propria exhibent: tamen illa ab his ut communia distinguenda sunt, cavendumque, ne in morbis universalibus et acutis decipiamur particularibus illis renum, vesicae, et similium partium vitiis. Qua de re nos monuit Hippocrates, 2. Prognost. t. 37. qui, cum de signis ex urina petendis praecedentibus aphorismis egisset, addit: nec te fallat, si ipsa vesica aegrotans talem aliquam reddiderit urinam. Non enim totius, sed ipsius per se vesicae indicium est. Quod autem de vesica dicit, etiam de renibus, ureteribus, meatu urinario intelligendum est: nimirum jubet, ut Midicus sit cautus in distinguendis iis, quae a toto corpore et venis proveniunt, et quae a determinata et privata aliqua parte. Nam ut cum sani sumus, excrementa totius venosi generis per urinam excernuntur: ita cum aegrotamus, etiam de toto venoso genere excrementa per urinam ejiciuntur: et praeterea illa quoque, quae praeter naturam in renibus, ureteribus, vesica et meatu urinario haerent. Quippe non raro per urinam crassa quaedam, purulenta, acria, biliosa, foetida et graveolentia, furfuracea, squamosa et similia per urinam excernuntur, ut docet Hippocrates, 4. aph. 75. 76. 77. 78. 79. 80. et 81. Quae si Medicus venoso generi attribueret, atque inde excerni putaret, valde deciperetur. Quod autem de urinis dictum est: id etiam de exerementis alvi dici potest. Et enim ut Galenus, in com. allegati aph. 37. e 2. Prognost. scribits; Commune est trique excretioni, totius corporis recipere excrementa, atque etiam illarum partium, per quas transeunt et excernuntur.

An alvi excrementa inter signa communia numeranda. Duo autem hîc scrupulum alicui movere possunt. Primo enim dubitare quis posset; An recte inter symptomata et signa illa et communia numerentur alvi feces; cum a Galeno, 1. de Crisib. cap. 4. dicatur, alvi excrementa saltem de coctione, quae in ventre fit, signa suppeditare. Sed sciendum, verum quidem esse in statu naturali, et dum omnia recte sese habent, saltem illius coctionis primae, quae in ventre fit, excrementa esse alvi feces: verum saepe non solum vicinorum intestinis viscerum, ut epatis, lienis, mesenterii, sed et totius venosi generis excrementitii humores fluere in intestina, et vel mixti fecibus vel sinceri excerni solent: unde tum non solum, de coctione in ventre, sed etia de vicinis partibu, adeoque toto venoso genere, ex illis incrementis indicium capi potest. Addo et hoc, coctionem, quae fit in ventre inferiore, totius corporis alendi gratia institui, atque ex hoc ventre totum corpus alimentum sibi petere: unde si illa coctio sese recte non habeat, minor de salute in morbis spes est; et quata illa melior est, tantô etiam meliorem, morbi exitum sperare possumus.

Statum morbi praecognoscere utile est. SUmme utile esse, tempora morborum, et praecipue statum cognoscere, certum est. Nam nisi statum praecognitum habeat Medicus, etiam utrum crisis futura sit, et quando, et qualis, cognoscere non poterit. Optimum enim, ut l. 1. de Cris. cap. 1. dicebat Galenus, praenotionis crisis principium est, quod etiam futuri status: statusque veltuti norma est, secundum quam de crisi judicium fertur. Etenim crisis non fit, nisi appareant signa coctionis. Signa autem coctionis perfecta non apparent, nisi in statu; et proinde tum solum bonae fiunt : aut nisi appareant signa coctionis, bona crisis non fiet, aegerque morietur in statu. Deinde et propter victum et medicamenta statum praecognoscere utile est: de quo Hippocrates, 1. aph. 8. cum in vigore morbi tenuissimo victu uti jubet: et seq. aph. etiam victumrespectu status futuri moderari docet: quod facit, aph. 10. et alibi in statu quiescere praecipit.

Signa temporum morborum. Recensent autem Temporum morborum signa alii aliter. Verum sequemur hîc Hippocratem, quem etiam Galenus, 1. de Cris. secutus est. Is autem, 1. aph. 12. ita scribit: Accessiones vero et constitutiones morborum indicabunt tum morbi ipsi, tum tempora anni, tum periodorum proportionis inter se observatio, sive ea quotidie, sive alternis, sive majori intervallo fiat. Sed ex iis, quae postea apparent, judicium sumitur: veluti in pleuritide sputum, si initio appareat, brevem fore denunciat; si vero posterius conspiciatur, longam. Quin etiam urinae, alvi feces, sudores et judicatu faciles, aut difficiles, et breves, aut longos morbos fore, cum superveniunt, demonstrant. Quo aphorismo omnia illa signa petuntur primô a morbi forma, essentia et idea; deinde a tempore anni, aliisque similibus; tertio a morborum accessionibus et circuitibus, incrementis et decrementis; quarto a morborum symptomatibus; seu a morbi essentia atque idea, caussis et morbum antecedentibus; sympto matibusque, atque iis, quae morbum comitantur.

Morbi idea quomodo tempora morbi monstret. Primô morbi forma seu idea, cum illam ex totius morbi temporibus compositionem significet, recte etiam tempora morborum monstrare potest. Talem vero ex tem poribus morborum compositionem hîc intelligere Hippocratem, colligi potest ex 1. Epid. 3. t. 10. Sunt autem morbi alii breves, longi alii. Quanto igitur motus morbi velocior est: tanto propius statum adesse, morbumque breviorem futurum, indicio est. Quanto autem tardius morbus movetur: tanto remotior erit status. Qui autem morbii velocissimum, qui velocem, qui tardum habeant motum, ex particularibus de iis tractationibu [?]otum est. Febris ardens, pleuriris, p[?]neumonia, cholera, angina, conv[?]o, omnes sunt morbi acuti, et proinde breve habent principium, et statum non remotum. Morbi vero diuturniores sunt quartana, hydrops, tabes, arthritis; et propterea suum principium non uno percurrunt paroxysmo, statumque habent remotiorem. Atque ita morbus, qui septem finietur diebus, potest forte mox post prima invasionem principium et augmentum percurrere, et ad statum properare. Verum qui aliquot mensibus finietur, longius habebit principium, et tardius ad statum perveniet.

Anni tempus quomedo mordorum tempora indicet. Deinde etiam tempus anni, aliaeque caussae ac praecedentia consideranda sunt. AEstate enim qui accidit morbus, habebit statum propinquiorem: Hyeme vero qui invadit, remotiorem. Ita in temporibus pluviosis febres sunt longiores; acutiores vero in Regio. tempore sicciore. Quibus conjungi potest Regio. Nam in calidis regionibus morbi sunt acutiores et breviores; in frigidis vero longiores. Corporum temperies. Idem de natura et constitutione corporis dici potest. Naturae n. calidio res calidioribus, et hinc brevioribus affectibus subjiciuntur; frigidae frigidioribus et diuturnioribus.

Principiimorbi signa. ATque ut in specie aliquid, qua ratione tempora morborum cognosci possint, addamus, principium morbi est, quamdiu crudus est morbus. Etsi enim et alia principii morbi suit signa, morbi nimirum idea, tempus anni, regio, aetas, et natura aegrotantis, victus ratio, paroxysmoru inter se collatio: tamen certissimum Augmenti signa. signum sumitur ex coctione. Et quidem perfecti et absoluti jam principii signum cerrissimum est evidens et manifesta concoctio. Neque enim habetur exquisita principii absoluti cognitio, antequa incipiat augmentum: sicut neque augmenti absoluti cognitio habetur, antequam incipiat status. Fuisse autem hanc mentem Hippocratis, clarum est ex aphorismo 22. sect. 1. ubi inquit: concocta maturaqua medicari ac movere oporter, non cruda, neque per initia, nisi materia turgeat: id quod perraro fieri solet. Et 4. de rat. vict. in ac. t. 23. Quicunque ea, quae inflammantur, statim inter morborum initia medicamento solvere conantur, ii non solum ab incensa instammataque parte nihil educunt, cum non cedat, obsequaturque, quae adhuc cruda est, affectio, sed etiam quae morbo resistunt et sana sunt, colliquescere faciunt. Ex his enim locis manifestum est, ab Hippocrate totum illud morbi tempus, in quo morbus crudus est, nominari principium. Nam cum aphor. 22. sect. 1. cocta, L tosta, solum purgare jubet: mox illi unicae coctioni opposuit, quae cruda sunt, et in principio: quasi idem sit, crudum esse morbum, et in principio; et allegato loco c. 4. de rat. vict. in ac. mani feste dicit, in principio morbum adhuc crudu esse.

Status signa. Eodem fere modo, sicut coctione et angmenti praesentia principiu terminatur: ita finis incrementi status praesentia definitur. Quae autem status sint indicia, docuit Hippocrates, 2. aph. 30. ubi scribit; circa initia et finem morborum omnia esse remissiora, in statu vero vehementiora. In principio enim morbi natura adhuc contra caussam morbi non pugnat: per augmentum autem omnia increscunt, et pugna inchoatur: In statu sunt omnia vehementissima, et pugna inter naturam et morbum acerrima; unde etiam symptomata, anxietudo, dolores, et similia ingravescunt et cumulantur. Fit autem hoc interdum citius: interdum tardius. Peracuti morbi protinus extremos labores habent, ut docet Hippocrates, 1. aph. 7. Et nunc ad statum tardius adscendunt morbi et augentur; nunc etiam status diutius, nunc breviore tempore durat. Nonnunquam enim duo, paroxysmi aequales fere status tempus circumscribunt: nonnunquam unicus saltem paroxysmus omnibus praecedentibus est vehementior, et proinde solus status tempus complectitur. Ad tres vero aut plures paroxysmos in acuris status vix extenditur: verum in diuturnioribus morbis status non solum per tres, sed saepe plures paroxysmos durat.

POstquam haec in genere quasi de prognosticis dicta sunt: jam tribus illis, quae praesagiri solent, nimirum de morbi exitu, seu salute et morte, de tempore exitus, et de modo in specie dicendum; Et primo quidem de morbi eventu. Cum vero morborum alii aegru interimant; alii rursum desinant, ut aeger ad amissam sanitatem postliminio redeat; alii neque aegram occidant, neque etiam in certam sanitatem mutentur, sed aegrum ad morbum usque comitentur: alii in alium morbum, et nunc quidem deteriorem, nunc mitiorem mutentur; quad uplex omni. no erit morbi eventus.

Eventus morbi unde cognoscatur. Cognoscitur autem eventus morbi ex collatione roboris, seu virium naturae et morbi; id quod Galenus docuit, 2. pognost. t. 6. Summa, inquit, totius praesagitionis in morituris convaliturisque est, quoties vis morbi cum aegri facultate conferatur. Haec enim duo cum duoru athletarum instar confligant et pugnent, penes utrum sit futura victoria ex artificiosa virium utriusque collatione inter se et comparatione â Medico prudenti et sagaci praedici potest; et ex naturae robore aegri salus; ex ejusdem infirmitate et morbi robore aegri interitus; ex paribus viribus morbi perseverantia colligi potest.

Ut vero cercius de pugna inter naturam et morbum fiat praesagium, et tertium perpendum est, et praeter naturae ac morbi vires etiam longitudo morbi, seu futurus status praenoscendus est. Perinde enim ut scire non possum, an aliquis onerialicui ferendo, sufficiat, nisi ejus vires, oneris gravitatem, et viae longitudinem considerem: ita an aliquis morbum superare possit, scire non possum, nisi ejus vires, morbi magnitudinem et longitudinem seu statum perpendam. AEger enim portanti onus apte comparatur; morbus oneri; tempus autem ad statum morbi, viae longitudini, ut Galenus, 3. de cris. cap. 5. docet. Statum autem morbi si aeger transeat, amplius ut ex illo morbo mortis periculum metuat, opus non est; cum post statum et in declinatione nemo vi morbi moriatur. Non enim possibile est, ut, postquam Natura superavit caussam, et materiam morbificam evicit ac concoxit, aeger moriatur.

In declinatione morbi nemo vi morbi moritur. Status igitur morbi praevidendus, et cogitandum, an ad illud tempus morbi, quo natura morbum vincere, et materiam morbificam concoquere solet, durare possit, et quomodo tunc se sit habitura, Haec enim nisi sciamus, neque de victu quid certi statuere possumus, neque salutem, vel mortem praedicere, neque de crisi, an futura sit, nec ne, et si futura, quando et qualis, aliquid praesagire. Statum igitur morbi anteomnia cognoscere oportet. Verum de eo jam supra aliquid dictum, et plura postea de tempore eventus praesagiendo dicentur. Quamobrem hoc loco saltem de morbi et virium robore cognoscendo, atque ex earum collatione de salute vel morte praesagienda dicemus.

Virtutis fortis vel debilis signa. Primo vircutis fortis vel debilis signa quod attinet, petuntur ea potissimum a caussis et effectibus. Roborit autem naturae proxima caussa una est, plures remotae. Proxima est naturalis partium constitutio. Haec itaque quanto in temperie, in compositione et unitate, natutali propior est, eo virtutem firmiorem significat: quanto remotior, tanto debiliorem. Temperies tamen ad robur plus facit, quam compositio vel unitas; et ad imbecilitatem plus valet intemperies, quam vitium compositionis et soluta unitas. Ubi etiam consideranda est aetatis et sexus differentia. In. masculis enim et juvenibus vires sunt firmiores: in foeminis, senibus, ac pueris imbecilliores. Remotae autem caussae omnes sunt, quae vires interventu naturalis constitutionis imminuunt, augent, aut conservant: qualia sunt ea, quae assumuntur, geruntur, foris adhibentur, et evacuantur ac retinentur. Haec n. si omnia moderata praecesserint et adsint, vires robustas esse significant: si autem eadem sint immoderata, imbecillitatem monstrant; et quidem quo immoderatiora, eo majorem imbecillitatem. Inter effecta sunt primo actiones, quarum quanto plures et quanto magis secundum naturam servantur, tanto magis ipsam valere significant: contra quanto plures aut nobiliores, et quanto magis laeduntur, tanto magis languere indicant. Secundo sunt excreta, quae naturam validam esse significant, cum subitantia sua, quantitate et qualitate, id est, odore, colore, et reliquis maxime sunt similes naturalibus, et per sanitatem excerni consuetis: contrario modo si se habeant, contrarium significant. Qualitates denique mutatas quod attinet, hae etiam quanto fuerint qualiratibus sanorum propiores et similiores, tanto majores aegri vires indicant; quanto magis ab iis discrepant, tanto majorem imbecillitatem. Ubi meminisse oportet, eas etiam per sanitatem in singulis corporibus variari, et proprerea, ne in praedicendo fallatur, nota esse debere Medico hominis, dum esset sanus, vultum et constitutionem, ut, quantum ab iis recesserit, scire possit, et inde de virium robore aut imbecillitate rectius judicium facere.

Morbi roboris signa ex essentialit er inhaerentibus. Morbi autem robur similiter ex essentialiter inhaerentibus, caussis et effectibus, seu consequentibus symptomatibus cognoscitur. Essentialiter igitur inhaerentia, seu ipsam constitutione praeter naturam si spectemus, per se futura non indicat, cum nullus morbus specie sua lethalis, vel salubris sit, et ex quovis egrummori, et convalescere contingat: sed differentia, quae vel morbi formam, vel caussas, vel subjectum insequuntur, signa de eventu suppeditant. Sic morbus magnus periculum et mortem indicat, parvus salutem. Quot modis autem morbus magnus sit, praecedente libro, part. 1. c. 11. explicatum est. Hoc saltem hîc addimus, cum quilibet morbus propria symptomata habeat, quae ejus ideam detegunt, et pathognomonica ob id dicuntur: illorum etiam magnitudo et vehementia, vel debilitatem indicare possunt. Quo enim pauciora vel leviora sunt symptomata: eo minus etiam morbi robur, minorque contra naturam pugna indicatur: quo vero plura vel majora illa sunt: eo etiam major morbi vehementia significatur. Exempli gratia, pleuritidis symptomata pathognomonica, quae ejus ideam nobis manifestant, sunt; febris continua, tussis, respiratio difficilis, dolor pungens, pulsus durus et serrinus. Haec itaque symptomata quo graviora fuerint, eo majorem vim morbi: quo minora et mitiora, eo morbum debiliorem et mitiorem, et quem Natura facilius superabit, significant. Eadem ratio est et in aliis morbis. Maxime autem semper suspecta esse debet malignitas Ideoque licet morbus interdum placidus videatur, appareantque concoctionis aliqua signa: tamen fieri potest, ut ob malignitatem aeger solum pereat. Ita saepe fit, ut nonnulli febricitent; febris autem appareat plane miris, ut vix febricitate putentur; urina etjam atque alia excrementa cocta sint: ob malignitatem tamen, quae se in pulsu debili, linguaque arida, aliisque signis morbi maligni, quae supra explicata sunt, sese prodit, paulo post vitam cum morte commutent. Ita magnitudinem ratione partis praestantis quod attinet, ulcus in pede non facile lethale est: in pulmone tamen aegro mortis caussa esse solet. Sic vulnus in brachio, sui tamen generis, non facile aegrum interimia: in cerebro tamen et corde lethale est.

Quomodo caussae robus vel debilitatem morbijndicent. Deinde et alter fons, qui a caussis antecedentibus sumitur, robur et vehementiam seu debilitatem morbi indicat. Sunt autem vel caussae efficientes morbum, vel dispositiones, quae eum praecesserunt, vel juvantes, seu morbum tollentes. Efficientes rursum vel internae, vel externae. Internae sunt corpora solida et fluida. Morbi igitur, qui ortum habent a materia solida, ut lapidibus, tophis, praecipue jam magnis, plerumque insanabiles sunt, nec ab ullo naturae robore, ut nec ab arte, superari possunt. Humores autem si morbum efficiant, quales sint, ut saepe in peste fit et febribus malignis, periculaum et mors utplurimum indicatur. Deinde humoris putrescentis substantia, quantitas, qualitas, et locus etiam perpendenda. Quo enim humor putrescens minus naturae adversus, in minori copia, et qualitateminus noxia et molesta, in loco minus nobili, et a nobilibus visceribus remotiore subsistit: tanto morbum minus periculosum significat: contrarius fi sit, contrarium indicat. Pertinet huc et coctio ac cruditas. Quo enim humor crudior est, eo magis naturae adversatur: qui vero concoctus est non ita viribus officit. Ex specie quoque humoris peccantis aliquid praedici potest. Nam si morbus a sanguine proveniat (modo is non valde putrescat, aut nimia copia vires suffocet) plerumque salubris est. Sic etiam morbi ex bile flava et pallida non adeo periculosi sunt: ex porracea vero et vitellina plerumque lethales: Ex aeruginosa semper fere lethales; sicut etiam ex atra bile oriuntur. Morbi quoque sunt periculosiores et mitiores, prout ab humore simplici vel misto generantur. Qua in re qualitas humoris peccantis consideranda. Morbus enim exquisitus ab humore valde pravo sincero periculosior est, quam si is cum alio mitiore misceatur. Ubi vero plures humores vitiosi miscentur, periculosi ii sunt et difficiles, ac morbi spurii, qui a pluribus humoribus mistis proveniunt, sunt periculosiores, quam qui ab humore simplici; humoris tamen peccantis habita ratione. Periculosiores quoque sunt morbi, qui ab humore turgente pro veniunt, quam qui a quieto; modo non parti principi quietus inhaereat. Caussas autem externas seu evidentes potius quod attinet, de iis, cujuscunque etiam generis sint, hoc in genere notandum, si diu et vehementer in corpus agant, et praeterea malignae sint, affectum periculosum et plerumque lethalem significant; omniumque periculosissimum et maxime lethalem, si non solum malignae sint, et vehementer agant, sed etiam in corpore, in quod agunt, permaneant, qualis est aer pestilens in corpus attractus. Contra salutares et minus periculosi morbi sunt, qui a caussis benignioribus, brevius et mitius agentibus, ortum habent. Hinc morbi ab aere pestilente geniti, aut a venenis, aut a venenatis armis inflicta vulnera plerumque periculosa et lethalia sunt. Periculosior quoque est morbus, qui diuturnum et frequens aliquod in victu, aut aliis rebus non naturalibus, erratum sequitur, quam qui a levi aliquo peccato proficiscitur.

De dispositionibus corporum Hippocrates, 2. aph. 34. ita scribit: Minus periculose aegrotant, quorum vel naturae, vel aetati, vel consuetudini, vel tenipori fimitis est morbus, quam quibus horum nulli affinis cognatusque existit. Et Galenus, 11. meth. 9. ait: si quando in frigido ambiente vehementer uri aegrum contingat, exigua salutisspes est. Ita etiam febres ardentes in senibus plerumque sunt lethales. Galenus, 1. aph. 14. 2. aph. 34. Nam cum frigidi sint, non facile in febres ardentes incidunt: si autem incidant, magnam caussae vehementiam adfuisse necesse est. AEtas firma, sexus virilis, robur majus indicant: senectus vero et sexus muliebris vires imbecilliores. Imprimisvero utero gerentes, si morbo acuto laborant, valde periclitantur.

Tandem juvantia, quid de morbo sperare debeamus, suggerunt. Nam si ea, quae juvare debent, sive sint externa, sive interna, sive a natura fiant, sive ab arte, juvant: morbum salutarem et non periculosum significant. Nocentia vero, cujuscunque etiam sunt generis, et quae quovis modo nocere solent, si non noceant, monstrant naturam valere. Contra si eadem, quae juvare debent, non juvant: morbum periculosum et lethalem praesagiunt. Exemplis rem declaremus. Natura aliquam exeretionem tentet, sive per alvum, sive per sudorem, sive per haemorrhagiam, sive alio modo, atque ea non solum non juvet, sed morbus etiam post eam augeatur et symptomata crescant, morbi periculosi et lethalis id signum est. Itidem si Natura aggrediatur coctionem manifeste, symptomata tamen non minuantur, sed augeantur, morbum malignum indicat. Sic si somnus non juvet, morbi periculosi indicium est. 2. aph. 1. Idem etiam dicendum est de medicamentis adhibitis. Haec enim si idonea adhibeantur, nullusque circa aegrum error committatur et tamen nihil prosint; parvam de salute aegri spem relinquunt. Contra autem si ea, quae juvare debent, juvent, morbusque per ea mitior et levior reddatur: morbum salutarem fore indicatur.

Effectus et marbuntensequentia quomodo ejus magnitudinem indicent. Tertio effectus, et, quae consequuntur morbum, symptomata, ejus morem et magnitudinem arguunt. Quod enim antea de signis pathognomonicis dictum, idem etiam de assidentibus et post apparentibus dici potest. Quo sunt leviora symptomata, eo morbus est mitior: quo graviora, eo vehementior. De quo Hippocrates, 3. prognost. tex. 8 Qui convaliturus est, facilius spirat, sine dolore agit, noctu dormit, et alia signa securissima habet. Qui vero moriturus est, spirat difficulter, conflictatur, vigilat, et alia signa deterrima habet. Et, 2. prognost. tex. 56. de suppuratis ait: Bona haec sunt; facile morbum ferre, bene spirare, dolore vindicatum esse, sputum facile extussire, corpus aequaliter calidum videri, ac molle, siti non detineri, urinas, dejectiones, somnos, sudores, singula intelligere bona, uti praescriptum est, succedere. At horum contraria, difficulter tolerare morbum, spirationem magnam esse et crebram, dolorem non sedari, sputum vix extussire, siti admodum conflictari, corpus â febre inaequaliter haberi, ventrem et costas calidas valde esse, frontem autem, manus ac pedes algidos, urinas, dejectiones, somnos, sudores, mala; malum.

Signorum vires diligenter astimanda. Verumenimvero hoc loco observandum est illud, quod monet Hippocrates, 3. prognost. tex. 37. Oportet, inquit, eum, qui sit recte praesensurus sanitatem ac mortem, et in quibus morbus pluribus diebus fatigaturus est, et in quibus paucioribus, indicia ediscendo omnia distinguere, aestimando vires eas inter se. Neque enim uni signo fidendum est, sed omnia, ut idem, ibid. tex. 35. docet, scrutari convenit, ita ut nihil praetereatur eorum, quae ad aegrotantempertinent. Nam et quae parvi videntur, saepe sunt magni momenti, et ex multis parvis colligitur aliquando, quod est maximum, et quae sola nos non movent, necessario, universa tamen atque connexa inter se movere debent. Neque etiam pluralitas signorum semper attendenda est, signa plura paucioribus praeferenda sunt; cum saepe unum signum fortius plus valeat in significando, quam multa debilia. Qua in re annotanda diligentissimus fuit Hippocrates, qui non solum in prognosticis passim docet, quae signa bona sint, quae mala, sed et gradus ac differentias signorum malorum constituit, et peculiaribus appellationibus distinguit. Itaque necessum est, primo scire, quae bona sint signa, quae mala, et quae interutraque simpliciter talia sint, optima vel pessima: et quae inter bona et mala signa quasi media sint; et quae bonis propiora, quae malis. Deinde comparare signa decet, tum cum viribus aegri, tum inter se. Quaedam enim signa meliora sunt vel pejora, quatenus cum viribus vel fortibus vel debilioribus conjunguntur. Deinde et ipsa signa inter se conferenda sunt, non solum bona cum bonis, et mala cum malis, sed et bona cum malis, et videndum, quae ex his fortiora sint, et vim majorem signisicandi habeant.

Signorum vires. Dignitas autem signorum sive bonorum sive malorum praecipue respectu vitae aestimatur, semperque dignissima ea habentur, quae facultatis vitalis robur vel imbecillitatem indicant. Atque hoc si faciat Medicus, neque multum formidabit mala, quae praeter rationem eveniunt; neque ipsi accidet id, quod vulgo et imperitis Medicis evenire solet, qui saepe, ubi aliquod symptoma repente ingruit, terrentur; cum tamen metu opus non esset: et contra, ubi aeger summo est in periculo, ipsum morbo liberatum iri credut, eique victum liberiorem concedunt, aut alia agunt, quibus aegro summe nocent. Exempli gratiâ, si quis laboret febri, quae mox ab initio bona signa habuit, et in qua coctionis manifestae et constantis notae adfuerunt; accidat autem, ut aeger circa statum delirare incipiat, de dolore capitis et anxietudine conqueratur, nauseet, et alia similia patiatur: hic vulgus terreri solet, et de aegri salute desperare incipit: Medicus contra, qui omnem signorum naturam perspexit, morbum salutarem et minime lethalem esse ex iis novit, crisinque jam instare agnoscit, non tantum non turbatur, sed etiam optima quaeque aegrum sperare jubet, ipsique certam salutem promittit. Etsi enim (qua ratione signa haec, quando bona vel mala sint, discernere docet Galenus, 1. de cris. cap. 8.) si absque signis coctionis appareant deliria, vigiliae, somni graves, et dolores, et lacrymae, et difficultas spirandi, et tenebrae oculis obortae, et similia, pessimarum dispositionum sint indicia: tamen si post coctionem adveniant, criticarum evacuationumsunt indicia. Contra saepe, quod et antea dictum, accidit, ut febris aliqua placida et mitis videatur, urînae sint bonae, aeger non sitiat, de calore nimio non conqueratur, atque alia bona signa adsint; atque adstantes, quibus malignitas morbi incognita est, optima quaeque sperent: aeger tamen paulo post intereat; quod ipsum ex signis malignitatis prudens Medicus jam ante praevidet.

ATque haec in genere de signis, quae virium et morbi robur îndicant, et proinde de eventu morbi nos certiores reddere possunt, diximus. Cum vero signorum istorum magna sit varietas, atque idem saepe signum et virtutis debilitatem ac morbi robur, aut contra morbi debilitatem, ac virium robur indicet, exempli gratiâ, cruditas humorum, morbi robur, et virtutis naturalis debilitatem; coctio contra, morbi debilitatem, ac virtutis robur arguant: in specie, quid ex symptomatibus praesagiri possit, et quomodo quodlibet symptomatu genus morbum natura debiliorem vel fortiorem, et proinde salutem vel mortem indicet, dicemus. Quorum omnium haec quasi summa est: Quae naturae similia, maxime salutaria: quae dissimilia, maxime lethalia.

Actiones animales laesae quid praesagiant. Et primo quod actiones laesas ac facultatem animalem attinet, scripsit de eo Hippocrates, 2. aph. 33. In quovis morbo valere ratione, recteque ad ea, quae assumuntur, habere, bonum: contra se Mentis actionis laesae quid indicent. habere, malum. Est autem mente consatare, seu ratione valere, ea agere et loqui, quae rationi consentanea sunt, eaque omnia decore et consueto modo agere: mente autem non constare dicuntur aegri, qui aliquam voluntariam actionem recte non edunt, et praeter consuetudinem, vel parum, vel multum, vel ferocius, vel absurda aut obscoena loquuntur; manus indecore movent, festucas colligunt, corpus et obscoenas partes nudant, aut, ut est 2. aph. 6. qui aliqua parte dolentes dolorem non setiunt. Quae omnia breviter complexus est Hippocrates, 2. Coac. sect. 1. aph. 10. vel aphor. 47. in cod. Foes. Praeter consuetudinem aliquid facere, et velle aliquid prius non consuetum, aut contra, pravum et delirio proximum. Inprimis autem mente constare bonum signum in iis morbis, quibus cerebrum afficitur, vel in consensum trahitur, ut sunt cerebri, diaphragmatis, uteri, spinalis medullae, nervorum et similium partium inflammationes. His enim inflammatis, mente constare, praecipue cum aliis signis bonis optimum; sicut cotra vix quisquam, qui supra dictaru partium inflamatione laborat, mente constans moritur. In aliaru v. partium affectibus, ut pleuritide, peripneumonia, angina, epalienisqueaffectibus, licet mente constare bonum signum sit: tamen ad salutem non sufficit, cum multi tali de caussa febricitantes mente constantes moriantur.

In specie vero de actionum voluntariarum laesionibus, quae aegrum mente constare vel non constare docent, et bonum vel malum portendunt, multi extant passim aphorismi apud Hippocratem. 2. Coac. sect. 1. aphor. 14. seu aph. 51. in Cod. Foes. In homine moderato ferox et audax responsio, malum. 1. prognoss. aph. 23. Qui a febre acuta, aut pulmonis, aut capitu dolore manus ad os fert, aut frustra venatur muscas, aut colligit festucas, aut de veste avellit pilos, aut de pariete stipulas carpit: id omne malum exitialeque. In Coac. aph. 6. Et. 2. prorrh. 30. Cum rigore familiares non agnoscere, malum. Malum quoque oblivio.

Delirii praesagia. Etsi vero nullum delirium tutum est, ut Galenus, 2. aph. 53. scribit: tamen, ut, ibidem, Hippocrates habet, delirium, quod cum risu fit, tutius: quod vero , periculosius; audax vero et temerarium, ut Galenus addit, omnium pessimum. Neque tamen ad solum delirium respiciendum, sed ad alia etiam, quae tum adsunt, signa. Si enim cum bonis signis adsit, minus periculosum est; praesertim, si non sit perpetuum: ac inprimis si tantum per paroxysmos fiat. Non tamen illud unum ac solum sufficit ad tutius delirium denotandum; non esse perpetuum: sed videndum etiam, an sit leve et parvum, aegerque in paucis actionibus aberret; an vero magnum, vehemens et ferox. Desipientiae enim, ut est 1. prorrhet. t. 25. quae parvo tempore feroces sunt, ferinae sunt. Ne tamen simulata delirii benignitas Medico imponat, cavendum. Interdum enim ob vires valde languidas, et ut Galnus, 1. prorrhet. t. 33. ait, quod defatigata virtute validissime moveri nequeant, quietiores aegri videntur, et qui sunt exitio proximi, mitius delirare putantur. Sed periculum ex virium debilitate, et signis malis colligitur. Itaque in delirio, ut et aliis praesagiis instituendis, tria praecipue, quae magni sunt ad salutem ponderis, ut Galenus 3. epid. commen. 3. text. 80. docet, attendenda, pulsus robur, respiratio inculpata, et appetitus salvus. Est et illud delirium cum minore periculo, quod somnus excipit: quod et Hippocraaes docuit, 2. aph. 2. Vbi somnus delirationem sedat, bonum. Vigiliae enim et delirium ab eadem caussa proveniunt. Itaque si delirium somnus sequatur, indicio est, caussam delirii cessare. Deliria vero pernitiosa ex ipsorum magnitudine, tempore et signis aliis periculosis, quae cum ipsis conjunguntur, judicantur. Mala enim signa cum deliriis apparentia mortem minantur: lethalia vero certum exitium denotant. De quibus passim plura apud Hippocratem extant prognostica. 1. prorrh. aph. 9. et aph. 100. in Codic. Foes. Desipientia, quae jam admodum fractis debilitatuque viribus succedunt, pessimae. 2. Coac. sect. 1. aph. 30. seu aph. 66. in Codice Foesii, In febribus insaniae vehementes,silente aegro, sed non privatâ voce, lethale est. 1. prorrh. 14. Mente ob melancholiam aberrantibus, tremores supervenientes maligni. Et 3. Coac. sect. 1. aph. 22. seu aph. 97. in codice Foesii, in vehementi phrenitide tremores mortiferi. Et aph. 88. 93. 97. Foes. Qui cum his, quae supra dicta sunt, furiosa et vehementi mentis amotione tenentur, ti si tremuli evadunt, maligne habere judicantur; et aph. 19. Vacillationes mentis cum voce clangosa, linguaeque convulsiones cum tremore, et voces ipsae obtremiscentes, mentis indicant abalienationem, duritiesque his pernitiosa. Tria enim praecipue aucto delirio supervenire solent symptomata gravia, silentium, tremor, et tandem instante morte, convulsio. 4. aph. 72. Quibus pellucidae et albae sunt urinae, mala: maxime vero in phreniticis; nullumque, in quo talis fuerit urina, Galenus salvatum vidit, ut in comm. testatur. Et 1. prorrh. t. 13. Phreniticis alba dejectio, mala. Et in Coac. aph. 91. codic. Foes. In phrenitide albicans dejectio, ac torpor, malum denunciat. His succedens rigorpessimus. In Coac. aph. 81. Desipicutia cum difficultate spirandi, et sudore, lethalis est. Quin etiam cum difficulatate spirandi et singultu mortem affert. Et aph. 98. desipientiae, quae circa necessaria fiunt, pessimae, et quae ex his ingravescunt, exitium portendunt. Et aph. 12. in phreniticis in principio clementer habere, sed crebro permutari; malum. Quam sententiam repetit, 3. Coac. sect. 1. aph. 17. et 26. seu aph. 92. et 101. in Codic. Foes. idem periculum atque exitium indicatur, si alia signa prava cum delirio appareant, quae qualia sint, ex sequentibus manifestum evadet.

Memoria laesa quid praesagiat. De memoria vero laesa Hippocrates, 2. prorrh. aph. 30. Ignorantia cum rigore mala: mala quoque oblivio. Quae enim post magnum calorem, refrigerato cerebro, accidit, victum calorem nativum ab ea, quae symptomatica est, refrigeratione significat, ac utrumque per se malum symptoma est; et si ambo simul fiant, geminam perniciem indicant; ut Galenus, in comm. Quae tamen cum delirio accidit oblivio, minus periculosa est; modo ipsum delirium, cum quo apparet, non sit periculosum.

Somnus et vigiliae quid praesagiant. Somnus quoque et vigilia non parva salutis vel mortis exhibent indicia. Si enim somnus et vigilia consueto modo sese habeat, aut certe naturali statui sit similior: eo melior. De quo Hippocrates, 2. prognost. t. 11 et 12. De somno, quemadmodum ex natura et consuetudine est, interdiu vigilandum, noctu dormiendum est. Si contra commutetur, pejor est. Minime vero offendit, si quis dormiat prima luce ad tertiam diei partem. Qui vero ab hoc tempore somnus est, deterior est. Pessimum vero est, si neque interdiu, neque noctu dormiat. Dolor enim ac labor vel desipientia ab eo significatur. Et 2. aph. 3. Somnus et vigiliae si modum excesserint, malum. Vigiliae tamen si ante crisin, coctâ materiâ, accidant, nihil mali denotant: cum eo tempore non vigiliae solum, sed et alia symptomata ingruere soleant. Hinc Hippocrates, 2. aph. 13. Quibus crisis fit, nox. quae accessionem praecedit, gravis. Et 3 prorrh. aph. 40. 43. 44. inter alia symptomata, quae sanguinis profusionespraecedere solent, etiam recensentur vigiliae. Reliquae vigiliae omnes sunt malae, et praecipue iis; qui corpore sunt sicciore, noxiae. Corpus enim magis exsiccant et cosumunt, ac saepe convulsionem excitant, et phrenitidis caussae sunt; cruditates praeterea in febribus sovent et augent. Somnus quoque, ut est 2. aph. 1. si in morbo laborem afferat, mortiferum est: si vero levationem, minime est mortiferum. Et ibid. aph. 2. ubi somnus delirationem sedat, bonum. Et in Coac. aphor. 150 Somni profundi neque turbulemti firmum judicium significant. Spiritus enim in somno instaurantur, calorque febrilis extinguitur et humoris morbifici reliquiae concoquuntur atque absumuntur. Ut autem utilis hic somnus a morboso et qui fit, cerebro pituita multa imbuto, aut vi maligna occupato, distinguatur: profundus hic somnus non expergiscendi difficultate, sed longitudine aestimandus est. Nam somnus gravis et eo praecipua a somno naturali profundo discernitur, quod in aegri vix excitari possunt; somnus vero naturalis profundus etsi sit arctior, tamen aegri facile excitari possunt. Coma vero, si in principio morbi fiat, morbum periculosum significat. Tantam enim humorum multitudinem arguit, ut ab iis cererbrum quoque occupetur. Morbi etiam lethalis indiciu est Coma, quod in vigore morbum calidissimum et vehementissimum, aut facultatis imbecillitatem sequitur. Utrumque enim horum extreme est periculosum; atque insanabilia sunt frigora, cum calidis et siccis morbis succedunt, ut scribit Galenus, 3. Epid. com. 1. t. 7. Alia quoque symptomata cum comate apparentia majus vel minus periculum portendunt. Si enim alia prava symptomata comati conjungantur: majus malum significatur, cujusmodi Hippocrates, in Coac. aph. 180. exposuit. Qui comate oppressi, inquit, ab initio exsudarunt leviter, urinis concoctis, cum magno corporis aestis, citra judicationem refrigescentes, brevibus intervallis ardore redeunte, torpore, sopore, aut convulsione tentati, perniciose babent. Circa somnum etiam illud Hippocrates, 6. aph. 52. moner. In somnis, inquit, etiam an de oculis aliquid subappareat, spectare oportet. Nam si quid non exacte commissis palpebris de albo appareat, modo non ex alvi prostuvio, aut medicamenti potione accidat, malum signum est, et valde periculosum. Aut enim ob palpebrarum ficcitatem, aut propter virtutis ipsas moventis imbecillitatem accidit, ut Galenus; in comm. addit.

E sensuum externorum lasione quid praedicerdum. Sensuum externoru laesiones quod attinet, etsi visus laedi possit sine periculo, instante crisi: tamen id accidit cu signis coctionis, et viriu robore. Sivero signa coctionis non paraecesserint, visus laesro periculo. non vacat, et summe perniciosum est, si post crisin aliquam, praecipue malam, ut sanguinis e naribus stillicidium, sudorem capitis frigidum, similesque aeger non videt, vel tenebrae atque caligo oculis oboritur. Et ut 4. aph. 49. et in Coac. aph. 72. Hippocrates docet, in febre non in termittete, si labiu, aut superciliu, aut oculusaut nasus pervertitur, si non videt, si non audit, imbecillo jam corpore: quicqui horum acciderit, in propiquo mors.

Auditus laesio etsi, ut iterum id repetamus, si ob crisin accidat, non semper mala sit, perinde ut alia symptomata, deliria, tenebrae oculis obortae, anxietates et similia: tamen citra hanc si accidat, mala est, et in acutis plerumque laesum cerebrum denotat, et lethalis inprimis ea, quae exstinctâ factiltate fit, ut modo ex aph. 49. sect. 4. dictum. Est quoque surditas mala, quae â malis evacuationibus accidit; de quo. 3. prorrh. 37. Post modicam sanguinis eruptionem, nigramque dejectionem, in acutis morbis surditas mala est: atque inprimis si cum aliis signis malis accidat. Et in Coac. aph. 175. Qui capite dolent, am aliqua surditate, nanuum tremore, cervicis dolore, nigricantes reddentes urinas, et densas, ii, si nigra evomuerint, perniciose habent. Omniumque pessima est, et maximê lethalis quae virbius jam labascentibus accidit, ut est 4. aph. 49. et quae extincta facultate vi morbi oritur, in qua facultate vi morbi oritur, in qua non leviter mens offenditur, et sentiendi facultas extinguitur. De qua in Coac. aph. 190. Surditas in acutis ac turbulentis morbis obveniens mala est. Quin et in logis morbis malum portendit, ac in his ad coxendices dolores excitat. Sonitus et tinnitus quoque in auribus continuus, si cum signis cruditatis, atque in die non critico, et viribus languidis accidat, phrenitidem lethalem significat. Alias in morbi vigore, et diebus decretoriis accidentes, haemorrhagiam narium significant.

Accidit etiam interdum, ut aegris omnes cibi potusque graviter olere videatur, quod quia accidit ex summe putridis humoribus, vaporibus suis organum olfactus vitiantibus malum est. Ex eo vero, quod saepe aegrotis omnia vel amara vel salsa apparent, saltem humoris peccantis signum, non vero de eventu eviden aliquod indicium petitur. Hoc tamen malum et lethale signum est, si aeger extincta facultate guslu privetur; id quod certius aliis ex signis malis concurentibus cognoscitur.

Stupor quoque, qui in morbis accidit, malum signum est; cum vel vitiosi humoris ad cerebrum delati, vel caloris nativi extincti sit indicium. De quo in Coac. aph. 14. Rigores multi torporem inferentes, maligni.

Dolores quid prasagiant. Dolores vel mox in principio vel post apparent. Qui mox in principio apparent, signorum pathognomonicorum rationem plerumque habent, et viscus aliquod inflammatione correptum significant, inflammatoriique vocantur, quando nimirum dolor cum febre, tumore vel tensione partem aliquam corripit. Beaum autem est, si dolores hi nec nimium vehementes sint, nec continui, et brevi tollantur vel remittant, nullumque pernitiosum signum conjungatur. Optimum vero est, si fideliter, seu cum ratione tollantur vel minuantur, id est, si exbona, vel â naturâ, vel ab arte institutâ, evacuationes cessarint vel remiserint. Qui autem diu durant, saepius abcessuspraenunciat, Qui vero procedente morbo eveniunt, mali non sunt, qui crisin denunciant, et vel sanfuinis per aliquam partem eruptionem, ve vomitum, vel aliam evacuationem denunciant. De quo Hippocr. 1. epid. com. 2. t. 55. In ardentibus autem caeterisque febribus, quos colli dolor, temporum gravitas, caligo oculorum, vel hypochondrii contentioneque cum dolore coripit: his e naribus sanguis proflait. Et 3. prorrh. 45. cervicis dorlores, impense rubri oculi, sanguinis eruptionem ostendunt. Bonum quo que signum est, et maxime apparente jam coctione, si dolores partes remotas, atque a visceribus longe dissitas, invadunt; idque inprimis die decretorio. Indicio enim sunt, naturam materiam morbificam a membris nobilibus ad ignobiliores depulisse; quod in quocunque morbo optimum est. De quo Hippocrates, in Coac. aph. 118. In longis febribus vel tubercula, vel labores in articulis fiunt et si fiant, non inutile. Atque eo melius signum sunt, si iis copiosae evacuationes conjungantur: aliâs enim cum materia ad partem aliquam ablegata caussam plane non tollat, recidivae metus relinquitur. Mali vero sunt dolores omnes, qui principes partes affligunt, inprimis si cum febre continua, aliisque malis symptomatibus conjungantur. Hinc Hippocr. 4. aph. 65. In febribus circa ventriculum vehemens aestus et cordis morsus, malum. et aph. 66. in acutis febribus convulsiones, et circa viscera vehementes dolores, malum. Et 3. progn. aph. II. Capitis dolor vehement et cotinuus cum febre, si quod ex indici isextiterit exitiosis, lethalis admodum est. Et 2. progn. aph. 70. Dolores, qui cum febre affligunt circa lumbos et inferas sedes, si praecordia attigerint, inferas relinquentes sedes, exitiales admodum sunt. Itaque consideranda alia siga sunt. Nam si quod et horum pravum extiterit, desperandus aeger est. Si vero, ascendente in praecordia morbo, alia signa non prava extiterint, talem fore purulentum admodum exspestabis. Et seq aph. si vesica dura est, ac dolore vexatur, difficilis omnino et exitialis est. Exitiosissima verb est, quaecunque cum febre continua contingit. Qui ex ipsa vesica catigat dolor, interimere hominem sufficit. Et 7. aph. 16. In dolore vehementi partium ad ventrem attinentium extremorum perfrigeratio, malum. Et omnino, quo graviora vel plura mala symptomata alia cum dolore conjunguntur, eo majus periculum portenditur.

Dolores vero partium ignobiliorum boni sunt, ut supra diximus, si post coctionem accidant, partesque diutius affligant, et non mox evanescant, atque ab ipsis alia symptomata vel cessent, vel mitiora reddantur, atque aegri melius habent. Si vero mox initio, cruda adhuc materiâ, accidant, morbusque ab iis non minuatur, sed potius augeatur, aegerque magis affligatur; vel mox evanescant, et sine caussa manifesta quiescant; vel a parte ignobiliore incipientes ad nobiliores ascendant: malum indicium est. Materia enim vel dividitur, et plures partes afficiere incipit, vel ob copiam et malignitatem, morboque increscente, plure partes occupat, vel alio transmittitur; unde novorumsymptomatum accessio et mortis periculum, nisi natura robustior aliqua insigni evacuatione aut abscessu materiam vitiosam iterum a se propellat: de quibuspassim Hippocr. in Coac. aph. 30. Conruisi in febre, manuum pedumque dolor, maligna: malignus quoque ex femore doloris impetus. Sed nec genuum dolor bonus. Quin et suturarum dolores maligni sunt, ac mentis emotio, tum alias quoque, tum si in urina quid sublime innatet. Et 2. prorh. 1. Se quippiam in urina sublime petierit, occultato coxae dolore, dilirium portendit. Malum quoque esse dolorem in aliquea parte non sentiri, et iis, qui dolentes parte aliqua dolorem non sentiunt, mentem aegrotare, supra ex 2. aph. 6. dictum est. 3. prorrh. 5. Lateris dolores ex sputis biliosis si absque ratione evanuerint in furorem aguntur. et ib aph. 78. dolores absque judicatione soluti, inutiles.

Eadem fere etiam est lassitudinum ratio. Nam quae cum signis coctionis, atque ex decubitu humorum a partibus nobilioribus propulsorum ad partes externas et musculos fiunt, bonum signum sunt, atque inprimis si post evacuationem, seu criticam, seu arte inssitutam, evanescunt. Si vero sine coctionis signis, et cum aliis symptomatibus pravis conjungantur, neque evacuatio minuatur, malum portendunt. Da quo 2. prorrh. aph. 3. Quibus alvus liquida, lassitudo, capitis dolor, sitis, vigiliae, obscuritas, et impotentia fuerit, ut hi mente moveantur, spes est. In Coac. aph. 35. Lassitudine detenti, caliginosi, pervigiles, sopore detenti, desudantes, recalescentes, male habent; cujus generis etiam est aph. 36. et. 45.

Ex motu quid praesaegire liccat. Caeterum et quae eirca Motum accidunt symptomata, de salute vel morte multa exhibent praesagia. Corpora enim facile et recte moveri, bonum: non vero recte aut difficulter moveri, malum. De quo Hipdocrates, 2 Progn. t. 6. et 7. Qui morbo vexatur, facile convertaur, sitque resurgendo levis oportet. Se corpus omne grave est, et item manus ac pedes, majori cum periculo est.

Ex decubitu quid praesagiendum. Huc referendus est aegri decubitus, cum et is ab animali facultate dependeat. Optimus autem est decubitus, quem sanus usurpare consuevit, ut est, 1. prognost. aph. 13. et in Coac. aph. 497. Solent autem sani in alterutrum latus decumbere, manibus, cervice, et cruribus parum inflexis, corpore erecto, non prolapso ad pedes. AEgrum itaque, ut Hippocrates 1. prognost. t. 13. habet, cubantem offendi a Medico oportet in latus dextrum aut sinistrum, ac manus, cervicem et crura paululum. retracta habentem, et omne corpus molliter positum. Ita enim plerique ben valentium cubant. Hunc. autem naturalem decubitum aegri non servant, vel quia ob virium debilitatem, aut instrumentorum vitium eum retinere non possunt, aut quia nesciunt, qualis sit commodior decubitus. Debilitati enim et fracti viribus distentis cruribus oblectantur, et moribund ad pedes devolvuntur; inquieti arque anxii nunc hoc nunc illo modo decumbunt, nullamque decubitus formam servant; delirantes. e lecto seeprojiciunt, pedes, manus atque etiam pudenda nudant. De quo Hippocrates, 1. progn. t. 14, et seqq. Supinum vero cubare, manibus et cruribus extentis, minus bonum est. Se vero proclivior est, ac deorsum delabitur subinde ad pedes, majori repriculo est. Si vero nudos habeat pedes, nec admodum calidos, ac manus, collum, et crura dispergat inaequaliter, malum est. Significat enim inquietudinem. Exitiosum autem et hiantem dormire semper: si crura quoque supini cubantis admodum reducta distractaque sint. Si quis cubet in ventrem, nequaquam solitus ita dormire, quo tempere sanus fuit, molo est. Delirium enim, aut dolor circa ventris sedem significatur. Si vero velit residere aeget in ipso morbi vigore, in omni morbo acuto, malum; pessimum vero in pulmonia est.

Ad decubitum etiam pertinet inquietudo seu anxietas, quae ab Hippocrate per plures voces, nimirum exprimitur; atque id symptomatis genus significat, cum aegri in varias decubitus formas transinutantur, nec uno in loco, quiescunt, sed varie se jactant ac movent, modo se attollunt, modo dejiciunt, modo in latus, modo in ventrem, modo in dorsum decumbunt, nec ullam figuram servant. Anxietas autem haec si critica sit, mala adeo non set, neque perse de salute aut morte aliquid certi. praesagit. Ita non raro â stoniacho affecto fit anxietas, quae nausea et vomitu agnoscitur, et quae saepe vomitu tollitur. Sic interdum in febrium ardentium vigore, ob calorem anxietas accidit, quae talium febrium symptoma proprium est; et propreres minus metuenda, atque inprimis si crisis, circa quam omnia turbulenta esse solent, sit indicium, quam postea rigor, atque hinc sudor, vomitus, alvi dejectio vel haemorrhagia sub sequi solent, ut Galenus docuit, 2. prorrh. aph. 27. Si udicatorius, inquit, rigor ex inquietatione siat, morbum solvit, spuervenientibus sudoribs, vel vomitionibus commodis, vel alvo subducta. Reliquae inquietudines et anixietates omnes, ut est 2. prorrh. aphor. 27. malae sunt. Fiunt autem vel propter visceris alicujus inflam mationem, aut humores summê putridos, in venis circa praecordia aestuantes amit propter virium debilitatem. Atque inprimis malae sunt, quae cum refrigeratione accidunt, ut est in Coac. aph. 2.

Ex convbulsione qui presagiendum. Eodem modo convulsiones, tremores, horrores, rigores, quarundam partium resolutiones, quid de aegro sperare debeamus, indicant. Convulsionem primo quod attinet, illa non solum febribus, sed et aliis pluribus morbis supervenire solet; unde plurima etiam indieia exhibent convulsiones. Ea autem pericnlosior est convulsio, in qua motus magis apparet depravatus, et contractio vehementior ac diuturnior: quae etiam plures partes occupat, et cerebro viciniores. Perniciosa quoque est, quae respira tione difficilem, interruptam, et suspiriosam reddit, musculis thoracis convulsis. Et a copioso sanguinis fluxu, aut singultum aut convulsionem malam esse docet Hippoc. 5. aph. 3. et 4. Et 5. aph. 1. Convulsionem ab elleboro lethalent; Et 7. aph. 25. A medicamenti potione convulsionem mortiferam esse dicit. Et 5. aph. 56. in specie, de muliebri profluvio habetur, convulsionem aut animi defectum, si ei superveniat, esse malum. Convulsio quoque a vulnere perniciosa est, ut habetur 5. aph. 2. Si ebrius quispiam derepente obmutescat, convulsus moritur, nisi febre corripiatur, aut qua hora crapula solvitur, vocem recuperet. 5. aph. 5. Quae vero in febribus accidunt convulsiones, omnes quidem gravem morbum et periculosum indicant, non tamen omnes lethalem. Non minus periculosae sunt convulsiones, quae pueris accidunt, propter nervosi generis imbecillitatem. Id quod docuit Galenus, 1. Epid. comm. 2. t. 24. Pueri, inquit, propter nervosi generis imbecillitatem, convulsionibus sunt oportunissimi. QUo facilius etiam parvis de occasionibus hoc iis mali accidit, minusque est pernitiosum. Et Hippoc. in Coac. aph. 356. Convulsio febri succedens lethalis; minime vero pueris. Minus etiam habet periculi convulsio, ubi critica aliqua materiae motio ad caput aut nervosum genus facta est; aut quae propter morsum ventriculi ab acrimonia humoris, aut medicamenti, aut a contentione in vomendo oritur, et non diu perseverat. De quo convulsionum genere loquitur Hippoer. in Coac. aph. 156. Convulsio in febre facta, siquidem eodem die conquiescit, bonum. et aphor. sea. Convulsio in febre suborta, febrem solvit. eadem die, aut altera, aut certe tertia. Quod si tempus transgrediatur, quo incepit, nec desinat, malum. De reliquis convulsionibus omnibus est iliud Hippocratis, in Coac. aph. 269. Cum febre acuta convulsiones lethales: et 4. aph. 66. In acutis febribus convulsiones, et circa viscera vehementes dolores, malum. et seq. aph. In febribus per somnum pavores aut convulsiones, malum. Et 2. aph. 26. Convulsioni febrem accedere satius est, quam febri convulsionem. Et in Coac. aph. 357. Adultiores, et qui septimum annum excesserunt, convulsione in febre non corripiuntur: alioqui lethale est. Et si magna adsit virium debilitas, propinquae jam mortis signum est, unde Hippocr. 4. aph. 49. In febre non intermittente si labium, aut supercilium, aut oculus, aut nasus pervertatur, si non videt, si non audit, imbecillo jam corpore, quicquid horum acciderit, in propinquo mors est. Maxime vero exitialis est, quae phrenitidi succedit. Nec quemquam ita convulsorum se sanatum vidisse, aut alium narrantem audivisse, refert Galeaus 12. meth. med. cap. 8. Ubi hoc addit. Saepenumero convulsio accidit vel ex repletione partium nervosarum vel ex mordente et tenui humore, qui nervosa corpora rodit; vel ex ingenti frigore, quod tale quippiam, quale gelu, efficit. Atque hetres. convulsiones subinde percurantur. Sed quae exnervosarum partium siccitate provenit, insanabilis est. Ab ileo quoque vomitum, et singultum, et desipientiam, et convulsionem 7. aph. 10. et propter vigiliam convulsionem aut desipientiam, ib. aph. 18. malam pronunciavit Hippocrates.

INter excrementa reliqua maxime urinae observari solent, et non parvi ad prognosin instituendam momenti sunt. Cum vero in genere supra, part. 1. sect. 2 cap. 12. de iis multa dicta sint, et ex caussis differentiarum in urinis, quid sperandum sit, conjici possit: hîc tamen in specie breviter, quae urinae salutem, quae morte portendant, complecti libet. Vrina autem optima, ut Galenus, 1. de crisibus cap. 12.Praesagia ex urina. docet, est substantia mediocris, colore subrufo vel subfl. ivo, cum sedimento albo, laevi et aequali. Seu, ut, ibidem, rem brevissime complectitur, quae est sanorum similima. Cum enim pro varia corporum temperie, aetate, sexu, vitae genere, aliisque circumstantiis variae sint urinarum differentiae: optima est urina, quae recte valentium urinis quam similima apparet. Vrina itaque, ut docet Hippocrates, 2. prognost. 26. optima est, si candidum fuerit sedimentum, laeveque et aequale per omne tempus, dum morbus judicatur. Si vero urina, ut ibidem habetur, aph. 27. fuerit subrubra, ac sedimentum subrubrum et laeve, diuturnior morbus est, sed admodum salutaris. Minus bona est, quae salte habet enaeorema; adhuc minus, quae tantum nubeculam. Aliquando tamen etiam enaeorema saltem, vel nubecula ad salutem sufficit; inprimis si color bonus sit. De quo Hîppocrates, 2. prognost. 29. Nubecula, quae invehitur in urina, si candida est, bona est: Et aph. 36. Consideranda in urina et nubecula est, utrum sursum fuerit, an deorsum, et item color, quem obtinet. Si enim deorsum feratur cum colore, qui dictus est, bona, commendandaque est: si sursum cum colore, qui dictus est, mala, damnandaque est. Deinde substantiae bonitas cum colore bono salutem promittit. Tenues vero cum colore bono, salutem quidem pollicentur, morbum tamen, qui longius ad coctionem tempus requitat, indicant, Dum autem urina tenuis fuerit ac rufa, crudum mordum significat, 2. prognost. 30. Et ubi diuturnus morbus fuerit, talis vero urina excernitur, periculum est, ne durare aeger possit, quoad morbus concoquatur. ibid. aph. 310. Si enim, ut Galenus in explicatione addit, morbus diutius inconcoctus permaneat, periculum imminet abolitionis, nisi facultas morbo resistens quam maxime valeat. Crassae, quae post principium minguntur, quoque bonae sunt, si prius tenues fuerint. Excrementa enim coctione crassiora reddi solent. Multae quoque urinae si die decretorio appareant, bonae sunt. Interdum non solum copiosae, sed et acres ac cum dolore utiliter excernuntur urinae. De quibus Hippocrates, 1. epid. com. 2. tex. 42. Solum vero, inquit, bonum maximumque inter signa, quae fiebant, quodque multos a maximis periculis liberavit, hoc fuit, quibus ad stranguriam diverterent, et in hoc abscessus fierent. Et seqq. text. Erant his urinae copiosae, crassae, variae, rubentes, purulentae cum dolore. Atque hi superstites omnes fuerunt, nec horum quenquam periisse cognovi. Turbidarum autem urinarum triplex est differentia: quia vel cum tales mictae fuerint paulo post resident; vel semper similes permanent; vel purae quidem minguntur, postea vero conturbantur: prava quidem exdictis tertia, mitis autem prima, media vero inter utramque secunda, ut docet Galen. l. 1. de crisib. c. 12 Quoniam, quae statim quidem residet, parum aliquid inaequalis turbulentiae superesse demonstrat; quae vero semper manet similis, vigere adhuc, quae in sanguine est, agitationem, ostendis; quae vero extra conturbatur, debet incipere concoqui: quare jure optimo ea pessima est. Nam et longiori tempore, et virtute forti indiget ad coctionem etc.

REstat tandem, ut videamus, quaenam signa salutis vel mortis qualitates corporis mutatae, et externarum corporis partium inspectio exhibeat. Hoc fine autem vel totum corpus consideratur, vel partes aliquae saltem, ut facies, oculi et aures, maxillae, nasus, labia, dentes, lingua, fauces, hypochondria, extrema. E corporis habitu quid praesagindum. Primo universum corpus quod attinet, etsi magnum malum non fit, corpus aegri sano dissimile reddi, cum a morbo illud mutari necesse sit: tamen, si habitu et colore sano non multum sit dissimile, melius est. Nihil tamen fere mutari, etiam bonum non est; id quod docuit Hippocrates, 2. aph. 28. cum ait: Non leviter febricitantium corpus sibi constare, nec minui, aut etiam plus aequo colliquefieri, malum. Hoc siquidem virium imbecillitatem, illud morbi diuturnitatem significat. Non vero sine caussa dicit Hippocrates, malum esse Nam si febris magna sit et vehemes, corpus sit facile resolubile, caussae corpora extenuantes, quas Hippocrates, 1. Progn. aph. 8. enumerat, praecesserint, si alvus resoluta admodum fuerit, homo vigilaverit, vel famem atque inediam passus sit: non mirum est, corpus extenuari. Malum quoque est in morborum declinatione corpora extenuata, etiam si cibum sumant, non refici: fiquidem humorum adhuc redundantiam, et proionde recidivam significat: id quod docuit Hippocrates, 2. aph. 31. Si a mobo, inquit, bene comedenti corpus non proficiat, malum. In hecticis vero, phthificis, peripneumonicis corpora carnem non recipere, pessimum est, et qui febribus ardentibus diu laborarunt, et carnes non recipiunt, et ad febres marasmodes accedunt, pessime. habent. Ut vero corpora nimis extenuari malum: ita non minus malum, corpora in acutis morbis inflari ac tumescere; quod plerumque ob calorem epatis debilitatum, et vitiatam sanguificationem accidit. Hinc Hippocrates, 2. Prognost. aph. 1. Aqua intercutem omnis, si ex acuto morbo existit, mala est. Non enim sedat febrem, sed dolorem admodum infert ac mortem. Verum hic alia etiam signa consideranda sunt. Nam interdum etiam sine periculo, corpus, atque inprimis peds, tam in acutis, quam longis morbis intumescunt. In acutis quidem natura humores critice ad pedes detrudente: in diuturnis vero calore longitudine morbi debilitato; quo postea instaurato, materia illa discucitur, tumorque evanescit.

CUm vero, ut de morbi exitu certiora habeantur indicia, non solom vires naturae et morbi considerandaeet conserendae sed etiam status ac longitudo morbi perpendenda sit, videndumque, an ad illud tempus morbi, quo natura morbum. vincere, ac materiam morbificam concoquere solet, vires durare valeant; atque aliâs secundum sit, quod Medicus praecognoscere cupit, Morbi longitudo: jam commodissime de statu ac longitudine et brevitate cognoscenda agemus; etsi jam supra quoque aliquid hac dere dictum sit. Longitudo et brvit as morbi unde cognoscatur. Quanquam autem longitudo et brevitas, atque tempus eventus morbi ex aliis quoque signis investigari possit: tamen inprimis ex coctionis et cruditatis signis, morbique vehementia, celeritate aut tarditate cognoscitur. Haec enim duo si diligenter perpendantur et conferantur, mox initio morb cognosci potest, an intra secundum quaternarium morbus finem habebit, an vero longius extendetur. Qui morbi primo quaternario finiantur. Nam si prima die, qua quis febre acuta laborat, nullum signu periculosum conspiciatur, et sit urina consistentiâ mediocris, et moderate crassa, bene colorata, habeat etiam et maxime si habeat bonum sedimentum: jam Medicus inde colligere potest, morbum hunc circa primum quaternarium finitum iri, tertia, quarta, vel quinta die. Tertiana nimirum continua si talis sit, et celeriter moveatur, tertia die: si non adeo celeriter, quinta die finietur. Febres autem synochae, et quae ex sanguine ortum habent, quarta magis die finiri solent. Si contra febris sit acutissima, nullaque coctionis signa appareant, sed omnia sint eruda: indicio est primo quaternario moriturum aegrum. De hoc Hippocrates, 3. prognost. t. 2. Simplicissimae sebres, inquit, et signis firmatae securissimis, quarto die aut citius desinunt: deterrimae vero, ac signis afstigentes difficilimis, quarto die aut citius interimunt. Simplicissimae autem seu benignissimae potius Hippocrati, sunt, quas nulla gravia comitantur sympromata, ac quibus nulla saevities et malignitas conjuncta est. Deterrimae autem, maxime malignae, quibus saeva, horrenda ac pessima conjunguntur symptomata.

Qui morbi ad secundum quaternarium extendantur. Quae his proximae sunt febres, ad secundum quaternarium extenduntur. Nam si primo aut secundo die coctionis signa non appareant, nec morbus sit benignissimus, sed ex eorum, numero, quos Hippocrates simpliciter nominat, id est in quo non omnia tutissima, sed saltem tuta signa apparent, ad secundum quaternarium morbus extendetur. Ita si quis febre acutâ laboret malignâ, sed non malignissimâ, nec cum gravissimis symptomatibus, non mox quarto die morietur, sed ad secundum usque quaternarium vivet. Quamdiu vero tales febres durare possint; an nimirum decimo quinto, vel vigesimo die convaliturus sit aeger, aut quando moriturus, prima die vix sciri potest. Sed quando id cognosci possit, docet Hippocrates, 3. prognost. t. 6. dum inquit: A die primo animadvertendum est,derandumque singulis additis quaternariis, nec latebit, quonam vertetur morbus. Scilicet, ut status exactum tempus, morbique mutationes cognoscamus, singuli quaternarii consideradi sunt, et signa coctionis in iis, qualia sint, videndum, eaque cum vehementia morbi conferenda sunt. Duviditur enim quaelibet septimana in duos quaternarios: et quartus dies est index, ut est apud Hippocratem, 2. aph. 24. Itaque si in febribus illis, quas primo quaternario non solvi posse diximus, die quarro signa bona appareant, conspiciaturque in urina nubecula, vel sedimentum album et aequale, et urina caetera recte sese habeat: indicio est, materiam esse coctioni aptam, morbumque septimo die ad finem perventurum. Si vero in febre, quam malignam simpliciter appellari diximus, die quarto non solum nullum coctionis signu appareat, sed etiam signa mala augeantur: aegrum jam in pejus ruere, et circa septimum mori posse, argumento est. Circa septimum dixi. Solent enim mutationes hae tam ad bonum, quam ad malum nonnihil anticipare, vel tardius venire interdum. Nam si error aliquis committatur, fieri potest, ut quae septimo futura erat morbi solutio, in nonum protrahatur. Ita quae ad mortem mutatio septimo die timebatur, ob vehementiam morbi, quam natura amplius sustinere non potest, vel vim accessionis, vel errorem aliquem, die sexto contingere potest.

Quod si quis morbus ab initio non adeo celeriter moveatur, et signa longioris temporis adsint, hujus statum in principio praedicere possibile non est. Hoc quidem praedici potest, quod ultra quartum extendetur: quousque vero, nondum constat, sed in dierum decretoriorum sequentium periodis perspicuum fiet. Itaque in talibus diuturnis morbis signa coctionis diligenter perpendenda sunt, et quamdiu nullum apparet manifestum coctionis signum, totum illud tempus pro principio morbi habendum: postea, ubi apparere incipiunt signa coctionis, videndum, quantum absint adhuc ab optimae illius coctionis, qua circa statum fieri solet, signis, unde; quantum absit Qui morbi ultra tertium quaternarium extendantur. status, conjici potest. Si itaque primo die urina plane aquea sit, febris vero debilis; colligitur inde morbum satis diuturnum futurum: quamdiu vero sit duraturus, ex sequentibus cognoscitur. Etenim si cruditatis signa etiam quarto vel septimo die permaneant, etiam ultra tertium quaternarium morbus durabit: an autem die decimo quarto ad finem sit perventurus, undecima, quae index habetur decimi quarti, docebit. Si enim tum coctionis signa appareant, et multo magis, si etjam ante quid tale apparuerit, decimo quarto die judicium contingit; aut si morbus motum habeat tardiorem, aut aliud quid obstet, decimo Qui morbi ultra decimu quartum progrediantur. septimo. Si vero undecimo die nondum sufficientia coctionis signa conspiciantur, decimo quarto adjudicium morbum perventurum nulla spes est; atque ideo reliqua signa perpendenda, et considerandum, an die decimo septimo, vel decimo octavo, vel vigesimo, vel vigesimo primo ad crisin pervenire possit; et postea etiam sequentes quaternarii perpendendi sunt. Si enim nondum coctionibus signa appareant, sed circa vigesimum demum conspiciantur, et tum signa cruditatis remittant, ac magis magisque deficiant: primo post vigesimum quaternario judicari posse morbum, spes est: quod si nulla mutatio adhuc appareat, ad quartam septimanam extendetur. Qui vero morbi omnia cruditatis signa ad vigesimum quartum usque diem retinent, neque tum etiam ullas, vel obscuras coctionis notas exhibent, ante quadragesimum diem non judicabuntur. Qui autem ultra quadragesimum diem extenduntur, non crisi finiuntur, sed lentis coctionibus, quas ex suis signis, et virium ac morbi comparatione cognoscere licet. Nam si natura et materia morbifica quasi pares sint, plus temporis transit, antequa alterutra vincat: sin v. sint inaequales, atque alter superior, morbus citius ad finem perveniet.

Et ut breviter haec concludamus, si morbus sit exiguus et mitior, ac cu signi bonis conjunctus, viresque fortes, facile a natura vincitur, et cito ad finem pervenit: si vero morbus sit periculosus, et natura prostrata, cito aeger morietur; atque alii etiam morbi cum viribus collati, citius vel tardius desinunt. Quae omnia rectius cogno scuntur, si et reliqua, quae antea diximus, regio, anni tempus, et similia conjungantur. Nam si febris sit continua, biliosa ac sanguinea, magna ac velox, caussaeque omnes ad bilis productionem conspirent, ut regio calida, aestas, aetas juvenilis, natura calida et sicca: citius ad crisin perventuram credibile est. Si autem febris sit pituitosa aut melancholica, tempus anni et regio frigida, et omnia, quae ad frigidorum humorum proventum faciunt, facile conspirent: diutius protrahetur talis morbus.

Brevitatit et longitudinis morborum pecteris signa. Neque solum in febribus, et ubi fons morbi in venis haeret, ex coctionis et cruditatis signis de futuro morbi exitu quid praesciri potest, sed et ex coctionibus, quae in privatis partibus fiunt. Ita spura de laterum et pulmonis affectibus notas exhibent. Nihil enim in pulmonis et laterum affectibus exspuere, periculosum est; atque inprimis, si non solum in principio, sed postea etiam in progressu morbi nihil sputi ejicitur.

Nam nihil exspuere, sed tussim tantummodo siccam habere, tale quid est, quale in urinis extreme crudum, quod aquosum nominamus, summamque cruditatem morbi significat, atque indicio est, totam materia intus retentam corrumpi, atque a Natura vinci non posse. Deinceps sicut ab urinis tenuibus ad suppallidas, et hinc coloratas fit transitus: ita in pleuritide a sputi defectu fit transitus ad sputum liquidum et crudum, quod morbum ad finem principii tendere arguit. Postea ubi jam pauca coctaapparent, ad augmentum pervenit morbus: donec tandem in statu plura recte cocta, et facilius exspuuntur. Quorum copia si jam imminuitur, et dolor ac symptomata omnia remittunt, indicatur declinatio. Haec igitur coctionis signa, quo citius apparent, in pleuritide, eo citius ad statum pervenit: quo tardius, eo etjam longiore tempore. Exemplum ejus rei habet Hippocrates, 2. Epid. comm. 3. aegrot. 8. seu text. 79. de quodam, cui nomen Anaxion, quem pleuritis invasit, primisque diebus nihil exspuit: habuitque urimas tenues, sed bene coloratas, et alia, quae in textu videri possunt, et undecimo primum die quaedam liquida et cruda exspuere cepit. In quo cum principium morbi usque ad undecimum diem duraverit, qui secundi temporis indicium fecit; die vero decimo septimo ceperit quaedam pauca cocta exspuere: possibile fuit, die vigesimo advenire; sed imperfectam. Nam ut procedente et diu durante aegritudine secura et perfecta crisis accidat, oportet magnam mutationem fieri, et perfecte cocta magis magisque exspui; quod cum non accidat die decimo septimo, vigesimo integra crisis sperari non potuit: quod et accidit. Nam vigesimo die sudavit, et post crisim febre liberatus est, et a judicio rectius habuit; siticulosus tamen mansit, neque a pulmone bonae erant expurgationes. Ex quo facile conjici potuit, reversuram febrem; cum, ut est, 2. aphorismor. 12. quae a morbis post crisin relinquuntur, recidivas facere consueverint. Itaque et vigesimo septimo rediit febris, et tussis, et plurima ejecit, et urinae sedimentum fuit coctum et album: atque ita die vigesimo septimo integrae coctionis signa fuerunt exhibita. Quapropter die tricesimo quarto morbum hunc integre ad finem perventurum, perfectamque crisin secuturam sperari potuit: quod et evenit. Nam quarto et tricesimo die sudavit per totum corpus, et per crisin perfectam morbus totus solutus est.

Hora exitus morbi quomodo cognosci possit. Nonnunquam vero non tantum dies, sed etiam hora exitus morbi praedici potest: si nimirum accessiones particulares consideremus. Nam si aliquem aliquo die morituru existimamus: pessimo paroxysmi tempore moriturum credibile est. Hinc si quis in paroxysmi principio pejus habeat, illum etiam ea hora, qua principium ingruere solet, moriturum praedicemus: si in statum mortem in statu obventuram judicabimus. Nonnulli etiam in declinatione particulari moriuntur, status acerbitate, et symptomatum vehementia viribus dejectis.

Mutationes morbos rum quod sint. TErtium, quod a Medico praecognosci debet, est modus eventusatque exitus. Sunt autem morborum mutationes variae. Primo enim morbi duobus modis terminantur: vel integre finiuntur, quae proprie solutio appellatur, vel in alios morbos mutantur, quae proprie non solutio, sed commutatio in alium morbum nominatur. Deinde morbi vel ad salutem aegri terminantur, homoque pristinam sanitatem recipit; vel ad mortem, homoque moritur, et vita decedit. Utraque mutatio, tam quae ad salutem, quam quae ad mortem tendit, tribus modis fieri solet. Etenim vel subito fit, vel paulatim, vel medio modo seu , mistim, quando subita ad melius vel pejus fit mutatio, et postea vel ad salutem integram, vel ad mortem reliquum tempus absumitur. Ex quo patet, sex omnino modis morbos solvi. Vel enim subito morbus perfecte solvitur, aegerque integram sanitatem subito recuperat; vel subito fit ad melius mutatio, aegerque ex statu pejori in meliorem transfertur, post quem tandem etiam sanitatem recuperat; vel paulatim fit ad salutem morbi conversio, atque homo tarde et paulatim ad pristinam sanitatem redit; vel contra aeger subito moritur; vel subito morbus in pejus mutatur, quam tamen mutationem etiam mors excipit; vel paulatim aeger morbo consumitur, et lenta morte enecatur.

Hae morborum mutationes peculiaria quoque habent nomina. Quae enim ad mortem paulatim fit morbi Marasu[?]. conversio, Marasmus nominatur: quae paulatim ad salutem fit morbi mutatio, Solutio simpliciter dicitur. Verum de lentis illis morborum mutationibus hîc nobis agere non est propositum, sed de subitis, quae Crises nominantur.

Crisis vocabulum quot modis usurpetur. Crisis vero vocabulum varie usurpatur. Ut enim illud hoc loco praetereamus, quod ab Hippocrate, 1. aphor. 1. pro ratione, ut Galenus, in comm. explicat, quae, tanquam arbitra quaedam de iis, quae gerenda sunt judicet; seu ut alii explicant, pro dignotione insalubrium et neutrorum usurpatur; ut et illud, quod non solum pro morbi depulsione, sed et pro quolibet naturae vehementi ac violentiori conatu ac motu ad rei molestae cujuscunque depulsionem accipitur, ut ex Hippocrate videre est, qui, l. de septim. partu, mulieribus et foetuum conceptiones, et abortus, et partus judicari dicit: Crisis vocabulum interdum generaliter non solum pro morbi solutione accipitur, ut sit , hoc est, morbum solvi; qua ratione et hecticae et ephemerae febres dicuntur , hoc est, , solvi ac terminari, sicut hanc vocem hoc modo, 2. Progn. t. 26. interpretatur Galenus: sed et generalius adhuc pro quacunque morbi mutatione interdum haec vox usurpatur; sicut ex lib. , sect. 5. pag. 77. in Codice Foesiano videre est, ubi haec habentur: , hoc est, Iudicari autem in morbis est, quando vel augentur morbi, vel imminuuntur, vel mutantur in alium morbum, vel finiuntur.

Verum enimvero proprie vox non accipitur de lentis illis, et quae paulatim fiunt, morborum mutationibus, sed de subitis, per quas aegri vel subito integram sanitatem recuperant, vel subito ad meliorem statum traducuntur, vel subito ad mortem properant, vel subito in deterionem statum conjiciuntur. Quae quidem mutatio cum per materiae vel excretionem, aut e corpore evacuationem, vel per abscessum, aut materiae in alium locum translationem fiat, sine insigni in corpore aegri perturbatione fieri non potest. Docet hoc ex Hippocrate Galenus, dum, 2. aph. 23. inquit: acuti morbi censentur, qui et magni sunt, et ad statum celeriter perveniunt. Vnde fit, ut brevi tempore magnas faciant mutationes, quod perinde est, ac si judicentur dixeris. Siquidem Hippocrates ipse ejusmodi mutationes, cum in morbis repente fiunt, appellat.

Crisis undedicta. Quae vox derivata est: quod verbum cum plura habeat significata, alii quoque aliter vocem exponunt. Interdum enim secernere et excernere significat; unde nonnulli quasi humorum vitiosorum secretionem et excretionem dictam putant, citantque Galenum, qui, 2. aphor. 13. fieri dicit, , natura secernente ab utilibus noxia, et praeparante ad excretionem. Nonnunquam significat dimicare, seu potius pugnâ decretioriâ bellum dirimere; unde quidam dictam putant, quasi naturae morbique pugnam criticam et decretoriam, quâ de aegri salute decertatur, et vel morbum prosterni, aegrum convalescere, vel naturam succumbere, aegrumque mori necesse est. Quae significationes etsi subitas illas morborum mutationes non incommode et inepte explicent: tamen cum frequentius judicare significet, etiam a plerisque judicium vertitur, docetque Galenus, 3. Prognost. t. 1. et 3. de Crisib. c. 2. vocem e foro ad Medicorum scholas translatam esse. Ut enim in judicio, quae Graecis est, utra que pars, tam actor, quam reus magno conatu suam caussam agit; alteram tamen partem caussa cadere, alteram vincere, reumque vel absolvi, vel condemnari necesse est; quod subito fit a judice lata sententia: Ita enim illae morborum mutationes, in quibus natura et morbus confligunt, et per quas quasi de aegri salute decertatur, subitoque vel vitae, vel morbi adjudicatur, seu judicia et judicationes nominantur.

Crisis quid. Atque ita a Galeno, 2. aph. 13. de finitur , quod sit ,hoc est, subita ae repentina in morbo mutatio ad salutem vel mortem. Ut enim morbi mutatio dicatur, repente eam fieri, non sensim et paulatim, eamque parvo tempore magnam, morbumque subito vel in melius, vel in pejus mutari nec esse est. Hoc autem fieri non potest, nisi humores vitiosi, qui naturam gravant, moveantur et agitentur: quod porro sine insigni perturbatione corporis, et vehementibus symptomatibus accidere non potest: quorum catalogum quasi recenset Galenus, 1. de dieb. decretor. c. 1. his verbis: In crisibus non mediocris praecedit in aegri corpore perturbatio. Hic siquidem frequentem spiritum subito difficilius trahit, vel delirat, vel caliginem, vel splendores ob oculos versari putat; vel lacrymas fundit; vel oculos rubentes habet, vel tempora gravia; vel in cervice dolores pericipit: nonnunquam vel capite dolet; vel nigra quaedam seu obscura oculis offundi queritur; vel oris ventriculi morsu lahorat; vel inferius labrum quasi tremulum ac intro contractum habet; vel rigore vehementi concutitur. Quin etiam plerisque praecordia attrahuntur; iidem inquieti sunt, exsiliunt, frigidam expetunt, et uri se magis ac antea dicunt. Nonnullis accessio ipsorum citius quoque incipit, et longior vehementiorque evadit. Adhaec somnus gravis, aut aliud quoddam symptoma occupat. Unde nonnunquam crisis non solum pro ipsa mutatione morborum, sed et pro perturbatione illa, quae mutationem praecedit, accipitur.

In quibus morbis crises accidant. Patet porro ex his, crises non fieri, nisi in iis morbis, qui ex humorum vitio ortum habent; et quidem acutis, quorum scilicet motus sunt vehementiores et celeriores, et in quibus parvo tempore magnae mutationes fiunt. Et cum atque in specie, et peculiariter ii solum morbi acuti dicantur, qui, ut Galenus 2. aph. 19. docet, celeritati status magnitudinem conjunctam habent, et oriuntur a materia putrescente, quae coctionem et expulsionem desiderant; tales vero solum febres sint: ex eodem manifestum evadit, crises solum in febribus, et quidem acutis potius, quam diuturnis accidere. Etsi enim in morbis diuturnis etiam crises fieri nonnunquam dicantur: tamen tum vox crisis generaliori significatione accipitur.

UT autem, quaenam crisium sit caussa efficiens, rectius percipiatur: illud primo monendum, crisin quasi quiddam compositum esse, et plura in crisi accidere; conturbationem, evacuationem, et subitam mutationem ad salutem vel mortem. Quae res ut sunt diversae, ita diversas caussas obtinent.

Conturbationis in crisi caussae. Conturbatio, quae est criticorum illorum symptomatum congeries, ab agitatione et molestia humorum, quam corpori pariunt, provenit. Haec autem fit vel a caussa externa, qualis est coeli astrorumque motuset influxus, de qua postea dicetur; vel interna, cum naturam, tum materiam irritante, et lacessente. Etenim Natura, dum obruitur et molestatur humorum copia aut malignirate, sese ab iis liberare cupit, materiamque agitare, et utile ab inutili secernere incipit. Dum enim humor inutilis utili et benigno adhuc permistus erat, nondum ita naturam lacessere poterat: postquam vero jam suam formam accepit, natura illum secernit, et per vias inconsuetas, angustas et sensiles ducit: quas suo contactu molestant, et afficiunt humores expellendi; tum quod jam ab aliis humoribus, quorum benignitate diluebantur, sint secreti; cum quod aliquam malignitatem atque qualitates molestas habeant. Nam licet humores cocti sint: tamen integre ad benignum statum reduci non possunt.

Evacuationis criticae caussae. Evacuationis deinde caussa vis est expultrix, quae vel copia, vel qualitate materiae irritata id, quod molestum est, critice expellit. Quo in opere fibris partium, tum praecipue spiritibus et calore nativo utitur, eorumque beneficio, quae noxia sunt, rejicit.

Crisium differentiae. Ex naturae vero caussarumque morbificarum varia constitutione variae oriuntur crisium differentiae, et crises nunc aliter atque aliter se habent, prout natura nunc fortior est, nunc debilior, et nunc materiâ vitiosâ magis, nunc minus premitur. Quatuor generales differentias proponit Galenus, 2. aph. 23. docetque, aegros aut sanitatem pristinam ilico recuperare, aut subito mori, interdum aegrum quandam ad salutem vel mortem mutationem subire, e vestigio tamen propterea non servari aut mori. Easdem proposuit etiam, 3. Prognost. com. 1. cum inquit: Crisis, quae praecipitem in morbo mutationem significat, quadrifariam existit. Aut enim statim vindicantur a morbis aegri, aut magnam obtinent in melius mutationem, aut statim moriuntur, aut multo deteriores evadunt. Quas quatuor repentinas in morbis mutationes ex Hippocrate accepit, qui, 1. Epid. com. 3. t. 16. eas his proposunt verbis: Animadvertendum est et cognoscendum, quae sint in his temporibus futura judicia ad salutem vel mortem, aut quae sit futura ad melius deteriusve conversio.

Ex his quatuor crisium modis aut differentiis aliae postea oriuntur differentiae. Crisis bona. Quaedam enim crises bonae sunt, quaedam malae. Bonae, quae Mala. ad salutem aegri tendunt: Malae, quae ad mortem. Crisis rursum vel perfecta Perfecta. est, vel imperfecta. Crisis perfecta est, que aegrum perfecte et integre a morbo liberat, nihilque materiae morbificae relinquit, et absolute, simpliciter et , ut Galenus, 3. de Cris. c. 1. nominat, crisis; item bona, optima et perfecta crisis Imperfecta. nominatur. Imperfecta vero est, quae aliquid materiae relinquit. Rursum Fida. alia crisis appellatur fida, firma ac secura, quae morbum ita tollit, ut nullus recidivae metus sit: Insidae. Infida seu Incerta, quae morbum quidem tollit, sed itam, ut recidiva metuendaTuta. sit. Tuta porro crisis nominatur, quae sine periculosis accidit symptomatibus: Periculosa. Periculosa, quae periculosa conjuncta habet symptomata. Etenim etsi omnis crisis aliqua gravia habeat symptomata, et crises, ut jam ex Galeno dictum, non mediocris praecedat in aegri corpore perturbatio: tamen non ad omnia symptomata, muliercularum more, Medium terreri atque obstupescere, sed saepe, etiamsi aegri delirent, aut simile quid patiantur, bene sperare decet. Sunt enim alia symptomata aliis periculosiora. Periculosae ac difficilis crisis exemplum (quod et hîc proponere libet) proponit Hippocrates, in Coacis praedict. aph. 77. in Codice Foesii, dum inquit: qui in febre continua muti jacent, clausis oculis subinde conniventibus, si e naribus sanguis fluxerit, et vomuerint, atque ex eo loquantur, et ad seipsos redeant, servantur. Nam periculosa omnino crisis est, quae fit per partem principem, cerebrum, et cum maxima illius partis actionum laesione, privatione vocis, sensus et motus amissione. Eas enim actiones solum imminui aut depravari in crisi, ut aegrum delirare, vigilare, subsilire convulsivo motu, splendores ob oculos obversari, aurium tinnitus sentire, adeo periculosum none st: verum non loqui, non moveri, oculos non aperire, summum periculum indicat, et maximum naturae robur ad crisin feliciter absolvendam requirit. Quanquam enim in concoquenda materiâ quodammodo natura sufficere potuerit: tamen tot malis et symptomatibus oppressa facile in excretione succumbere potest. Quaedam etiam . crisis est cum signis bonis, et Graecis dicitur, quae praecedentibus diebus sui habet indicia: . , quae sine signis atque insperato quasi ingruit. Quae tamen differentiae omnes magis praecipuas illas spectant, et in iis conjunguntur.

Optima crisis. Optima enim crisis est, quae humorem peccantem morbumque producentem evacuat, quae nihil de eo relinquit, quae fida est et secura, quae vacat periculis, quae per signa prius fuit indicata, et die critico accidit, ac potius per excretionem fit, quam translatinem materiae. Contrario modo se res habet in malis crisibus. Inter has quae sunt mediae, vel ad bonas, vel ad malas spectant, prout hujus vel illius conditiones plures vel pauciores participant. Imperfecta enim crisis si non solum non jucat, sed et morbum in deterius mutat, paulatim ad mortem ducit: si vero non nocet, parum tamen confert, diuturnum morbum significat, atque eo diuturniorem, quo magis anticipat morbi statum. Nam significat materiae copiam aut pravitatem, a qua natura irritata ad expulsionem se accingit, sed eam perficere nequit. Si vero imperfecta crisis non solum non nocet, sed et juvat, ea optimae crisi proxima est.

Crisium differentiae unde proveniant. Pendent autem omnes hae differentiae ex tribus: naturae robore, morbi nutura, et materiae, quae expellidebet, conditione. Ut enim omnibus modis perfecta et bona fiat crisis, natura robusta sit oportet, corelumque favens habeat, morbus salubris sit, ac materia benigna ac facile mobilis. Reliquae omnes crises ab hac deficiunt, atque unum vel plura ex his tribus iis de sunt.

Crises quot modis siant. Omnes autem crises duobus modis fiunt: vel , per excretionem, vel , seu , seu , per translationem materiae. Nonnulli addunt tertium modum, per materiae concoctionem; id quod fit in pueris, qui interdum graviori ac longo somno oppressi, crudos succos adeo perfecte concoquunt, ut non amplius molesti sint.

Per excretionem fiunt crises, cum Crisis per excretionem. humores vitiosi e corpore per vomitum, alvi dejectionem, sudorem urinam copiosius profusam, haemorrhagiam narium, mensium et haemorrhoidum fluxus expelluntur. Et quidem locus, per quem natura expellit, nunc unus est, nunc multiplex. Cum natura plurimum valet, expellit, quod molestum est, per unum locum duntaxat, et idcirco optimam crisin efficit. Sed cum imbecilla est, nititurque per unum locum expellere, idque non succedit, tentat id per alterum, et rursum per alium, adeo ut multiplex fiat expulsio; quod ubi accidit, crisis longe molestior est, et plurimum ab optima distat. Locus etiam, per quem fit expulsio, debet esse et e regione partis affectae. Si tamen pars in medio sita sit, veluti pulmo, ventriculus, uterus, nihil refert ex utro latere exeat, quod expellitur.

Per translationem crisis fit, cum Per translationem materiae. materia non e corpore expellitur, sed in alium locum transfertur. Translario autem haec vel fit ad partes internas, vel externas; easque vel plures, ut cum in febribus materia per icterum in habitum corporis diffunditur; vel in unam, unde bubones sub axillis et inguinibus, parotides post aures, aliaeque abscrssuum species generantur. Prior crisis modus melior est. Nam materia penitus e corpore ejicitur: in secundo vero modo materia adhuc in corpore relinquitur, atque ita aegri non absolute a morbo liberantur, sed interveniente alio morbo; atque ita haec crisis pro optima haberi non potest.

Crisis per translationem qua bona. Bona autem est, si fiat oportuno tempore, et coctione jam perfecta, loco, ac justa quantitate. Eo vero pejor est, quo locus est nobilior, et prioris morbis loco vicinior. Nam si crisis per translationem materiae bona esse debet, requirit locum ignobilem et distantem. Quapropter si locus, ad quem pateria transfertur, sit aeque praestans, ac prior morbi locus, vel etiam nobilior: tantum ab est, ut cum aegri commodo hoc accidat, ut eum quoque in morbum aeque gravem vel graviorem conjiciat. Hinc Hippocrates, 7. aphor. 11. a pleuritide peripneumoniammalam esse dicit, materiâ scilicet a parte externa ad interiores, pulmones, conversa. Ita quoque angina in peripneu moniam conversa, mala est. Requiritur quoque, ut locus sit distans. Nam si ab scessus sit vicinus sedi prioris morbi, saepe accidit, ut ob debilitatem expultricis facultatis materia in pristinum locum recedat.

Debet etiam esse e regione partis affectae. Abscessus enim, qui fit in contrario latere aut parum prodest, aut nihil. Eo etiam melior crisis est, quo qualitas translatae materiae melior. Bonus est rubor, bona mollities: mala nigredo, mala itidem durities.

Cum porro natura materiam recte Crisis bonae quando fiat. expellere non possit, ac soleat, nisi eandem prius vicerit ac concoxerit: crisis bona non accidit, nisi in status fine, coctione jam perfecta praesente. In prioribus vero temporibus cum materia velomnino cruda sit, vel imperfecte cocta: crisis bona ante statum fieri non potest. Et propterea quae crisis ante statum in augmento accidit, crisis imperfecta est, atque eo deterior, quo longius a status fine ab est.

In abscessu etiam attenditur tempus, quo permanet. Neque enim subito evanescere debet, ut evacuatio, sed manere, dum vel in pus mutetur, vel paulatim discutiatur. Si autem subito evanescat, periculum est, ne humor ad partes praestantiores recedat, et gravissimum periculum adferat.

Verum cum in tempore crisium praecipue dies, qui critici dicuntur, spectandi sint, atque etiam de crisi aliquid ex diebus conjicere possimus: antequam ad signa alia crisium explicanda accedamus, prius de diebus criticis agemus, si unam tantum quaestionem, quae huc spectare videtur, prius discusserimus.

An omnes ebacuationes in morbi principio malae sint. An nimirum omnes evacuationes, quae in principio morbi fiunt, malae sint. Nam etsi dixerimus, bonam crisin non nisi in statu fieri, concoctâ materiâ: natura tamen irritata, saepe etiam ante id tempus materiam vitiosam expellere cogitur. Qua in re Imperatorem in bello gerendo imitatur. Ut enim prudens Imperator, non, nisi commoda occasione, et cum spe victoriae, ac bene paratus ad pugnam descendit, neque facile se dubio Marti committit: ita Natura etiam non quovis tempore expulsionem materiae morbificae tentat, sed tum demum, ubi cum aegri salute et victoria id praestare potest. Veruntamen, sicut interdum Imperator, nisi plane de salute periclitari velit, coactus ad pugnam descendit: ita etiam Natura nonnunquam irritata a materia morbifica, ante oportunum tempus, nisi de salute periclitari velit, ad expulsionemsese accingit. De hac igitur evacuatione, quae symptomatica, sicut illa, quae tempore oportuno, et coctâ materiâ fit, critica appellatur, quaeritur; An omnis evacuatio symptomatica mala. An omnis mala sit, an aliqua etiam bona. Malam esse omnem, ex eo patere videtur, quod accidunt hae evacuationes symptomaticae faltem naturâ ab humoribus vitiosis nimium irritatâ, qui intempestive, et antequam recte cocti sunt, cogunt et stimulant naturam ad expulsionem mox in principio faciendam: Quo tempore cum humores boni et mali adhuc permisti sint, fieri non potest, quin boni cum malis evacuentur. Atque ita ob bonorum humorum evacuationes et ob difficultatem evacuationis aeger valde laeditur. Hac de caussa evacuationes symptomaticae passim ab autoribus damnantur. Galenus, 4. aph. 22. de hac evacuatione ita secibit: Cum morbus aliquis incipit, si quid excernatur, id tunc naturae ratione et lege non excernitur, sed sunt omnia earum, quae preter naturam in copore fiunt, affectionum symptomata. Quamdiu enim a caussis morbum facientibus gravatur natura, et humorum adest cruditas, tum ut aliquid recte vacuetur, fieri omnino non potest. Siquidem ut bona fiat crisis, coctionem praecessisse oportet, et secretionem secutam fuisse, tandemque evacuationem.

Contra nihil videtur sequi incommodi, si vel in principio id, quod molestum est, et naturam laedit, evacuetur, et e corpore ejiciatur. Etsi enim natura plerumque solet coctionem prius absolvere: tamen si humores vel nimis pravi sint, vel copiosi natura matuius pugnam adversus eos inire, illosque evacuare cogitur. Quod etiam absque ullo incommodo eam absol vere possit, testatur experientia, quâ observatum est, naturam nullis adhuc apparentibus coctionis signis, mox in principio non raro per haemorrhagias narium, alvi profluvium, sudores, vomitus et alias ejus modi excretiones, evacuationes humorum vitiosorum instituisse, atque inde non solum nihil laesam ese, sed et onere levatam, melius habuisse. Exemplum tale habetur, 1. Epid. comm. 3. aegroto 7. qui quinta die haemorrhagia narium sine signis coctionis judicatus est. Et 1. Epid. comm. 3. aegroto 13. seu text. 30. est exemplum mulieris praegnantis, quae sine damno ac sine abortu, sine signis coctionis quinta die sudore judicata est. Ita 3. Epid. comm. 1. text. 1. 4. et seqq. seu aegroto 3. est exemplum aegri, in quo natura, cruda adhuc existente materiâ, saepius judicium instituit. Qui etiam pertinet locus, e. 2. Progn. t. 67. ubi Hippocrates haec habetL Abscessus si in cruribus erumpat in pulmonia vehementi ac periculosa, omnis utilis est: optimus vero, si fiat, ubi screatio jam in mutatione est, h. e. cum coctione, ut Galenus interpretatur, qui, in com. hoc quoque clare addit; abscessum tale, etsi citra coctione fiat in cruribus, vindicare aegru a morbo, et periculo in pulmonia imminente; quamvis articulus, in quemhumor decumbit, difficilius sanitati restituatur. Et omnino si licet, turgente materiâ, initio eam per medicamenta purgantia evacuare, ut ex 1. aph. 22. cur non natura illud aeque commode praestare possit? Et si Medicus tunc coctionem exspectare non debet, cur Natura eam exspectet?

Controversiam hanc nonnulli ita dirimere volunt, dum statuunt, id, quod Galenus dixit, impossibile esse, humores crudos commode evacuare, accipiendum esse de humoribus crassis et viscidis: ad tenuium vero evacuationem nihil sequi incommodi. Imo nisi initio mox evacuentur, accendi magis, putrefieri, aegrumque valde ab iis molestari; unde febris et omnia symptomata magis ingravescunt. Verum cum responsio haec non sufficere videatur; quia tam tenues, quam crassi humores coctionem requirunt, neque tenues in principio ab aliis secreti sunt: alia quaerenda est responsio. Alii igitur distinguunt inter optimam, pessimam, et non optimam, bona tamen. optimam esse dicunt, quae cum signis perfectae coctionis accidit, nihilque de humore morbifico relinquit, et aegro certam salutem affert. Pessimam, quae cum notis cruditatis ac mortis evenit, et in perniciem aegroti tendit. Non optimam vero, bonam tamen, quae ante statum, et sine perfecta coctione ac perfectae coctionis signis evenit. Atque talis accidit irritatâ naturâ a materiae copia vel pravitate, vel aliquo extra occurrente; et in morbis acutis, in quibus salus est dubia, et cum metu spes evenit: unde cum aliquid utilis humoris cum vitiosis evacuatur, cum absoluto aegri commodo evenire, atque optima esse non potest, semperque est metuendum, ne periculosa sit et infida. Si tamen fiat cum , seu facili aegri tolerantia, aegrumque levet ac morbo liberet, bona dici potest atque utilis appellari; quamvis plane commoda non sit, et commodum cum incommodo conjunctum habeat. Sed ut hanc rem sine ambagibus ad pauca redigamus, sciedum: etsi omnis evacuatio, quae accidit nondum cocta materiâ, sit symptomatica: Tamen eae symptomaticae evacuationes non sunt omnes ejusdem generis. Quaedam enim non solum tempore, sed etiam qualitate humoris, qui evacuatur, symptomaticae sunt, in quibus scilicet non, quam morbum parit, materia, sed alia evacuatur; quae evacuatio propterea semper noxia est, et cohibenda. Nonnunquam evacuatio est nimia; quae et ipsa propterea sistenda. Imo nunnunquam accidit, ut tempore, Quantitate et Qualitate vitiosa sit ac symptomatica evacuatio. Si vero solum tempore symptomatica sit evacuatio, in qua scilicet nihil praeter naturam, nisi quod ante perfectam coctionem circa morbi principia fiat: potest aliquando utilis esse, et propterea non supprimenda est. Etsi enim per se non adeo bona, neque tam bona sit, ut perfecta critica, quod aliquid utilis materiae, cum qua humores vitiosi adhuc permisti sunt.evacuet, et graviora habeat symptomata conjuncta, quam critica evacuatio, quae fit post coctionem: tamen si duae conditiones adsint, nimirum si ii humores praecipue evacuentur, a quibus morbus habet originem; et vires ferant eam evacuationem, pro male habenda non est, sed pro bona. Per eam enim materiae morbificae copia minuitur, ut natura reliquias facilius superare possit. Unde post eam sequitur aliqua morbi mitigatio. Docuit hoc nos Hippocrates, 1. aph. 2. In turbationibus alvi, inquit, et vomitibus, qui sponte fiunt, si, qualia oportet, purgentur, confert, et facile ferunt; sin minus, contra. Verum cum haec non semper adsit, sed plerumque vires a vacuatione ante coctionem valde dejiciantur: natura plerumque evacuationem differt post coctionem. Si tamen natura nimis irritetur, etiam ante coctionem aggreditur hanc expulsionem: quam si vires facile ferre possint, accidit, ut evacuatis vitiosis humoribus, morbus vel minuatur, vel tollatur. Itaque hîc non tâm ipsum motum humorum ac materiae, quam vires considerare decet.

DIes critici non parum ad acutorum morborum, in quibus proprie crises eveniunt, eventum praesagiendum faciunt. Etsi enim judicia seu , morborumque solutiones omnihus diebus accidant, ut confitetur Galenus, 1. de dieb decretor. cap. 2: tamen peculiaribus quibusdam et determinatis die bus natura frequentiores et meliores crises instituit. Qui dies ob id dicuntur; reliqui vero dies, in quibus crises rariûs, vel non bonae accidunt, Dies critici cur ita dicantur. non critici dicuntur. Non vero hoc nomen habent, quod ipsi efficiant ; cum tota vis expellendi a facultate naturali pendeat: sed quod figna saltem constantia vel inconstantia , vel ejus caussaru habeant. Nam etsi quae perfecta est ad mortem mutatio quolibet die integre fieri possit: tamen quae ad bonum futura est mutatio, et critica evacutio, non nisi certis et statutis diebus firma, constans ac fida est.

Cornelius Celsus quidem hanc An Criticorum dierum aliqua vis. doctrinam taxat, dum, lib. 3. c. 4. haec habet: Est, inquit, de diebus dubitatio: quoniam antiqui potissimum impares sequebantur, eosque tanquam tum de aegris judicaretur, nominabant. Id Asclepiades jure ut vanum repudiavit, neque in ullo die, quia par imparve esset, his vel majus, vel minus periculum esse dixit. Interdum enim pejores dies impares sunt. Nonnunquam etiam in ipso morbo dierum ratio mutatur, fiuntque graviores, qui remissiores esse consueverunt; et caetera, quae ibi videri possunt. Et tandem concludit: Verum in his quidem antiquos, tunc celebres admodum, Pythagorici numeri fefellerunt; dum hîc quicunque Medicus non numerare dies debeat, sed ipsas accessiones intueri.

Verum Hippocratem atque antiquos illos Medicos Pythagorici numerimeri non fefellerunt, nec tanti viri numerorum solum quodam studio atque amore ista diebus criticis tribuerunt; neque criticos esse dies statuerut, quia pares, vel quia impares sunt: sed quia experientia et diuturna observatio rem non aliter sese habere ipsos edocuit. Quae observationes etsi non omnes annotatae sint, aut si forsan annotatae fuerunt, ad manus nostras non pervenerint: tamen aliquas consignavit Hippocrates, in libris epidemiorum, quas collegit, et in unum congessit Galenus, 2. de dieb. decret. c. 3. et 4. Et recentioru quoque Medicoru observationes et scripta legeti non pauca talia exempla occurrut.

Critici dies quot generum. Verum costat equidem ex illis observationibus, dies alios esse criticos, alios non criticos: seu, alios esse, qui bene et perfecte judicant, alios, qui male atque imperfecte: Sed de hoc contraversia est, an dierum criticoru ab Hippocrate assignatam rationem experientia plane comprobet? Profecto nemo, si ingenuus est (verba sunt Magini, in comment. supralib. 3. Galeni de dieb. critic. c. 6.) dissimulare potest, criticos illos dies saepissime ab Hippocratis opinione discedere et diversos esse. Nam non solum Cornel. Celsus Aschlepiadi Hippocratiscam horu dierum observationem reprobanti subscripsit, sed multi praeterea non vulgaris doctrinae et experientiae Medici in omnibus aegris veritaem horum criticorum fe agnoscere non potuisse, fatentur.

Ideoque primo quidem Hippocratis et Galeni de diebus criticis doctrinam proponemus: quae tamen postea de ea admonenda videbuntur, non Critici dies praetermittemus. Critici dies trium sunt generum, alii, qui simpliciter, et critici dicuntur, in quibus crises et meliores et frequentiores fiunt, qui omnes septenrio circuitu definiuntur, et sunt septimus, decimus quarrus, vigesimus, vigesimus septimus, tricesimus quartus, quadraesimus. In ua computatione non integri dies sumuntur (quamvis id fecerit Archigenes, cui videsimus primus, vigesimus octavus, tricesimus quintus critici sunt) sed breviores; de quibus postea, cu de caussis dierum criticorum agemus, dicetur. Indices. Deinde alii sunt dies, qui , seu indices, indicantes, et contem plabiles nominantur; a quibus monstratur futura, et sunt cujusque septimanae medii seu quaternarii, ut quartus, undecimus, decimus septimus vigesimus, quartus. A nonnullis dicuntur critici secundarii, su minus principales; quia in illis fit levis pugna et cernuntur initia alterationis materiae ad bonu vel malum. Intercidentes. Alii sunt intercidentes seu intercalares, Graecis , aliis provocatorii dicti, in quibus ex accidenti et contra natura, vel ob paroxysmi et exacerbationis vehementiam, vel ob caussam externam natura irritatur, ut ad intem pestivam expulsione fese accingat; vel in quibus ob errorem aliquem crisis differtur, vel ob naturae infirmitate anticipat aut postponit: tales sunt tertius, quintus, nonus, decimus tertius, decimus nonus,quibus nonnulli addunt decimum quintum et decimu octavum. Nonnulli tamen provocatorios ab intercidentibus distinguunt, et provocatorios esse dicunt, in quibus humor noxius movetur, et virtutem lacessit, et ad pugnam provocat, talesque esse, in febribus biliosis dies, qui procedunt de tertio in tertium, in melancholicis qui de quarto in quartum, in pituitosis singulos dies. Dies Vacui. vero non critici seu vacui sunt, in quibus vel nulla, vel raissima et imperfecta ac mala crisis accidit: tales sunt sextus, (quem tamen nonnulli ad intercidentes referunt) octavus, decimus, duo decimus, decimus sextus, decimus octavus: Nonnulli addunt 22. 23. 25. 29. 30. 32. 33. 35. 38. 39. Qui dies et medicinales appellantur, quod in istis diebus tutius Medicus prugantia medicamenta exhibere possit.

De quibus jam omnibus accuratius et in specie agendum est: sed antequam id praestemus, duae quaestiones explicandae sunt. Prior, A quo die dierum criticorum numerus incundus sit: ad quam etiam pertinet quaestio; An, si puerpera febri corripiatur, a partu; an vero a die, quo cepit febricitare, dies critici sint numerandi. Altera, si crisis ad plures dies extendatur, quis dies sit criticus.

A quo die dies critici numeramdi sint. Primae quaestionis explicatio necessaria est. Nisi enim cognitum habeatur, quis primus dies sit, neque quis quartus, quis septimus sit, scire possumus. Est autem non semper adeo facile determinare morbi principiu ut docet Galenus, lib. 1. de dieb. crit. c. 6. Nam quamvis saepe morbi subito ac repente cum rigore et dolore invadant; cum antea nulla sensibilis in corpore apparuisset mutatio: tamen non raro etiam morbi sensim adveniunt, et ambulantes adhuc, et consueta officia facientes invadunt, ac postea semper magis ac magis augescunt, ut homines tandem, malo valde aucto, decumbere necesse habeant; quod tamen alii citius, alii tardius faciunt. Nam qui sunt fortiores, et mali patientes, diutius obambulant, antequam decumbant: molles vero, imbecilies ac timidi citius quasi victas manus praebent. Externa quoque, ut iter et alia civilia negotia, nonnunquam in caussa sunt, ut nonnulli tardius decumbant. Ut ita quis dubitare possit, an a lassitudine incipiente, an a decubitu, an vero aliunde initium morbi numerandum sit. Verum Galenus, loco allegato, 1. dieb. crit. c. 6. ita hanc quaestionem componit: Morbi initium tempus illud putandum est, cum manifeste febricitare incipientes decubuerint: seu, si calrius dicere id libeat, morbi initium tempus illud est, cum febris actiones manifeste laedit. Etenim febres acutae, in quibus crises fiunt, tantae sunt vehementiae, ut vix horam latere possint. Sit enim aeger robustus et praesenti animo: tamen hae febres ita actiones laedunt, ut aegri, si non decumbant, laboriosissime tamen et cum molestia id faciant, et fateri cogantur, se aegrotare.

Astrologorum de diebus Criticis sententia. CUm ex capite praecedenti jam constet, magnam dierum criticorum esse varietatem, atque alios majorem, alios minorem decernendi vim habere, quaeritur, quae sit hujus differentiae caussa, et cur non omnes dies aequalem decernendi vim habeant; seu, cur non in omnibus diebus aeque frequentes et bonae crises accidant. Quod explicare longe difficilimum est, adeo quidem, ut Galenus concludens hanc tractationem, 3. de dieb. critic. cap. 10. in haec verba eruperit: Nos haec paucis plane, ipsisque invito scripsisse asserimus: Vos, ô Dii immortales, novistis, vos in testimonium voco, haec me amicorum quorundam precibus vehementer adductum scriptis mandasse. Difficultate tamen in re utili et jucunda nos terreri non decet, tentan dumque est, quousque in veritatis investigatione pervenire possimus.

Pythagorici in numeros caussam Pybagoricorum de diebus criticis sententia. rejecerunt. Sed eum haec doctrina dudum jam explosa sit, nolumus actum agere. Recte de hoc Galenus, 3. de dieb. decret. c. 8. scribit: Ipsi dies primariam decernendi vim non habent, sed per accidens aliquid sic evenit; et post: neque septimi, neque quarti numerus crisis autor est. Nimirum non dierum numerus decernit; sed id, quod illa die accidit. Illud enim septimo et aliis diebus criticis suam dignitatem tribuit: a numeris vero dies nullam mutuantur dignitatem, quippe, quorum nulla est actio.

Unde dies critici suam vim habeant. Quid autem illud sit, quod in decretoriis diebus eveniens hanc illis dignitatem tribuit, valde controversum est. In duas autem classes omnes autorum sententiae redigi posse videntur. Alii enim saltem in corporibus nostris omnem caussam quaerendam statuunt: alii his, quae in corpore nostro continentur, non contenti, caussas etiam coelestes admittunt, sed utrique non eodem modo sentiunt. Primam opinionem quod attinet, Hieronymus Fracastorius, Hieron. Fracastorii opinio. ut fuit vir ingeniosus, novam ex humore melancholico caussam criticorumdierum est commentus, quam ob viri celebritatem et autoritatem referre et examinare libet. Nititur autem illa opinio aliquot hypothesibus. Prima est: Duo sunt, quae ad expulsionem criticam materiae morbificae faciunt, unum est irirtatio, quae fit â materia corrupta, nonxiâ et naturae molesta; alterum est materiae coctio, et ad expulsionem praeparatio. Neque enim humores corrupti utiliter excernuntur, nisi sint cocti. Itaque cum haec duo concurrunt, nimirum materiae concoctio est ab soluta, et ab ea Natura irritatur, tum maxime fit expulsio. Secunda Hypothesis est: Raro fit, ut unus saltem humor vitium concipiat et corrumpatur; cum humores in massa sanguinea commisti sint. Cum vero putrescere incipit humor, id quod corruptum est, secernitur â reliquo, quod intergrum est, in qua secretione humorum particulae, quae ante cofusae erant cum reliquis, cumulantur, et sensibilem copiam constituunt, quae postea cocta per varias partes expellitur. Tertia Hypothesis est: Humores hos separatos alias unam massam constituere, unumque motum habere, ac unu morbum producere, qui motum dominantis humoris sequatur, a quo etiam nomen accipiunt morbi; alias vero non unum motum habere, unde compositi morbi ortum habent. In prioribus morbis nullum criticorum dierum, septimi puta, decimi quarti, vigesimi, habendam esse rationem, sed solum paroxysmos attendendos esse, secundum quos fit morbi solutio. In posterioribus vero et compositis morbis, ubi scilicet humores solum cofusi, non ad unam formam redacti, crisis maxima ex parte fiet. Tertiae hypothesi quasi corollarium annectit hoc: accidere, ut cum plures ad unam formam non redacti peccant, unus illorum manifestum paroxysmum officiat, alter vero latentem efficiat, ac obscurum motum habeat, quod primis diebus vix agnosci possit, sed posterioribus demum innotescat. Et phlegma quidem unam plerumque formam cum aliis humoribus, cum pauca sit quantitate, constituere, et aliorum motum sequi. Hinc non parvam in diebus emergere diversitatem statuit. Nam in quibus nullus humor movetur, eos esse quietos; in quibus unus saltem, eos esse acerbos; in quibus duo, acerbiores; in quibus omnes, acerbissimos. Hinc concludit, crises in iis diebus fieri, in quibus omnes humores moventur. Paroxysmos enim eos esse vehementissimos, et naturam ab omnibus humoribus maxime stimulari. Hoc autem maxime fieri secundum motum humoris melancholici. Nam cum crisis non fiat, nisi cocto humore; perfecta autem coctio fieri non possit, donec etiam id, quod crassius est, coctum sit; crassum autem et coctu difficilimum esse humorem melancholicum: crisin fieri non posse docet, donec et iste humor sit coctus, et proinde circa humoris melancholici motus crises esse spectandasaffirmat. Tandem et hanc ponit hypothesin: Morbos alios esse acutos, alios mediocres, alios chronicos. Acutos nominat, in quibus prima die melancholia cum bile movetur, et qui decima tertia die finiuntur; mediocres, quando secundo die melancholia putrescere incipit, et qui finiuntur vigesimo; chronicos, in quibus tertia demum die melancholia movetur, et extenduntur ad quadragesimum et ultra.

Ex his tali sumto exemplo suam sententiam deducere videtur Fracastorius. Sit, inquit, humor principaliter peccans bilis, mistus tamen, et sub unam formam redactus cum pituita, cum melancholia vero solum confusus: sit autem melancholia non multa, nec crassa valde, sed quaecito attenuari possit. Itaque putrescente bile, simul eodem die putrescit melancholia, atque ita paroxysmus primo die nonihil acutus erit. Secunda dies erit quieta, quia nullus humor tum movebitur; cum ex hypothesi pituita sub unam formam cum bile sit redacta. Tertio die bilis movebitur; non tamen crisis fiet, quia melancholia nondum est cocta, neque stimulus adhuc est maximus. Quartus dies habebit motum melancholici humoris, sed latentem et obscurum: quia ejus non magna est copia. Quinto rursum bilis movebitur. Sextus erit quietus. Septimo vero omnium acerbissimus paroxysmus erit; quia jamdum coctus est humor melancholicus, et utriusque humoris motus concurrit. Atque ita hoc saltem die crisis fiet, quae in aliis fieri non potuit, cum vel digestio, vel stimulus de esset. Atque per hoc exemplum et humoris melancholici motum etiam monstrat, qua ratione decimus, decimus tertius, decimus sextus, decimus nonus, vigesimus secundus, vigesimus quintus critici sint. Qua ratione vero undecimus, decimus quartus, vigesimus, vigesimus primus critici sint, his praesuppositis monstrare conatur. Nimirum statuit, varios esse melancholiae modos et conditiones; nunc esse paucam, nunc multam; interdum crassam, interdum tenuem: similiter se habere bilem. Ex qua diversitate fiat, ut putrescente bile nonnunquam eadem die putrescat melancholia, modo in principio paroxysmi, modo in medio, modo in fine; cum scilicet pauca, subtilis, calidior, et magis bili admixta est. Interdum non simul et eodem die moveri melancholiam, sed secundo primum, tertio, fortasse etiam quarto. In acutis enim morbis, utpote qui ex tenuiore, pauca et calida materia oriuntur, utrumque motum fieri primo die: in tardis autem, ut qui a crassiore, multa, tenaci ac frigida materia oriuntur, moveri melancholiam non nisi tertio die, fortasse etiam quarto: in mediocribus melancholiam secundo die recipere putredinem. Ergo si primo die primum putrescat melancholia, quod fit in acutis morbis, dequarto in quarum erunt periodi, eruntique hic critici quartus, septimus, decimus, decimus tertius. Et quidem si aegritudo sit acutissima, in quarto fiet crisis: si morbus acutus sit minus vehemens, ad tertium protendetur crisis; si mediocriter acutus, septimus erit criticus. Atque hinc cum mediocria saepius contingant, quam extrema, et ratiores sint morbi acutissimi, septimum maxime esse criticum. Si vero prima die non putrescat melancholia, sed secunda, quod in mediocriter acutis fit, tum quaternarii fient paroxysmi die secundo, quinto, octavo, undecimo, decimo quarto, decimo septimo, vigesimo; Et critici erunt undecimus, decimus quartus, decimus septimus, et vigesimus. Si enim materia non multa sit, et morbus acuto propior, undecimâ foet crisis. Si vero materia sit crassior, et morbus chronico propior, die vegesimâ fiet crisis: at si tertio demum die putrescere et moveri incipiat melancholia, quod fit in chronicis morbis, in quibus materia est crassior et multa, circuitus fiunt tertio sexto, nono, duodecimo, decimo quinto, decimo octavo, vigesimo primo, vigesimo quarto, vigesimo septimo, tricesimo; criticique erunt vigesimus primus, vigesimus septimus et decimus quintus. Si enim materia crassa sit ac tenax, pauca autem, decimo quinto crisis fiet: si vero crassa ac multa, vigesimo septimo. Si mediocris, quod saepius evenit, vigesimo primo.

Ex iisdem fundamentis etiam caussam reddere conatur, cur aliqui dies non sint critici. In sexto crises non fieri statuit, quia nec bilis, nec melancholiae motus in ea fit; nisi forsan in periodis tertii, seu quando melancholia incipit tertio die putrescere. Sed tum crisis longius protrahitur. Octavum propterea non esse, criticum dicit, quod nec bilis, nec melancholia in eo moveatur; nisi forsan ubi melancholia incipit putrescere secundo die. Sed nec tum octovo die esse coctum humorem melancholicum. Decimus bilis motum non habet, et quanquam humoris melancholici motus in eum incidere possit: tamen is est latens et obscurus. Eandem etiam rationem dicit esse sequentium dierum.

Fracastorii refutatio. Verum etsi haec ita â Fracastorio ingeniose et scrupulose excogitata et concinnata sint: tamen multa sunt, quae docti viri in iis desiderant. Et hoc quidem primo in opinione. Fracastorii desideratur, quod dierum criticorum periodum et ordinem adeo certum ac constantem in materiam ejusque motum refert, tam variabilem in paucitate, multitudinem, crassitie, tenuitate, tenacitate, frigiditate, caliditate; cum vix tam ordinati motus, ut postea etiam dicetur, hinc peti possint. Deinde magna sunt illa postulata, quae sibi conecdi cupit Fracastorius, quibusque postea suam superstruit sententiam. Nam illa pleraque sine certa demonstratione, etpro libitu ponit, ac sibi concedi postulat. Non in quavis febre plures humores putrescunt. Etenim primo hoc concedi facile non potest, semper plures humores corrumpi ac putrescere, et nunquam fere unum humorem putrescentem reperiri. Siquidem saepe unus saltem humor praeternaturalis in corpore abundat, non plures. Errorque hic Fracastorii inde originem traxisse videtur, quod in corpore naturlaiter in venis humores illos, bilem, pituitam, melancholiam, latere putat; quod falsum est. In corpore enim sano saltem massa sanguinea in venis continetur; quae etsi diversis partibus constat, omnes tamen illae sub forma sanguinis continentur, et corpori alendo utiles sunt, non excrementitii humores. Quod si accidat, ut ex sanitatis statu homo ad statum praeterbatyraken et nirbisyn deflectere incipiat: non est opus, ut mox bilis, pituita, et melancholia simul cumulentur, sed in hoc corpore hic, in alio alius praeter naturam colligitur, et caussa morbifica evadit. Unde non est necessarium, ut in quolibet, qui in febrem incidit, tres humores praeternaturales reperiantur. Quod deinde de humoribus illis vitiosis, aliis sub unam formam redactis, aliis confusis saltem, dicitur, etiam pro arbitrio confictum videtur. Neque rationes dari possunt facile, quibus solide monstretur, ita hoc in venis sese habere, ut proponitur. Sicut et illud eodem modo pro arbitrio constitutum videtur, quod melancholia nunc in primo, nunc in secundo, nunc in tertio die; nunc in augmento, nunc in statu, nunc in declinatione moveatur seu putrescat. Praeterea si crisis nulla fieri potest, antequam humoris melancholici coctio sit absoluta: nunquam ante quartum diem, quo humor melancholicus movetur, crisis evenire posset; quae tamen interdum etiam accidit in tertio et ante quartum, uti docuit Hippocrates, 3. prognost. t. 2. Et cur non potius humori, qui maxime peccat, et naturae maxime molestus est, qualis ferein omnibus acutis est bilis, crisin, si humori saltem tribuenda est, tribuerimus, quam humori obscuro et lateni, id est, qui parum peccat, naturamque valde lacessendi vim non habet? Insuper nec hoc concedi facile potest Fracastorio, quod crisin in iis saltem morbis accidere statuit, qui ortum habent ab humoribus in venis contentis; eum etiam in partium nonnullarum tumoribus calidis crises observentur. Tandem contra omnem antiquorum et recentiorum experientiam est, quod novos tres ordines criticorum dierum constituit, et quos antiqui experientia edocti conjunxerunt, septimum, decimum quartum, vigesimum, disjungit, et alios contra, qui diversissimae sunt naturae, in eundem ordinem conjicit.

Recentiores alii concedunt quidem Aliorum opinio, qui caussam lierum criticorum etiam in corpore ponunut. coelum et astra crisium, ut et aliorum motuum omnium, caussam esse, sed universalem tantûm:particularem vero et proximam, naturam seu sacultatem corpus nostrum gubernantem: eamque ad crisin omnino sufficere; cum motibus ordinatis et certo ordine utatur, humoresque malos a bonis secernat, secretos ad excretionem praeparet, et tandem suo tempore, definitisque periodis expellat. Quod itaque tardior aut celerior fit crisis, id acceptum referunt partim humori expellendo, partim naturae expellenti. Nam si humor sit calidior, benignior, natura fortior, citius fiet coctio: si crassior, frigidior, natura sit debilis, coctio fiet tardius. Paritatis autem vel imparitatis caussam ad solum humoris motum referunt: pituita enim quotidie, bilis tertio, melancolia quarto die movetur. Cur autem sili septenarii perfecti sint critici, totum efficienti caussae adscribunt, statuuntque, naturam sibi definitum constituisse tempus, septimum nimirum quemque diem; cujus etsi caussa facile dari non possit, experientia tamen id compertum haberi.

Eorum refutatio. Verumenimvero nec haec sufficiunt. Nam distinguendum est inter caussam , et caussam dierum criticorum. Caussam esse facultatem expultricem, quae id, quod molestum est, expellit, facile concedimus: sed caussas dierum criticorum investigare, non est quaerere, quid humores vitiosos e corpore expellat, sed cur facultas expultrix non in omnibus, sed certis et statutis quibusdam diebus, septimo nimirum, decimo quarto, vigesimo et similibus, quae sibi molesta sunt, frequentius et facilius soleat expellere. Si ad humorum coctionem confugias, singuli dies possunt esse critici, et proportio agentis ad resistentiam patientis potest multis modis variari, atque, si crisce tum fieri dicantur, quando concocta materia est, crises in omnes possunt in cidere dies; quod tamen non fit: sed natura expulsionem ad criticos dies differt, et materima longe facilius die septimo, quam sexto aut octavo expellit. Si ad paroxysmos, qui stimulant naturam quis confugiat, nec is se expediet. Nam morbi biliosi cum de tertio in tertium diem semper moveantur, cur crises non potius die decimo tertio, quam decimo quarto eveniunt? Praeterea ordo dierum criticorum non esset tam certus, quod paroxysmi saepe anticipat et postponunt. Quod si tandem, quod plerique faciunt, ad id se quis convertat, et dicat, septimum diem motibus naturae esse praefixum, seu, ut loquuntur, esse occultam naturae proprietatem, ut progrediatur in septenariis: cur secundum Hippocratem et Galenum vigesimus potius est criticus, quam vigesimus primus, et cur non septem dies, qui hebdomadam constituunt, integre numerantur?

Caussam quidem hujus rei afferre conatur Andr. Laurentius, lib. 3. de cris. cap. 14. hoc modo, quod nimirum crisis sit motus naturalis; motusautem naturalis sit in principio tardior, in fine velocior: sicut contra animalis in principio velocior, in fine tardior. Deinde quod materia morbifica decimo septimo et decimo quarto die jam attenuata sit, et quasi omnio devicta a Natura, ut vigesimum primum deinde non exspectet, sed vigesimo die quasi sponte et nulla vi extrudatur. Sed nullius haec momenti sunt. Nam quod dicitur de motu naturali, quod in principio sit tardior, in fine velocior, accipiendum est de corporibus inanimatis, quatenus naturali elementorum motu moventur; non vero id ad facultatem naturalem in corpore humano extendendum, quae etsi suo sensu, nimirum quatenus sentienti et rationali opponitur, naturalis appellatur a Medicis: tamen et ipsa corporis animati facultas est. Atque ipse, lib. 2. cap. 14. caussam, cur vis indicatoriorum dierum immiuatur, hanc affert: quod natura, si incipiat coctionem materiae quarto die, possit eam brevi intervallo totam domare. At si undecimo die coctionem inchoet, debiliorem jam decimo quarto non semper posse excernere.

Coelestia sublunaribus ordinatiora. Quapropter cum haec ita sese habenat, et sufficientes caussas dierum criticorum in corporibus nostris non inveniamus, illud nobis in mentem revocare debemus, quod 2. de dieb. decret. cap. 2. Galenus scribit: Haec inferiora etsi ordinem et artificium admirandum contineant: superari in his longe a coelestibus, et omne pulchrum ac ordinatum a superioribus provenire; proptereaque his inferioribus, minus stabilibus, stabile aliquod, quo contineantur et regantur, circumdari, coelestesque caussas, quae ordinatissimae sunt, etiam hic admittere non absurdum censere debemus. Idque eo tutius faciemus, si, quantum coelestia corpora, inprimis Sol et Luna, in hisce inferioribus possint, perpenderimus, experientiamque consuluerimus.

Luna in haec inseriora efficacia. Quantas Luna in conjunctionibus, oppositionibus, et quadraturis mutationes efficiat, et quomodo hinc venti et tempestates mutentur, sata et plantata felicius vel infelicius crescant, cancri et conchilia nunc plena sint, nunc minus plena: satis compertum est nautis, agricolis, hortulanis, foeminis, quibus menses secundum Lunae cursum fluunt, imo lippis et tonsoribus notum est, ut qui illud probare velit, actum agere videatur. Percipiuntque illas mutationes satis, qui cum chronicis morbis conflictantur, adeo ut non pauci, astrologas sibi manus esse, conquerantur, ac corpora sua fere ephemeridum loco habere possint. Unde et Hippocrates, l. de aer. aq. et loc. Anni temporum mutationes observare jubet, inprimis solstitia et aequinoctia; syderum quoque ortus et occasus.

Coelestis influentia. Etsi vero ab Astrologis nonnullis multum in altera partem sit peccatum, et multa vana ac superstitiosa astris vulgo attribuantur: tamen et hoc cavendum est, ne in alterampartem peccemus, et in naturam, imo naturae autorem, DEUM omnipotentem, qui nihil frustra, nihil otiosum fecit, injurii simus; neque credamus, quo impudentiae nonnulli deveniunt, coelo stellas fere orantus tantum gratiâ inditas esse, non secus ac coenacula emblematis ac tessellis exornantur; aut persuasum habeamus, paucissimos esse coeli effectus, vel ignobiles, cum plurimi sint et praestantissimi. Neque enim dicendum est, a Creatore tantum stellarum numerum frustra multiplicatum esse.

Sed de his in genere pluribus disserere hujus loci non est: quod nostri propositi est persequemur; nimirum tam evidenti experientia, et tot mutationibus, quae â coelo, inprimis Sole et Luna pendere videmus, persuasi, caussis his inferioribus facultatique expultrici coelestes adjiciemus, caussasque conjungemus.

Caussa dierum criticorum Etsi enim, ut septenarii et quaternarii, qui antea enumerari sunt, critici sint, id omne a motu Lunae pendeat, qui in quadris et intermediis spatiis has mutationes efficere solet: tamen u thic vel ille inter eos criticus fiat, neque lunae motus, nec caussa aliqua in corpore sola sufficit, sed ex plurium concursu quasi composita caussa statuenda est. Nam cum ea, quae ab uno agente fiunt, semper eodem modo sese habeant; quae vero a pluribus fiunt, nisi omnia debito modo concurrant, varie sese habeant; atque in diebus criticis quidem uniformitas quaedam, quae tamen multis modis variatur, appareat: ad plures potius, quam ad uncam caussam recurrendum est. Videmus enim non semper septimum esse criticum, neque etiam semper decimum quartum: et nunc bonam, nunc malam crisin fieri; nonnunquam etiam eodem die. Primo itaque Lunam dierum criticorum caussam ponimus; secundo humorum peccantium conditionem et dispositionem; quibus tandem virtus expultrix accedit, quae a Lunae influentia, humorumque in corpore dispositione stimulata, et tempus expulsioni idoneum, criticum diem scilicet, nacta, sese expulsioni accingit, atque immediata crisis caussa est.

Nam primo cum certum sit, ordinem Luna. dierum criticorum neque a facultate corporis, neque â materia morbifica solum provenire posse, caussa coelestis adjungenda est. Etsi vero sidera sint varia, et praecipue Solis ac Lunae influxus in haec inferiora sint potentissimi: tamen Solis, qui motu suo annuum spatium describit, actiones magis in diuturnis et longis morbis, qui intra annum desinunt, et Solis peragrationem per signa zodiaci sequuntur, mutandis, solvendis ac finiendis conspiciuntur: sicut morbi longiores adhuc, et qui ultra annum producuntur, Planetarum tardiorum Martis. Jovis, Saturni motum sequuntur. Critici vero dies, quia in morbis acutis observantur; Luna autem in singulis quaternariis et septenariis insignes faciat mutationes: ejus potius,quam Solis ac reliquorum Planetarum motus ad dierum criticorum rationem quadrat. Itaque cum Galeno statuamus, Lunam, ut in aliis rebus insignes efficit mutationes, prout alia atque alia coeli loca motu suo occupat, et ob lumen a Sole mutuatitium varias nobis ostendit: ita etiam in nobis insignes quasdam mutationes excitare in iis Zodiaci locis, quae locum, in quo Luna initio morbi fuit, quadrato vel opposito radio adspiciunt, et cum cousque progressa est, ut novam , et insignem luminis mutationem habeat.

Quomodo Luna critices dies faciat. Nam cum Luna, ut et aliae stellae, non solum lumine, sed et occultâ in fluentiâ in haec inferiora agant, ut alibi probatur; haec autem variê agat, prout varios ad alias stellas habet aspectus, et haec vel illa signa occupat, atque diversas habet: hae duae caussae conjungendae sunt; nimirum motus et progressus ad signa quadrata vel opposita, atque mutatio. Quas caussas si conjungamus, ex eo, quod plurimi contra hanc doctrinam objiciunt, nos expedire poterimus. Existimant enim plurimi, si Luna caussa dierum criticorum statuatur, ob variam, quam habet a Sole, illustrationem, et varium in Zodiaco positum, variosque aspectus, eos tantum morbos in septimo et decimo quarto judicari posse, qui novilunio aut plenilunio inciperent: alioquin nec septimum diem lunae dimidiae, nec decimum quartum plenae vel novae responsurum: cum tamen fieri possit, ut hodie Socrates, cras Plato, tertio Dion aegrotare incipiat, quarto alius; quorum tamen quilibet in septimo judicabitur. Cujus rei exemplum est apud Galenum, qui unica aestate plures, quam quadringentos acuto morbo laborantes septimo die perfecte judicatos vidit: qui certe omnes sub uno aspectu aegrotare non coeperunt, sicut nec, cum judicarentur, Luna idem lume, eosdemque aspectus habuit. Verumenimvero, quocunque etiam die quis in morbu incidat, septimo die ad quadratum, et decimo quarto ad oppositum ejus loci, in quo in principio morbi fuit, Luna veniet. Ita etiam non solum a die conjunctionis ad quadraturam, et hinc ad oppositionem Lunae mutantur, sed quocunque etiam mensis die morbus incipiat, Luna decimo quarto die insignem luminis ac mutationem habebit, respondentem ei, quae a novilunio aestimatur, et vel tantam partem, et quidem oppositam illuminatam habebit, quantam in principio morbi opacam ostendebat, et contra tantum opaca erit, quantum ante dies quatuordecim in opposita parte illuminata erat. Atque eodem modo aspectus etiam et mutantur in septimo quolibet die. In primo enim morbi insultu conjunctio fit quasimorbi et lunae: circa quartum diem fit sextilis; circa septimum quadratura; circa undecimum trigonus; in decimo quarto oppositio; in decimoseptimo trigonus; in vigesimo quadratus; in vigesimo quarto sextilis; inter vigesimum et vigesimum septimum altera conjunctio. Et licet respectu menstrui motus Lunae, quo Zodiacum peragrat, et cum Sole conjungitur, principium morbi possit variis diebus accidere: tamen respectu collationis inter morbum et lunae motum iidem efficiuntur aspectus, diesque decretorii sequuntur motum Lunae non simpliciter, prout menses describit, sed factâ collatione ad morbi principium. Exempli gratiâ, inciderit quis in morbum die a novilunio quarto, quo tempore Luna est seu falcata; sitque ex. gr. Luna in Libra: die ab initio morbi septimo, qui erat post novilunium circiter undecimus, erit , id est, utrinque gibba, et Luna erit tunc in Capricorno; die vero ab initio morbi decimo quarto, qui est a novilunio circa decimum octavum, iterum erit , ut et die septimo erat , pars tamen opposita erit illuminata; et Luna erit in Ariete signo opposito: die ab initio morbi vigesimo primo, seu a novilunio vigesimo quinto, iterum erit falcata, sed eornua in partem contrariam, secus quam in principio morbi vertebat, convertet.

Eludere quidem hanc responsionem conatur. Fracastorius, de dieb. decret. c, 5. Sit, inquit, ut hodie Dion aegrotet, cras, Callias, postridie Plato, in aliis alii; omnes quidem eadem aegritudine: et ad septimum crisin factura per suam nitatur coeli quartam Luna: unicuique crisin dabit, in septimo Dioni, in octavo Caliae, quae illi septima est, in nono Platoni septimâ, et ita in aliis: atque ita singulis diebus eundem effectum edet Luna; qui proinde eandem caussam habebit. Et sic, si a loco acquirit vim Luna, omnia coeli puncta eandem vim habebunt, et per consequens tam in octavo, quam in septimo movebit. Praeterea dicit; pene risu dignum esse, statuere, primum punctum Arietis primo puncto Librae respondere: simplex enim coeli corpus, ac ejusdem naturae et virtutis per totum orbem. Verum ad haec responderi potest: nos utramque caussam, nimirum motum et progressum ad signa quadrata et opposita, et hinc influxus variationem atque mutationem conjungere. autem mutationem quod attinet, septimo, decimo quarto, et vigesimo primo sensibiliter lumen mutari, quocunque etiam die morbus incipiat, jam dictum Motus Lunae ad signa quadrata et opposita mutationet efficit. est. Motum vero ad signa quadrata et opposita quod attinet, hinc maximas mutationes fieri experientia docet. Neque si singulis diebus in diversis aegrotantibus crisis caussatur, omnia coeli puncta eandem vim habebunt, et proinde omnibus eadem die crisis fieri poterit. Perinde enim ut Sol eodem momento aliis oritur, aliis occidit, aliis meridiem facit: ita etiam eadem Luna, pro varia morbi origine et aspectu cum signo, in quo ante morbumhaerebat, eodem die aliis crisin efficit, aliis non. Neque haec ex aspectibus diversitas effectuum ea de caussa negari potest; quod coelum sit corpus simplex. Coelum enim tanta multitudine stellarum constat, quas omnes nemo iisdem viribus praeditas esse dicet, nisi qui aliquid frustrâ factum esse concedit. Itaque cum secundum illum in Zodiaco motum et progressum non solum ad alias atque alias stellas Luna moveatur, sed et cum Planetis aliis diversos aspectus acquirat, caussa etiam haec rejicienda non est, sed cum mutatione conjungenda. Interim et hic verissimum videtur, Crises fortiores ese, ubi septenarii exacte incidunt in Lunae Quadras. V. g. si quis aegrotare incipiat in ipso die conjunctionis Solis et Lunae, quartus dies incidit in primam quadram, septimus in secundam, undecimus in tertiam, decimus quartus in oppositum. Fortior itaque tunc crisis erit, (praesertim si accedat Naturae et humorum dispositio) quam si aegrotare incipiat secundo vel tertio a conjunctione die, ubi dies critici in quadras non incidunt.

Qua ratione Luna dierum criticorum caussa sit. Sed qua ratione, et quo motu Luna dierum criticorum caussa sit, non adeo planum est. Galenus cum vigesimum potius, quam vigesimum primum criticum diem esse, et tertiae septimanae terminum statuerit, nulli vulgarium mensiu dies suos accommodare Mensis synodicus. proterat. Nam mensis synodicus, hoc est, illud tempus, quod inter unam atque alteram Solis et Lunae conjunctionem intercedit, est viginti nonvem dierum et tredecim horarum: atque ita tres septimanae non viginti, sed viginti duos dies ac horas Perio dicus tres cum 3/4 constituent. Mensis periodicus seu illud tempus, quo Luna ab uno Zodiaci puncto ad idem emenso Zodiaco redit, est viginti septem dierum, ac horarum octo, atque ita tres septimanae dies viginti ac horas duodecim efficiunt, crisisque potius in vigesimum primum, quam vigesimum incideret. Mensis illuminationis seu apparentiae, seu intervallum a primo Lunae novae conspectu ad diem usque evanescentis, est inaequale, nunc longius, nunc brevius, prout Luna nunc diutius, nunc brevius sub radiis Solis latet: plerumque tamen viginti sex dies continet. Et proinde nec hic mensis sufficit.

Mensis criticus Galeni. Quod cum Galenus animadverteret, et menses hos suum numerum vel excedere, vel non complere cognosceret, peculiare mensem commentus est, ex periodico et mense illuminationis conjunctis, hoc modo. Mensis periodicus est viginti septem dierum, horarum octo: illuminationis dierum viginti sex, horatum duodecim. Utriusque summa est dierum quinquaginta trium, horarum viginti. Cujus summae dimidium sunt dies viginti sex, horae viginti duae, quos Galenus pro mense critico seu medicinali assumit: qui si in quatuor partes seu septimanas dividatur, una septimana habebit dies sex, horas septendecim cum dimidia: atque triu septimanaru finis erit post dies viginti,Mensis eritici Galeni rejectio. horae quatuor cum dimidia. Verum hic mensis a plerisque rejicitur. Neque sine caussa. Nulla enim ratione nititur, cur, si mesis periodicus et illuminationis conjuncti dies quinquaginta tres et horas viginti constituunt, mediumhujus summae, viginti sex dies, et horae viginti duae, mensem criticum constituere, debeant. Deinden niti videtur falsa hypothesi, quod Luna per triduum semper sub radiis solaribus delitescat; cum tamen interdum. ipso conjunctionis die iterum sub conspectum veniat, et eodem die nova ac vetus conspiciatur. Praeter haec secundum hunc Galeni mensem finis tertiae septimanae incidit in vigesimi primi diei horam fere quintam, et post viginti dies superfunt horae fere quinque, qui ad vigesimum primum pertinent. Quod si Galeno absurdum visum non fuit: movum hunc fine fundamentis mensem comminisci opus non fuisset; cum periodicus idem praestare possit. Nam si dies viginti septem, horae octo, in quatuor partes dividautur: una septimana habebit dies sex, horas viginti; et tres finientur diebus viginti, horis duodecim: at que ita secundum hunc mensem tantum septem horis longius tres septimanae extenduntur, quam secundum illum commentitium Galeni mensem. Mensis periodicus in diebus criticis observandus. Ita que mensem peragrationis, ut naturalem, et secundum quem plurimas inmundo hoc inferiori mutationes fieri quotidie observamus, retineamus, qui est viginti septem, dierum et octo horarum fere. A: que hic mensis in quatuor septimanas dividi solet, quarum prima finictur diebus sex, horis viginti: secunda diebus tredecim, horis sedecim: tertia diebus viginti, horis duodecim.

Verum in diebus criticis ad mensem hunc reducendis frustra laboratur, si ad numeros et dies saltem respiciatur. Neque enim diesseu numeri, sed motus Lunae in debus, dierum decretoriorum caussa est. Nam cum Luna peculia i suvi corpora nostra, et reliquorum sublunarium, gubernet ac moderetur, variae fiunt humorum motiones ac mutationes in corporibus nostris, quando Luna in iis Zodiaci locis versatur, quae locum, inquo initio morbi fuit, quadrato vel opposito radio aspiciunt, et cum eo usque progressa est, ut novam et insignem luminis mutationem habeat, ut supra dictum. Quocunquergo die quis in morbum incidat, in primo morbi insultu conjunctio quasi fit morbi et Lunae, seu humores et corpus nostrum pro Lunae positu influentiam Lunae tum suscipiut. Ubi autem tria Zodiaci signa, a signo, in quo Luna versabatur, cum aegrotare quis coepit, Luna emensa est, hoc est, ubi nonaginta gradus peragravit, primum quadratum tum attigisse dicitur, et primus fit dies Criticus. Ubi porro sex figna seu 180. gradus peragravit, oppositum attigit signum, et tum secundusdies Critirus, incipit Ubi autem ab opposito signo ad secundum quadratum pervenit; tertius Criticus initium sumit, si tamdiu extendatur morbus. Cum tandem iterum redit ad locum, in quo initio morbi fuit, quartus Criticus incidit. Eodem modo quantum Lunae attinet, quocunque mensis die incipiat morbus, Luna ubi ad oppositionem venit, insignem mutationem habet, et tantam partem, ac quidem oppositam illuminatam habet, quantam in principio morbi opacam ostendebat, et contra tantam opacam habet, quanta in morbi intio illuminata erat.

Eadem ratio est dierum Indicatoriorum. Quando enim Luna duo signa seu sexaginta gradus a signo, in quo aegrotare quis coepit, attigisse dicitur, primus Indicatorius statuitur. Ubi quatuor signa, seu 120. gradus a signo, in quo initium morbi fuit, Luna confecit, trigonus fit, et secundus fit Indicativus. Sic etjam ubi ordine contrario ab opposito signo iterum ad trigonum pervenit, tertius incidit Indicativus; quando denique a secundo quadrato ad secundum sextilem progreditur, quartus est Indicatorius.

Quis motus Lunae in diebus criticis observadus. Verum hic dies non num erandi sunt secundum Lunae motum diurnum medium, qui est 13. gr. 10. min. 35. sec, sed secundum Lunae motum verum. Nam Luna nunc velox, nunc tarda est motu, neque aequalem numerum graduum singulis diebus emetitur: unde nunc citius, nunc tardius ad quadracum vel oppositum signum pervenit. Atque hinc procul dubio factum, ut Medici etiam praestantissimi in diebus criticis definiendis varient, atque alii alios dies criticos numerent. Hippocrates equidem et Galenus vigesimum diem pro Critico habent. Archigenes tamen et Diocles, eorumque sectatores, qui ipsius Galeni testimonio, lib. 1. de diebus Critic. cap. 2. in artis operibus diligenter admodum versati fuerunt, et in dierum decretoriorum varietate observanda studiosissime laborarunt, vigesimum primum potius pro Critico habuerunt. Motum nimirum Lunae verum Galenus et alii ejus temporis Medici, non sua, sed temporum culpa, ignoraverunt: ac propterea mirum non est, quod in dierum criticorum computatione sese expedire non potuerunt, et potius ad dies, quam ad Lunae motum respexerunt. Etenim si verum motum Lunae cognitum habuissent, facile intelligere potuissent, nec ad septimum, nec ad decimum quartum, nec ad vigesimum vel vigesimum primum, nec ad vigesimum septimum vel vigesimum octavum, dies criticos ita stricte alligatos esse. Nam quando cunque venit Luna ad quadratum signum, vel ad oppositum, tum dies critici constituendi sunt; sicut quando Luna venit ad sextilem, aut trigonum, Indicatorii dies fiunt.At vero Luna non semper ad Quadratum venit exacte die septimo, nec semper ad oppositum die 14. Sicut nec sextilem semper attingit exacte die quarto, aut trigonum undecimo.

Criticos dies numerandi ratio Ut ergo paucis dies Criticos numerandi modum comprehendamus, brevis modum criticos computandos ratio haec est Interrogetur aeger, quo die ac hora decumbere incaeperit, vel quando tum robustus adhuc est, ut ambulet, quo die ac hora sensibiliter morbum perceperit Quo cognito verus Lunae locus, quodl ex ephemeridibus facile fieri potest, investigetur et computetur. Vero loco Lunae cognito statim patet, in quo signo et gradu Lunam versare oporteat die quovis critico et Indicatorio. Exempli gratia, inceperit quis aegrotare Anno 1624. die. 11, Febr. hora tertia pomeridiana. Verus Locus Lunae ad datum diem et horam est 8. gr. 49. min. Y. Erit ergoprimus Indicatorius, quando ad sextilem Luna pervenit, i. e. 60. gradus in Zodiaco peragravit, et ad 8. gr. 49. min II pervenit.

Primus vero Criticus, ubi primum Quadratum attingit, i. e. tria signa. seu 90. gradus. Zodiaci, a signo, in quo Luna erat morbi initio, confecit, scilicet ad 8. gr. 49 min. [?]. pervenit. Secundus. Indicatorius erit Luna veniente ad trigonum, videlicet ad 8. gr. 49. min. [?]. Secundus Criticus, quando pervenit ad oppositum signum, seu 8. gr. 49. min. [?] Tertius Indicatorius erit Luna perveniente ad 8. gr. 49. min. [?] Tertius Criticus eadem progressa ad 8. gr. 49. min. [?] Quartus Indicatorius erit, Luna attingente 8. gr. 49. min. [?]. Quartus Criticus eadem iterum perveniente ad 8. gr. 49. min. [?].

Ex quibus facile computare licet, (neque id hujus loci est tradere; cum vel Astronomiae tyronibus illa computandi ratio sit notissima) quo die Luna adhunc vel illum locum ventura sit, et quis proinde sit fururus dies Indicatorius, quis Criticus. Luna nimirum veniet ad 8. gr 49. min. II. die 15. Februar. hora 21. 4. min. post meridiem, seu secundum vulgatum modum numerandi, 16. Febr. horao 9. autemerid. atque ita Indicatorius dies erit a principio morbiquintus, sive quando a principio morbi elapsi suerunt dies 4. horae 18. 4. min.

Ad 8. gr. 49. min. [?] perveniet Luna 21. Febr. hora 20. 5. min. p. m. seu communi modo numerandi die 21. Febr: post horam 8. a. m. Atque ita secundus Indicatorius erit dies a morbi principio undecimus, vel quod idem est, incipiet elapsis diebus 10. horis 17. 5. min. post primum morbi insultum.

Ad 8. gr. 49 min. [?] veniet Luna die 25; Febr. hor. 14. 35. min. seu juxta vulgarem computationem die 26. Febr. hor. 2. 35. min. a. m. Atque ita Criticus secundus erit dies a morbi principio decimus quintus, vel quod idem est, exactis diebus 14. horis 14. 35. min.

SUmme utile, et valde necessarium est scire, qumam sit futurus solutionis morbi modus. Nam si hoc ignoratur, facile fieri potest, ut vel aeger, vel Medicus, vel adstantes aliquid committant, unde instans crisis vel impediatur, vel tardetur, aut perturbatio, quae in crisibus fieri solet, adeo angeatur, ut mortis periculum immineat. Praeterea cum instante Crisi insolitae perturbationes praecedere soleaut, dolores, vigiliae, somni graves deliria, respiratio difficilis, et similia, quae postea enumerabuntur: Medicus Crisi instante, vulgi modo, his turbari non debet, ut monet Galen. 1. de dieb. decretor. c. 1. et. 3. de cris. c. 2.

Optima crisis signa. PRimo bonam et malam crisin quod attinet, optima crisis ex eo cognoscitur et praecognoscitur, si signa illa quae diximus, critica praecesserint, sequaturque deinceps sensibilis quaedam evacuatio, et, ut Galen. loco allegato, 3. de Cris. cap. 2. scribit, repente multus sudor erumpat, aut vomitus aliquis non parvus subsequatur, aut venter subito solvatur, aut copiosus fiat, fluxus sanguinis, aut, haec omnia simul contingant.

Secundo necessarium est, si optima debeat fieri crisis, ut signa coctionis praecesserint, et praecipue atque ante omnia, ut docet Galenus, 3. de Cris. cap. 3. considerare oportet conctiones ex urinis et aliis excrementis et sputaminibus: testaturque ibi Galenus, nullum se vidisse unquam intereuntem, qui coctionibus praecedentibus crisin habuisset. In morbis thoracis et pulmonis praecipue sputa sunt consideranda: non tamen urinarum inspectio negligenda: sed et alvi excrementa inspicienda. Si vero tantum febricitaret aeger, sine visceris alicujus passione, aut etiam cum inflammatione epatis, renum, vesicae, splenis, maxime urinas considerare oportet; sicut si circa ventriculum passio sit, primum excrementa alvi inspicienda; deinde et urinae non negligendae. Quia vero optima crisis fit cum signis coctionis, hinc sequitur, et hoc, optimam crisin vel in statu, vel paulo ante ipsum fieri: tum enim omnia concocta sunt.

Tertio crisis bona in die indicatorio monstrata fuit.

Quarto optima crisis die judicatorio evenit; de quo Hippocrates, 4. aph. 36. sudores febricitantibus boni sunt, qui manare incipiunt tertio, quinto, septimo, nono, undecimo, decimo quarto, decimo septimo, vigesimo primo, trigesimo quarto. Ii enim sudores morbos judicant. Qui secus eveniunt, laborem et morbi longitudinem aut ejusdem reditum significant.

POrro cum crisis omnis duobus modis fiat, ut dictum est, vel materiae e corpore excretione, vel ejusdem in alium locum transpositione: videndum jam est, quando per excretionem materiae morbificae crisis, quando vero per abscessum speranda sit. Etsi vero hoc optime discerni potest ex signis excretionum et abscessuum in specie: tamen etiam in generequaedam signa exhibere nobis possunt morbi species, motusque, tempus anni, aegri natura et aetas. Nam si morbus sit valde acutus, ex tenui et acri materia ortus, et crisis primis periodis sit futura, per excretionem crisis sperari potest. Materia enim talis facile extra corpus propellitur, et biliosae febres saepe sudore aut vomitu solvi solent. Si quoque sit virtus fortis, potius per excretionem, quam abscessum, speranda est crisis. Nam natura fortis materiam potius penitus e corpore ejicit, quam in alium locum transfert. Pulsus etjam altus excretionem significat. Si vero morbus non sit valde acutus, materia non valde tenuis et acris, sed crassior, virtus non admodum robusta: per abscessum potius evacuatio speranda; praesertim si longo tempore urinae tenues et crudae exerint. In Juvenibus quoque magis per excretionem Crisis fieri solet; in senibus per translationem, Galen. 3. de cris. c. 11. Viae quoque et aptitudo ac propensio corporis monstrat, an sit futura crisis per abscessum, vel per excretionem. Nam si viae sint patentes, aegroque sudor aut vomitus familiaris sit: hoc modo fere ab acutis morbis liberatum iri credibile est. Qui vero articulorum aut aliarum partium doloribus vexantur: in his natura ad consuetum locum solet materiam deponere. Considerandum quoque anni tempus. Hyeme enim, utpote quo tempore humores magis dominantur frigidi, et ob aeris externum frigus ad motum ineptiores redduntur, magis abscessus, quam excretiones fiunt. Si quoque excretio inchoata, sed non absoluta fuerit, reliquum in abscessum terminari solet. De quibus videatur Hippocrates, 3. progn. t. 23. 24. 25. 26. 29: 2. progn. 34. 4. aph. 44. Galenus, in commentariis in allegata loca, et inprimis cap. 11. l. 3. de cris. Ut summatim rem complectamur: Crises per excretionem habent sua determinata indicia, de quibus mox dicetur: quae si absint, et neque haemorrhagiae, neque vomitus, neque sudoris signa, neque similis excretionis conspiciantur, abscessus, si crisis speranda est, futurus est.

Antequam vero in specie singularum crisium signa afferamus, prius illa generalia bonae et malae crisis signa, quae supra enumerata sunt, hîc in specie quasi excretionibus et abscessibus applicabimus, et monstrabimus, quae excretiones bonae, qui ite abscessus boni sint; qui contrario Excretionis bonabel malae signa. modo sese habeant. In excretionibus consideranda sunt ea, quae proponit Hippocrates, 6. epid. comm. 2. t. 33. Eae evacuationes bonae sunt, cum evacuatur, ut convenit, et qualia, et quâ, et quando, et quantum oportet. Itaque primo, si bona debet esse evacuatio, qualitas seu idea humoris recte sese habeat. Humor enim, qui peccat, evacuari debet; et quidem victus a naturâ ac elaboratus, non crudus. De quo Hippocrates, 1. aphor. 2. In turbationibus alvi, quae sponte fiunt, si, qualia oporetet, purgentur, confert, et facile ferunt; sin minus, contraria. Et passim. Hippocrates dejectiones, vomitus,aliasque excretiones, quae male coloratae, foetidae sunt, et omnia non cocta et alaborata damnat. Secundo debita quantitate evacuari peccans humor, totusque una vice excerni debet; siquidem si aliquid relinquatur, recidivas facere consuevit, ut est 2. aph. 12. De quo etiam Galenus, 1. prorrh. com. 2. aph. 47. in genere ait; Nihil eorum, quae decretoria sunt, exigua secerni debere. In specie stillicidium sanguinis e naribus passim ab Hippocrate improbatur, de quo supra, c. 6. dictum. Vomitus exiguos damnavit, allegato loco, Hippocrates. Eadem ratione etiam aliae excretiones, quae magnitudini morbi non respondent, damnantur. Contra non minus malae sunt evacuationes quae nimis copiosae sunt, cum vires dejiciant. Tertio, bona excretio fiat die critico. Nam si die non critico fiat, indicio est, non a natura recte agente, sed a materiae copia, et malignitate stimulata eam institui. Quarto justo modo, non sensim, sed confertim, et per loca confereutia fiat.

Abscessus boni bel mali signa. Abscessus vero quod attinet, ut omnes critici motus boni sunt, si concoctâ materiâ fiat; mali vero et suspecti, qui eâdem crudâ adhuc existente accidunt: ita et abscessus coctâ materiâ erumpunt. Docet hoc Hippocr. 1. Epid. comm. 2. t. 46. Cruda et inconcocta, aut in malos abscessus conversa, aut , aut dolores, aut diuturnitatem, aut morbum, aut recidivas significant. Secundo, bonus abscessus habeat laudabilem substantiam, figuram, colorem, maguitudinem. De hoc Hippocrat. 6. com. 1. t. 13. Tubencula foras extumescentia, at acumvinta, in turbinemque gracilescentia, aequabiliter maturescentia, non circum dura, declivia, et non bifida, meliora: contraria vero mala; et si quamplurima contraria, pessima. Si nimirum tumor forâs non satis extumescat, non sit acuminatus, neque in turbinem gracilescat, non equaliter maturescat, sit circum durus atque bifidus. Colore etiam boni abscessus sunt rubro, flavo vel albo. Si vero sunt rubro, flavo vel albo. Si vero colore sint admodum rubente, vel livido, vel nigricante, mali sunt. Et notissimum est, exanthemata et variolas, si sint colore livente vel nigro, esse periculosiores reliquis. Magnitudo sit mediocris: tanta quidem, quae materiam vitiosam capere possit: non major tamen, quâm ut eandem sustinere queat. Nam si major sit abscessus, securus non est, me tusque est, ne internam aliquam, partem obsideat. Perseverent quoque ejusmodi abscessus, si boni futuri sunt, necesse est: si vero evanescant, antequam suppurentur, nulla praecedente evacuatione, mali sunt, et non parvum ab iis imminet periculum. Docuit hoc Hippoctate, 2. prognost. t. 68. Si abscessus evanescit ac retrocedit, nequaquam egrediente exscreatione, ac febre detinente, difficilis morbus est. Periculum enim delirii, mortisque imminet. Idem abscessus si boni sunt, cito suppurantur. Unde Hippocrates, 2. prognost. t. 64. Quibus abscessus fiunt ex pulmonia, et circa aures, ac suppurantur, aut ad inferiora loca, ac ad fistulam perveniunt, isti evadunt.

SEd jam in specie de excretionum et abscessuum signis agemus. Et primo videamus, per quem locum et modum sit futura excretio, an per haemorrhagiam, an per sudorem, vomitum, per alvum, urinam per haemorrhoides. Docet autem hoc humoris inclinatio. Nam circa eas partes. ad quas humor expellendus a natura movetur, vel per quas movetur, sentitur quaedam mutatio, ut jam in specie in singulis excretionum speciebus Haemorrha gia nariu signa. patebit. Et primo quidem haemorrhagia narium quod attinet, signa ejus complexus est Hippocrates, 1. epid. com. 2. tex. 55. In ardentibus caeterisque febribus, quos colli dolor, temporu guvitas, caligo oculorum, vel hypochondrii etiam contentio non cum dolore corripit, his e naribus sanguis profluit. Et. 3. progn. t. 37. Quibus per febrem talem dolet caput, et pro tenebris ob oculos effusis hebetudines subeunt oculorum et splendor obvertitur, et pro oris ventriculi morsu circa ilia, aut laeva parte, aut dextra aliquid comtenditar, neque cum dolore, neque cum instammatione: sanguinem e naribus in his fluere pro vomitione exspectandum est. Magis vero et hîc in adolescentibus sanguinis fluorem exspectari oportet. Quorum etiam mentionem facit, 1. prorrhet. comm. 3. text. 50. 51. 53. 55. 56; In Coacis praedict. t. 166. 167. 168. in codice Foesit. Quibus, t. 195. surditatem addit: prorrh. text. 45. oculorum ruborem, ac, t. 44. vigilias. De quibus omnibus notandum, ex his quaedam esse communia, vigilias, surditates, tinnitus aurium, quae cum aliis quidem conjuncta ad praesagiendam haemorrhagiam faciunt, sed per se propria signa non sunt. Deinde signa haec non semper omnia apparere; sed sufficere, si duo, aut tria conspiciantur. Quo tamen plura conspiciuntur; eo certius futuram haemorrhagiam praedicunt. Sunt autem praecipua, capitis, cervicis, temporum et colli gravitas, visus hebetudo, et caligo, aut splendor, rubedo oculorum, tensio hypochondrii, et difficilis respiratio.

Primo enim hypochondria absque dolore (Nam si dolor adsit et conjungatur, potius inflammationem ea parte subesse significat) tendi solent, ob sanguinis circa fontem suum, qui est epar, et venarum radices, motum, qui postquam ad superiores partes viam affectat, respirationis difficultatem atque angustiam quasi efficit; quae tamen non diu durat. Conjungitur et dolor capitis; qui tamen non statim ab initio adfuit, ut morbi totius symptoma, sed primum in perturbatione, quae crisin antecedere solet, ortus fuit. Praeterea et cervix ac collum afficiuntur, materiâ sursum repente, et membranosas partes distendente. Posthaec solet pulsus arteriarum in altu tolli et vehementior fieri, atque; ipsae in temporibus micare conspiciuntur. Quibus adhuc alia accedunt signa. Nam facies et oculi sonent.rubicundiores fien, ob sanguinem ad superiores partes elatum, et jam exitum per nares quaerentem. Oculi inviti lacrymas emittunt, et splendores iisdem obversantur, aut caligo oboritur: quia magna spirituum aut vaporum cum sagnuine copia repente in partes superiores irruit, meatusque nonnihil obstruit, et vapores in caput elati etiam in oculos erumpunt, atque in humorem aqueum penetrant, ibique subsistentes imaginum extra oculum speciem referunt. Afficitur et hîc interdum imaginatio et aegrotantibus quaedam tubra spectra obversari videntur; Cujus rei exemplum affert Galenus, lib. 3. praecogn. ad posth. c. 13. de quodam, cui antequam sanguis e naribus erupit, rubri coloris serpens per laquearia repere, et supra lectum ferri visus est, unde aeger expavit, et e lecto aufugere voluit. Hinc jamjam imminente haemorrhagia aegri digitis nares scalpere incipiunt. His accedit interdum delirium. Atque haec signa sunt certiora, si aetas aegroti et natura, anni tempus, et praesens aeris constitutio consentiant. Etenim si aeger sit adolescens aut juvenis, naturâ calidus, et sanguine repletus, et ipsi alias seu sano seu aegro tantes hoc modo judicantur.

Sudoris critici sima. Per sudorem vero, qui frequentissime in morbis acutis accidit, et quod inprimis ardentes rebres, ut et intermittentes, judicari solent, crisin futuram praesagiunt urinae subita suppressio, atque hanc excipiens regor. Quae signa proponit Hippocrates, 6. epid. comm. 1. tex. 10. Nimirum si alvi excrementa supprimantur, aut pauciora, quam ante, reddantur; utinae quoque supprimantur, et absint signa haemorrhagiae, vomitus, mensium ac haemorrhoidum: rigorem jam instare, et hunc sudorem secuturum indicio est; atque eo magis, si aeger deliraverit: quem jam jam prorumpentem pulsus mollis, undosus et fluctuans, exteriores partes calentes ac tubentes, cutis mollis, calidusque quidam vapor e corpore erumpens significat. Nam cum urinarum et sudoris sit eadem materia, serosa scilicet, si illa ad habitum corporis, sudoris materia futura, mittatur, urinam supprimi necesse est. Eadem autem materia in universam molem corporis penetrans acrimonia sua nervosum genus vellicat, utde rigor oriri solet. Sed quia a rigore, urinaeque suppressione aliquando haemorrhagia, aliquando vomitus, aliquando alvi fluxus sequi solent, necesse est, ut horum signa adsint

Vomitus critici signa. Tertio per Vomitum crisin futuram monstrat motus humorum ad ventriculum; unde omnia illa vomitus signa, quae Galenus, 3. de cris. c. 10. recitat, ortum habent. Nimirum ventriculi morsus cum dolore capitis, vertigine, tenebrae oculis objectae, agitatio labii inferioris, multum ac tenue sputum ex ore effluens, nauseaac fastidium. Nam primo ob exhalationes, quae ex humore ad ventriculum ruente in caput attolluntur, cerebrum ejusque membranae afficiuntur et vellicantur, arque hinc dolor acutus et mordicans, sicut in haemorrhagia instame tensivus, oritur. Iidem vapores et exhalationes ad oculos delati caliginem, tenebras et vertigines excitant. Humor autem acris dum ad ventriculum movetur, eum, ejusque os, praecipue superius, quod exquisito sensu praeditum est, vellicat; unde fastidia, oris ventriculi dolor, tenuisque sputi copia provenit, et ob communitatem tunicae, quae faucibus, gulae et ventriculo continua est, labrum inferius concutitur atque agitatur. Solet et accidere rigor aut horror, et hypochondriorum frigiditas; quae eveniunt ob motum humoris acris et biliosi per partes sencientes ac membranosas ad ventriculum et partes supepiores, ob quem etiam calor nativus ad interiora contrahitur; pulsus fit durus atque inaequalis, quod cor afficitur ab ore ventriculi: accedit difficultas spirandi, ob musculos thoracis, quibus similiter impertitur affectus oris ventriculi. Complexus est haec omnia Hippocr. 3. progn. text. 30. Si quis, inquit, per febrem non exitiosam dixerit, se caput dolere, aut etiam tenebricosum aliquid ob oculos obversari, aut si oris ventriculi mosus in eo extiterit, biliosa vomitio adveniet: si algor quoque prehenderit, et interiores ilium partes frigidiores fuerint, adhuc vomitus citius aderit: si quid vero bibat esitetque sub hoc tempus, per quam cito vomet.

Excretionis albi critica signa. Si vero per excretionem alvi crisis furura est, manifestum, exquisitum et proprium signum, ut docet Galenus, 3. de cris. cap. 11. nullum est, sed ex eo, quod adsunt quidem crisis signa, desunt autem signa vomnitus, vel figuxus sanguinis, vel sudoris, profluvium alvicolligere licet. Quanquam etiam, si nullum horum signorum, adsit, nondum hoc tantum, sed etiam per haemorrhoides, et mulieri bus per menstrua crisin fieri posse arguit: quae tamen distingui possunt per sua signa, de quibus postea dicetur. Sunt etiam quaedam hîc signa, quae non immerito considerantur, qualia proponit Hippocrates in Coacis, dum inquit: Quibus ructus, status, strepitus et instatio ventris, his alvus perturbatur. Haec enim omnia humoris ad interiora et ad alvum inclinationem monstrant. Ructusque et flatus et strepitus generatur et crassiore spiritu, qui dum per superius orificium ventriculi extruditur, ructus excitat; dum vero per anfractus intestiorum errat, nec erumpit, strepitus quidam excitatur; modo tenuis ac sonorus, dum per tenuia intestina; modo cum murmure quodam, dum per crassiora atque ampliora intestina vagatur. Ex eodem quoque spiritu crasso, dum non excernitur, venter attollitur atque inflatur. Et quidem solitum illum, quem humor et flatus per crassa intestina excitat, ficta voce appellant, qui certissimum excretionis alvi signum est, et excrementummentum humidum subesse significat. Quae omnia confirmantur, si die indicatorio aliqua ad hanc excretionem naturae inclinatio praecesserit; atque aeger etiam tempore sanitatis huic evacuationi sit assuetus. Addi his posse videntur ea, quae habet Hippocrates, 4. aph. 20. Si citra febrem tormina adsint, et genuum gravitas, et dolor lumborum, per inferiora purgatione opus esse significat. Etsi enim in hoc aphorrismo de iis, qui citra febrem purgatione per alvum opus habent, loquatur: tamen ad febricitantes quoque commode haec tracudi possunt. Nam biliosus humor copiosus per alvum dejici vix potest, quin aliqua mordicationem et tormina intestinis excitet. Lumborum quoque dolor, genuumque gravitas accidere solet, materiâ ad inferiora descendente. Quanquam enim tensio circa spinam, in mulieribus menses, in viris haemorrhoides praesagire solet: aliquando tamen etiam alvi dejectionem praesagire potest, ubi materia ad crassiora intestina fertur, quae in lumbis vertebris connectuntur. Urina interdum etiam supprimitur, aut parcior redditur. Ut enim, secundum Hippocratem, 4. aph. 83. mictus noctu plurimus parvam dejectionem significat. Ita contra, si urinae supprimantur, aut parcius reddantur, copiosiorem alvi dejectionem indicant. Potest tamen urinae retentio etiam sudorem significare. Quamobrem spectare alvum oporter, qui ub laxa est, dejectionem; ubi adstricta, sudorem significari ab urint retentione desponstrat.

Per urinam futura exeretionis signa. Per urinam futuram excretionem autores eodem modo per absentiam signorum, quae alios crisium modos indicare solent, cognoscere docent. Fiet nimirum per urinam crisis, si crisis speratur, et absint signa haemorrhagiae, sudaris, vomitus, alvi dejectionis, haemorrhoidum, mensium, atque inprimis capitis, hypochondriorum, ventriculi, intestinorum dolor absit; aegri non vehementer jactentur, nec valde sint inquieti. Adsit vero quaedam hypochondrii gravitas, et circa vesicam inflationis sensus; ac postea incipiat urina augeri, dejgectio vero retineri, et aeger, dum mingit, ardorem quendam urinae percipiat.

Crisis per menses fuitura signa. Crisis per menses futura utagnoscatur, primo videndum est, an aliarum evacuatianum genera, haemorrhagiae, sudoris, vomitus, alvi dejectionis, absint. Tum enim, si de, crisi suspicio est, per mensium profluvium sperari potest. Atque inprimis si tempus, quo fluere solent, adsit, et reliqua respondeant: praecipue si concurrat lum borum aestus et gravitas, et hypogastrii tensio ac dolor, qui solet fieri ob copiam sanguinis eo confluentis, et venam cavam, quae ad lumborum vertebras descendit, distendentis. Quaerendum quoque est ex aegrotante de aliis symptomatibus, quae instante mensium fluxu familiariter pati solet: cum aliis venter, aliis crura, aliis uterus, aliis etiam os ventriculi doleat. Haec enim si postea, crisi instante, conspiciantur, magis Medicumconfirmant, et indicant eam per menses futuram.

Per haemor thoides futurae crisis signa. Per haemorrhoides tandem rariores fiunt crises. Quia non omnibus haec evacuatio familiaris est. Quibus tamen aliâs per haemorrhoides sanguis fluere solet, in iis etiam crisis per haemorrhoides sperari potest si reliquarum excretionum, quas jam saepius nominavimus, signa absint atque aeger aestum aliquem circa spinam dorsi, aut dolorem, aut tensionem lumborum, vel dolorem in ab domine percipiat.

Interdum tamen accidit, ut non solum per unam, sed et plures partes ac vias critica evacuatio a natura instituatur: quamobrem danda est opera, ut tales quoque crises, quae per plures excretiones fiunt, cognoscantur. Cognoscuntur vero ex signis plurium excretionum concurrentibus. Exempli gratiâ, si adsit capitis et colli dolor, facies rubicunda evadat, arteriae temporum micare incipiant, oculi caligent, hypochondrii fiat distensio, respiratio subito reddatur difficilior, urina supprimatur, rigor vehementior exoriatur, pulsus fiat undosus, cutis mollior et humidior; et alia signa, quae vomitum, alvi fluxum, mensesque et haemorrhoides significare solent, absint: crisin per haemorrhagiam narium et sudorem futuram indicio est. Eodem modo si sudor cum vomitu, aut mensibus, aut alia excretione conjungatur, signa conjuncta apparebunt.

Jam etiam, in quem praecipue locum Quo loco sit futurus abscessus. Natura materiam morbificam sit translatura, et quo in loco sit abscessus futurus, videndum est. Scribit de hoc Hippocrates, 2. prognost. text. 66. Abscessus, inquit, oriuntur, hi in locis inferioribus, in quibus calor quidam evidens ilia fatigat; illi in supernis, in quibus ilia sine tumore et sine dolore perfestunt. Et, 4. aph. 31. scribit qui per febres lassitudinem sentiunt, iis ad articulos et juxta mammillas potissimum abscessus fiunt. Et eodem in libro, aph. 33. Si quae ante morbum pars laboraverit, ibi morbi sedes erit. Addit Galenus, 3. de cris. cap. 11. haec: ubi morbus non fuerit valde diuturnus, si subita difficultas anhelitus aegroto superveniat, mox quiescat, eamque gravitas capitis ac dolor subsequatur, et gravis somnus ac surditas; Huic in glandulosis carnibus post aures necesse est abscessus fieri. Et de ab scessibus post aures, seu de parotidibus ha bentur plura, 3. prorrh. at. 62. usque, ad finem libri. Nimirum ex materiae vel sursum vel deorsum inclinatione ad partes superiores vel inferiores abscessum, futurum conjici potest. Et materia si sit tenuis, potius movebitur in partes superiores, quam inferiores. Et si natura sit fortis, potius versus inferiora, et procul a visceribus, quam versus superiora materiam depellet.

NOn vero sufficit scire crisin futuram esse, sed inprimis necessariumest, cognitum habere, quo tempore crisis futura sit. Ita enim Medicus rerum suarum rationes rectius inibit, atque omnia circa aegrum melius ordinabit. Pendet autem tota fere de tempore crisis praecognitio ex status praecognitione; de quo supra dictum. Quapropter maxime Signa, e quibus tempus crisis cognoscitur. necessaria hîc saltem afferemus Praecipua autem signa, e quibus tempus erisis cognoscitur, sunt signa coctionis et cruditatis. Nam in morbo salutari non fiet crisis, nisi signa coctionis in aliquo die indicatorio vel decretorio prius apparuerint: et quidem si coctionis notae sint evidentes, et plane de salute spes sit, proximo septenario crisis instituetur. Quarto die crisis futurae signa. Si itaque primo die signum coctionis manifestum appareat, et reliqua omnia nihil periculi portendant, morbi solutio et crisis quarto die speranda est. De quo Hippocrates, 3. prognost. aph. 2. Simplicissi mae febres et sigis firmatae securissimis, quarto die aut citius desinunt. Si vero primo die non appareat manifestum coctionis signum, alii dies consulendi sunt, et si signum in aliquo dierum decretoriorum appareat, proximo quaternario crisis speranda est.

Septimo fulura crisis signa. Itaque si quarto die signa coctionis appareant, speranda est crisis in septimo: quod docuit Hippocrates, 4. aph. 71. Quibus die septimo futura est crisis, iis urina rubram die quarto nubeculim habet, et caetera pro ratione. Atque ita deinceps. Quae autem sint signa coctionis, dictum est supra.

Deinde cum signis coctionis con jungenda sunt ea, quae morbi idea, magnitudo, motus et mos suppeditat. Nam acutorum morborum non omnium est eadem ratio. Sunt quidam acutissimi, qui uno, vel duobus, vel tribus, vel ad summum quatuor diebus judicantur: de quibus, allegato toco, Hippocrates; Simplicissimae febres ac signis firmatae securissimis, quarto die, aut citius desinunt. Ut autem cognoscatur, quae febres mites sint, quae mitissimae, quae malignissimae: vires signorum, quae salutem et mortem praesagiunt, perspectas habere oportet.

Sunt deinde alii morbi, qui ad septimum usque diem extenduntur; alii qui ad decimum quartum. Si quis enim acuta febre laboret, nullum autem adsit lethale signum: neque etiam ulla conctionis nota: huic in quarto crisis non accidet. Quapropter videndum, an sicut nulla adest coctionis nota, ita etiam nullum longi temporis signum adsit. Hoc enim si absit secundo quaternario morbus judicabitur. Quod si longi temporis signa adsint, etiam septimum diem excedet: quantum vero excendetur, non licet primis diebus cognoscere, sed sequentibus. Singulis enim quaternariis signa sunt consideranda, et, ut Hippocrates, 3. progn. aph. 6. docet, a primo die animadvertere oportet, et singulis quaternariis considerare. Ita enim non latebit, quo morbus vertetur. De quo legatur integrum c. 13. l. 1. de dieb. decret. Morbi motus etiam crisis tempus docet, cum monstret,utrum crisis die pari vel impari sit futura. Nam, ut est apud Hippocratem, 1. Epid. com, 3. t. 13. Quae paribus diebus accidunt, paribus diebus judicantur: quorum vero sunt in imparibus accessiones, imparibus judicantur. Cum enim natura, a materia morbifica stimulata, soleat eam expellere; magis vero irritetur die paroxysmi: natura in paroxismis crises instituere solet; adeo, ut Galen. 3. de Cris. c. 3. scribat, Archigenem in tota sua vita bis tantum observasse in die leviori crisin fieri, se vero semel tantum.

Consideranda quoque ipsius morbi tempora. In salutari enim morbo crisis perfecta non accidit ante statum: imperfecta vero etiam in augmento. Crises vero exitiales fiunt vel in principio, vel in autmento. In principio quidem, si morbus sit vehementissimus, et vires valde debiles: in augmento vero, si vires non adeo sint debiles. Tum enim aliquandiu se morbo opponunt, sed tamen paulo post succumbunt. Ex his signis omnibus, quae nimirum a cruditate et coctione, morbi ideâ, magnitudine ac motu desumuntur, conjunctis, adhibitâ etiam consideratione temporis, anni, regionis, aetatis, temperaturae aegri et similium, qua ratione tempus crisis investigari possit, docet Galenus, cap. 4. l. 3. de Cris.

Iam instantis crisis signa. Jam vero instare diem crisis, monstrant signa critica dicta, quae supra etiam et Galeno, lib. 3. de Cris. c. 2. enumeravimus; quae reliqua, quae hactenus recensita sunt, signa confirmant. Hinc, ut Hippocrates, 3. aph. 13. habet, Quibus crisis futura est, nox, quae accessionem praecedit, gravior esse solet; quod si de die appareant talia, crisis in nocte speranda est. Quapropter haec signa diligenter consideranda sunt. Nam si animad vertantur in aegro , vigiliae, deliria, graves somni, difficilis anhelitus, vertigines tenebricosae, difficiles sensus, dolores capitis, colli et stomachi, et multorum aliorum membrorum, aurium sonitus, varii ante oculos appareant splendores, lacrymae involuntariae effluant, urina retineatur, labrum agitetur, aut aliquid aliud tremulum fiat, oblivio et praesentium ignorantia, vel vehemens accidat rigor, accessio plurimum consuetam anticipet horam, et multus aestus, sitisque intolerabilis sequatur, aegri clament ac saliant sicut furentes, neque possint in eodem situ recumbere; atque signa future criseos precesserint: paulo post crisin futuram indicio sunt. Ac post talia signa vel repente multus sudor erumpit, vel vomitus non paucus insequitur, aut venter subito solvitur, aut abundans fit sanguinis fluxus, aut plura horum accidunt. Si vero non statim tale quid eveniat: nunquam tamen ultra septimum, his signis apparentibus, crisis differtur; quod docet Hippocrates, 3. Progn. tex. 31. Si quis, inquit, coepit dolere primo die, quarto premitur magis, septimo liberatur. Plurimi vero eorum incipiunt dolore vexari tertio die, quinto conflictantur magis, deinde liberantur nonâ aut undecimâ.Quod si quinto die incipiant dolore vexari, et alia quoque secundum rationem ipsis accidant, decimo quarto morbus judicabitur. Nimirum crisis terminus fere longissmus ab eo die, quo inceperint apparere signa critica, est dies septimus. Sed si appareat aliquod manifestum signum, ex quo constet coctionem incepisse, et morbum jam augmentum attigisse: proximo quaternario crisis fiet; cum natura in morbis salutaribus intra quaternarium reliquam coctionem soleat absolvere.

Saepe autem non solum diem, sed Horae, quae futura crisis signa. etiam horam crisis, morbique mutationes praesagire licet. Nam si ex praecedentibus cognitum habeat Medicus diem futurae crisis, morbique exitus: videndum est, quâ diei horâ paroxysmus advenire soleat, et quod paroxysmi tempus aegro sit gravius. Illud enim tempus praecipue observandum est.

Verum de toto hoc praedictionis genere illud conclusionis loco tenendum est; quod crisin perfectam et optimam certius praecognoscere licet: omnia enim signa in talibus morbis statim ab initio secura videntur. Reliquas vero crises artificiosâ saltem conjecturâ cognoscere licet. Quapropter nisi quid firmiter et certo praesagire possimus, satius est, tacere, quam temere praenunciantem falli.

Etsi enim impendentium aegro casuum, ac temporis, atque inprimis diei et horae, qua in morbo mutatio futura est, praedictio divinitatis quasi cujusdam opinionem in animo vulgi parere, et hinc Medicus, ut rerum ab ditarum atque obscurarum peritus, suspici et praedicari soleat, et confidentiam in aegris erga Medicum pariat: tamen eandem etiam, si eventus praedictioni non respondeat, imminuere potest. Non autem semper respondere posse, ipse monuit Hippocrates, qui, 2. aphor. 19. scribit: In marbis acutis non amnino certas esse mortis aut salutis praedictiones.

Signa stabilis et instabilis mutationis morborum. Tandem etiam circa Crises et morborum mutationes stabilitas eventus perpendenda: Saepe enim mutatio in statum meliorem constans; Salus etiam et morbi terminatio adeo firma est, ut nihil mali amplius metuendum sit, sed homo jam liberiori victu uti, et ad consveta negocia dimitti possit: interdum vero mutatio instabdis est, ita ut levi de caussa morbus revertatur, et propterea ad hoc praecavendum exquisita victus ratione opus sit.

Cognoscitur autem stabilitas vel instabilitas eventus ex morbo et natura. Natura enim robusta stabilem salutem et in melius mutationem significat. Colligitur autem hîc natura robur ex caussis, quae sunt calidi innati robur et bona corporis constitutio; et ex effectis, cum scilicet et actiones omnes, et qualitates corporis, et excreta, ac retenta, secundum naturam sese habent, neque aliquid praeter naturam restat. Si n. aliquid symptomatum supersit, utcibi fastidium, sitis, dolor: imbecillitatem naturae et recidivam denunciant. Pertinet huc et Crisis conditio. Nisi enim omnes bonae crisis conditiones adsint, morbi reditus metuendus.

Morbus ob humares praecipue, a quibus ortum habet, stabilitatem vel instabilitatem salutis denunciat. Tenues enim et calidi humores cum facile vel evacuentur vel alio transferantur, stabilem eventum significant: Frigidi vero et crassi, cum non facile toti excernantur, vel alio transferantur, fed plerumque aliquid de relinquatur, salutem inconstantem et recidivam praesagiunt, secundum 12. aphor. ses. 2.

Eodem modo mutatio in meliorem vel deteriorem statum ex collatione, ut modo dictum, naturae et morbi colligitur: Natura enim fortis mutationem in melius constantem indicat: in deteriorem vero statum mutatio stabilis indicatur, ubi natura debilis et morbus validus est. Quo etiam faciunt dies Critici. Si enim mutatio morbi in melius vel deterius die Critico facta est, stabilis judicatur: contra quae diebus non Criticis accidit, instabilis

FINIS LIBRI TERTII.