TERRASSONIUM vulgo Terrasson, oppid. Petrocorii, ad Veseram fluv. in limite Lemovicensi, 3. leuc. infra Brivam Curretiam in Occidentem, uti 5. a Tutela.

TERRENA Opera apud Vitruvium, dicuntur ligna, quae in fundamentis ponuntur et terra obruuntur, de quibus vide Salmas. ad Solin. p. 1034. At Terreni Pisces Plinio sunt, l. 9. c. 57. qui prope rigua Babylonis decedentibus fluviis, in cavernis aquas habentibus remanent. Sed et, qui cavernas sibi faciunt, circa extremas fluminum oras, quique in altis scrobibus effodiuntur, etiam ubi nullae restagnant aquae, quales in multis locis pisces olim reperiebantur, hodieque reperiri aiunt, Graeci e)ggei/ous2 vocant, ut docet apud Athenaeum, l. 7. Timaeus. Idem Plinius, l. Eod. c. 16. terram vocat vadum maris excavatum, quo per hiemem piscium quidam conduntur: terra quidem, hoc est, vado maris excavato condi per hiemes teorpedinem, psittam soleamque tradunt. Quos pisces itidem terrenos liceat nominare. Quin et sic non inepte dicantur, qui in terra haberi nutririque solent, in piscinis scil. longe a mari factis, ad differentiam marinorum et qui in pelago degunt. Terreni enim illi potius, quam marini pisces, qui in piscinis nutriuntur, imo nullo modo marini: piscinaeque terricipinae nuncupatae, quod intra terram constitutae essent et terra conciperentur, uti est apud Isidorum, in Glossis. Quemadmodum hodieque Galliae rustici Fossas, quae in agris fiunt, ad accipiendas aquas, terrata et terralia vocant. Hinc Tertullianus muraenam piscina conclusam terrenam vocat, ad discrimen marinae, quae in alto degit et aqua sua fruitur, d. l. ad quem vide Salmasii Notas.

TERRICULAE in versu Lucilii apud Lactantium, l. 1. c. 21.

Idola dicuntur, seu facies batbarae, quas terrendis pueris Veteres pingebant; uti de Batavo vultu testatur Martialis, Apophoret. l. 14. Epigr. 176.

Ubi quod rufi ait, nota personas quoque seu larvas histrionicas *yimmuqi/w| et minio ac quasi ceroto sanguineo ac rubro plerumque lini consuevisse, ex Heraldo, ad Arnobium l. 6. ubi hic, Inter Deos videmus vestros leonis torvissimam faciem, mero oblitam minio -- Ergo et incaelo habitare dicendus est Deus talis -- per sona et sacies sola, fremebundis hiatibus, torvis rictibus, sanguineo de ceroto. Vide suprae in voce formido, it. Larvati, de terriculamentis autem, quae veteris aevi Duces galeis addebant, ad hostes, quaeque hortis templisque imponi solent, ad aves terrendas, supra ubi de Casside et Galea, nec non in voce Probascanion.

TERRIPAVIUM vide infra Tripudium.

TERRITORIUM non tam a terendo, ut Varroni; vel a terra, ut Frontino; vel a terrendi iure, quod habet Magistratus, ut Pomponio ICto, quam a terrendis hostibus, H. Grorio dictum. Is enim ager demum captus ac noster censetur, qui mansuris munitionibus ita includitur, ut nisi iis expugnatis, parti alteri, palam non sit aditus. Vide eum de Iure Belli ac Pac. l. 3. c. 6. §. 4. Graece e)nori/a, peri/xwros2, item e)pitei/xisma, a)gros2 e)pi\ kolwni/a|, in Gloss. Salmasius vero compo situm id vocabuli esse ait, ab antiqua voce tores seu torres, quae terminum significabat, (unde extorris exul) et terra: cui proin sic dicitur omne terrae vel agri spatium, certis terminis finitum delimitarumque, intra quod iuridsdictionem civitas aliqua habere debet. Gallis ad verbum Finagium; aliter Banleuca, quod vide: plura vero hanc in rem apud Auctorem laudatum, ad Treb. Pollionem in Tetrico Sen c. 24. ubi de Territorio veteris urbis Rom. De quaestione autem,an Territorium, vel pars territorii a populo libero aut Rege etiam alienari possit? Vide praefatum Grotium ubi supra l. 2. c. 6.

TERROR inter Martis comites, apud Homerum, Il. c. Vide supra Mars.

TERSA Leporia una ex tribus partibus Lapponiae Moscoviticae, maxime in Ortum extensa, inter Oceanum Septentrionalem et mare Album, sub Moscis; Vulgo Terskoy Leporie.

TERTA oppid. Thraciae, inter Sardicam et Philippopolim, Ptolem. Tinto, vel Tirto Moletio. Tedia aliis.

TERTIA [1] sive TERTULLA per diminutionem Bruti soror, uxor Cassii, sic dicta, quia post 2. edita esset. Haec abortum fecerat, quod queritur Cicer. Ep. 20. ad Attic. l. 14. Tertullae nollem abortum: tam enim Cassii sunt iam, quam Bruti serendi.

TERTIA [2] inter statas precum ac publicorum sacrorum horas, apud Iudaeos (qui tres earum praecipue numerant, tertiam, sextam et nonam) indigitatur voce mane, Psalmo 55. v. 18. Vespere et mane et meridie meditabor; et exprimitur diserte Actor. c. 2. v. 15. Non, ut vos praesumitis, isti ebrii sunt, quum sit hora diei tertia. Notum autem, diem a Solis ortu inchoasse, horasque inde numerare coepisse Hebraeos. Sic tertia eorum cum nostra nona conincidet: qua etiam sacrificium iuge, ex duobus agnis anniculis alter, sicut alter vespere seu circa horam eorum 9. nostram tertiam (qua et Servator noster, hoc sacrificio inprimis repraesentatus, mortuus est) masctari consuevit. Vide Franc. Burmann. Synopsi Theolog. Christ. Part. prior. ubi de Sacrificiis, et Temporibus Sacris V. T. nec non supra aliquid voce Nona. In Ecclesia Romana Tertia vocatur officium Ecclesiasticum diurnum, quod hora tertia canitur. Gregorius Turon de Iniurios. Episc. Turon. Hic instituit Tertiam et Sextam in Ecclesia dici. Vide supra ubi de Horis Canonicis. Item terta pars oblationum episcopo debita, in Concil. Aurelianensi I. A. C. 511. can. 15. At in L. Wisigothorum, l. 10. tit. 1. §. 8. nec de tertia Romani Gothus sibi aliquid audeat usurpare, portio agri est antiquis possessoribus relicta. Debellata enim et subiugata Italia, a Gothis et Visigothis ita divisi agri sunt, ut victoribus partes duae, tertia victis et in obsequium redactis priscis colonis cederet. Quod etiam burgundos observasse in Galliae, quam occuparunt, parte, docet L. Gundebalda capp. 54. 57. 79. Sic tamen, ut in hac agrorum divisione Princeps exactionem et tirubutum aliquod in veterum possessorum Tertiis sibi reservaret, quae quotannis Fisco inferrentur. Uti vero iidem agrorum partem tertiam victis relinquebant, alteris duabus sibi vindicatis: sic conta, mancipiorum duabus partibus illis concessis, sibi tantum tertiam asserebant, uti docet L. Burgund. tit. 54. §. 1. et tit. 57. Sed et Tertia dicta, quam libet homo dabat Sponsae suae ad ostium Ecclesoae, tempore desponsationis: Dos scil. rationabilis, quae tertia pars erat totius tenementi viti sui, quod tempore desponsationis habuit etc. de quibus vocis notionibus vide plura apud Car. du Fresne Glossar. Tertium vero, apud Plantavitium, Episc. Lodov.alibique tertia pars est pretii divenditi praedii, quae Domino feudali debetur: in Charta Ludovici Hutini Regis Franciae pro Normannis A. C. 1315. apud eundem, ius, quod Rex habet in forestis et silvis Normanniae, in quarum caesionibus ac venditionibus pretii tertiam partem percipit etc. Sed et Tertium defunctorum diem a Christianis olim festive habitum, memorat Ambrosius, Orat. de Theodosiii Imp. obitu. tri/ta tw=n kekoimhme/nwn appellantur in Canonibus, qui Apostolici dicuntur. Sicut et tricenarium, aliosque, de quibus suo loco. Hinc Tertiatores, quorum frequens mentio in Capitulari Sicardi Principis Benev. A. C. 836. Longobardis oppositi, forte a tertia agrorum, quam possidebant prisci incolae, victorum concessu, uti diximus. Vide Dominic. Macrum, in Hierolex. De tertiatione vero, voce Romanae Agriculturae, Salmas. ad Solin. p. 728. et seqq. nec non aliquid supra ubi de Imporcatione et Iteratione.

TERTIARA Gall. la Tercere, Azorum insul. praecipua, quae hinc Tertiariae saepe dicuntur. Media fere inter Africam et Americam Septentrionalem. Ab Ortu in Occidentem extensa per 25. mill. pass. non aeque lata. Caput eius Angra, in parte Australi 90. milliar. ab Insula s. Michaelis in Occidentem 40. ab Insul. Pici in Ortum, cum arce S. Philippi, Fortalezza di S. Felippe, prope Angram, permunita, Baudrand. Tanta est circa hanc insulam, ventorum, turbinum, imbrium procellarumque vis et potenita, ut saxa, ferrum, et quicquid ventis expositum est, arrodatur atque atteratur. Terrae motu crebro concutitur: ignes quoque et flammarum spiracula in ea videntur: fontes in ea sunt, in quibus ova velut ignis beneficio coquas. Duas habet urbes Ancam, et Villam de Prapa, Metel. Bert.

TERTIOLUS nomen monetae Mediolanensis in Charta A. C. 1171. apud Puricellum, in Ambrosiana Basil. Item accipitris minoris species, quem Galli Tiercelet vocant, apud Fridericum II. Imperatorem de Art. Ven. l. 2. c. 19. Vide supra ubi de Veterum Re Accipitraria.

TERTIUS [1] Iulianus, septimae legionis in Moesia legatus, ad quem interficiendum Aponius Saturninus Moesiae rector misit centurionem ob simultates, quibus canusam partium praetendebat. Iulianus, comperto discrimine et gnaris locorum adscitis, per avia Moesiae ultra montem Haemum, profugit, Tacit. l. 2. Hist. c. 85. Dein huc Praetura, quod transgredientem in partes Vespasiam legionem deseruisset, ablata, ut in Plotium Griphum transferretur, l. 4. c. 39. Verum mox reddita, postquam cognitus est ad Vespasianum confugisse, c. 40. Pro Tertius. lege Titius. Nic. Loydius. Vide Iulianus.

TERTIUS [2] nomen viri, Roman. c. 16. v. 22.

TERTIUS [3] Ordo S. Francisci, seu congregatio Paenitentium, non nisi saecularium primo hominum coetus fuit. Regulares dein facti sunt, sed cum luxu laxata disciplina esset, Vincentius Maslartius Parisiensis reformationi eius incubuit, A. C. 1595. Tum primum Ordinis Monasterium erectum est, in vico Franconville, inter Parisios et Pontosium: secundum in loco, dicto Piquepuz, in extremitate suburbii S. Antonii, unde vulgus illos Piquepusses vocandi occasionem sumpsit. Hodie in quatuor provincias diffusus, ultra sexaginta Monasteria numerat. Vide Morerium, in Diction. Histor.

TERTONA vide Dertona.

TERTULLIANUS Quintus Septimius Florens, Theologus, patria Carthaginensis, nobilitate insignis, varia doctrina instructissimus, floruit A. C. 200. Historia eius haec est: Presbyter Carthaginensis fuit, parte Ethnico, viro proconsulari natus, qui, sub Praefecto provinciae, cohortis centurio fuit. Ut baptismum accepit, fidei brevi ingens zelator exstitit, ingenii dotibus super omnes. Philosophiae, Legum, Historiae, Idololatriae Ethnicae peritissimus: Eloquio insignis Scripturarum callentissimus, pietate illustris. In iuventute librum de curis Coniugii scirpsit, Hieron. teste: pauloque post, de Praescriptionibus, contra haereticos, quorum catalogum ab Ecclesiae incunabulis pertexit. Dein, ut Severianae persecutionis furor inhiberetur, et calumniatorum os obturaretur, doctissimum Apologeticum Romae edidit, quem suppresso nomine, Magistratibus Iudicibusque inscripsit pre Imperatoris absentiam, in Parthia acerrime Plautiano, urbis Praefecto, in fideles saeviente. Alia quoque in lucem edidit, tum contra Apostatas, Haereticosque, Marcionitas, Valentinianos, Iudaeos, etc. quos eloquentiae fulmine, et rationum pondere prostravit potius quam convicit. Unde Vincent. Lirin. Tertulliani quot voces tot sententiae, quot sententiae tot victoriae. Tantus at Doctor Ecclesiae, o dolor! Ecclesiam tandem deseruisse potuit, an quia in Episcopatu Romano Victor ei praelatus, an quia Sedi Carthaginensi frustra inhiavit, an quod resbyteri Romam illum acrius insectarentur. Zephyrini Papae lenitate erga adulteros, quos ad publicam paenitentiam admittebat, offensus, home natura austerus, et quaesita meritis superbia elatior: Procli, qui Montani discipulus fuerat, vitam suo genio convenientiorem credidit. Cum enim contra Trinitatem et Incarnationem nihil doceret, discipulosque suos ieiuniis perpetuis, continentiae admodum rigidae, Martyrii desiderio etc. adstringeret, Montani discipulis aperte adhaesit. Obiit decrepitus. Sectatores eius Tertullianistae, iam Augustini aetate, exstincti vel conversi. Ex praecipuis illius erroribus fuit, quod Animam hominis ex traduce esse, docuerit. Opera eius cum eruditorum Commentariis, Rigaltii inprimis et Pamelii, qui videri possunt, saepiusprodiere. Sollertissimus omnium doctrianarum scrutator, impietatis omnis rigidissimus censor. Ita de eo Montacutius Anglus. Duruscule cum eo agit Calvinus: Scis, inquit, quam durus sit, et asper sermo Tertulliani, certe stridit magis quam loquitur. Quanto melius Iunius, cui dicitur Auctar antiquitate celebris, auctoritate gravis, sermonis proprietate purissimus, et scientiarum nervis insiructissimus: et Casaubonus, cui inculpatae Latinitatis auctor dicitur. Sane B. Cyprianus adeo Tertulliani scriptis delectabatur, ut quottidie aliquid eius ante oculos habuerit, servo suo inquiens; Da mihi Magistrum, i. e. Tertullianum. Vide praeter Auctores supra laudatos, Euseb. in Chron. A. C. 107. et l. 2. Hist. c. 2. Lactant. l. 1. divin. Insitit. c. 1. Hieron. c. 53. Catal. Hilarium c. 5. in Matthaeum. Niceph. Calixtum, Augustin. de Haeres. Claud. Salmasium, Petavium, etc. Alius fuit eiusdem nominis Iurisconsultus, ab hoc diversus, de quo vide Menagium Iuris Civ. Amoenit. c. 12.

TERTULLINUS Martyr, A. C. 260.

TERTULLUS [1] nomen Oratoris cuiusdam, accusatoris Pauli, Actor, c. 24. v. 1. Item Consul, A. C. 412.

TERTULLUS [2] inter adulteros Faustinae, apud Capitolin. c. 29. in Marco.

TERTULLUS [3] Qu. Flavius, Consul, cum T. Flavio Clemente, A. C. 195.

TERVA urbs Armeniae, Ptol. Vide Gerva.

TERVANNA vulgo Terovenne, urbs Episcopalis Artesiae, antea Morinorum caput, ad Legiam fluv. a Carolo V. capta et solo aequata est, in odium Gallorum, Anno quo DeLeti MorinI, seu, 1553. 1. leuc. cum dimid. ab Aria in occidentem 2. ab Audomaropoli in Meridiem 6. a Bononia in Ortum. Paucis nunc incolis constat. Sub Gallis. Moret. in Diction. Hist.

TERULUM vulgo Teruel, urbs Aragoniae, Episcopalis sub Archiepiscopo Caesaraugustano, ab Turiam fluv. ubi Alhambram recipit, 5. leuc. a Lobeto in Ortum, uti a confinio Castellae novae. Dertusam versus 24 et 18. a Valentia in Boream.

TERUNCIUS fuit primo nummulus argenteus, sicut et libella et sembella: postea dum frangi argentum in exiguitatem tantam displicuisset, retenta sunt vocabula in rationibus argenteae pecuniae, ne quid scilicet ibi nominaretur praeter argentum, etsi res esset ex aere. Quemadmodum hodieque passim nommos imaginarios in ore habemus: quos fuisse olim credibile est, nunc cum formentur nusquam, ad summulas, quas valuerunt, in ea, qua utimur, pecunia, compendio velut enuntiandas revocantur et retinentur. Et quidem summarum auctores Romae, qui aes excurrens ultra denarium, victoriatum, et sestertium, libellam, sembellam vel singulam, ac teruncium dicebant, pro asse libellam, pro semisse sembellam, pro quadrante teruncium posuere, quandiu denatius decem, victoriatus quinque, sestertius tandem duobus et dimidiato assibus aestimatus est. Postquam vero denarius sedecim, victoriatus octo, sestertius quatuor assium facti, et ad aes excurrens denarii denotandum transtulerunt vocabula et notas aerariae rationis, haeserunt in rationibus ad sestertium libellae, sembellae et teruncii, et quae pro decima, vicesima, quadragesima denarii parte in aereis nummis fuerant, easdem partes sestertii in aere sustinere iusserunt. Sic teruncius quadragesima pars sestertii esse coepit. Nomen, non a dodrante unciae, ut quidam volunt, sed a tribus unciis, quae quadrantem assis constituunt. Unde haeres ex teruncio, apud Cicer. ad Atticum, lib. 7. Ep. 2 de testamento Curii, Fecit palam te ex libella, me ex teruncio etc. Vide Frider. Gronov. de Pecunia vet. l. 3. c. 12.

TES. in nummis Constantii, Constantis, Helenae, Phocae: uti TESA, in Arcadii, Thessalonicae nota est. Car. du Frese de infer. aevi Numismat.

TESA Carmaniae urbs. Ptolem.

TESAN in tribus Iuda, Hieron. in Loc. Hebr.

TESCHINA vulgo Teschen, urbec. Silesiae, caput Ducatus cognominis prope confinia Moraviae, ad Elsam fluv. 4. milliar. Germanic. in confinio Poloniae superioris in Occasum fere 7. supra Ratiboriam in Meridiem. Olim sub Principe proprio, e familia superioris Silesiae Ducum. Auctor rami Teschinensis Casimirus II. fuit, fil. Vladislai superioris Silesiae Ducis. Hic Casimirus A. C. 1288. Wenceslao Bohemiae Regi se submisit, et sequenti anno exstinctus, reliquit ex Beatrice Brandeburgica Iohannem, cuius familia in abnepote Duce Teschinensi, Domino zatoriae, A. C. 1513. defecit: et Casimirum III. cuius filius alter Primislaus Teschinensem principatum tenuit, inde fratris Semoviti glogoviensis haeres, et postea quoque Falcoburgio, ex donatione Wenceslai Imperatoris auctus est, obiit A. C. 1407. pater Bolessai, qui Wenceslao itidem carus, Sigismundi adiutor A. C. 1417. adversus Borussos fuit. Hoc natus Bolessaus, obiit A. C. 1460. pater ex Anna Mazovia Casimiri IV. qui partem dimidiam Glogoviae suam regi Bohemiae cessit: mortuus A. C. 1528. utriusque Silesiae Capitaneus. Huius postumus Wenceslaus Adamus, Austriacis fidissimus, filium Adamum Wenceslaum successorem reliquit A. C. 1579. qui in aula Christiani I. Electoris Saxoniae educatus, postea in bello Turcico se strenue gessit, et A. C. 1617. supremus Silesiae Capitaneus constitutus, sequente anno obiit, cum ad Latina sacra transiisset: in quibus etiam, filius eius ex Elisabetha Curlandica Fridericus Wilhelmus, educatus, nostra memoria morte sua totam Micissai, cui superior Silesia A. C. 1664. sicut fratri eius Boleslao inferior, obtigerat, lineam terminavit. Vide Phil. Iacobum Spenerum Syllog. Genealog. Histor.

TESECA oppidum agri Tarvisini, iuxta quod Calorus in Anaaeum evolvitur.

TESQUA apud Papinium Statium, Theb. l. 12. v. 447.

Ubi tesca habent optimae membranae; spatia sunt campi inculta, religione quadam a coeteris distincta. Quasi tuesca Festo, a tuendis sacris; a Graeco da/skia, pro dasu/skia, umbrosa, opaca, Scaligero. Sabinam vocem esse, et quaevis inculta loca denotate, ait Scholiastes Horatii ad l. 1. EP. 15.

TESSARACOSTE Graece *tessarakosth\, intervallum inter Pascha et Ascensionem 40. dierum, unde nomen: cuius sollenne ipsa Ascensio, Scal. Vide Cael. Rhodig. Antiqq. lect. l. 27. c. 21. et supra Quadragesima.

TESSARESCAEDECATITAE vide ubi de Quatuordecimanis.

TESSELLATA Pavimenta apud Sueton. Iulio c. 46. In expeditionibus tessellata et sectilia pavimenta circumtulit: sunt materia pavimentorum, ipsa nempe sectilia, marmorisque crustae et tesserae, quas in expeditionibus circumferebat Caesar, ut, quoties castrametandum esset, pavimenta ex ist in praetorio struerentur, ab Artificibus huic rei destinatis; cum apud Vetere to\n peri\ th\n skhnho\ to/pon e)dafi/zein gregariorum militum munus fuerit, ut ex Polybio discimus. Fuere istiusmodi pavimenta in frequenti usu apud Romanos, adeo ut, cum plurima eorum essent genera, istud tamen pavimenti appellationem propriam sibi fercerit. Itaque auctor Glossarii vertit, Pavimentum, yhfolo/ghma, yhfolo/ghton e)/dafos2: et Cicero porticum domus suae pavimentatam ait fuisse, Pro domo, non simpliciter e)s2rome/nhn, sed arte pavimenti, ut Lucillius dixit. Meminit artis Seneca l. 2. Controv. 1. Augustinus l. 1. de ord. c. 1. Gregor. Nyssenus in Theod. Teronem Mart. ubi Artifex talis o) tw=n yhfi/dwn sunqe/ths2 appellatur, Alii. Idem vero et yhbobo/los2 et xondrobo/los2 dictus. Est autem yhfi\s2, item xo/ndros2, glarea et minutissimus calculus. E cuiusmodi calculis quadratis in varios colores tinctis ac artificiose inter se iunctis, structum pavimentum exprimebat varias imagines aut avium, aut piscium, aut hominum, aut alias quascumque. Unde Providentiam Dei, similitudine ab huiusmodi pavimento petita, elegantissime illustrat Augustinus d. l. Si quis, dicens, tam minutum cerneret, ut in vermiculato pavimento nihil ultra unius tessellae modulum acies eius valeret ambire, vituperaret artificem, velut ordinationis et compositionis ignarum: eo quod varietatem lapillorum perturbatam putaret, a quo illa emblemata in unius pulchritudinis faciem congruentia simul cerni --- non possunt, et quae seqq. Recentiores marmorea exempla, e)complwta\ dixere, ut vidimus etc. Ab his diversa lithostrota, quae postquam sub Sulla demum coepere, cum pavimenta tesselata iam ante Cimbricum bellum frequentata essent, teste Plinio l. 36. c. 25. lithostrota in pavimento ac solo mansere, tessellata vero ad cameras translata, et Musivi operis omnine appellata sunt. Vide Casaub. ad Suetonium, d. l. Salmas. ad Pescennium Nigrum Spartiani, c. 6. et ad Soli n. p. 1214. nec non hic passim, ubi de Calculis, Lithostrotis, Musivo opere, item in voce Pavimentum. Addam saltem, ex Plinio d. l. apud Graecos originem huiusmodi pavimenta habuisse, et celeberrimum in hoc genere fuisse Sosium, qui Pergami statuit, que m vocant, asaroton oeeon, mirabilis operis, de quo supra. Vide apud eundem. Tessellata vestimenta occurrunt l. 35. c. 9. de quibus aliquid infra.

TESSERA ab Ionico te/ssera pro te/ssara, i. e. quatuor, quod omni ex parte quadrata esset; in genere idem cum signo symboloque: Quae quanta apud Veteres in celebritate fuerit, nemo est qui nesciat, in Ludorum Hosp talitatisque ratione inprimis. Cuius figurae essent, nomen satis indicat: materia ligustrum fuit, teste Plinio, hist. Natur. l. 16. c. 18. Pignorius eburneas se vidisse ait non paucas, ac eiusmodi unicae, quam penes se habebat exemplum apposuit, in Comm. de Servis, cum inscr. *p*i*l*o*m*u*s*u*s *p*e*p*e*l*i in uno latere: in altero SPECTAVIT; et icone fuscinae trifuercae, in tertio; ac rami olivae, in quarto. Unde probat, notas illas SP et SPECT. sicut in aliis expressum ostendit, quae doctos viros hucusque torserunt, nihil aliud significare, quam SPECTAVIT: ut detur intelligi, conductos fuisse aliquos, velut ab Editore Gladiatores insignes, rude olim donatos, spectandi gratia, non pugnandi: Et sane, pergit, in his Tesseris vix aliud symbolum videas, quam fuscinarum et plamarum, quae ad ludum gladiatorium pertinent. Vulgarunt earum inscriptiones (vide Aldum in Orthogr.) alii cum titulo nescio cuius eburnei Figlini, quod ego non satis capio. Nomina, quae in ipsis leguntur, servilia procul dubio sunt ANTHUS, FAUSTUS, INGENUOS, OLYMPUS, REPENTINUS, HERMES, FELIX, PHILODAMUS, PHILARGYRUS: et me iudice, non alios innunt, quam tesserarios nostros, ut is, cui Tessera obtigerat, haberet statim in promptu nomen erogatoris familiaris. Non pugnabo tamen admodum, si quis Gladiatores, qui spectabant, interpretetur: pronior utique in priorem illam seu divinationem, seu coniecturam. Ut ut res sit, illud profecto statuendum videtur, huiusmodi Tesseras in usu fuisse, ut Spectatores inde aliquid lucrarentur. Martialis l. 8. Epigr. 78. v. 9.

In quae verba sic Turnebus, Adv. l. 29. c. 9. In sphaerulis, inquit, seu tesseris ligneis, quae spargebantur in Populum, inscripta sunt munera vulgo cessura vel visarum et praesentium; vel absentium ferarum aviumque. Tesseras ergo et sphaerulas seu globulos populus rapiebat, quum iactarentur, et quod quisque in Tessera signum habebat, illud accipiebat ab Imperatore ut si inscriptus esset cervus, equus, domus; domum, equu vel cervum, a Caesare vel Munerario acciperet. Missilia itaque rem ipsam spargabant et mittebant: Tesserae promittebant. Ita non lacerabatur rapientium manibus absens avis, et implebat sinus securos. Et sic demum intelligitur, quod est apud a. Gellium, l. 10. c. 27. de Q. Fabii Epistola ad Carthaginenses missa, M. Varro autem non hastam ipsam, neque ipsum caduceum missa, sed duas Tesserulas, in quarum altera caduceum, in altera simulacra hastae fuerunt incisa. Ad easdem videtur respexise Claudian. de laud. Stiliconis Panegyr. 3. v. 345.

Descripsit autem hic Diptycha, quorum meminere Valentinianus, Theodosius et Arcadius A. A. A. Illud etiam constitutione solidamus, ut (exceptis Consulibus ordinariis) nulli prorsus alteri auream Sportulam et Diptycha ex ebore dandi facultas sit; cum publica celebrantur officia, sit Sportulis nummus argenteus, alia materia Diptychis. Et Symmachus, l. 2. Ep. 80. Quaeso igitur, ut eius nomine Diptycha et Apophoreta suscipere dignemini, qui apparatui eius plura et praeclara tribuistis, praeterea. Domino et Principi nostro, ad referendam largitatis eius sedulam magis, quam parem gratiam; auro circumdatum Diptychum misi, coeteros quoque amicos eburneis pugillaribus et canistellis argenteis honoravi. Et hae Tesserarum epigraphae explicant nobis sententiam Theodosii et Valentiniani, l. 3. C. Theodos. de divers. resc. Perissochoregiae nomen penitus amputetur et tesser ac designentur, et nostrae pietalis nomine censeatur: quod est, felici nomine pietatis nostrae impresso signentur, ut Imperator zeno loquitur, l. 10. C. de aquaeduct. l. 11. Non enim satis erat, ut Honorianae appellarentur. Vide Pignorium, locopraef. Hospitalitatis Tesseras quod attinet Veteribus usitatissimas et Hoero saepius memoratas, erat itidem ex ligno; aliave quandoque materia: quae in duas divisae partes ius inter duos hospitii firmabant, ad posteros quoque transmittendum. Hinc apud Plautum, Poenul. Actu 5. sc. 1. v. 25. is, qui Antidomo hospite usus erat, post huius obitum, filium eius adoptivum, certa hospitii spe adiit, Deum, inquiens, hospitalem et tesseram mecum fero: Contra fidei in hospitem violatae reus, Tesser am hospitii confregisse dictus. Qua de re vide plura supra, ubi de Hospitibus. Praeter has Tessera frumentaria saepius occurrit; apud Suetonium inprimis. Cum enim lege Gracchi esset obtentum, ut frumentum populo divideretur, et quidem senis aeris trientibus in singulos modios veniret; P. autem Clodii rogatione effectum esset, ut gratis daretur: Octavius Aug. ubi Imperium adeptus est, summopere curavit, ut illud institutum observaret, hacque liberalitate Populus benevolentior ei redderetur. Ideoque ter in annum quaternum mensium Tesseras dare destinavit, desiderantique consuetudinem veterem concessit rursus, ut suis quisque mensibus acciperet. Sueton. in eo, c. 40. Atque insuper Praefectum frumenti Populo dividendi constituit, Fuere autem hae Tesserae signa, quae qui exhiberent, frumentum Romae accipiebant. Hadr. Turnebus, Adv. l. 19. c. 26. existimat, fuisse frustilla lignea quadrata, certa insignita, et notata forma, quae data sint iis, quibus ius fuerit petendi frumenti publici, ideoque a Graeco te/ssara, uti dictum, derivat. Hoc certum, est, et ipsas minutas fuisse, Tesserulas proin Persio dictas, Sat. 5. v. 74.

An autem eodem reserendi sint parvi globuli lignei, de quibus Ioh. Xiphilinus, Epitomator Dionis, dubitat pignorius, forma reclamante. interim cum videamus non raro transire in aliam figuram res, quae ab arte sunt, manentibus tamen primigeniis nominibus: non temere sfai/ria haec Dionis e numero Tesserarum eximenda videntur. Accedunt ad ea, eburnea quaedam circularia segmenta, notis numeralibus inscripta: de quibus Romae erutis A. C. 1607. Pignorius quaedam ex archetypis expressit in suo de Servis Comm. vide quoque supra Globuli. Ab his Tesseris Frumentariis, an diversae fuerint Tesserae nummariae, an hae in vicem frumenti datae, quarum idem Suetonius, ubi supra, meminit, quaerunt Eruditi: ad inopiam certe Plebis sublevandam et illas fuisse adhibitas, ibi legimus. Vide Ioh. Rosin. Antiqq. Rom. l. 7. c. 34. Thomam Godwyn. Anthol. Rom. l. 2. Sect. 3. c. 13. Is. Casaubon. ad Severum Spartiani, c. 23. ubi tesseras has frumentarias choenicaris fuisse cum Guil. budaeo statuit, Salmas. ad Aurelian Vopisci, c. 35. Alios; nec non supra passim, ubi de re Annonaria et Frumentaria Veter. item in voce Ligustrum item Panis. De Tessera Militari, infra dicemus: de Tesseris Vestium seu Scutulis quadratis videl. clavis, quae vestibus intexi apud Veteres quoque solebant et Graecis ku/boi, pli/nqoi, r(o/mboi, infimae Latinitatis Auctoribus tabulae dicuntur (sicut rotundi clavi in iis, oculi Lathinis, Graecis sfragi=des2, ke/gxroi et kegxrw/mata dicti sunt) egimus supra non uno loco. Addam Plinii locum de Zeuxide Pictore, l. 35. c. 9. Opes tantas acquisivit, ut in ostentatione earum Olympiae, aureis literis, in palliorum tesseris, intextum nomen suum ostentarit. Sed et ad mandata perferenda tesserae adhibitae, ut ex Livio discimus passim. Qua notione vox exstat apud Sueton. Galba, c. 6. sollenni forte spectaculo plaudentes inhibuit, data tessera, ut manus paenulis continerent. Ubi tesseram vocat Ducis praeceptum, quod ab iis, qui proximi erant, primo exceptum per successionem ad omnes pervenit: nec refert sive id voce datum est, sive in pittacio scriptum. Utroque enim modo fieri solitum. Casaubon. ad loc. In divinatione quoque per Sortes, quam vocem supra vide, ubi grammatei=a huiusmodi tesseras Graecis dictas esse vidimus. Ad debiti porro memoriam servandam. Vide supra Talia. Ad alia item: cuiusmodi Tesserarum magnam copiam adfert Tomansinus, de Tesseris hospitalitat. non ita pridem iuris publici factus, e quo duas mutuo sumptas transtulit Andr. Frisius, in ultimam Pignorii editionem unam cum inscript. MANLII MARTIALIS spectaculis destinatam; alteram, quam amatoriam fuisse amantiumque nomina peculiaribus intricata notis exprimere, arbitratur Olaus Wormius, in Monum. Dan. l. 22. etc. Hinc Tesserarii in familia dicti, qui adferentibus Tesseras, quas acceperant, frumentum, nummos, vestem, gemmas, mancipia, iumenta, et coetera huiusmodi vicissim erogabant. De iis exstat vetus Romae Inscr. Symphoro Tesserario Ser. Caesaris de domo Gelotiana fecit Philodespotus ex Hermaeo Fratri b. m. apud eundem Pignorium, ubi supra.

TESSERA Militaris Palamedis inventum, Plin. l. 7. c. 56. tabella erat inscripta, quae Sole occiduo a Tribuno accepta ferebatur ad signorum Principes, rursumque ad Tribunum redibat, unde is omnibus datum esse signum cognoscebat, necedum se intendentibus tenebris, perque omnes ad se pervenisse, Cael. Rhodig. l. 27. c. 21. platei=on vocat Polybius, quod taleola esset vel tabella lata inscripta; item culi/fion, quod e ligno. Parthenii Spartani luto eius vice, alias Spattani arundine, usi sunt: Speptem Persae, dum Magos noctu adoriuntur, nodum posticum tiarae in frontem, eodem fine reiecerunt; nonnumquam et voce seu clamore, buccina, antiquitus scil. dabatur. Nempe hoc bellico symbolo signoque socii milites dignosceantur ab hostibus, ut pro quibus, et contra quos, arma sumerent, haberent notum, ut hodieque fieri videmus. Dabatur autem illa celerrime. Statius, Theb. l. 7. v. 236.

Et quidem Iphicrates militibus suis dedit tesseram, Mercuium Philium; Iulius Caes. Victoriam, Pompeius M. herculem Invictum. In Pompeii Iunioris castris tessera fuit, Pietas; in M. Antonii Lardeus, Syllae Apollo, ut et Bruti in Philippicis. Augustus Venerem dedit Genetricem, Nero Optimam matrem, Autoninus aequanimitatem, Severus Laboremus, Pertinax Militemus, Manuel Comnenus Ferrum; Christiani in orientem militatum proficiscentes, Deus vult etc. Sed et Cyri tessera fuit, Iuppiter belli socius et dux, Demetrii Poliorcetae Iuppiter et Victoria, Antiochi Soteris adversus Galatas moturi, Benevalere etc. Vide Alex. ab Alexandro, Genial. Dier. l. 4. c. 2. Hanc qui militibus tribuebat ac per contubernia militum praetorianorumque nuntiabat, Tesserarius itidem dictus est, apud Romanos, cuius officii mentio non infrequens in veteribus Inscr. Sic legimus, TESSRARIO. OPTIONI FISCI. CURATORI. Item IN. EIS. TESSERARIO. OPTIONI. VEXILLARIUS, apud Salmas. Not. ad Adrian. Spartiani, c. 11. In quarum illa miles ex Tesserario promotione factus Optio et postea Procurator Fisci: in hac ex Tesserario item Optio, inde Vexillarius factus, indigitatur. Vide hanc in rem apud eundem, ibid. plura, nec non apud Lipsium de Militia Rom. l. 5. c. 9. et ad Polyb. Bernartium ad Statium init. l. 10. Alios infra itidem voce Vigil. Tesseras vero dare non esse Imperatorum, sancit Leo Imp. in Tacticis c. 20. v. 180.

TESSERAE nomen ludi apud Veteres multum usitati. A. Gellius, l. 1. c. 20. *ku/bos2 est figura ex omni latere quadrata: quales sunt Tesserae, quibus in alveolo luditur: ex quo ipsae quoque appellatae ku/boi. Ubi Tesseras sive cubos a cubo denominari scribit: aliis Tesserarum figuram, quae cubi appellantur, cubo nomen dedisse existimantibus. Quale id ludi genus fuerit, non adeo obvium: Dempsterus cumTalis confundit, uti visum; At numerus Talorum maior. Martialis, l. 14. Epigr. 15.

Talis enim ludebatur quatuor, tesseris vero duabus, ad summum tribus. Et distinguit Gellius, l. 18. c. 13. Talos aut tesserulas: ut alia omittam. Gronovius hoc nomine intelligit Ludum duodecim scriptorum, admodum similem illis, qui hodie Trictrac; aut Verkeeren aut Lurtschen aut simplicius genus Aus und ein Gallis Germanisque utrisque appellantur. Et certum in tabula lusoria, ut apud nos, sic olim apud Veteres duplicem praecipue lusum viguisse, Calculorum seu Latrunculorum et Tesserarum, quem et Tabulae lusum simpliciter nominabant; in quo calculi quoque adhibiti. Mittebantur itaque Tesserae vel iactabantur per pyrgum seu fritillum, (praeter pyrgum etiam yhfobo/lon habet Ioh. Antiochensis) ut hodieque inter collusores diffidentes: Calculique dabantur et movebantur in eadem tabula vel alveo lusorio, notato duodecim lineis, sive scriptulis utinque, Martailis, l. 14. Epigr. 17.

Per quae collocabantur et procedebant calculi, prout illos Fortuna iactus et ars iactum disponentis iuviset: Calculum vero reducere licitum non erat, nisi adversarius concederet. Erant calculorum triginta, quindecim russei seu nigri et quindecim albi: Tesseris vero plurimum duabus, interdum et tribus utebantur. De illis cento Virgilianus,

De istis, Seneca in ludo de morte Claudii, extr.

Seriem linearum seu scriptorum, Iter Petroniu; Tramitem vetus Epigr. vocat; quem qui occupasset, et adversarium cum calculis in sua parte frequentibus, minimum uno, reliquisset, victor erat: Quod Petronius omnium testorum iter consumere, ait, vide Ioh. Frider. Gronov. de Pecunia vet. l. 3. c. 15. et supra, ubi de Scriptorum duodecim ludo. Inventorem Ludi, Graec. th=s2 pettei/as2, Palamedem faciunt plurimi. Nonnulli de Latrunculorum id concedentes ludo, Tesserarum ludum ab Aegyptiis ortum fuisse, contendunt ex Platonc in Phaedro: Nam pettei/a haec cursum Solis ostendebat, per duodecim Zodiaci signa, ut Eustathius monet. Vide Anton. Thysium, Notis in Gellium, l. 1. c. 20. Salmasius duplicem apud Graecos usitatam pettei/an contendit, alteram simplicissimam, quinque solum calculis (quos Graeci pissou\s2 dicunt) ab utraque ludentium parte, absque tesseris, tractatam; alteram, longe operosiorem et ingeniosiorem, tesseris calculisque 15. utrinque ludi solitam: In illa, tabulam decem lineas habuisse, quinas ab utraque parte, et mediam inter illas, Sacram dictam, ad quam victus quasi ad ultimam anchoram confugerit; in ista, duodecim lineas sive scripta fuisse, in quibus ad tesserae iactum calculi fuerint dati: illam palamedis, hanc Aegyptiorum fuisse inventum ait. Certe Sophocles de his pessoi=s2 loquens, quos primus invenit Palamedes, semper eos a)po tw=n ku/bwn separat: Hesychius quoque, ubi pettei/an a)po\ th=s2 kubei/as2 distinguit, priori voce simplicem illam, quae meris calculis: posteriore vel simplicem item, in qua meris tesseris, vel duplicem illam, in qua et tesserae iactabantur, et ad earum iactum calculi movebantur, quamque dia\ ku/bwn pettei/an plene alibi vocat, intellectam vult. De Latrunculorum ludo suo loco. Materiam quod attinet, apud Petronium Satyr. Trimalcionem tabula terebinthina, Tesseris. crystallinis, et loco calculorum aureis argenteisque denariis, usum fuisse legimus: e'ligustro et ebore alias Tesserae frequentes, etc. Haec de ludo, in quo et Tesseris et calculis pugna fiebat: Sed et solis Tesseris non raro ludebant, et quidem tribus antiquitus; media aetate duobus, postremo aevo ad trinos redeunte. In hoc ludo, missus seu iactus duo inprimis notabiles erant, Senio et Maonas; quorum ille Graecis *kw=os2, hic *xi/os2, dictus est: Suid. in voce *kw=os, o( me/n ga\r *xi/os2 e)du/nato e(n o(/de *kw=os2 e(/c. Unde proverb. *kw=os2 pro\s2 *xi/on, de comparatione maxime imparium. An autem hi iactus a numero punctorum, an Tesserarum omnium situ, nomen nacti sint (Non enim singulis Tesseris, sed tribus, ut dictum lusisse videntur) incertum est. Interim hoc certum est, Tesseras punctis notatas fuisse, Hadr. Turnebus, Adversar. l. 5. c. 6. Quo proin trahit Gronovius versum Martialis de bisseno puncto, proxime laudatum: quae cum alii explicent de lineis seu scriptis seu grammai=s2 tabulae; ille de numeris, in ipsis Tesseris punctis ac signatis, accipit; Ita enim is, Unde numeros pro Tesseris, in quibus numerantur puncta, Ovidius l. 2. Artis, v. 203. Numerosque manu iactabit eburnos. Et nihil verius illa vulgi Interpretum sententia, in hac Tabula binis teseris ludi, sive exerceri Tesserarum et calculorum lusum, quo Tesserae summum habebant duodecim puncta, nempe si exsistant duo seniones: in quo per tesseras numerantur usque ad 12. puncta. Si plura numerari dixisset, plures forte Tesseras intellexisset, loco cit. Videtur tamen, Senio, qui alias Basilicus, item Venus, (namque nomina haec Tesserarum aeque ac Talorum ludo nonnulli communia faciunt) is dictus esse iactus, cum omnes tres Tesserae senionem ostenderent; cui Canis seu Canicula, cum nempe tres monades prodirent; opponebatur. Persius, Sat. 3. v. 48.

Quod probatur veriverbio, Aut tres sex, aut tres Tesserae: quo indigitatur, aut omnia lucrari, aut omnia perdere nobis constitutum esse. Eundem Senionem Rhodiginus Midam quoque nominatum esse, annotavit, In Tesserario ludo Midas iactus erat fortunatissimus; ex Suida, ubi ait,

Aliud significabat senio in Talorum ludo, ubi similiter felicissimus habebatur. Stesichorius iactus, cuius mentionem facit praefatus Cael. Rhodig. l. 20. c. 27. aliud ludi genus innuere videtur, in quo octonarius numerus victoriam dabat: idque ex eo, qod monumentum Poetae huius ex octonis constaret omnibus, unde Proverb. *(/apanta o)ktw/. Porro, Tesserae in conviviis, non minus quam Latrunculi frequentissimae. Iul. Capitolin. in Vero, c. 5. Post convivium lusum est Tesseris usque ad lucem. Senile inprimis expercitamentum, Cicer. de Senect. c. 16. Nobis senibus ex lusionibus multis Talos relinquant et Tesseras: apud Latinos nempe; Graecis enim puerile id etc. Vide Thom. Godwyn. Anthol. Rom. l. 2. Sect. 3. c. 13. Thom. Dempst. Paralipom. in Rosin. l. 5. c. 1. Alios; imprimis vero Claud. Salmas. qui ludum hunc Veterum praeclare illustravit, ad Flav. Vopisc. in Vita Proculi, c. 13. nec non hic passim, praesertim ubi de Alea, item in voce, Planum, Plistobolinda et Tabula: uti de voce Ambigua Lartis Tolumnii Veientium Regis in Tesserarum iactu, Legatis Romanis exitiali, Liv. l. 4. c. 17.

TESSETA vulgo Tesset, regio in parte Occidentali Biledulgeridiae, cum urbe primaria cognomine inter regnum Marochi ad Boream, Oceanum Atlanticum ad Occasum, Darham Segelmessam ad Ortum, Zahagamque desertum ad Meridiem extensa.

TESSUINUM oppid. ceni; in finibus Aprutii apud Truentum fluv. Muro Trassino Blondo.

TESTA quasi tosta, a torreo, Graece o)/s2rakon, multiplici usu inclaruit. Namque et in suffragiis testae adhibitae sunt Athenis, unde testula collabefactus, testarum suffragiis eieitus, aliaeque phrases apud Corn. Nepotem in Aristide, c. 1. et in Themistocle, c. 8. et celebre illud *)ostrakismou= nomen, de quo suo loco: et chartae loco fuere. Boum enim ossibus et testis fictilibus inscribere solitum Zenonis praecptoris dictata Cleanthem, ex Laertio discimus. Porro saltantibus Pantomimis, praeter sacabellorum crepitum, de quo supra, solebant etiam testae percuti. Vetus Scholiastes Iuvenalis ad illud, Sat. 11. v. 169.

Testis, inquit, antea percutiebant saltantibus Pantominis, quoniam tunc non erat, ut Mesochori percuterent manibus. Etiam testarum iaculatione in mare ludebant olim pueri, de quo sic Minucius Felix, Octavio, Is lusus est, inquit, testam teretem, iactatione fluctuum levigatam, legere de litore: eam testam plano situ digitis comprehensam, inclinem ipsum atque humilem, quantum potest, super undas inrotare: ut illud iaculum vel dorsum maris raderet, vel enataret, dum leni impetu labitur: vel summis fluctibus tonsis emicaret, emergeret, dum assiduo saltu sublevatur. Is se in pueris victorem ferebat, cuius testa et procurreret longius et frequentius exsiliret. Graeci e)postrakismo\n hunc lusum appellant. Hesych. e)postraki/zein, o)s2ra/kois2 pai/zein vide Paul. Leopardum Emendat. l. 6. c. 8. Desider. Heraldum, Castigat. et Notis, ut et Iac. Ouzelium ICtum, Animadversion. ad Minutium, Alios. Sed hic testa, pro calculo est seu lapillo, uti testum apud Petronium, ubi de XII. Scriptorum ludo, Dum ille, inquit, omnium testorum iter lusu consumit. Aliud erat o)s2ra/kou peristrofh\ testae conversio, indigitata Platoni, l. 7. et Polluci descripta, hoc modo: Pueri ducta in medio linea, duas in partes sese distribuebant; quarum altera intra tesiam, altera extra dicebatur. Deinde mittente quopiam ad lineam testam, utrius partis superior exstitisset aliquis, hunc insequebantur, qui illi adhaerebant reliquis in fugam conversis. Coeterum e fugientibus, qui comprehensus esset, is considebat, *)/onos2 asinus, dictus, testaque proiecta dicebat, Nox dies: nam interior testae pars pice sublita erat, quae nocti respondebat. etc. Vide Erasmum in Adagiis. Sed et saevitiae instrumenta testae. Ut enim vaecordiam Gallorum Cybeles praeteream, qui testa (quam Samiam e)piqetikw=s2 appellat Lucillius a loco, quod testa ibi optimae fierent) virilitatem sibi olim demessuere: testarum fragmenta impolita iacentibus substrata, inter Veterum tormenta, memorantur Eusebio, Histor. Eccl. l. 4. c. 14. etiam misere iam laceratis ac concisis corporibus, velut pulvillorum vicem praestitura, Epist. Seniorum Eccl. Smyrn. de Martyrio B. Polycarpi. Quin et iisdem vulnera fricabantur. Passio Tharaci et Sociorum Interrog. 1. Praeses dixit: Tollite testam, et plagam refricate. Miniutatim te exterminabo. De quo supplicii genere, in Martyres a Tyrannis crebro usitato, multis agit Prudentius, Corona Passionis Vincentii, v. 257. et seqq. ubi inter alia:

Fragmenta testarum iubet

Hirta, impolitis angulis

Acuminata, informia,

Tergo iacentis sternerent.

Totum cubile spiculis

Armant doloris anxii

Insomne quae subter latus

Mucrone pulsent obvio etc.

Vide Bochart. Hieroz. Parte poster. l. 5. c. 17. ubi illa verba Dei de Leviathane, apud Iobum, c. 41. v. 21. Pro eo (cubili, ut quidam capiunt) sunt acumina testae, explicat, Casp. insuper Barthium Animadversion. ad Statium, Theb. l. 5. v. 597. Gallonium, de Martyrum Cruciatibus, c. 6. Alios: ut et plura hanc in rem supra, in voce Calculus, Lapillus etc. uti de Testaetritae in picturis colorandis antiquo usu, supra ubi de Pictura. Nec omittendum, quod et ex testa Dii memorantur Arnobio, adv. Gentes, l. 7. Dii ex aere facti; etsta, gypso: qui et l. praec. colligati, inquit, nobilitent testulas; et coetera, quibus signa confiunt. Addo tribus verbis, testam vas vinarium fuisse, apud Martialem, l. 1. Epigr. 27. v. 7. testa mensas suas fulcire consuevisse pauperes, l. 2. Epigr. 43. v. 10. iisdem urinam excepisse fullones: l. 6. Epigr. 93. v. 2. Sed et in angiportis paratas fuisse iis, qui illam emittere cupiebant. Unde idem, l. 12. Epigr. 48. v. 5. s. statim a cena nullam manere gulae voluptatem ostensurus ait,

De testaceis navibus hic infra; uti de testuatio, libo in Matralibus offerri solito, supra, ubi de festo hoc.

TESTACEA in Aquatilibus, lepas, ostrea, conchae, cochleae; sicut crustata, cancer, pagurus, maia, locusta etc. Homini inserviunt, ad cibum, ut ostrea: ad ornatum, ut conchylia et murices, unde purpura; pinnae item, unde margaritae eruuntur: ad suffitum, ut o)/nuc conchylii operculum, Hebr. Secheleth. quod inter aromatum species censetur, Exodi c. 30. v. 34. et Ecclesiastic. c. 24. v. 21. Bochart. ubi supra, l. 1. c. 8. Plura vero, apud Ulysseum Aldrovandum de Testaceis, ubi iconas fere sexcentas testudinum et ostreorum expressit etc. Sed et scaphis testaceis in Nilo Aegyptios usos legimus, apud Strabonem, ubi de canalibus ac fossis Nili: kata\ r(astw/nhn ple/ontai tosau/thn, w(/s2e kai\ o(s2ra/kina e)ni/ois2 pwrqmi/a. Quod Iuvenalis Sat. 15. v. 127. explicat,

Nempe ex testa fictili, de qua supra, istiusmodi schaphas factas, indigitans. Sed et testudinum marinarum testas Chelonophagis populis casarum vice fuisse, supra diximus: quidni et scapharum? Plura vide infra, in voce Testudo.

TESTACEUS Mons seu Doliolum, Romae est, inter Aventinum, Tiberim fluv. et Portam Ostiensem seu S. Pauli. Hodieque monte Testaccio, a testis fractis illuc comportatis.

TESTAMENTARIUS in Ecclesia Romana Officium Monasticum est, penes quem fuit dispositio piorum legatorum, seu ab exteris ea, seu a domesticis proficiscerentur, tamquam testamentorum exsequutorem, uti discimus ex Brouvero, Antiqq. Fuld. l. 2. c. 10.

TESTAMENTUM [1] alienationis species est, et iuris naturalis. Quamvis enim id, ut actus alii, formam certam accipere possit a iure civili, ipsa tamen eius substantia cognata est dominio, et eo dato iuris naturalis. Possum enim rem meam alienare, non pure modo, sed et sub conditione; nec tantum irrevocabiliter, sed et revocabiliter, atque etiam retenta interim possessione et plenissimo iure fruendi. Alienatio autem in mortis eventum, ante eam revocabilis retento interim iure possidendi, ac fruendi est Testamentum. Vidit hoc recte Plutarchus, qui cum a Solone dixisset permissam civibus Testamenti factionem, addit: *ta\ xrhmata kth/mata tw=n e)xo/ntwn e)poi/hse Effecit, ut res cuique suae propriae et in pleno dominio essent. Quo iure Abrahamus Patriarcha si sine liberis decessisset; res suas Eliezero relicturus fuerat, ut indicat locus Genes. c. 15. v. 2. Quod vero alicubi externis Testamentum facere non conceditur, id non est iure Gentium, sed ex iure proprio illius civitatis, et forte ab illa veniens aetate, qua externi quasi pro hostibus habebantur: itaque apud moratiores populos merito exolevit. Sic Grotius de iure Belli ac Pacis l. 2. c. 6. sub sin. Apud Romanos tria fuisse testamentorum genera, A. Gellius docet, l. 15. c. 27. Tria enim genera Testamentorum fuisse accepimus, unum quod Calatis Comitiis in populi contione fieret: alterum in procinctu, quum viri ad praelium saciendum in aciem vocabantur: tertium per famtliae emancipationem, cui aes et libra adhiberetur. Quae verba haud aliunde meliorem accipient lucem, quam ab iis, quae Theophilus scribit in Paraphr. Instit. l. 2. tit. 10. de Testamentis. Et quidem de Testamento, quod Calatis Comitiis dicebatur, Testamentum, inquit, hoc tempore pacis fiebat bis in anno hunc in modum. Praeco universam circumibat civitatem conclamans et totus Populus congregabatur, et ita qui volebat, teste Populo, Testamentum scribebat. De Testamento in procinctu paulo post: Procinctum vero Testamentum est, quod fiebat, cum in praelium essent exituri: nomenque ab habitu, in quo Testamenta siebant, sortitum est. Nam cum in incerto esset, an redituri essent procincti (i. e. parati ad praelium) Testamento prius facto in pugnam exibant. Pergit dein, Porro cum hae duae species tantum in usus essent, eveniebat, ut nonnulli repentina morte sublati intestati morerentur; neque enim Calatis Comitiis testabantur, quia nondum instaret tempus; neque item in Procinctu, quia bellum non esset. Deinde et illud mali ominis videbatur, sano quempiam et valente corpore Testamentum facere. Ob haec igitur tertia species inventa est, quae dicebatur per Aes et Libram: Fiebat enim per emancipationem Porro emancipatio est imaginaria venditio: In hunc vero modum vendebatur: Quinque aderant testes et Libripens, cives Romani, hique puberes. Atque his praesentibus, is qui successor defuncti erat futurus, patrimonium morituri emebat, verba quaedam dicens sollennia, et imaginarii pretii nomine nummum rerum domino dabat; appellabaturque Familiae Emptor. Deinde ordinabat moriens, quid post mortem suam fieri vellet, dicebat enim Familiae emptori sive heredi: Huic volo dari fundum, illi domum, alii centum solidos. Quo Testamenti genere invento, priora illa iam longo tempore in desuetudinem abierant. Sed et testandigenus per Aes et Libram, paulatim sperm coeperat. Nam cum idem Familiae emptor esset et haeres, pro certo habens is se heredem futurum, in dominum hereditatis insidias comparabat; unde complures pro veteri more familiae emptorem adhibebant; qui imaginaria emptione patrimonium morituri emeret, Sed Testator seorsim in tabulis aut chartis., quem sibi heredem esse vellet, scribebat, vide de hoc ultimo Testamenti generes, Ioh. Frider. Gronov. de Pecunia vet. l. 4. c. 7. Ordinem in Testamenti observari solitum, annotavit Alex. ab Alexandro, Genial. dier. l. 1. c. 1. Primo capite (seu in prima cera) heredis fiebat institutio, sive unus, sive plures essent, qui in universum bona ex defuncti voluntate caperent. Sequenti capite et in ima cera, secundi heredes, legata et reliqua Testatoris voluntas ac dispositio ponuntur: sive aliquos onere gravare, aut si quibus dari, fierive oportere, testator pro sua voluntate, arbitratus esset: qui non Heredes, sed Legatorii sunt dicti. Fiebat autem id, ut etiamnum, septem testibus praesentibus, origine consuetudinis tracta ex Leg. XII. Tabb. Ut cum Pater familias super familia sua legaret, nexum faceret, perque Aes et Libram familiam manciparet: ac praeter Libripendem cives Romanos puberes ne minus quinque adhiberet: Ubi de Testamento per Aes et Libram, quod alias quoque Testamentum per Nexum, agentes cemviri, in hac imaginaria venditione quinque cives Romanos, Libripendem et emptorem, adeo que numero 7. requirebant. Verba sollennia, quae dicens Emptor, patrimonium morituri emebat, uti diximus, haec erant; Huius ego familiam, quae mihi empta est hoc aere, aeneaque libra, iure Quiritum, meam esse aio: Deinde aere percutiens libram id aes dabat ei, a quo hereditatem exspectabat, quasi loco pretii. Quae mancipatio cum facta esset, tum ordinabat Venditor, quid post mortem suam fieri vellet: atque haec Testamenti nuncupatio dicebatur, quae sic consueverat fieri, teste Ulpiano tit. Institut. 20. Tabulas Testamenti Testator tenens ita dicebat, Haec uti his tabulis cerisque scripta sunt, ita do, ita testor. Itaque vos Quirites testimonium praebitote. Fuisse vero testandi ius solis Patribus familias, annotavit Rosin. Antiqq. Rom. l. 8. c. 6. in tertia parte Legum XII. Tabularum n. II. etc. Ceterum ingens apud Romanos Testamentorum licentia, notatur Suetonio in Aug. c. 56. ubi, Iocis quorundam invidiosis aut petulantibus lacessitum, contradixisse edicto. Et tamen de inhibenda Testamentorum licentia, ne Senatus quicquam constitueret, eum inter cessisse, refert. Mos scil. fuit Romanorum in Testamentis increpare alios, maledicere aliis, et liberam, de quibuscumque vellent, etiam de Augustis ipsis, vocem edere, uti discimus ex Luciano, apud quem Nigrinus Romanos per totam vitam mi/an fwnh\n a)lhqh= unciam vocem veram, edere, in Testamen- tis videl. ait. Clausula ustiata fuit, ut tribus pensionibus solverentur, Casaubonus ad Sueton. Aug. c. 101. Obsignabantur dein sollenni ritu, de quo pluribus agit Io. Kirchmannus, de Annulis, c. 3. Vide quoque supra Obsignatores, it. Signatores. Sic condita autem Testamenta iidem Vestalibus plerumque commendabant, uti de Caesaris testamento legimus, apud Sueton. in eo, c. 83. Nonnumquam plura ultimae voluntatis exemplaria seu a)nti/grafa diversis locis, maioris securitatis causa deponebant, de quo more ad eundem in Aug. c. 101. Casaubonum vide etc. Sed nec privatorum solum opes, verum integra quandoque Regna Testamento ad alios transiere, quod de Regnis patrimonialibus, non vero de iis, quae Populi voluntate delata sunt, intellectum vult Grotius. Sicuti Rex Salomo Regi Phoenicum Hieromo dedit urbes 20. 1. Regum c. 9. v. 11. quas proprio iure possederat: ita Attalus Rex Eumenis fil. Regnum Pergamenum; et postea Nicomedes Rex Bithyniam, Romanis Testamento legavit, apud Florum l. 2. c. 20. Epit. Liv. 58. et 59. Unde Cicero 2. Or. in Rullum, Hereditatem cernimus, regnum Bithyniae. Libyae quoque pars Cyrenaica eisdem ab Apione Rege relicta est, Tacit. Annal. l. 14. c. 18. Et quis ignorat, verba sunt Tullii de lege Agr. Regnum Aegypti, testamento Regis Alexandrini, Populi Romani esse factum? Vide plura apud praenominatum Grotium, de Iure B.ac P. l. 1. c. 3. nec non ad Iustin. l. 5. c. 11. de Legibus vero Testamentorum nomine latis vide infra. Apud Athenienses ante Solonem nemindem licebat extra gentem et familiam suam heredem scribere, ex Lege memorata Plut. in Solone: *)en tw=| ge/nei tou= teqnhko/tos2 dei=n ta\ xrh/mata kai\ to\n oi(=kon diame/nein. Cuius ratio est apud Platonem, de LL. l. 11. quia bona testantis non sunt, sed gentis et familiae. Neque tamen omnibus fas fuit indiscriminatim c Solonis lege, sua Testamento dare legare: Feminis namque et pueris non licebat dare legare Testamento cuiquam, quod excederet pretium medimni hordei, *paidi\ mh\ e)cei=nai sumba/llein mhde\ gunaiki\ para\ medi/mnou kriqw=n: apud Isaeum de Aristarchi haer. Quae lex non fuit solis divitibus, sed etiam pauperibus scripta: habuitque pro modulo, pauperiorum censum, seu foenus annuum census eorum. Coeteris concessit Solon necessitudini generis amicitiam praeferre, et bona in uniuscuiusque posuit manu, ut possent quem vellent heredem scribere, nullis superstitibus liberis masculis; si modo non essent furiosi, aut vi morbi aut senectutis, vel pharmacorum de mentis statu deiecti, aut ab uxoribus circumventi, aut denique necessitate impulsi, aut in vinculis habiti, ex Lege, *(/osoimh\ e)pepoiou=nto w(/s2 te mh/te a)peipei=n, mht' e)pidika/sasqai, o(/te *so/lwn ei)sh/|ei, ta\ e(autou= diaqe/sqai ei)=nai, o(/pws2 a)\n mh\ pai=des2 w)=si gnh/sion a)/r)r(enes2, a(\n mh\ maniw=n h)\ gh/rws2, h)\ farma/kwn, h)\ no/sou e(/neken, h)\gunaiki\ peiqou/menos2 u)po\ tou/twn tou= paranow=n, h)\ u(po\ a)na/gkhs2 h)\ u(po\ desmou= katalhfqei\s2, Demosth. yeudomart. b. Qua solis civibus Aboriginibus et indigenis Testamentum facere concessum est: cum ascriptorum civium, qui orbi essent, bona in Aerarium fuerint relata. Qui vero heredes scribebantur, etiam in filios adsumebantur, Isaeus l. c. inde peregrini heredes scribi non poterant ab Atheniensi cive, Plato, ubi supra: quod etiam apud Romanos obtinuisse colligitur, ex Rescripto Imperatoris Titi Aelii Antonini A. ad Antestianum, l. 1. C. de hered. instituend. Nec nothi, nisi adoptione in familiam essent adsciti etc. In conscribendis tabulis Magistratum advocabant qui praesentia sua illas vel confirmaret et stabiliret; vel solveret ac infringeret; Harpocration e Dinarcho, Suid. Isaeus, Alii. Nominatim vero Astynomus advocabatur, Idem de Cleonymi haer. Nonnumquam, qui Testamenti tabulas consignabant, advocabant testes, non eorum, quae Testamento suo dabant lebabant, signatae enim erant iam tabulae, sed ut meminissent et testarentur, illum Testamentum fecisse, Idem de Nicostrati haer. Factum etiam est, ut nullae tabulae scriberentur (sicut apud Romanos calatis Comitiis) sed Testator voluntatem suam pro contione declararet et voce nuncuparet, Plut. in Alcibiade: quod tum fidebat quando convenerat Populus, e)n tai=s2 kuri/as2 e)kklhsi/ais2. Quod si Pater Testamentum scripserit, et liberis masculis heredes substituerit, si ante annum vicesim um aetatis liberi decederent, ratum id erat ex Lege: *(/o, ti a)/n gnhsi/wn o)/ntwn ui(w=n o( path\r diaqh=tai e)a\n a)poqanw=sin oi( ui(ei=s2 pri\n e)pidiete\s2 h(ba=|n th\n tou= patro\s2 diaqh/khn kuri/an ei)=nai, apud Demosthenem loco cit. Superstite tamen femina prole, licebat Testamento sua dare legare alteri, sub haec conditione, ut filiam superstitem in uxorem duceret: Ita enim Lex, *)ecei=nai diaqe/sqai o(/pws2 a)\n e)qe/lh| ti\s2 ta\ au(tou= a)\n qhlei/as2 gnhsi/as2 katali/ph|, apud Isaeum de Pyrrhi haer. Adoptatis autem, si orbi decederent, Testamentum scribere non licebat: Nam aut filios habebat Pater adoptans superstites, aut ab intestato hereditatem illius adibant eius propinqui ex Lege: ta\s2 poihqei=sin mh\ e)cei+nai diaqe/sqai, a)lla\ zw=ntas2 e)gkatalipo/ntas2 to\n gnh/sion e)panie/nai, h) teleeuth/santas2 a)podido/nai th\n klhronomi/an toi=s2 e)c a)rxh=s2 oi)kei/ois2 ou)=si tou= poihsame/nou, apud Demosth. contra Leocharem. Itaque Pater naturalis cernere non poterat hereditatem filii, quem adoptandum dederat in alienam familiam, Ibid. etc. Vide Plura apud Sam. Petitum, Comment. in Leges Atticas, l. 6. titulo 6. alibique passim. Ut de veteribus Germanis hoc unum addam, testari illos non fuisse solitos, sed mortuis parentibus liberos, vel si non adessent, proximos agnatos, in eorum successisse bona, ab intestato, adnotata Alex. ab Alexandro, Genial. Dier. l. 6. c. 10. etc. Atque hactenus de Testamento Civili, praeter quod aliud Physicum dictum, occurrit apud Varronem in Belliores. Mandatum videl. morientis; cuiusmodi est Micipsae Regis apud Sallustium, in Iugurth. c. 5. 6. 7. s. Archippi et Antigenis in Epigramm. Paeti, apud Propert. l. 3. El. 6. et, ut alios omittam, Othonis Imperatoris apud Sueton. Vespas. c. 6. ubi is extrema obtestatione ultionem mandasse Vespasiano, ut heredi et amico, legitur. Ultionem enim mortis suae Romananos heredibus Testamento commendasse, etiam aliunde discimus. Vide Marcilium, ad loc. Ex hoc vero restamentorum genere nata esse civilia, Tullius notat, de Finib. l. 3. Hinc Testatio apud Scriptores Ecclesiae Romanae ius dicitur, quod Episcopi habebant disponendi de quarta, interdum nona parte relictorum in Testamentis, in pios usus; inde ortum, quod antiquitus statutum sit, ut rerum Testamentis relictarum auctoritate Ecclesiae distributio deinceps fieret, et ut Episcopis in pios usus certam illorum partem distribuere liceret. Decima postmodum pars concessa, teste Matth. Paris, A. C. 1190. eosdem in usus: Quartam tandem sibi arrogasse, nec amplius in pios usus expendendam, sed tamquam sibi propriam, et de qua disponere ipsis omnino esset librum, uti de intestatorum bonis, docet C. du Fresne Glossar. Vide quoque supra, Andecabeo, Haeres, Intestatus.