Historia Societatis Jesu. - Rom [u.a.]: Zannetti [u.a.], 1615-1710. - 5 Teile in 6 Bänden ; 2° - Pars 4: Sacchini, Francesco (1570-1625): Historiae Societatis Iesv Pars Qvinta Siue Clavdivs Tomvs Prior.

Historia Societatis Jesu. - Rom [u.a.]: Zannetti [u.a.], 1615-1710. - 5 Teile in 6 Bänden ; 2° - Pars 4: Sacchini, Francesco (1570-1625): Historiae Societatis Iesv Pars Qvinta Siue Clavdivs Tomvs Prior. - Romae: Ex Typographia Varesii, 1661. Machine-readable text Sacchini, Francisco Sacchini, Francisco XML version, markup prototype, December 1999 Ruediger Niehl markup Camena

http://mateo.uni-mannheim.de/camenahist/hsj/ t51 HSJ_5_1.html as001.html HSJ_5_1.xml t51/jpg html Rom: Ex Typographia Varesii, 1661.

Regeln fuer die Texterfassung 03/2001

not necessary

09/2007 Reinhard Gruhl markup text typed - structural tagging completed - no semantic tagging - no spell check performed - no orthographical standardization HISTORIAE SOCIETATIS IESV PARS QVINTA SIVE CLAVDIVS TOMVS PRIOR AVTORE FRANCISCO SACCHINO EIVSDEM SOCIETATIS SACERDOTE Res extra Europam gestas, et alia quaedam suppleuit PETRVS POSSINVS EX EADEM SOCIETATE. ROMAE, Ex Typograhia Varesij. MDCLXI. SVPERIORVM PERMISSV.

REVERENDIS PATRIBVS ET CARISSIMIS FRATRIBVS SOCIETATIS IESV PETRVS POSSINVS EX EADEM SOCIET. Salutem in Christo veram.

IN hoc primo aditu expectati expetitique diu Vobis Operis, et desiderijs vestris, et officio meo debere me sentio distinctam exactamque operae a me in hac eius Editione positae rationem. Franciscus Sacchinus, quem Historiae nostrae iure Patrem nominauerim, praeter ea quae hactenus eius ingenio de rebus nostris composita legitis, viginti quoque primos Annales Praefecturae Quinti 1 Scripta P. Sacchini quae nunc eduntur, quo statu ab illo relicta. Generalis Claudij Aquauiuae, stylo comprehensos moriens reliquit. non illos quidem vltima politos manu, aut suis finitos numeris. nam et Lacunae aliquot locis hiabant, et Transmarinae res omnes Africanae, Iaponicae, Sinicae, Brasilicae, et vtriusque Indiae, haud contemnenda vtique Historiae pars, exclusae omni mentione, silebantur. Has Ego iussu Maiorum acri diligentia complexus Schedas, cum vniuersas attentione summa recensui; tum hiatibus vbi oportuit expletis, Insularum extra Europam, Africanorum etiam, Indicorum, 2 Quid in ijs suppletum. Iaponicorum, Sinensium, Brasilicorum, Mexicanorum, Peruuiensiumque Actorum ad singulos Annales Narrationibus adiunctis, in hanc formam atque ordinem digessi; Librisque Viginti Priorem huius Partis absolui Tomum (quem ipsum, ne intractabili mole turgesceret, in duas partiri Decadas oportuit). Neque enim Claudiana Nostri Ordinis Tempora, quatuor Priores simul iunctas Praefecturas 3 Cur tota pars Quinta vno volumine comprehendi nequi uerit. annorum prope numero aequantia; multiplicatione vero Personarum et Prouinciarum; praeterea magnitudine ac varietate successuum; nec non intricatissima perplexitate litium certaminumque variorum, facile in duplum excedentia, vno volumine coarctari potuerunt. Ac ne omnia quidem his annis viginti gesta prior hic Tomus exhibebit. Sed quae hic et quibus de causis omittantur, vel potius differantur, opportunior erit in fronte alterius voluminis profitendi locus. nunc enim nihil praeuertendum arbitramur ei officio, quod ab Editoribus Posthumorum Operum, bono et passim probato more, Autorum memoriae solet reddi. Franciscus Sacchinus qui primum Historiae Societatis Volumen ab Alio scriptum edidit, eique alia quatuor sua diligentia collecta, suo stylo expressa, continuauit, Vir fuit doctrina, eloquentia, et, quod caput est, insigni virtute ac religione commemorabilis 4 Francisci Sacchini ortus. in paucis. Ortus in Castro Paciani, Dioecesis Perusinae, circiter annum superioris saeculi septuagesimum, a puero ingenuas disciplinas magnis profectibus arripuit. Adolescens duodeuiginti annorum Ingressus in Societatem, Societati nomen dedit, mense Octobri Anni 1588, ac consuetis experimentis rite probatus, rudimentum docendi posuit in Florentina Rhetorica, haud vulgari argumento, quanta iam tum eius ingenij ac facultatis opinio esset. Mox ad decus Romani Collegij pertinere visum, vt eo Sacchinus ad Humanitatis professionem euocaretur: qua Prima ministeria et studia. splendide perfunctus, Philosophiae ibidem ac Theologiae spatia pari studij ac profectus felicitate decurrit; idoneus etiam iudicatus illis tractandis ex professo disciplinis, nisi aliquanto micantior ad politiores literas indoles incitamento Moderatoribus fuisset, vt eum Romanae potius 5 Is Rhetoricam Romae docet. Rhetorum Cathedrae praeficerent. Theatrum hoc diu nobile ingenij atque industriae Sacchino fuit, vbi studio, stylo, crebra et ornata dictione, quotidianis Praelectionum eruditarum Scholis, frequenti cultissimorum panegyri Carminum, caeteraque loci eius ac muneris varia et semper felici functione, tum quos non quaerebat Admirantium plausus, tum quos vnice consectabatur Audientium profectus in omni genere laudis adeptus insignes est: consumpturus in spisso et actuoso Ministerio aetatem ac vitam perlibenter; nisi quos nutu Maiorum et alacriter adierat, et constanter exercebat labores, abrumpere mutatis imperijs iuberetur. Sublato videlicet acerba morte Nicolao Orlandino, 6 Praeficitur scribendae Historiae Societatis. cui Societatis Historiae scribendae cura demandata fuerat, non alius aptior reperiebatur qui succederet. Translatus ergo in Domum Probationis S. Andreae, in eo secessu totis annis duodeuiginti continuis, haec quae leguntur commentatus volumina est, acri conquisitionis diligentia, nitida concinnitate dispositionis, eleganti sermonis vbertate. Mense Maio Anni 1619. Inde Anno huius saeculi vndeuicesimo a Mutio Vitellescho Generali admouetur intime Gubernationi Societatis, in omnium consortium 7 Fit Secretarius Societatis. curarum Secretarij nomine ac munere assumptus. Septem ibi fuit annis et mensibus totidem, vsque ad mortem, praematuram si tempus numeres, quippe anno aetatis quinto fere supra quinquagesimum repraesentatam; si virtutum ac recte factorum ineatur ratio, plane tempestiuam; et longis assiduisque fesso laboribus, quietis opportunae gremium pandentem. Palam et saepe de illo professus idem est Mutius 8 Iudicium de eo Mutij Vitelleschi. Vitelleschus Praepositus Societatis, vir et pro notissima peritia pernoscendorum animorum, et pro intima cum Sacchino consuetudine octo ferme annorum, in primis idoneus cui credatur, professus inquam est: videri sibi Franciscum Sacchinum omnium quidem virtutum exemplar perfectum esse, eminere tamen in eo sui demissionem et amabilissimam modestiam. Huius eximiae Laudis quae caeterarum fundamentum habetur, exempla hic quaedam ponam paucissima de 9 Demissionis ipsius exempla. plurimis. Fateri humilitatem generis adeo nunquam erubuit, vt ostentare vltro gauderet. vti cum Patrem aliquando e rure patrio profectum ad Vrbem, et sibi cum apud coetum illustrem, pro more, cum plausu diceret, forte occurrentem, statim coram omnibus, exquisitis honoribus excepit: moxque vestitum, vt erat, parum laute, totaque specie ac cultu magis indicantibus vnde veniret, quam vbi tum esset, decentibus, per atrium multa nobilitate frequens, ac per Romani Collegij ambulacra circumduxit, notis omnibus nostris aut Externis, vt cuique occurrerat, profitens, hunc suum parentem esse: nemine non eximiam viri pietatem, pari sui contemptu coniunctam, praedicante. Sub studij Theologici finem proficiscens Roma Neapolim, per totum id iter vbi ad hospitia diuerterat vespere, ocreas Socio, vt id sineret arte multa persuaso, flexis ante ipsum genibus manu sua detraxit. Nunquam contendebat: nihil sinistre interpretabatur: culpabat neminem. honore praeueniebat etiam infimos, liberalissima humanitate. Secretarius Societatis dum aliquando mandata Generalis accipit, parum aduertit praeterijsse adiutorem Laicum, humilis domi curatorem ministerij, quem ideo salutantem non resalutauit. Hoc postmodum comperto, adit hominem, et ei diligenter excusat attentionem ad negotium suam, rusticitatique (sic enim aiebat) vt ignoscat suae, petit. Per annos octodecim quibus in D. Andreae diuersatus est, exercitationes Tyronum, eas praesertim quae ad sui demissionem assequendam faciunt, tanquam vnus ex ipsis frequentauit. Itaque cum ijs stato tempore in coetum congregatis, errata cuiusque proferrentur, inserebat se quoque turbae, ac suos etiam defectus pandi magnopere optabat. 10 Paupertas eiusdem. Iam cultu vestituque illius nihil pauperius. Zona erat e veteri Lacinia vilis panni multis locis rupta, et totidem nodis resarcita. inde corona pendebat globulorum decolorium e ligno vulgari. Atqui aliae exquisiti pretij passim ac certatim offerebantur, vti et icones sacrae, reliquiariae pyxides, Ecclesiasticarum precum libri, Tabellae, ac caetera id genus artis aut materiae raritate pretiosa; qualium nihil vmquam adhibere ad proprium vsum voluit. Quid illa parua dictu, significatu non leuia, memorem? vnis calceis decem annos vsum: calamos duos quos in secretarij cubiculo, munus istud iniens, repererat, post continuatos scriptione assidua dies totos cum parte noctium, 11 Custodia sensuum mira. a moriente post octennium adhuc vtiles relictos. Raro cubiculo, multo rarius domo prodibat; nec vmquam nisi necessarijs de causis: ac tunc semper mirabiliter collectus in sese, defixis in terram oculis, tenacius etiam quam honestae Virgines soleant: vultu tamen vel sic amoenam gratiam, interioris laetitiae indicem, spirante, vnde quiuis prudens intelligeret; ijs illum in arcano frui gaudijs, quae facile spectaculorum quorumuis speciem splendoremque compensarent. Faciam fidem vix alioqui credibili asserto, referendo dictum P. Stephani de Bubalis Collegij tunc Poenitentiariae Rectoris, quod ab aurito teste comperi. Is Sacchinum ad se negotij causa profectum, cum officiose deduxisset vsque ad Limen domus, sitae in Platea Vaticana, e regione vberrimi pulcherrimique Fontis: ibi familiari arrisu frontem exporrigens: queritur hic de te, inquit, P. Sacchine, ac iampridem murmurat fons, quod cum a Peregrinis cupidissime visatur; Ciuium quoque numquam satiatos oculos teneat, tu ne vno quidem suspectu digneris speciosissimam istam suam eiaculatarum Siphonibus, et cum alte salientium, tum sonore recidentium pompam aquarum. Ad ea Sacchinus suauiter renidens: vtinam, Pater Rector, illius tanto potioris, cuius Christus meminit, fontis aquae salientis in vitam aeternam conspectu dignemur. Fuit cum accersitus e Domo Professa in Domum S. Andreae a Generali tum ibi agente, producto longius necessario sermone, non nisi hora noctis prima se reciperet domum; ac festos in triuijs miratus ignes, e Socio requireret, quid id rei foret? cui ille; nempe hodierna, de qua audisti, Pater, Cardinalium promotio, hisce laetitiae signis, more Vrbis antiquo, celebratur. Itane sic solet fieri? respondit Pater: equidem qui triginta prope annis Romae 12 Otij fuga et labor assiduus. fuerim, ad hanc diem id numquam aduerteram. Nullam relaxationem, nullum otij momentum indulgebat sibi; semper vel Orationi, vel Lectioni, vel Scriptioni affixus; mirante ac non semel praedicante Mutio Vitellescho Generali, contentionis indefessae perseuerantiam humana prope vi maiorem. Audiui a quodam qui assiduus illi atque intimus multis annis vixit, cum sancte testaretur: nullum se vmquam 13 Tranquillitas mentis excellens. in eo moestitiae, metus, irae, exultantioris gaudij, aut cuiusuis omnino perturbationis indicium notasse. adeo pax Dei beata ipsius complens animum, sensuum motus semper omnes exuperans, coelesti cunctos tranquillitate componebat. vnde fit credibile, quod ipse Amico cuidam, 14 Constans ob seruatio disciplinae domesticae. qui mihi retulit, aliquando fassus est: Se nunquam, quoad in Societate fuit, praescriptas domestica disciplina quotidianarum actionum statas vices, atque horas solitas, mutasse; hoc est, numquam non suo tempore Orationes, Examina conscientiae, caeteras religiosas, aut quoquo modo Regula imperatas functiones obiuisse: quod in homine curis acribus implicito, multiplicibusque ac magnis negotijs districto, haud leue compositissimae mentis indicium est. His ille rebus assequebatur, vt vel ijs qui occursu primo ac superficie dumtaxat tenus nossent, maxime Venerabilis carissimusque esset: ij porro qui prudentiores aestimatores Dei donorum eum attentius obseruabant, diuitias mentis introspiciebant et admirabantur in eo maximas. Ex his P. Ioannes Baptista Carminata, qui religionis, eloquentioe, doctrinae, gubernatricis 15 P. Carminatae de Sacchi no testimonium. prudentiae experimentis insignibus, diu et vbicumque fuit, praebitis, illustrem omni laude vitam sancto fine coronauit: Mutio Vitellescho Societatis Praeposito asseueranter confirmauit: Multos se praeclaros in Societate nouisse homines: neminem tamen vidisse qui sibi ad Constitutionum nostrarum normam ita exacte formatus, ac quasi elimatus, vt Sacchinus, videretur. Haec ille: quibus hoc nos addere res cogit: Siquidem alios Sacchinus alijs vicit laudibus, seipsum profecto, suasque virtutes reliquas, religione in Deum ac Caritate superauit. 16 Coniunctio eius cum Deo et studium oratio nis. Horam quotidianae Meditationis iniunctam omnibus, positis semper humi genibus, in medio cubiculo, sine fulcro, nudo capite, iunctis ac sublatis manibus explebat. eodem fere habitu imperatum Sacerdotibus Sacrarum precum pensum exoluebat. Sic Examina Conscientiae, sic priuatas publicasque caeteras orationes exercebat, summa semper attentione ac reuerentia. quin sibi latum reputans Apostoli praeceptum, sine intermissione orandi, nullo loco ac tempore, quidquid meditaretur aut ageret; intermittebat Deum intueri praesentem semper, eique humili veneratione submissus apparere. Multos Coelitum cultu praecipuo venerabatur: sed inter eos peculiari affectu propendebat in venerationem ac laudem B. Francisci Borgiae, cuius cum virtutes caeteras plurimum mirabatur, tum praescrtim studium paupertatis suique demissionem conabatur 17 Deuotio eius in Sacrificio quotidiano. imitari. Contendebat idem praecipue tamen omnes neruos pietatis atque industriae, cum quotidiano Missae Sacrificio se accingeret. vbi vero ad aram accesserat, angelica deuotione totus ardere cernebatur. Sacro peracto flexis genibus per mediam ferme horam Christum sui pectoris hospitem venerans gratulansque alloquebatur, nec ipsum semper tacentem. Nam haud vane creditur ab eo Mortis suae diem, arcanum Mortalibus celatissimum, Sacchinum tali potissimum tempore, didicisse. Obtulerat is confeceratque incruentam hostiam 18 Praedictio mortis. 13. Dec. 1625 Idibus Decembris anni sexcentesimi vicesimi quinti supra millesimum; consuetamque gratiarum actionem, sed insolito, quod ex vultu constaret, feruore peregerat; cum inde surgens, obuio forte Huberto Fornario Patris tunc Generalis familiari Ministro, Abi, Frater, inquit: et nuncia Patri nostro, ire me in valetudinarium, ibi, quando sic Deo visum est, breui moriturum. In mox decumbente lenta deprehensa est febris; quae tamen biduo sic exarsit, vt vitae discrimen 19 Morbus eius supremus. appareret. Tertiam noctem insolitis grauem aerumnis habuit. quare Ministri Confessarium accersendum putabant: quem aeger tamen vetuit sua causa vexari intempesta hora. Communi surgendi signo cunctis dato, ei ad se vocato peccata exponit: mox Sacrum viaticum expetit et percipit: ac statim dimissis adstantibus, horas solus duas tenerrimis cum praesente IESV colloquijs absumit. Vnctione dein sacra praeparatus ad extremam luctam, Patribus magno numero, nec sine lacrymis, circumstantibus lectum, et supremas quibus moribundos prosequitur Ecclesia, comprecationes recitantibus, praesenti semper 20 Obitus. animo et clara respondit voce, donec subito deficiens et IESVM inuocans placidissime animam efflauit: finem vitae mortalis ac miserae, cum melioris, vt iure speramus, et aeternae principio continuans. 16 Dec. 1625 Obijt circiter meridiem, quarto morbi die, qui numerabatur XVII. Kal. Ianuarias. Statura fuit procera et recta. vultu pleno dignitatis, Forma corporis. quamquam colore subpallido et fusco, acribus oculis, longis praeter modum manibus. Valetudine firma, nisi eam contentione irremissa In Bibliotheca Soc. frangeret. Catalogum Editorum eius operum alibi descriptum non retexo. contentus hic indicare: ipsius quoque foetum esse Vitam Scripta. S, Paulini Episcopi Nolani, ex eius Sancti Patris Operibus et antiquis alijs scriptis summo iudicio collectam, quam Heribertus Rosvveidus noster sine nomine Autoris, quod ipse id prodi vetasset, edidit. Sunt quibus prolixior, et dictu minutarum auidus congestor rerum in Historia nostra videatur. Poteram equidem hoc ab eo crimen plausibili, 21 Inanis accusatio prolixitatis. ni fallor, defensione depellere: nisi longam excusationem longitudinis minus hoc loco tempestiuam ducerem: et praeterea vererer; ne patrocinio prolixitatis, praestruere mihi licentiam crederer in isto genere peccandi: cum contra deliberatissimum habeam, quoniam sic placere multis video, seueriori delectu dicendarum rerum, et quoad licebit, contractiori stylo, nostras quae scribendae restant, Historias constringere.

GOSVVINVS NICKEL SOCIETATIS IESV PRAEPOSITVS GENERALIS.

CVm Priorem Tomum Partis Quintae Historiarum Nostrae Societatis a bo. mem. P. Francisco Sacchino conscriptum, et a P. Petro Possino supplentum, aliquot eiusdem Societatis Theologi recognouerint, et in lucem edi posse probauerint, Potestatem facimus vt typis mandetur, si ijs, ad quos spectat, ita videbitur: cuius rei gratia has literas manu nostra subscriptas, sigilloque nostro munitas dedimus Romae 14. Aprilis 1661.

Gosvvinus Nickel.

Imprimatur si videbitur Reuerendiss. P. Mag. Sac. Palatij

O. Ep. Patracen. Vicesg.

LIbrum cui titulus est: Historiae Societatis Iesu Pars quinta, etc. Iussu Reuerendissimi P. Raimundi Capisucchi S. P. A. Magistri accurate lustraui. Nihil in eo bonis moribus, Summorum Pontificum decretis, et orthodoxae Fidei contrarium reperi: imo illustria tantae Societatis gesta, omni Eruditione ac pietate exarata. Quamobrem ad publicam vtilitatem et Maiorem Dei Gloriam praelo dignum censeo. Ex Aedibus S. Andreae de Valle Almae Vrbis die 2. Decembris 1660.

D. Franciscus Biscia Cl. Reg. S. T. P.

Imprimatur cum Protestationibus,

Fr. Raimundus Capisucchi Ord. Praed. Sac. Ap. Pal. Magister.

PROTESTATIO AVTORIS.

CVm Sanctiss. Dominus noster Vrbanus VIII. die 13. Martij 1625. in Sacra Congregatione Sanctae Romanae, et Vniuersalis Inquisitionis Decretum ediderit, idemque confirmauerit die 5. Iulij anno 1634, quo inhibuit imprimi libros hominum, qui Sanctitatis, seu Martyrij fama celebres e vita migrauerunt, gesta, miracula, vel reuelationes, seu quaecumque beneficia, tanquam eorum intercessionibus a Deo accepta continentes, sine recognitione, atque approbatione Ordinarij et quae hactenus sine ea impressa sunt nullo modo vult censeri approbata. idem autem Sanctissimus die 5. Iunij 1631: ita explicauerit, vt nimirum non admittantur elogia Sancti, vel Beati absolute, et quae cadunt super personam; bene tamen ea; quae cadunt supra mores, et opinionem, cum protestatione in principio, quod ijs nulla adsit autoritas ab Ecclesia Romana, sed fides tantum sit penes autorem: huic decreto, eiusque confirmationi, et declarationi, obseruantia, et reuerentia, qua par est insistendo: profiteor me haud alio sensu quidquid in hoc tomo primo quintae partis refero accipere, aut accipi ab vllo velle, quam quo ea solent, quae humana dumtaxat autoritate, non autem Diuina Catholicae Romanae Ecclesiae, aut Sanctae Sedis Apostolicae, nituntur: ijs dumtaxat exceptis, quos eadem Sancta Sedes Sanctorum, Beatorum, aut Martyrum Catalogo adscripsit.

HISTORIAE SOCIETATIS IESV PARTIS QVINTAE TOMVS PRIOR Liber Primus.

FESSVM me pro mearum tenuitate virium satis arduo, et longo opere, grauiorique manus admouentem, opportunum excipit leuamentum, describenda aetas in aetatem 1 Ingressus operis viribus maioris ex fiducia diuini auxilij. meam incurrens: vt de quibus enarrandum maxime erit, eorum plerosque datum sit vel familiariter nosse. Ceterum Vigor ille caelestis, qui procreat vniuersa, fouet, ac renouat, praesens adsit necesse est. frustra eo absente sunt reliqua. Illum igitur principio veneror, conatus vt meos aspiciat, imbuatque et ad diuinam gloriam, cui vni deuoui, quoad ipsi visum fuerit, sustenter. Subsidio etiam aliquanto erunt literae Annales de rebus per totum orbem a Societate gestis ex hoc anno typis excusae. Nam cum principio ex institutis Beati Fundatoris Ignatij quarto quoque 2 Annuarum In Societate Origo. mense ab singulis domicilijs vltrocitroque id genus literarum daretur, vnde Quadrimestribus erat nomen, consequutis temporibus ad leuandam scribendi occupationem in immensum crescentem, sub Lainio semestres, sub Borgia Annuae successêre. Tum res ita sub Euerardo contracta est, vt ex omnibus cuiusque Prouinciae Collegijs vna conficeretur epistola, eaque compluribus exemplis mitteretur. Verum, cum id quoque mulcum haberet negotij, denique generalis quartus conuentus eam viam probauit, vt missâ Romam e Prouincijs syluâ rerum, vnum inde volumen diligenter, magnoque delectu confectum, et ad communicationem, et ad diuturnitatem typis excuderetur: cuius scriptionis initium anno insequenti Ioannes Antonius Valtrinus magna cum laude fecit. Hae igitur literae, quanquam Earum vsus. maximo laborant incommodo, quod vt plurimum nomina personarum, ac fere intima quaeque narrationi historicae obticent, tamen operi meo subsidium multiplex ferent: neque illud equidem numerarim in vltimis, quod rerum ferme tenuiorum, quas intercidere non oportebat, consignatâ ibi memoriâ, ea veluti mora perpetuae huius, et vniuersalis scripturae cursus absoluitur. Societatem IESV cum annis paulo plus quindecim Fundator Ignatius: ac deinceps Iacobus Lainius, 3 Successio V. Generalis, Eiusque longaevitas Societati vtilis Franciscus Borgia, Euerardus Mercurianus Generales Praepositi circiter septenis rexissent, anno M. D. LXXXI. Claudius Aquauiua in curam accepit, etiam num, dum haec scribebantur, vndetrigesimo sui magistratus anno superstes: et superiorum omnium, vti spes est, aeuum Praepositorum adaequaturus. Adeo prolixum huius Praesidis fructum singulari indulgentia Numen concessit huic Ordini, vt esset, qui vehementer auctum, iamque velut iuuentae in aestu non nihil fluctuantem, ad aetatem quasi constantem proueheret: legumque, ac morum certo, ac stabili vsu per longam consuetudinem ad aeternitatem disciplinae firmaret. Hac 4 Numerus Sociorum et Prouinciarum. tempestate capitum numerabat Societas non multo amplius quinque millia in vna et viginti Prouincijs. Quorum extra Europam quatuor erant: vna in India, eademque latissime patens, vsque in Moluccas, Sinas, Iaponiamque diffusa. Nouo in Orbe, cui nomen Occidentales Indiae vulgus fecit, Brasilia, Peruuia, Mexicum. Reliquae in Europa septendecim. In Italia quinque, Romana, Sicula, Neapalitana, Veneta, Mediolanensis. Tum Lusitania, et in reliqua Hispania quatuor, Castella, Toletum, Aragonia, Baetica. In Regno Galliae duae, Francia, Aquitania. In Belgio, et Polonia singulae. In Germania tres, Austria, Rhenus, Germania superiot. E singulis hisce Europae Prouincijs (nam ex alijs propter longinquitatem non expectantur) terni de more lecturi Praepositum conuenere 5 Felicitas conuentus nullo ex Electoribus desiderato, Romam ad constitutum diem. Idque inter alia habuit insigne conuentus ille, quod desideratus ex ijs nullus est, quibus per Ordinis leges suffragij latio esset. Quanquam in locum Toletani, Polonicique Prouincialium demortuorum, Ludouicus Gusmanus, et Laurentius Magius: itemque in Austriaci, Belgici, et Aragonensis, quos causae publicae iusti ponderis remoratae sunt, Nicolaus Lantius, Eleutherius Pontanus, et Hieronymus Domeneccus suffecti. Iucundissimus fuit cum inuicem electoribus, tum ceteris socijs tot grauissimorum virorum con spectus. Septem, et quinquaginta numero erant, plerique S. Ignatio familiariter vsi: quorum duo, Alfonsus Salmeron, ac Nicolaus Bobadilla, e primis decem. Ceterum hostis bonorum aeternus, osorque pacis diabolus nuliis ab dolis artibusque 6 Turbarum in Congregatione origo. cessabat, vt comitiorum turbaret concordiam, studijsque partium rectam cuiusque mentem corrumperet. Mali semina non pigebit euoluere, quo clarius palam fiat in quantam demum perni ciem pullulet, si magnarum personarum in animis perturbationis immodicae vel fibra resideat. Euerardus Mercurianus vbi creatus est Generalis, quod comitia, vt in loco demon stratum est, satis quieta non fuerant, quo facilius cuncta componeret, multum Benedicto Palmio vti coepit. Erat hic vir eloquentiae, virtutisque praestantis, acer, ac strenuus, summa domi, forisque autoritate, iam secundum Italicarum Prouinciarum Assistens, omnino ad conficiendas res peridoneus administer. Dum igitur eius opera Euerardus libenter vtitur, multo etiam plura, quam gerebat, coepit vulgo videri per illum gerere. Quod cum et per sese (qua erat ille vir sagacitate) et alieno quoque admonitu coguouisset rectae administrationi obesse, ac locum offene sermonibus, coepit paulatim parcius Benedicto vti, et multa in Oliuerium Manareum deriuare Borealium 7 Aemulatio Palmij aduersus Manareum. Prouinciarum Assistentem, morum optimorum, et Societatis disciplinae cum primis scientem. Pronum erat (vt homines sumus) eâ re Benedictum commoueri. Quod si nascentis filicis statim germina crucis baculo decussisset, haud dubie exaruissent, et ex humana illa tentatione lucrum ipse non modicum reportasset. Verum, dum incautius fouet animi dolorem, in Oliuerium quoque suspicionem quasi aduersantem sibi, coepit intendere: inter quos occasionem etiam querelarum seuit Collegiorum Germanici, Anglicique procuratio, dum in eam se alter infert, quod ea Collegia in Vrbe, alter quod gentium Borealium 8 Rumor per vrbem sparsus Manareum ambire generalatum. essent. Quae prope pudet referre: sed necesse est virtutis amantium ad omnem custodiam excitare vigilantiam. Interim moritur Euerardus: fit Vicarius Oliuerius haud admodum laeto Palmio. Subinde aduersi per vrbem sermones gliscere tanquam Oliuerius Generalatum ambiret: nec quisquam ijs sermonibus contraire: quin etiam autor celebrari Assistentium vnus. Quae Claudius Aquauiua Prouincialis Romanus indigne ferens et iniuria laedi existimationem Vicarij, et 9 A Claudio Prouinciali Romano et eius admonitu a Manareo ipse cohibitus. totum Ordinem inter Aulicos fabulam fieri, tum ipsummet Oliuerium admonendum curauit; tum, quoniam is, cum ipsemet peteretur, non multum in ea re poterat, omni ope per se se obuiam iuit, non sine aliquo dolore eorum, qui partis aduersae ferebantur. Vnde et ad ipsum Aquauiuam diuersa linguarum procacia. Ergo Oliuerius, ne per impunitatem corroborari, ac serpere malum sineret, Iulio Fatio Secretario, et Fabio de Fabijs integerrimis viris negotium dedit, vt in sermonum, ac partium autores inquirerent, secreto conuentis, qui insimulabantur, et respondere ad interrogata pro potestate iussis. Quae cura haud leuiter sabularum aestum coercuit. Trahebant in ambitionis argumentum res plane leuissimas. inter loquendum cum Antonio Ioannis laico fratre, fabro murario, 10 Argumenta criminantium Manareum futilia. excidisse Oliuerio, si Deus sua vota compleret, quaedam se facturum: et Francisco Toleto Concionatori Pontificio vitulae caput dono misisse. Quae aiebat Claudius si generalatus cupidine Oliuerius faceret, non eum ambitiosum magis, quam dementem habendum. Nam Toletus non admittebatur ad comitia. Fabri vero murarij quid opus vel consilio erat, vel studio? Et plane Oliuerio viro bono ea verba per simplicitatem exciderant nihil minus quam de Generalatu cogitanti: Toleti autem gratiam non sibi, sed vniuersae Societati conseruare studuerat. Rebus ita tumentibus conuenere ex Prouincijs Patres, qui memores exceptionis per Pontificem in proximis Comitijs factae, ne quid tale in praesentia eueniret, supplices ad Gregorium ab Principibus literas protulere, vt plane comitia vellet libera, et e legibus Societatis esse. Has quoque literas qui studebant Palmio, per ambitionem ab Oliuerio narrabant expressas, metuente, ne ipse excluderetur. Cuius generis literae cum Neapoli quoque venissent, quod per eos forte dies Iacobus. Paez Theologiae in Romano Collegio Professor, et Ludouicus Ciappius Laicus frater (qui Generalium Lainij, et Euerardi comes fuerat) Religiofae peregrinationis et valetudinis causa contenderant, interpretabantur per nomen peregrinationis missos, qui eas a Prorege literas, exorarent. Quod plane nunquam, 11 Suspicionum pernicies. cuiquam in mentem venerat. Sed vbi locus suspicionibus datur, nihil ita sincerum est, quin eius videatur coloris, quo imbutus est animus suspicantis. Ex vitio quippe suo morbosus oculus speciem rebus affundit. Procul ab sacris coetibus, procul ab humana gente tale venenum cuncta corrumpens bona, communis vitae neruos elidens, ipsam sensim caritatis medullam depascens; Septimo idus Februarij 12 Initium Congregationis. conuentus primum est habitus. In eo, vbi congregatio frequens, ac iusta visa est, quique acta ad creatum vsque Generalem exciperet, lectus Laurentius Magius; decretum est additum: vti postridie Vicarius cum Salmerone, Bobadilla, Assistentibus, et quibus praeterea videretur, benedictionem a Summo Pontifice ad fausta comitiorum auspicia, totius conuentus nomine, quemadmodum Societati moris est, postularent. Qui cum Pontificem adijssent, dum Vicarius mandata exponit, Gregorius plane paterno, vt erga hunc Ordinem afficiebatur, sensu, principio percunctatur, certam ne formulam haberent, vnde et existimari de legitimo conuentu posset, et quam postea in omni comitiorum ratione pro regula sequerentur. 13 Gregorij Pontificis ad Patres verba. Deinde, cum responsum esset in Societatis institutis vtriusque rei certas extare leges, in hanc plane sententiam, ac verbis prope totidem subiecit. Congregatio vestra legitima est, quod vti affirmatis, nemo desideratur, ac nullum vitium interuenit: ceterum legitima tum vere censenda erit, si leges, et instituta vestra, quae recta omnia, et sancta sunt, obseruaueritis. Nam si ad sanctiones vestras rite omnia exigetis, haud dubie Prapositum eligetis idoneum: ille postea idoneos leget administros: hi singulas domos, et Collegia recte temperabunt: atque ita Societas vniuersa ardine, belleque procedet. Id ipsum et nos experimur. Vbi administros nacti sumus commodos, et prospere eunt res, et nobis licet fecuris esse. Sanctus hic vester Ordo, ac vere, inquam, sanctus toto iam terrarum Orbe propagatus est. vbique Collegia, et domicilia habetis: Regna, et Prouincias, et Orbem totum vos regitis. In summa nihil fere in praesentia melius ist, quam vester hic Ordo sanctus, qui est a Deo aduersus haereses institutus. Et quidem sub illud tempus venit in lucem, quo errores hi noui spargi coepti sunt. Refert ergo plurimum ad Principum, ac populorum adiumentum (et certe nos ita cupimus) vt in dies augeatur, atque proficiat: et ante omnia, vt Moderatoribus ac Praesidibus aptis instruatur. Ad id temporis domos vestras, et collegia, et prouincias bene, ac sapienter administrastis: ac speramus, si Generalem nunc qualem oportet, creaueritis, etiam praeclare administraturos inposterum. Gauete ne sint inter vos dissensiones, et schismata. Tota mens vestra in Dei honorem intendatur. Deus vobis duntaxat propositus sit: et ante mentis oculos obuersetur. Absint a vestris comitijs priuata necessirudinum studia. Nihil amicitijs, nihil humanis affectibus, nihil prensationi permittite. Dei gloriam, sancteque eius Ecclesia vtilitatem sincere spectate. Mementote negotium habere vos im manibus ornnium grauissimum, et nationem Deo reddituros: quin adeo nunquam fore tempus, quo causam tanti ponderis, ac momenti, et de qua feuerius in supremo iudicio reposcenda ex vobis ratio sit, tractetis. Haec elocutus finem dicendi fecit: dumque de paterna cohortatione Vicarius ei, et Bobadilla gratias agunt, adiecit. Nesij profecto non sumus vobis quidem opus exhortatione nostra non esse, quia sanctus hic vester Ordo Prouincias, et Regna, et totum, vt diximus, Orbem regit: vosque cunctis gentibus praedicatis. Denique cum Oliuerius benedictionem rursus permodeste ad tantum negotium feliciter obeundum rogaret, Sanctissimus Pater coniunctis in modum orandi, sublatisque magno studio manibus, Benedicat, inquit, vos Deus, et dirigat gressus vestros in beneplacito suo, vt clectionem sanctam faciatis ad gloriam Dei, et Ecclesiae suae vtilitatem in nomine Patris, et Fily, et Spiritus Sancti. Haec summa Gregorij benignitas in conuentu exposita recreauit vehementer animos Patrum, et in acta visa est referenda ad solatium, et incitamentum posterorum, ne se vnquam degeneres, eoque iudicio quod tanti viri de familiae huius sanctitate olim facere, indignos praebeant. Non enim Pontifex dixit per sanctum hunc Ordinem totum regi Orbem terrarum, nisi quod omni hominum generi, omnibusque nationibus sedulo conati sunt maiores nostri summa cum humilitate, et caritate ex nostrarum praescripto legum opitulari: piosque labores eorum compleuit fauor caelestis, ornauitque praeclaro successu. Postero die, qui cum Vicario, Assistentibus, Salmeroneque, ac Bobadilla cognoscerent num qua in re 14 Deputati pro cognitione detrimentorum. detrimentum passa, vel passura Societas videretur, vt ex ijs pro rerum statu praesenti maxime idoneus Praepositus existimari posset, lecti sunt quinque ex nationibus diuersis ita distributis, Claudius Matthaeus pro Gallia, cui Anglia, Scotia, Hibernia contributae. Pro Germania, ac Polonia Paulus Hoffaeus. Pro Italia, et Sicilia Alfonsus Sgariglia. Pro Lusitania, Brasilia, et India Orientis Sebastianus Morales. Pro Hispania, et Occidentis Indijs Iacobus Acosta. Quatriduum 15 Salmeron Assistens Congregationis. huic cognitioni tributum. Tum Salmerone, qui suffragiorum custos (Assistens in legibus nostris vocatur) comitijs adesset, designato, in diem Ianuarij duodeuigesimum comitia Praeposito Generali creando indicuntur. Preces, et Sacrisicia de more praescripta: imperatumque Praesidibus Vrbanis, ne cui Sociorum per eos dies extra septa domestica esterendi pedem, causa nisi grauissima potestatem facerent, quo intentiores propitiando vacarent numini, et omnis 16 P. Oliuerius Manareus Vicarius Gen. Ambitionis Accusatur. vndique turbis aditus, quoad fieri posset, praecluderetur. Magna erat domi, magna foris expectatio, ac frequens opinio Oliuerium fore Generalem, cum is repente apud vetustissimos Professorum ambitûs accusatur. Autores proditi non sunt. Iudices Constitutionum e formula item ex Professis antiquissimis dati quatuor. Sed cum Bobadilla sine dubio absolueret, de eo tanquam praeiudicatâ causâ pro reo faceret, reijciendo magnum certamen exoritur. Obstinate accusatores, 17 Bobadillae vnius e iudicibus Electis, ab Accusatoribus reiectio tentatur. in eo totam vim iudicij constitutam rati, vt neijceretur, tendebant. Repugnabat constantissime Bobadilla: iusque sibi suum per summam iniuriam eripi querebatur. Alij dubitabant fas ne esset hominem reijci: indignabantur plerique cum Oliuerio, tum Bobadillae negotium sine causa facessi: alij tales altercationes prorsus stomachabantur: fuitque qui indignitatem non ferens e consessu discessurus exurgeret, nisi proxime assidentes, ne res eo foras egresso pariter emanaret, inuitum retinuissent. Cum finis certamini nullus repe iretur, Claudius 18 Aegre persuadetur Bobadillae, vt iure suo cedat. Aquauiua, Aegidius Consaluius, et cupidissimi quique pacis suadere Bobadillae vehementer insistunt, vt sponte sua iudicandi se abdicet iure. Det hoc tranquillitati publicae: praeeat hoc modestiae, et caritatis exemplo: nihil hinc reo fraudis, plurimum vero ipsi gloriae venturum. Quae boni viri suadebant, eo fidentius, quod conspectis accusationis capitibus plane friuolis (erant ea quae supra tetigimus, et similia ijs) nihil dubitabant, quin quicumque dati essent iudices, tam futilem criminationem consensu protinus explosuri essent. Cum igitur persuaderi tandem sibi Bobadilla siuisset, vt iure suo concederet, Alfonsus 19 Sententia in Oliuerium fertur. Salmeron, Hieronymus Domeneccus, Nicolaus Lanoius, et Antonius Cordesius in consilium eunt: cognitaque causa eaeteri, praeter Lanoium, qui aliter sensit, pronuntiant, cuius culpae Oliuerius insimuletur, ei culpae affinem videri. Ea sententia in conuentu vulgata perculit omnium prope animos. Videbant apertam 20 Omnes indignantur. calumniam: fremere, praeter aduersarios, vniuersi, et nouum postulare iudicium, praesertim Boreales Patres, in suarum nationum ignominiam interpretantes, quae Oliuerio irrogaretur infamia. Clamare Bobadilla se quoque per fraudem inductum, vt cederet: idque reliquum fuisse eius iudicij fatuae simplicitati; vt, qui innocentiae faueret, quasi corruptus, aut demens fieret consors infamiae. Nisi iniquissime se de loco suo deiecissent, violandarumque legum in se vno e 21 Bobadilla delusum se queritur. decem primis potestate spoliando initium factum esset, tantam indignitatem haud committendam fuisse. Re vera paria esse sustragia: se, et Lanoium absoluere; nec Oliuerium pro damnato, nec se pro reiecto haberi posse. Apparebat magna imminere dissidia: nam et qui iudicarant, quanquam constabat bonis viris 22 Intricatissimae turbae. minime assuetis iudiciorum argutijs, dum vel vmbram ambitus reformidant, accusatorum coloribus fucum factum, eius tamen erant autoritatis, vt dirimi magnis sine motibus eorum acta non possent: et Bobadilla suum ius acriter repetebat: nec ferendum videbatur, vt grauissima infamia Vicario Generali tantae claritatis personae, per causam leuissimam imponeretur, et adhaeresceret. Haud facile dixerim num vspiam clarius solida virtus optimatum huius disciplinae perspecta sit, quam in comitiorum procellis, quae recto magis studio, quam vero consilio excitatae, vt proxime virtutem Ioannis Polanci claram fecerant, ita 23 Oliuerij sapiens consilium ad res pacandas. nunc Oliuerij constantiam illustrarunt. Is, in tanta rerum perturbatione communia priuatis anteferens, in conuentum progressus: Multarum, inquit, Patres conscius equidem mihi culparum sum, propter quas non modo honore, sed ne sancta quidem hac Societate dignum me agnosco, atque profiteor: caeterum cuins criminis reus agor, ab eo me abesse longissime testis est mihi conscientia mea, et qui intuetur omnia, viuosque, ac mortuos iudicaturus est, Christus Iesus: testes, vt opinor, e vobis plurimi, qui me nostis. Infamia tamen omni sum dignus multis nominibus, neque eam, neque poenam vllam recuso, aut deprecor, dummodo Societatis dignitas, et tranquillitas salua sit. Agite igitur, create Praepositum Generalem huic oneriparem Ab ea me procuratione satis nostrae leges dum Praepositi per sonam informant, excludunt. Verumtaeme, vt rite fiant omnia, quicquid iuris per eas mihi leges tanquam Professo dabatur, eo omni pacis causa hoc ipso loco prudens, volensque quam optima, ratione cedo, abdicoque me, ac spolio. 24 Confirmatur Oliuerius in Officio Vicarij et iure suffragij actiui non passiui cui sponte renunciauit. Respirarunt ad haec Fatres, remque ita composuere, vt causam de integro Praepositus, qui creatus esset, cognosceret: interim Oliuerius praeesset quidem cum Vicarij, et suffragij iure comitijs ad dicendum Generalem, verum creari ipsum non liceret. Dilatis ob hasce turbas vnum diem comitijs, Vndecimo Kalendas Martij solennibus praegressis, ad congregatos ferendis suffragijs Patres Ioannes Maldonatus, ad id votis communibus de more lectus, orationem habuit, quâ primum ostendit, quam non sine causâ tanto sumptu, periculo, labore e cunctis conuocata terris Societatis ipsa capita, ipsa lumina essent. Infiniti nimirum 25 Summa orationis Maldonati ante Electionem habitae. momenti rem esse lectionem supremi Rectoris in omni Religioso coetu: praesertim autem in Societate: tum propter numerum, et dispersionem perfonarum, varietatemque, ac grauitatem functionum: tum etiam ob peculiarem instituti nostri formam, ac rationem, totam ex vnius nutu arbitrioque aptam. Quamobrem enumeratis dotibus quas in Praeposito Generali Constitutiones requirunt, exemplisque illorum qui eatenus eum Magistratum gesserant, ob oculos positis, magnopere incumbebat ad adhortandos Patres, vt eam animi perspicaciam studij rectitudine, ac propositi constantiâ coniunctam, in istâ inquisitione, ac suffragatione adhiberent, quam Dei Maior gloria, Societatis necessitas, 26 Claudius Aquauiua creatur Generalis. hominum expectatio flagitabant. Haec vbi Maldonatus perorauit, et ad Deum precatio de more facta, itum est in suffragia. Vnum, aut alterum Palmius: nonnulla Magius tulit: iusta Claudius Aquauiua confecit. Qui vt primum nominari se audiuit, non valde commotus est, ratus vni cuipiam, vt ipsum diceret, excidisse: sed vt frequentari nomen sensit, grauissime perturbatus, aegre imperauit sibi, vt quiesceret, donec cuncta renuntiarentur. Vbi vero repente a Vicario Generalis Praepositus declaratus ipse est, toto vt erat animo, vultuque confusus exurgit, rogatque potestatem sibi fieri pauca dicendi. Reclamatur vndique vno animo, et voce vna, Sileat, pareat, ad Praepositi sedem accedat. Denique coactus ex legum domesticarum praescripto est in potestate esse conuentûs. Editur statim aere campano signum creati Praepositi, protinusque non Socij modo, qui perseuerabant in precibus, sed populus, qui tum forte in templo dabat aures concionanti Ioanni Dominico Bonacursio inclitae facundiae viro, Comitium versus accurrit. Omnia gratulantium multitudine complentur: magnoque cum Sociorum, tum Exterorum, stipante agmine nouus Generalis ad gratias de more Numini agendas in templum deducitur. 27 Iudicia hominum de eius Electione. Accidit priuatim, ac publice comitiorum hic exitus eo laetior, quo minus speratus. Nam tametsi nemo erat, quin dignum eo loco Claudium duceret, ad eumque tandem aliquando euehendum auguraretur; vulgo tamen haud multi Suspicabantur fore, vt cui religiosae disciplinae quartus decimus, aetatis vix trigesimus octauus volucretur annus, ei totius Ordinis gubernacula in perpetuum. traderentur. Nec defuere e minus rerum peritis, qui, nisi fuisset exceptus, praeferendum fuisse Oliuerium dictitarent. Sed Electorum haud pauci professi sunt, etiamsi cuncta fuissent integra, nihilo se minus, quod fecerant, fuisse facturos. Nam cui caetera, quae Praepositi personam explerent, ab animo cumulate afforent, eius aetatem robustam, et integram in beneficio reponi debere; quod et diutius publico fungi munere, et plenius, ac neruosius posset. Faceret igitur Deus, vt quot ad extremam vsque senectam ei deessent anni, tot vitae vsura, tot regenda Societate perfungeretur. Quantum eo interuallo eius curae, ac prudentiae virum experiendo profecturum? Quantum euitatum iri turbarum, quas nimium iam sit compertum Satanam his conuentibus, atque deliberationibus omni ope obtrudere? Denique, quae Ignatium perpulere causae, cur Generalis Praepositi officium non certo annorum, sed vitae spatio definiret, earum plerasque suadere (vbi caetera paria sint) praeoptandum, qui aeuo meliore praestet. 28 Sensus Gregorij Pontificis. Confirmauit hanc sententiam Gregorius Pontifex, qui primo quidem adeuntem ad se cum vniuerso Patrum conuentu Claudium perbenigne excipiens, iuuenem publice, vt videbatur, admirabundus appellauit. Mox vero maturitate eiusdem in rebus gerendis, vique perspecta, Cardinali Carafae. Enimuero multum vidisse Patres, dixit, in deligendo Praeside illibatae aetatis: quod 29 Iuuentutem suam mirantibus, quid responderet Claudius. senibus fere cum robore corporis pariter vigor animi defloruerit, et elanguerit, quo minus res, et aggredi magnas audeant, et perficere queant. Claudius vero Pontifici quidem miranti iuuentutem respondit, talia se sperare a Societate subsidia, vt nihil inde caperet detrimenti: aliis vero, qui item maiorem aetatis maturitatem requirebant, ingeniose solebat, vrbaneque respondere, si nihil praeterea in se desideraretur, praeclare secum agi: nam ei malo fieri vel 30 Euectio Claudij diuinis suffragijs confirmata. dormiendo medicinam. Diuina vero in his suffragijs praerogatiua non ordinarijs modo coniecturis iustisque indicijs, sed etiam certis praeter ordinem significationibus, a multis est coguita. Ipso in Comitio Claudius Matthaeus Franciae Prouincialis dum secum ipse preces de more ante suffragij lationem facit, videre sibi visus est Aquauiuam hinc Diuo Bernardo, hinc Beato Ignatio cingentibus latera a B. Virgine Deo Patri, Christoque filio commendari, eique Societatem a Domino in manus tradi. Camilla Cardia Florentiae magna in opinione sanctitatis Matrona, cui multa feruntur demonstrata diuinitus, appetente iam comitiorum die ex Rectore Collegij Florentini Petro Blanca, quo confessario vtebatur, quaesiuit quibus nam maxime inter Patres communis opinio Generalatum destinaret, cumque ille Salmeronem nominasset, Benedictum Palmium, Oliuerium Manareum, et Laurentium Magium, Quid ita, inquit, Claudium Aquauiuam praetermittis? Et ille. Quod peridoneus licet Claudius sit, tamen cum tam multi suppetant viri rerum Societatis longissimo vsu peritissimi, nequaquam crediderim fore, vtis hoc quidem tempore, hisque comitijs, tam et aetate, et Societate recens vetustissimis illis anteferatur. Tum Camilla: Pater mi, Deus annos non respicit. Ne multa. Ille creabitur. Mira Rectori affirmatio visa est: cumque Gregorio Mastrillo, qui ea tempestate Florentiae conciones habebat, rem totam (ex quo ad literam ipse accepi) communicauit. Quo igitur alienior videbatur denuntiatio, hoc ambo suspensis magis animis exitum expectabant, cum diebus circiter viginti intermissis, a Magno Duce Francisco, ad quem extraordinarij nuntij pertulerant, admonentur Claudium creatum Generalem. Rogauit tum Rector Camillam, edisserere ne grauaretur vnde rem tanto ante praenosset. Cui 31 Visio Camillae Cardiae oblata. illa respondit. Dum preces ad Deum facit, vilam sibi inter Sanctos Augustinum, atque Bernardum, quos praecipuo cultu venerabatur Claudius, eorumque nuper excusas aere formas (per Societatem magno numero sparserat) videre medium Claudium, atque in conspectu B. Virginis Christum Dominum ei Societatem commendasse. Inde coepit res euulgari. Cumque Gregorius ad Fratrem suum Carolum Romam perscripsisset, ille respondit persimile visum vni Patrum ex ipso conuentu oblatum: id scilicet quod retulimus de Claudio Matthaeo. Richardus Flaminius Hibernus de Societate praeclarae virtutis Sacerdos Parisijs degebat hoc tempore: is pridie quam Generalis Praepositus renunciaretur, Iacobum Tirium item e Societate, virum doctrina et religione praestantem, qui deinde Assistens Romae decessit, ita secreto compellauit. Nosti ne Pater, 32 Ricardi Flaminij praedictio. Claudium Aquauiuam? (nam ipse Richardus nec de facie norat, neque, vt aiunt, de nomine) Noui, inquit, Tirius, sed quorsum hoc quaeris? Fabor, inquit, ad Dei gloriam, vti res habet, Hac nocte cum ad orandum tantisper surrexissem Comitiorum successum Deo commendaturus, visus mihi sum a B. Virgine introduci ipsam in aulam, vbi Patres saturi suffragia considebant: ibique dum adsto, Sanctisima Dei Mater Patrem quendam aetate iuuenem humeris apprehensum in medio consessu statuit, et ad Electores conuersa, Claudium, inquit, Aquauiuam Generalem dicite. Patres cum annuissent, visio euanuit. Romae erat 33 Alia item Syluestri Blancodij. Syluester Blancodius Secularis Sacerdos eximiae innoc entiae, nec indoctus, quem deinde Clemens Octauus Pontifex Montis Murani fecit Episcopum: Is ferebatur multa praedixisse: et quanquam non defuere qui fidem hominis ob simplicitatem eleuarent, tamen constat permulta non, potuisse fidelius, certiusque praedici. Tale est quod subijcimus. Dum pernoctat in precibus, vt Societati, quam plurimum amabat, Deus creationem Praepositi secundaret, videre sibi visus est: Beatum Ignatium, qui stiingens paterno amplexu Claudium, eum fore Generalem aiebat: Oliuerio autem, quem Blancodius opinione sua ei muneri destinabar, grauissimam impendere tempestatem, Tum bonus vir, ne diuinasse post exactam rem, vt non nemini solenne est, videretur, in schedula Claudij nomen exarat, eamque obsignatam tradit secreto lectissimae, et clarissimae foeminae Ioannae Caietanae; praefatus, qui scriptus inibi esset, eum Praepositum Societatis fore. Caueret tamen ne priusquam in Comitium Paeres includerentur, schedulam aperiret: ita vetare Beatum Ignatium. Ioanna patienter vsque in eam noctem expectauit, quae Comitiorum diem praecessit. Ea vero nocte cum iam nihil ex resignatione libelli formidaret periculi, curiosius resignauit, nomenque Claudij Aquauiuae, vt ipsamet postea enarrare solebat, reperit, paucisque post horis praedictionem exitus affirmauit. At Iulio 34 Iulij Mancinelli visum insigne. Mancinello de Societate, magnae vulgo existimationis Sacerdoti, haec eadem, et alia multa sub anni 1578 exitum Romae apud Professos Deus ostendit. Cum enim de Societatis progressu solicitus (quod res in praesentia non erant satis tranquillae) quem ea statum habitura esset inposterum, ad animi sui profectum, ac solatium aueret cognoscere, ac Deum precaretur, vt edoceret, primum demonstrata ei mors est imminens Bernardino aedituo, qui tum decumbebat: tum Euerardi quoque finis ostensus. Sub ea cunctam Societatem in magna agri planitie videre visus est. Statutum erat in medio suggestum, ex quo Claudius ad omnes pro potestate velut Praepositus, ac Moderator verba faciebat. Quam rem aegre multi inuitique videbantur ferre, doloremque animorum nubili vultus et moesta ora prodebant. Alij contra, tertia ferme pars, pronis auribus, animisque excipiebant dicta, et comprobabant. Porro lux ingens in concionantem, eique fauentes labebatur e Caelo: caeteros vero densae circumfuderant tenebrae, vt non nisi ex resiliente ab lucidis fulgore conspicui fierent. Ad eam speciem cum Iulius vehementer admiraretur, eoque grauius perturbareturs, quod iam murinur quoddam inter tenebricosos, et tumultuum initia exaudiebantur, vidit paulatim se se lucem per totam concionem diffundere, ac demum communi cum 35 Leonis Henricij praesagitio de Claudio. gaudio, et gratulatione illustratis omnibus rei finem imponi. Illa dubites ex humana coniectura duncaxat, an etiam praestanriore ex origine emanarint. Leo Henricius in Lusitaniam ab Euerardi Praepositi creatione reuersus. sermone vt fit Romanis de rebus in corona sociorum illato, iam tum insignem Praepositum in Comitia proxima paratum esse dixit: Claudium autem describebat. Per tempus eorum Comitiorum ad Patres de conuentu in Romanum Collegium inuitatos habuerat 36 Praesensio de eodem Hieronymi Natalis. Claudius super mensam pereruditam concionem eximijs sanctorum Patrum testimoniis, ac locis illuminatam: secundum quam factus obuiam illi Hieronymus Natalis, mitte, inquit, mitte istos libros. Tuus liber Claudi Constitutiones sunt. Et sane vir ille sic animo semper, ac sermone interdum administrationem Societatis Claudio augurabatur; vt ipsemet postea Claudius prositeretur, credere se, ei maxime, si vlli, certius quam humana coniectura praecognitam rem fuisse. Creato Praeposito, Germani continuo, Hispanique Patres insistunt, vt nouum de Oliuerii causa iudicium constituatur. Res erat periculosae plena aleae. Nam viri, vti diximus cum sanctitate, tum literis, et aliis clari laudibus iudicarant, iidemque ex Constitutionum lecti praescripto, quorum condemnari iudicia 37 Difficultas noui Iudicij de Oliuerio instituendi. duri et ancipitis exempli res erat. Deinde noui Iudices quinam, et quo pacto erant legendi, vt parti vtrique fieret satis? an publicis suffragiis? vt odiosae reiectiones amplificarent dissidia? an priuatis? vt suspicio vsque refideret ab vtraque parte, lectos qui sibi fauerent: nullusque contentionum finis nullus appellationum fieret? ex altera parte ferendum non erat, vt Oliuerio infame crimen per iniuriam adhaeresceret, cum is quidem paratissimum se ad id subeundum offerret, 38 Sublata per recursum ad Pontificem. modo ne sua causa Societatis pax turbaretur. In hac difficultate praesto fuit Pontificis summi clement a, ad quem Oliuerius cumvideret in Congregatione haud satis remedii esse, de tranquillitate magis publica, quam de dignitare sua solicitus, hand ignaro Claudio, causam detulit. Accersiuit Pontifex protinus Claudium, seque ipsum (adeo quieti Societatis nominique consulebat) velle iudicem esse denuntians, 39 Qui causa plene cognita Olinerium absoluit: Iudices vltra constitutionum, metas progressos pronunciat. cuncta iudicii acta, et quicquid literarum ad eam rem pertineret, ad se se iubet afferri. Quae cum allata sedulo expendisset, Claudio rursus accito. Renuntia, inquit, Congregationi me causam hanc cognouisse diligenter, et scripta illa incendisse. Porro Oliuerium mihi virum plane bonum videri, istos vero Patres vltra, quam Constitutiones permitterent longe progressos. Profert Claudius stylum, ac pugillares, exceptisque dictis Pontificis, summa verecundia, rogo, inquit, ne grauetur vestra Sanctitas audire, num quae iubet referri verba plene assequutus sim, ac fideliter adnotarim, quo omnis nouae controuersiae, et suspicionibus, et interpretationibus locus obstruatur. Audiit, probauitque cuncta Gregorius: et Claudius mox in 40 Aduersariorum Oliuerij silentium et metus. conuentu, praefatus quemadmodum excepisset ex ore Pontificis, de scripte exposuit: nec fuit quisquam vnus e Patribus, qui verbum ea de re postea faceret. Dissensionum tamen autores non absque metu erant. Itaque eorum, vt verosimile est rogatu, Generalem Pontifexne eos vexaret, admonuit. Vbi Claudius, cuperem, Beatissime Pater, planius nosse quid Sanctitas Vestra, cum vexare vetat, intelligat. 41 Pontifex vexari eos vetat, emitti ex vrbe probat. Nolim, inquit, quicquid egero vexationem ipsi interpretentur. Nam Roma quidem eos emitrere consultum mihi videtur, ne dissidiorum hic seges resideat: neque partis huius magis, quam alterius, sed aeque omnes, nisi Sanctitati Vestrae aliter videtur, mihi in animo est semouere. Istud vero (excepit Pontifex) vexare non est, sed prudenter communi bono consulere. Vti commodum est, in 42 Multi eorum, inter eos Bellarminus, errasse se Oliuerio persequendo, postea agno uerunt et professi sunt. nomine Domini mitte. Ita omnes absoluta Congregatione, quanquam non absque commotiuncula aliqua infirmitatis humanae, tamen suum dolorem communi bono, et obedientiae posthabentes ad varia loca translati, in quibus et Societati operam, et Dei Ecclesiae, fidelem ac strenuam nauauere. Nec pauci aduersariorum, postquam, resederat immodicus feruor, tranquilliore animo retortis ad praeteritam iam causam oculis, professi sunt innocentiam Oliuerii, seque vehementer errasse: quod quidem de se Robertus Bellarminus ingenue profitebatur. Supererant scripta Fabii de Fabiis, et Iulii Fatii de his, quae pro imposita sibi ab Oliuerio procuratione in aestu sermonum cognorant: supererant et libelli quidam aduersum ipsummet 43 Scripta quae supererant de illa causa iussu Claudij abolita. Claudium, tanquam Oliuerii studentem partibus, ad Congregationem delati. De his Magius, cum quid fieri placeret, percunctaretur ex Claudia, modeste submonebat, non esse cur viderentur: cui Claudius, nullo inquit, modo consilium est videre: lacera et exure. Nam et si (quae Dei est gratia) sperarem nihil me inde commotum iri, aut charitatem aduersus quempiam imminuturum, tamen autores eorum qui scirent a me perspectos, perturbari possent, et alere inde 44 Creatio Assistentium. suspiciones, minusque confidere. Permolesta finita causa, Congregatio alacrius quae post renuntiatum Praepositum restabant, prosequuta, tertio Nonas Martii Assistentes rite creauit, Laurentium Magium Italiae, Garziam Alarconium Hispaniae, Paulum Hoffaeum Germaniae, Georgium Serranum Lusitaniae: sed huius in locum quem absentem nominauerant, cum valetudinis excusationem probasset, consensu deinde Prouincialium a Generali Emmanuel Rodericius coopratus est. Multis deinceps salubriter constitutis, interque caetera haud paucis quae ad arcendum ambitum pertinebant, decretis, et explicatis, Decimo Kalendas Maii, cum Claudius ad consensionem praecipue animorum adhortatus esset Patres, professus se nec Apollo, nec Cephae, nec Pauli, sed aeque omnium fore, communi gratulatione, 45 Congregationis clausula. solennique charitatis complexu conuentui finis impositus. In causis quae superioribus in conuentibus difficiliores inciderant, e primis erat Romanum Collegium, quod pro numero capitum, quae necesse eratalere, vix vllo censu praeditum, opprimebatur aere alieno. Nec sane diu poterat sustineri, nedum adolescere: praeter querelarum materiam, quae subsidiis conquirendis, vt fusius in loco narratum est, 46 Romani Collegij difficultates. multis non magis externorum, quam domesticorum offerebatur. Eadem causa ad hunc quoque conuentum relata, censuere Patres, quandoquidem tantum aperiebat aditum, tantumque spei faciebat singularis Gregorii benignitas, enixe illi communi Congregationis nomine supplicandum, vt id Collegium munificentiae suae largitate complexus certo vectigali firmaret. Consueuerat subinde Gregorius opportunis praesto esse adiumentis, nunc quingenos, nunc millenos suggerens, et eo amplius, aureos nummos: neque Collegii modo, sed Domus etiam Professorum, et Probationis necessitatibus munifice succurrebat. Quae cum frequenter 47 Opportunis a Pontifice subsidijs saepe subleuatae. necessitates inciderent, admonebat modestia Patres, vt quanto promptior Pontificia erat benignitas, tanto illi ea parcius vterentur. Id autem intelligens Gregorius tum per se se illis, tum per suum cubiculi Magistrum (is erat Ludouicus Blanchettus Laurentii qui dein fuit Cardinalis frater) animum faciebat, fidenter accederent, libere quidquid opus esset exponerent, postularent, nihil veriti ne ipsum desatigarent, neue molesti, aut onerosi fierent. Vsque eo inexplebilis 48 Benignissima Gregorij Pont. in societatem liberalitas. erat beneficentia Sanctissimi Patris, tum aduersus omnes, tum proprie aduersus hunc coetum. Verum de Romano Collegio perpetuis instruendo reditibus eo cogitationem leuius admittebat in animum: quod persuasum haberet, nec raro sermonibus vsurparet, tantas in publicum ex eo Collegio proficisci commoditates, tamque manifestas, vt minime esset defuturus Pontifex, 49 Inuitat Patres Congregationis IV. ad petendam ab eo fundationem Collegij Romani: qui muniendum sibi illud, et ornandum assumeret. Idcirco Borealium velle se aliarumque nationum seminariis excitandis insistere; quod curam hanc successores haud perinde confideret suscepturos. Ita animato Gregorio perstudiose supplicant Patres, videret etiam atque etiam quanti opus illud momenti esset, non vrbis modo causa, et Italiae, sed externarum quoque nationum. Quanti referret sub oculis Praepositi Genetalis, itemque Summi Pontificis sociorum educari magnum numerum ex vniuersis fere christianis gentibus, vt ipso quodammodo in sonte cum sanctae fidei catholicae, tum Societatis hausto spiritu, in omnes terras Christi fidem sanctosque mores tanto sincerius, ac maiore cum autoritare proferrent: ipsique inter se, suoque praeposito noti et ad consensionem facilius conspirarent, et commodiorem in regenda societate, religioneque catholica excolenda, nauare operam possent. Quae et alia in eandem sententiam cum exposuissent, eo demum venit Pontifex vt rem sibi curae fore ostenderet. Inclinatum per seque iam in eam partem euntem Cardinalis Sancti Stephani Matthaeus Contarellus apte dicitur impulisse. Qui cum et Societatis percupidus, et Pontificis 50 Matthaei Contarelli Cardinalis officiosissimus pro col. Romano ad Pontificem sermo. perfamiliaris esset, idemque Dataxius, obseruato tempore dum de Collegiis a Pontifice institutis familiariter sermo miscetur, praeclaram sibi dixit videri statuam ab eo factam, sed ei similem, quam in quiete Nabuchdonosor vidit. Quaerenteque Gregorio cur ita censeret. Quia, inquit, Collegiorum quae Vestra Sanctitas condidit, Vrbanum hoc Germanicum tam affluenter instructum caput aureum potest videri: Anglicanum nondum ita ornatum, pectus argenteum: eademque ratione e reliquis sunt aliis alia melius ab re domestica constituta, quae statuae femoribus tibiisque respondeant. Ceterum omnia pedibus nituntur quasi terrenis, fundamento aegre cohaerenti, ac nisi fulciatur tandem lapsuro. Expectante Pontifice vt edissereret quosnam diceret eiusmodi pedes, addidit. Nam pedes quibus haec praeclara moles insistit, Romanum ego Societatis Iesu Collegium dixerim. Id nimirum ceterorum alumnos Collegiorum cum moribus informet, ac literrs, omnia si recte existimamus, sustinet. Sed vt nunc quidem se habet, ita angusto, ruinosoque tecto continetur, ita arcto censu fulcitur, tam multo premitur aere alieno, vt stare diu non poisit. Hic vero exhilaratus, renidensque Gregorius, Recte, inquit, narras. Ergo fulciaraus istos pedes. Ex eoque 51 Abbatia Rom. Coll. vltro a Pontifice donata. tempore eam animo curam fouens, vt primum se obtulit occasio, Abbatiam Clarauailensem in Agro Piceno, Alexandri Sfortiae Cardinalis morte vacuam, quae senis millibus aureorum nummum in annos singulos locabatur, vltro ac nemine admonente in alimenta Collegii attribuit. Ad amplificandam vero sedem duas proximas insulas adiecit, quarum in pretium septem et quadraginta aureorum millia donauit, et luculentas pensiones in annos viginti ad aedificationis 52 Aedium vicinarum coemptio sumptu Pontificis quorundam murmurationibus frustra turbata. impensam decreuit. Fuit in vrbe querelarum aliquantum ab iis, qui pelli se auitis tectis dolebant, aliisque qui deformari vrbem inaedificatis viis duabus iactabaut. His adnitentibus e consilii publici sententia expostulatio delata ad Pontificem. Ille admiratus nec opinatam querimoniam: esse romanis non dolendi materiam, sed gratulandi respondit, quod nulla ipsorum impensa fieret id, quod magno ipsis emendum fuerat, vrbem ornari, et magnifico aedificio quod moliebatur, et nobili Academia. Nec solum Romae, sed exterarum quoque gentium ea re commodum agi. Nam se Collegium illud velle omnibus esse commune nationibus. Itaque praesentem dolorem suum aeternis, et suorum, et exterorum fructibus haud grauate donarent. Ita sedati aduersi conatus, et ex partes etiam restincti sermones, dolore migrantium pecunia etiam delinito. Quippe supra iustum tectorum pretium, dedere Patres operam vt aliqua fieret accessio gnari sat bene impendi, quo pax caritasque redimeretur. Gregorii vero non solum 53 Modestia Pontificis in recusando Fundatoris titulo. apparuit in extruendo Collegio instruendoque benignitas, sed etiam singularis modestia, cum priorum magis qui opus inchoauerant, quam sui rationem haberi volens, multum rogandus fuerit vt titulos Fundatoris acciperet. volebat nimirum non videri, sed esse beneficus: et satis habens Patri caelesti, qui videt in abscondito suum probari officium: de cetero non consulebat memoriae suae tanta benignitate, sed commodis posterorum. Interim vero haud minus liberaliter operarum societatis exercebat industriam; magno etiam iuniorum bono, qui et admonebantur quo studia sua referre, quas in curas adolescere deberent: simulque seniorum excitabantur exemplis, et paratam sibi quoque segetem laborum videbant. Igitur praeter eos, quos anno superiore ad Maronitas, in Salutios, et in Angliam missos narraui, alii hoc anno in Illyricum, in Moscouiam et alia in loca missi, vt infra suo ordine referetur. At Claudius in onus sibi impositum toto illo 54 Claudius Prouincijs Moderatores praeficit. animi, toto aetatis robore connitens, delecto sibi a secretis Iacobo Ximenio, administrationis suramam ante omnia ordinauit, partim creatis prouincialibus nouis, partim officio veteribus confirmato. Romanae Prouinciae Ioannem Nicolaum de Notarijs: Neapolitanae Ludouicum Massellum: Toletanae Aegidium Consaluium: Boeticae Iacobum Acostam. Peruuiae Ioannem Cannam: Aquitaniae Petrum Lohierum: Poloniae Ioannem Paulum Campanum praefecit. Siculam Ioannes Baptista Carminata, Venetam Marius Beringuccius: Lusitanam Sebastianus Morales; Aragoniam Antonius Ioannis, atque extra Europam Brasiliam Iosephus Ancieta. Mexicanam Ioannes Plaza: Indicam Rodericus Vincentius, qui prius habebant iussi obtinere: Eodem modo Borealium administratio Prouincialibus veteribus prorogata, Franciae Claudio Matthaeo: Belgij Balduino ab Angelo: Austriae Henrico Blissemio. Mediolanensi, et Germaniae superiori nullus hoc anno Prouincialis: sed illi Vicarius Prosper Malauolta; huic Oliuerius Manareus Visitator praefuit. Iussus et Palmius Venetam recognoscere, et Carminata Polonicam, cuius interim loco Siculam Iulius Fatius procurauit: et Alexandro Valignano Indiae Visitatori labor productus. Super haec intelligens Claudius rei 55 Epistolae 1. Claudij Generalis ad superiores summa. summam, vt Gregorius monuerat, ex Praesidibus maximam partem pendere, vt hosce non legeret modo, sed etiam quantum consequi posset formaret Idoneos, Epistolam ad Prouinciales, coeterosque Moderatores plenam singulari pietate, ac prudentia dedit, quâ ingressus a deploratione mutationis in ipso factae, et significando desiderio priuatae vitae, adiungit: quando aliter Deo visum sit, confirmandum tamen animum, et eius auxilj fiduciâ nitendum: cum eo vt industriae contentio, et curae vigilia non desit. Huius admonitu quae compererit summae rerum vtilia, consulentem in commune proponere se velle. Primum caput ponit in Prou. VI. 1. informatione Officij Superiorum, quos conueniri ait illo sapientis monito: Fili mi si spoponderis pro amico tuo etc. Hinc patêre quam solicite ipsis attendendum et satagendum sit. Esse enim regendum ipsis datum exercitum Filiorum Dei. Exercitus mentio vigiliae admonet, Filiorum vero Dei qualitas et nomen amorem ab ipsis et reuerentiam erga sibi commissos exigit. Insistit inde rationibus et sacrarum litterarum ac sanctorum Patrum autoritatibus in commendandâ suauitate gubernationis, quae mentes at voluntates subiectorum amore deuinciat: alliciatque potius volentes, quam renitentes trahat. Alterum deinde attexit caput de cura Orationis, et rerum spiritualium vero accuratoque in omnibus studio promouendo: multisque docet in eâ spem omnem vniuersi successûs vnice sitam. Cui mox tertium subiungit, de exigendâ efficaciter obseruatione Regularum, in quo monet extrema duo vitanda: alterum nimium timentium displicere subditis: alterum inflexibili duritie ac saeuâ seueritate disciplinam extorquentium. aduersus quod vtrumque malum multa sapienter disserit. Proponens subinde Gubernationum genera duo. Prius humanae prudentiae dictatis insistens; quod Politicum vocat; et procul, vt alienum reijcit. Alterum supernaturalibus principijs et diuino lumine ex Euangelicâ doctrinâ Constitutionumque intimo splritu directum; quod omnino vnice vsurpandum rationibus exemplisque vincit. Sicque ab omnibus auxilia precum implorans, omnibusque vicissim dona coelestia imprecans finem Epistolae imponit hoc anno 28. Iunij Româ datae quae extat edita hoc titulo: de foelici progressu Societatis. Mirum quantum hae litterae omnibus Praepositis et lucis et animi addidere, non solum eo quod iam didicerant, sed etiam eo quod intelligebant, sibi de prudentra, ac virtute Praepositi in futurum posse promittere. Dum vero Societas adolescit in terris, suos etiam in caelo auctus accepit. Tres hoc anno praestantes Viri feliciter Romae compositi, Ioannes Couillonius, Ioannes 56 Couillonij Ricasuli et Lanoij mortes et laudes. Ricasulus, et Nicolaus Lanoius. Couillonius anno 1544. Societatem amplexus, et vnde quinquagesimo quatuor professus vota, multis annis explicandae Theologiae diuinisque literis operatus, religiose, vti decebat ex tam longa disciplina abeuntem, decessit in Collegio Romano XVI. Kalend. Septembris. Candidissimae animae erat Ricasulus, nec minus sapientis: religiosumque curriculum memorabili exemplo constantiae anno 1554. ingressus, consentaneo progressu, et fine confecit; magna cum laude humanas, diuinasque disciplinas et ipse diu interpretatus. Apud Professos XVI. Kal. Aprilis in robore aetatis occubuit. Ibidem et Lanoius octauo Idus Septembris, strenuus operarius, et in regenda Societate, cui anno 1548. nomen dederat, propemodum semper, cumque approbatione versatus, Rector primum, deinde Prouincialis, ac Visitator. Hic et Couillonius Belgae: Florentinus erat nobili domo Ricasulus. Multo tamen insignior candidati mors fuit adolescentis nondum domum recepti: qui dum conuictor in seminario idoneis se literis instruit, pestilentis vi febris quinto die consumptus 57 Iacobi Philippi Transemanni Conuictoris in Seminario Romano felix obitus. per compendia Societatem caelestem iniuit. Iacobus Philippus Transemannus ei nomen erat, Spoletum Patria, honesti natales, aetas annorum septemdecim. Suprema in aegritudine multa illi praeter ordinem clementia diuina concessit: in primis vsum mentis, quem mali diritas ad reliqua sic abstulerat, vt prorsus deliraret, integrum ad pietatis officia, vegetumque ad extremum vsque halitum conseruauit: deinde agenti iam animam tantum caelestis voluptatis, ac splendoris infudit, vt omnes qui aderant, exultantem eum laetitia, et faciem quae alioqui foeda macie inhorruerat, insolita luce fulgentem cum admiratione intuerentur: nec obscura beatae vitae initia in fine huius mortalis agnoscerent. Haec palam perspecta, fidem alijs, quae non ita sub oculos, sensumque corporis cecidere, haud dubiam conciliarunt. Narrauit Ioannes Baptista Alexander adolescentis confessarius, sacerdos de Societate; virtutis prudentiaeque notissimae, qui his rebus cunctis 58 Oppugnatus a malis daemonibus. interfuit, cum aeger oppugnaretur a Daemonibus vehementer, ac videretur sibi corripi ab ijs, superque cratem ferream oblongis igneisque obsitam clauis conijci, iam iam in voraginem vastissimam, vnde flammarum vis immensa erumpebat, 59 A sanctissima Dei matre protegitur et recreatur. praecipitandus; apparuisse B. Virginem, eiusque interuentu praesenti periculo liberatum; atque ita aspectu, praesidioque patronae amantissimae recreatum vt ipsum vltro hostem lacesseret, mendacem illum, mendacijque parentem identidem vocans, minaciter etiam Cruce obiectanda, quam manu tenebat, insultans. Paulo vero post cum per se se solennem Christianae fidei professionem rite enuntiasset, ac diuinissimum Christi corpus in Viaticum magna pietate suscepisset dum ad os abluendum, vt moris est, aqua porrigitur, Coeli Reginam sanguinis filij plenum calicem visam tradere, ac subinde etiam de suis sanctissimis mammis gustandam dulcedinem praebuisse. Denique cum instaret ab ea Iacobus Philippus, vt quam primum de corporis custodia euocaretur, iussisse bono animo esse, mox profecturum in Coelum. Quam in promissionem tota ille mente defixus, cum suaderet confessarius vt paululum quietis caperet; venisse tempus respondit, non vt iam de somno, sed vt de Dei laudibus cogitaret: continuoque aggressus intermortuis vocibus psalmum quinquagesimum pronuntiare, in ea diuinarum laudum praedicatione, quam aeternum erat in beata vita continuaturus, spiritum Deo reddidit XVII. Kal. Octobris; Admonet locus ne praetermittam quod contigit 60 Dominicus Coadiutor temporalis, Angeli conspectu in morte dignatur. Dominico Fabro murario, qui in Societate magno exemplo vixerat, ac Florentiae in noui templi constructione egregie laborarat, cum ex longo morbo prope extremum vitae curriculum accessisset, eleganti facie adstitisse iuuenem, qui se venisse dicebat, vt illi supremo tempore adesset. Adeo est in suis famulis Deus tum protegendis, quos euocat, tum ijs, quos etiamnum in acie relinquit confirmandis, incitandisque prouidus, et indulgens. Addatur his geminum exactae virtutis specimen, Christophorus Rodericius Hispanus ex Hita dioeceseos Toletanae, qui Neapoli pridie idus Februarij, et Hieronymus Otellus Italus ex Bassano Oppido, 61 Hieronymi Otelli pia mors. qui Veronae nonis Februarij, post annos religiosi laboris hic triginta, ille viginti et septem, sanctissime in Domino quieuere. Ambo veri Apostolorum imitatores, ambo sibi, suoque corpori implacabiles: par vtrique obedientiae humilitatis, et probrorum Crucis ambitio, atque inexplebilis euangelicae paupertatis auaritia, 62 Chistophori Rodericij labores. et fames animarum. Rodericius cum sesquiannum in Collegio Gandiensi thelogiam docuisset, mox alterum tantum eidem, ac deinceps triennium Vallisoletano praefuisset, ad Mariam Maximiliani tum Regis Romanorum coniugem in Germaniam missus, nec multo post Memphim in Aegyptum ad Patriarcham Cophtorum, tum saepius in Regnum Neapolitanum ad quaedam Haereticorum extirpanda zizania, saepius in regias classes, siue contra Turcas, siue contra Africanos, siue contra Mauros Rebelles, et in Belgium demum cum regio exercitu, saluberrimam suae caritatis industriam latissime sparsit. Praefuit et Romanae Prouinciae, ac prostremo iam fractus laboribus Lauretano Collegio: vnde propter caeli eius grauitatem translatus Neapolim, hanc habuit melioris vitae natalem. Fuit vbique sui similis, tenax recti, seuero propior vitae genere, exigendoque ab se se, et ab caeteris officio; at humilitate, modestiaque non absimilis verecundo. Inter aulicos: inter milites, in peregrinationibus, in classe in castris 63 Virtutes eiusdem insignes. idem qui in otij domestici disciplina. Nullum praetermisit diem, quo se non acriter flagello caederet: Sique praeuidisset in Hospitijs, ac diuersorijs defuturam, sibi eius rei facultatem, interdiu vbi in syluae, sepis, diuerticuli, aut id genus latebrae Poenitentiae rigor. opportunum secretum inciderat, per speciem necessitatis a comitatu secedens, suum corpori quotidianum dimensum verberum dependebat. Numquam Orationis assiduitas. occupationum seu mole, seu multitudine opprimi se, distrahique ita sinebat, quin decerperet excutiendae conscientiae, ac meditationi quotidiana tempora: cum diceret haec esse nutrimenta animi, nec vnquam praetermittenda, quemadmodum vel ex occupatissimo die ad corporis pastum particula tamen rapitur. Frequens Et forma. vtebatur forma quadam orandi, quam ipsemet sententijs e literis sacris vndique collectis composuerat, mirabilis sane grauitatis, ac pietatis: in ea primum considerans quae ad abijciendum se coram Deo, pudoremque et dolorem peccatorum concipiendum facerent, tum quae incitarent ad opus salutis suae, diuinique obsequij serio capessendum, exardesceb at in vehementissimam caritatem, totusque complebatur sancto ardore perfecte Deo, et proximis, ex Societatis instituto deseruiendi. Inde inuocans Beatorum omnium per choros singulos opem, sanctissimae Trinitati tum se se, et sua, tum omnia vota, et recte facta triumphantis ac militantis 64 Amor Crucis Christi. Ecclesiae, ac praecipue Christum Iesum offerebat. Demum pro se, et vniuersis mortalibus preces adijciebat: sed pro se prius, vt validiores inde pro aliis essent preces. Precabatur autem sibi nominatim, vt dignus haberetur qui particeps fieret Crucis Christi, hoc est, vt eius causa, nulla sua culpa, multa pateretur; cumque virtutes caeteras, tum has quindecim ordine deposcebat, ex quibus aiebat tamquam e gradibus effici scalam: quas libenter hic adijcio, vt documento sint quo ex genere eius viri religio esset: quo in opere et curae eius habitarent, 65 Scala virtutum quindecim. et verterentur labores. Prima erat interior, exteriorque compositio, atque Modestia: tum deinceps Prudentia, et attentio, vt omnia ex rectae rationis praescripto fierent: fraenum, et gubernaculum linguae: Rigor, et asperitas aduersum se: Obedientia perfecta: Mortificatio assidua; Fortitudo, et constantia ad peruincendas omnes difficultates: sanctum odium sui et contemptio: Humilitas interior, et exterior: Paupertas spiritus, et corporis: Patientia in rebus quibusuis aduersis: Puritas, vt omnia sincere pro Deo fierent, Fides solida: Spes secura: 66 Ianitor scalae Timor Dei. Amor Dei, et proximi, qui ardeat in corde, et opere. His adijciebat Timorem perpetuum augustissimae Dei Maiestatis, eiusque iustitiae, ac profundorum iudiciorum, quem Timorem scalae ianitorem vocabat. Porro cum pro alijs precaretur, a Summo Pontifice per omnes Ecclesiae delabens Ordines, ad Societatem cum venisset, 67 Orandi pro alijs studium et diligentia. nominatim Romanas domos, deinde singillatim omnes Prouincias, et sociorum gradus, quique externorum seu bene, seu male meriti de ea forent, memorabat. Adiungebat dein orationis pabulo panis vitae quotidianum epulum. 68 Assiduitas quotidie sacrificandi. Et quidem in perpetuo illo, varioque, et impedito discursu poene est supra fidem quantum studij, curaeque intenderit, ne quem absque diuino sacrificio praetermitteret diem: nec vnquam erat imparatus, quia ad id se assidue, quicquid ageret, comparabat. Ac nominatim ad excitandam in se se humilitatem, ac sanctam verecundiam, multa collegerat, quae meditando extra sacrificij tempus ad eum vsum perduxerat, vt ipso in tempore praesto essent absque labore, ac perturbatione rerum earum, quibus inter sacrificandum toto corpore, et animo attendendum 69 Praeparatio ad Missam. est. Primum omnium memor Christum Dominum Apostolis antequam hoc diuinissimum Sacramentum porrigeret, abluisse pedes, quia qui mundus est non indiget nisi vt pedes lauet: existimabat se non pedes tantum immundos habere verum etiam manus, et caput: ideoque enitendum, vt priusquam accessurus ad sacra indumenta manus de more aqua lauaret, conscientiam vel vna ablueret lacryma, deplorans peccata, inardescens amore ex beneficij magnitudine, quod in mysterio illo sacrosancto recipitur, timorem simul in se se, et ruborem excitans ex consideratione rerum quae sequuntur. Cum, inquit, incipio indui sacris vestibus confundar considerans me esse lupum, qui vestitum ouis assumam, ac daemones, 70 Deuotio in celebrando. qui mea peccata norunt, cum irrisu obiectare, Ecce Saul inter prophetas: et alios, Ecce Adam quasi vnus ex nobis. Item confundar considerans Christum Dominum fuisse vestitum habitu contumeliae, me ornatu sacerdotali sacro, atque perhonorifico decorari: ille catena vinctus est, ego astringor cingulo serico: illi Crux imposita lignea ponderosa, mihi casula superijcitur leuis, et iucunda. Considerans etiam Christi indumenta, petam deuotionem illius sanctae mulieris, quae dixit si tetigero tantum fimbriam vestimenti eius salua ero. Cum ad altare conscendam, oculos demittam humiliter, reminiscens in veteri lege edictum fuisse, qui tetigerit montem morte moriatur etc. sacerdotes autem et populus ne transeat terminos, ne ascendat ad culmen, ne forte interficiat eos. Quomodo igitur accedam ego ad montem, qui Christus est? quibus manibus, quo ore, quibus oculis? Hisce cogitationibus ingrediar, dicens in corde meo, Introibo in domum tuam: adorabo ad templum sanctum tuum in timore tuo. Cum deinde pronuntiabo Gloria in excelsis Deo, considerabo id esse canticum Angelorum, mecumque plorabo memoria repetens versiculum psalmi, Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena? Deinde confundar, quod lingua quae Domini creaturis maledixit, patiatur sibi ipse Dominus benedici. Cum pronunciabo orationem, confundar quod interpretis, et internuncij munere Deum inter, et populum fungar, qui meis consilijs pessimis autor fui, vt tot animae ad inferos deijcerentur. In Epistola admirabor quod liceat Magistro cathedrae pestilentiae volumen sapientiae legere. In Euangelio item confundar quod liceat legere id quod sum persequutus. In offertorio sit maior confusio cum Patri filium suum offeram, quem ego ipse interfeci. Cum oratio secreta recitatur, recordabor canticum quod nemo poterat dicere, nisi illa centum quadraginta quatuor millia, qui empti sunt de terra: Virgines enim sunt, et sequuntur agnum quocumque ierit. Et considerans conditiones, quae requiruntur in ijs, qui canunt haec cantica laudis, confundar quod eadem in ore meo polluto versentur, Cum appropinquat tempus consecrationis, incipiam audire verba Christi, Filius hominis tradetur in manus peccatorum: idque etiamnum fieri propter meam improbitatem, qui tanto sum peior, quanto minus id sentio. Post consecrationem quotiescumque contingendum est diuinissimum Sacramentum. Primum petam a Sanctissima Virgine, vt ipsa doceat me humilitatem, et deuotionem, quibus accedendum est ad Christum Dominum, et quibus ipsa eum contingebat, Deinde admirabor quî fiat, vt non moriar illum attingens: cum Oza qui Arcam olim contigit, statim exanimatus sit. Praeterea recordabor omnes qui tangebant Dominum, quandiu erat in carne mortali, saluos redijsse: petens cognitionem, ac veniam meorum peccatorum Postremo dicam Domino, En tu Agnus Dei permittis te lupi manibus, et dubitabit lupus manibus Agni se se credere? In commemoratione defunctorum, confundar quod liceat mihi esse adminiculo, ad liberandas ex Purgatorio animas, qui fui causa illuc deijciendi. Oratio Dominica tota cedit in confusionem meam. In sumptione diuinissimi Sacramenti dicam mente, Pater versit hora, accipe spiritum meum, ita praeparatus ac si tum ipsum essem expiraturus. Hac praeparatione humillimus hic Christi sacerdos ad fontem coelestium donorum accedens vberrimas inde in suum, alienumque profectum diuitias reportabat. Praecipuo autem sensu nuper Laureti Sacrosanctum illud mysterium tractabat: impetrarat enim potestatem vt in Cella Beatissimae Virginis facere sacrum sibi quotidie liceret, idque ante auroram, tum ne peregrinis sacerdotibus locum eriperet, tum vt ad curam diuinarum rerum, humanarum silentio iuuaretur. Porro constantia, et aequalitate cognitae virtutis id egregie praestitit, vt aedificaret 71 Virorum magnorum de Rodericio iudicium, vbicumque plurimum, nihil vspiam destrueret. ac domesticis aeque, et externis summis, et infimis carus esset, ac venerandus. Pius Quartus Pontifex, multoque magis qui huic successit Vir sanctissimus Pius Quintus, tum Marcus Antonius Columna, Ludouicus Requesensis Commendatarius Maximus, et Ioannes Austriacus eius et sanctimoniam probauere, et amauere consuetudinem, et operam 72 Libertas eius apud sum mates. in grauissimis rebus adhibuere. Et erat Rodericius magnis quoque personis cum eo, quo dixi temperamento verecundae seueritatis monitor haud acerbus ille quidem, nec leuis, apertus tamen, atque sincerus: cui stabat vel millies quamuis subire offensam, atque adeo necem, quam diuinam, vbi officij ratio posceret, dissimulare iniuriam. Quod cum palam, semperque tenore eodem profiteretur, rem difficillimam impetrauit, vt neque caeleste Numen, nec Principes mortales offenderet. Quam etiam ad rem proderat, quod nullam omnino, nisj muneris sui causam attingebat. Itaque Neapoli cum Proregis audiret confessiones, domi, forisque singulari erat exemplo illa eius ab administratione publica, et qualibet re abstinentia; cum ne in Aula quidem nisi summa necessitas cogeret, et raro admodum appareret. Inde item factum est, vt et Romae, et in Belgio, et Neapoli, et vbicumque egit apud Principes, familijs eorum, et aulicis omnibus 73 Vt in aula se gereret. venerationi esset. Eminebat enim sanctitas vitae: apparebat Aulam si quando adiret, nequaquam Aulae adire studio. Nec se Aulicos inter iactabat, sed summa cum modestia de rebus diuinis protinus ingerebat sermones; neque oculos ipsos eorum defatigabat, cum adeo rarus, adeoque modestus accederet. Tantae autem aqud summos rerum publicarum Praesides vir autoritatis, omnino 74 Obedientia eius erga Praepositos Societatis. aduersus moderatores suos in obediendi cura, simplicitate, alacritate vel tyronum primos anteibat ardores, Volebat liquere Praepositis ipsum plane tanquam molle lutum in eorum esse manibus, tanquam destitutum sensu, ac voluntate, atque anima corpus: denique baculi instar, quo senex quispiam pro arbitratu, vbi, quoque modo: et quandiu libuit vtitur. Paupertatis multa possent referri 75 Paupertatis amor. documenta; sed vnum instar sit omnium. Cum ex Belgio in Italiam redijt, abeunti Ioannes Austriacus magnam vim auri, viatici nomine, obtrusit: nunquam tamen potuit adducere, vt nisi quod parce satis esset, acciperet. Tum Ioannes Syngrapham impegit, per quam iubebat ei mille nummum Mediolani dependi: quam Rodericius, ne altercaretur pertinacius, cum accepisset, Mediolano ad eundem remisit, gratias agens, ac pecuniam Belgicam sibi affatim suppeditauisse significans. Quin etiam ipso in Belgio cum ei eleemosynae nomine certa pecunia in certum spatium numeraretur, quod perinde atque sua militibus stipendia, videbatur decreta, eodem modo exigenda, maluit emendicare aliunde victum, quam videri contra Societatis instituta fecisse, quae vetant quicquam pro ministerijs accipi. Talis vita congruentem sibi clausulam habuit: ad quam se vt cumulatius praepararet, diutinus nec ita grauis morbus spatium dedit. Conuenit cum Petro Antonio Spinello, qui tum Philosophiam docebat, vt vbi articulus sibi decedendi instaret, nomine suo ex formula illa, quam supra dixi, 76 Praeuisam mortem pie obit. faceret preces, addens se, vbi tempestiuum foret admoniturum. Dominica prima ieiunij magni post meridiem nihil tale cogitantem accersit, tempusque ait adesse eas preces faciendi: qui statim prope lectulum decumbentis flexo genu per vnius ferme horae spatium peregit. Inde abijt ad sodalitium Beatissimae Virginis, quod curabat, ad quod pomeridianis horis conuenire quidam lecti solebant. Moxque ad eum misit Rodericius, qui moneret, vt vna cum sodalibus accelerationem sibi, si Deo placeret, transitus precarentur. Missis sodalibus Petrus Antonius recta ad Rodericium redit. Atque is totum corpus in morituri habitum componit, ac subinde tanquam videret aduenientem mortem, ac volens 77 Otellus eximie bonus, humilis et affabilis. reciperet, iam dudum diuinis omnibus praemunitus mysterijs spiritum placide exhalauit. Otellus, vt quidam Patrum de eo pronunciarunt, quantus quantus erat, totus erat bonitas, humilis, recti in omnibus exempli, consuetudine affabilis, diligens, et assiduus in studijs, qua cura nullo magistro graecas dicitur, et 78 Diligentia eius in studio literarum. hebraicas literas didicisse: parcissimus temporis, qui etiam vt significaret superuacuas consuetudines rescindendas, solebat dicere, Amici fures temporis. Ad haec laboris ad miraculum patiens. Multos annos egit Messanae: quo tempore 79 Laborum patientia. cum ante meridiem sacris diebus in Societatis templo concionem haberet, ibidem vix absoluto prandio, doctrinam Christianam explicabat, mox in Basilica Beatissimae Virginis, quae in ea vrbe primaria est: Epistolas S. Pauli interpretabatur: inde sub vesperam eodem die in coenobio Virginum sacrarum rursus verba faciebat: operarijs vero diebus et sacerdotibus domesticis, et interdum Clero, casus conscientiae explicabat: et praeter domesticas adhortationes alias habebat publicas diebus veneris. Idem institutioni Tyronum, et domesticorum 80 Eiusdemque autoritas merito parta. confessionibus, et templi procurationi praeerat. Super haec nobilissimi cuiusque ciuium excipiebat confessiones; magnaque frequentia assidue consulebatur non solum a Mamertinis, sed etiam vicinis ex Vrbibus: quodque Praedicator Sancti Nicolai (sic enim appellabant) responderat, Pythagoricae autoritatis modo ratum, Exactio disciplinae religiosae. ac fixum erat, eo maxime, quod ille responderat. Tot inter labores nullam omnino patiebatur secum fieri religiosae disciplinae exceptionem, quamuis saepe valetudinis Praefectus contra niteretur. Porro ad eum audiendum, vbicumque Eloquentiae Diuma vis. verba faceret, miri erant concursus. Genus vero eius eloquentiae nihil habebat profani artificij, quin potius cantum quendam non admodum suauem, ac paene ridiculum. Sed tanta erat cum sanctitatis opinio, tum diuinae opis praesentia, quae voci eius vocem virtutis dabat, tanta finceri animi ingenuitas, et affluentia spiritus, qui in eo loquebatur, vt non raro cum ad audiendum aliqui conuenissent captandi risus causa, darent pro risu lacrymas; compunctique corde plane in alteros commutati viros, feliciter ipsi quodammodo capti, derisique 81 Fructus insignes. discederent. Nec facile est existimare quantos vbique pietatis fructus retulerit; vt plane liceat intelligere christianam eloquentiam in virtute, coniunctioneque cum Deo sitam, non in persuasibilibus humanae sapientiae verbis; quantoque enixius ijs, qui apte fructuoseque volunt dicere, diuina illa adiumenta curanda 82 Castriensis et Anconitani Collegiorum designationes irritae. sint, quam oratoriae facultatis ornamenta. Collegia hoc anno per Italiam suscepta ex multis quae offerebantur; quatuor. Sed Castriense in Neapolitana Prouincia non processit: In Romana Anconitanum obiectis ab Episcopo difficultatibus dilatum est. Duo itaque tantum inchoata, Placentinum, ac Vercellense: illud in Veneta, hoc in Mediolanensi Prouincia. Octauius Farnesius Dux cum initam aduersus se coniurationem Placentiae deprehendisset, maximo liberatus periculo, simul gratias Deo acturus, simul etiam sperans hoc sibi fore imposterum magis fidos populares, quo fideliores Deo redderentur, ex Parmensi Collegio 83 Placentinum Collegium ab Octauio Duce fundatum. publicae vtilitatis documentum expertus, ei quoque Ciuitati compar auxilium afferre decreuit. Rem Palmius Visitator coram cum Duce tractauit, ac domicilium ab eo assignatum accepit: vbi prima initia posita, paucique de Societate morati vsque ad annum 1584. cum ad curiam Sancti Petri migratum est: quam Philippus Sega Placentinus Episcopus, qui post fuit Cardinalis, animarum 84 Eius translatio. procuratione liberatam autoritate Apostolica attribuit. Ibi anno insequenti duae scholae latinitatis institutae. et mox addita tertia: proque priori ruinoso amplum excitatum est templum, atque magnificum; ac postea etiam domicilium, vt suo loco fusius dicetur, in paucis laudatum accessit. In Vercellensi excitando Io: Franciscus Bonhomius eius vrbis Antistes studio ac sedulitate cum Guidone Ferrerio Cardinali Vercellensi certauit. Sed is opibus superauit, qui fundum 85 Vercellensis Collegij fundatio. Praepositurae Sancti Stephani, quam ipse commendatam habebat, in eam rem a Gregorio Pontifice impetrauit. Addidit tamen Episcopus annui subsidij aliquantum, et tantumdem Dux Sabaudiae Emanuel Filibertus, cuius in ditione Vercellae sunt. Attributa est initio Sancti Petri aedes vna cum domo adiuncta, et Laelius Bisciola missus Mediolano, qui et concionibus populum erudiret, et res noui domicilij praepararet. Anno insequenti Iulius Coccapanus nominatus nouae familiae Rector Socios ex Episcopali domo, in qua vsque ad eam diem degerant, ad S. Petrum traduxit: et humaniorum literarum Magister, qui Clericos Seminarij doceret, accitus est. Verum non nisi anno 1588. cum ad Templum Sanctissimae Trinitatis translatum, ac gemina ibi latinitatis classis instituta est, suam Collegium speciem ac formam accepit. Singulari Dei tutela Nouellariense Tyrocinium a suprema calamitate seruatum est. Dudum grastatores Mantuanum, Regiensemque agrum et alias circa oras stupris, rapinis, et stragibus permiscebant, cum demum ad arcem Nouellariensem spe praedae animum adijciunt. Placuit (quo consilio incertum) ab Tyrocinij nostri domo rem exordiri iniectoque per noctem in tectum cui multa superstabat materia, igne, iam flamma 87 Incendium Nouellariensis domus iniecta innoxie in flammas theca reliquiaria restinctum. inualuerat, cum deprehensum forte periculum est. Accurritur a domesticis, a vicinis, ab Arcis quoque custodibus, frustra erant remedia: flamma victrix quicquid obijceretur, in nutrimentum vertebat. Diuina igitur, humanis adeo victis, praesidia Valentinus Rector cum suis Tyronibus in genua prouolutus implorat, postque aliquantum precum magna concepta spe, reliquiariam thecam sacculo serico inclusam, quam ferebat e collo pendentem in medios debacchantis incendij vortices mittit. Vix in flammas sacra descenderant pignora, cum repente, turba omni spectantium stupore defixa, violenta illa pestis extinguitur, ac mox theca ipsa cum reliquijs adeo reperitur innoxia, vt ne vittam quidem vnde facculus pendebat, ausus videretur ignis attingere. Nec tamen abstitere nefarij homines ab incendio iterum tertioque tentando: sed antequam praeualescerent, Deo scilicet tutante, deprehensi sacrilegi conatus et oppressi sunt. Coepta superiore anno expeditio in Salutios, cum eos haberet proressus, vt legendo fructui paucitas operarum obstaret, iussit Pontifex noua mitti subsidia. Missus quoque et Ioannes Baptista Velatus, qui socijs per ea loca praeesset, vbi referre ad Iacobum Crucium Taurinensem Rectorem minus commodum foret. Ea se non modo sedulitate verum etiam dexteritate Velatus gessit, vt hominibus etiam probaretur errore infectis. Ardentior erat, et contemptor periculorum 88 Io. Bap. Vanninus Ministros Hugonottorum ad disputationem Lucernae prouocat: Ioannes Baptista Vanninus, qui Lucernae in magno ieiunio concionatus; cum prouocasset ad disputationem Ministros Vgonottorum, quippe quos deprehenderat sola stare inani quadam opinione sapientiae: atque ipsi quo certamen detrectarent, agendum scripto potius dicerent, in Pagum cui nomen Villar Bobiorum, eos ipsemet audacter conuenit, itaque vrsit, vt cum salua existimatione nullum esset effugium, auderent conserere manus. Verum is exitus fuit congressus, vt ordine relatus in scripta magnum catholicae religioni momentum vbicumque lectus est, fecerit. Posthaec Bricherassum profectus, dum consuetis instat laboribus, venerationi Christi corporis anniuersaria dies illuxit. Instituitur supplicatio non infrequens illa quidem, sed partim temporum licentia, partim Vgonottorum instinctu sordidissimis ludicrarum rerum spectaculis inquinata. 89 Idem Briquerassi spectacula profana pompae Sanctissimi Corporis Christi ab Haereticis opposita disijcit. Quae cum Vanninus cerneret, impetum animi tenere non potuit. Infert se se in turbas, et indigna machinamenta partim orationis grauitate, et spiritus feruore summouit, partim ipsemet adnisus euertit, disiecitque; partim ipsi autores, antequam adipsos illa quasi tempestas perueniret, verecundia subducunt. Id demum quod armatorum vix attentasset manus, vnius fiducia sacerdotis effecit. Carmaniolae Ioannes Antonius Grassus sodalitatem Perseuerantiae (sic enim appellauit) superiore anno ad frequentem restituendum vsum sacramentorum inchoatam, valde amplificauit: multaque nobilia capita nomen in eam dedere. 90 Sodalitas perseuerantiae Carmaniolae instituta. Viglianae, quod oppidum inter prima eius regionis, nobilitate, ac specie numeratur, quamquam nullus erat palam sectator erroris; tamen non pauci erant occulti. Nec obscure intelligeres aegram pietatem, quod diuinissimi sacrificij obsolescebat passim reuerentia. Sodalitas quae olim floruerat se se flagellantium, plane conciderat. Gliscebant de religione secreti sermones, adeo vt feminae 91 Res a Caesare Casullo Viglianae feliciter gestae. quoque haberent inter se de fidei dogmatis conuenticula, vna Euangelium explicante. Hic Caesar Casullus opportune labentibus rebus dexteram porrigens, appositis concionibus de ijs rebus, quas locus maxime postulabat, sustulit feminarum concilia, restituit sodalitium se se verberantium, Missae frequentiam ac pietatem redintegrauit, libros Haereticorum multos e populi manibus excussit, data opera, vt earum seminator pestium comprehenderetur, aliaque id genus egregie praestitit; dum eius socius euentu maxime optabili pueros catechismum ita edocuit, vt nihil esset tam commune in tenerae aetatis ore, vijsque ac domibus, quam Christianae sapientiae rudimenta. Similia his, parique studio alios alij percursantes pagos, et oppida conabantur, non sine magnis interdum vitae periculis, verum maioribus caelestis tutelae experimentis. Expeditio in 92 Posseuinus in Moschouiam mittitur. Moschouiam ingentem concitauit expectationem. In eam Antonius Posseumus Gregorij Pontificis missu profectus, comitem Ioannem Paulum Campanum duxit, qui Brunensi Collegio praeerat: de quo mox in rebus Polonicis agam. Ad Illyrios Epidaurum (iubente item Pontifice, ex quo Archiepiscopus Hieronymus Matthaeuccius postulauerat) missi cum fratre adiutore Ioanne Meo Philippus 93 Missio Epidaurensis. de Philippis, et Simon Bonnicus, natione ille Sardus, hic Melitensis, sacerdotes probi, nauique. Excepti sunt ab Republica perbenigne, praecipuoque studio a Sodalibus Sancti Rocchi, quorum et diuersorio, et sacra aede vtebantur. Ex collata in diem stipe cum victitarent, adeo praeueniebat eorum necessitares liberalitas ciuium, vt vix vnquam, emendicationi locum relinqueret. Praeter vtilitates Eiusque fructus. solennes ex concionibus magni ieiunij in Templo principe a Philippo habitis, ex catechesi, ex doctrina quaestionum conscientiae, et id genus pietatis priuatae ac publicae instrumentis, memorabile ante omnia fuit dissidium Rempublicam inter Praesulemque coercitum. Magnam id offensionem praebebat populo, maioris impendebat metus calamitatis, cum Deus pacis vtrorumque animos, conciliantibus Patribus, adeo permouit, vt Antistes in vrbem, vnde abnauigaturus exierat, placide reuersus, publica gratulatione, et honorifico omnim plausu receptus 94 Labores Societatis in montem Libano. sit. Eidem cum Dioecesim viseret, fidelem Patres operam, et salutarem nauarunt. Sed interim euentu laetissimo in Monte-libano Ioannes Baptista Elianus, et Ioannes Brunus Maronitarum culturam vrgebant. Postquam Pagos circum omnes cursarunt, praecipuo studio recognoscendis eorum libris, notandisque ac refutandis insistunt erroribus, qui siue per haereticorum fraudes, siue per simplicitatem 95 Recogniti libri Maronitarum notatis et refutatis erroribus. gentis irrepserant. Quod vbi valde promotum est opus, Ioannes Brunus firmam eorum, aptamque genti confutationem conscripsit, testimonijs e diuinis literis, sacrisque concilijs, item Pontificum decretis, et sanctorum Patrum monumentis corroboratam. Tum admonent Patriarcham vt, si placeat, Episcopos, et qui praeterea fore vsui videantur, in vnum cogat, deque notatis ab se capitibus, 96 Concilium Episcoporum accitu Patriarchae Maronitarum celebratum. eorumque confutatione disquirant. Interesse enim talia a multis cognosci, et audiri: si qui qua in re contra vel opinarentur, vel aliquid afferrent. Probauit consilium Patriarcha. Patres, quo liberius sententiae dicerentur, tradito suarum animaduersionum libello, de quo disceptandum erat, suam tantisper a conuentu praesentiam remouerunt. Illi cum diligenter singula perpendissent, accitis Patribus, cetera sibi vehementer probari aiunt; in vna repudij causa nonnihil restare 97 Haesitatio Maronitarum in causa repudij. difficultatis. Nam praeterquamquod pereas circa oras cunctae gentes ac sectae morem frequentent, priore superstite coniuge nouas nuptias ineundi, videri admodum graue, vt innocens vir, qui ob adulterium coniugem dimiserit, aliena culpa Matrimonij fructu in perpetuum careat. Contra ea Patres docere: Rem esse plane catholica fide sancitam, sacrisque Concilijs, et grauissimis Doctoribus comprobatam, neque posse aliter fieri, nisi cum graui diuinae Maiestatis iniuria. 98 Acquiescunt tamen et Romanae Ecclesiae parent. Ita demum tradere veritatis interpretem, Ecclesiarumque omnium magistram. Romanam Ecclesiam. Quae cum enucleate, prolatisque sacrorum autorum testimoniis expromerent, Patriarcha magno animo, et asseueratione constanti pronuntiauit, nullo vnquam modo permissurum se post hac, quandiu vita coniugum alteri superesset, vt alter nouo se matrimonio implicaret: et hac re ostensurum quanti autoritatem Pontificis Romani faceret. Antistitis autoritatem omnes incunctanter sequuti, coque pronius, quod (vt saepe monui) non prauitate mentis, 99 Errata librorum multis exemplis vulgata ad monitionem cautelae. sed per inscitiam, ac simplicitatem interdum ab orthodoxis moribus dissidebant. Itaque reperta in suis libris errata, quo facilius quiuis per se se deinceps agnoscere, et abolere posset, multis exemplis vulganda curarunt. Statu rerum iam plane composito, nihil fiebat reliquum, nisi vt vigil, et acer Praesul retineret praeclara coepta, atque proueheret, cum Michael Patriarcha, qui magnum ad id 100 Patriarchae Michaelis pia mors. animum gerebat, in morbum prolapsus xij. Kal. Octobris e vita concessit. Adfuit illi supremo tempore Ioannes Baptista, et Extremam vnctionem, rem ijs terris antea incognitam, adhibuit. Ille vero nihil habuit, quod grauius commendaret supremis verbis, quam vt Romanam fidem tueri omnes omni ope conarentur: Eoque praecipue laetus decessit, quod Nuntios Apostolicos in sua Dioecesi videret, interque manus eorum efflaret spiritum. Octauo post die ad nouum Patriarcham dicendum gens conuenit: summoque Episcoporum, Cleri, et populi 101 Sergius eligitur in Patriarcham. consensu liberae vocis suffragijs (hic ibi mos tenet) declaratur Patriarcha Sergius (Sarchis ipsis dicitur) Archiepiscopus, demortui Patriarchae frater. Is inde vsque a prima aetate in Coenobio vixerat, longe ab hominum, ac praesertim feminarum conspectu alienus. Nam situm erat in Valle coenobium, in quam feminis ab longo aeuo anathemate interdictus erat accessus: nec quopiam prodire Eius virtutes. ipse, vbi feminarum occursus foret, solebat: Virgo habebatur: nihilo virtutum aliarum laudibus minor. Caeterum comitijjs impendentibus adeo verebatur ne ad Patriarchale onus adigeretur, adeoque persuaserat sibi periclitaturum se de aeterna salute si ei sarcinae colla supponeret; vt apponenda custodia fuerit, ne se 102 Recusat quantum potest Patriarcharum. fuga subduceret. Vbi autem promulgatus est Patriarcha, flens vberrime, orat, obtestaturque per Deum, vt sibi parcant. Se vmbrae, ac solitudini assuetum, gerendarum rerum rudem ne cogant id subire onus, cui cum et sua, et ipsorum pernicie demum succumbat. Cum omnes perstarent in sententia (sciebant enim optimum virum, et prudentiae documenta multa perspexerant, quod multa per eum supremo maxime tempore valetudinarius frater administrarat) denuntiat libere nunquam cessurum se, nisi Episcopi, quod statim praestitere, in certa quaedam disciplinae capita fidem suam obligarent. Sub haec antequam diuinissimum Sacramentum in solenni missa susciperet, formulam catholicae fidei Patrum 103 Acta eius in Patriarchatu praeclara. monitu, e synodi paulo ante editae decreto pronuntiauit. Postero die cum totum clerum coegisset, omnia ea proposuit, quae Patres decreuerant, adhortans vt diligenter exequerentur: quod omnes solenni sibi voluntatum ad Romanam Ecclesiam inclinatione alacriter recepere. Valuit plurimum ad effectum rerum huius creatio Patriarchae. Namque priotem cum aetas, ac valetudo in Coenobio, aut in lectulo plerumque detineret, is Dioecesim per se se lustrauit, omnia vbique recognouit, sacrum chrisma aetatibus idoneis impertijt, et pleraque alia ad catholicae Ecclesiae vsum reuocauit. Vt iam nec differretur baptismus recens natis, nec eisdem continuo chrisma adhiberetur, nec praeberetur Eucharistia ante compotem rationis aetatem: nec diuortia, ac nouae nuptiae superstite altero coniugum fierent; 104 Ritus Romani in Maronitarum vsum inducti. Item chrisma renouatum est solenni die maioris hebdomadae e balsamo duntaxat, oleoque; vetusque combustum: quod multos annos intermitti mos erat. Inducta consuetudo ex azymo pane diuinae Eucharistiae conficiendae Romano more, quem natio sequitur, et alia hoc genus magno cum incremento publicae 105 Veneratio eorum erga Romanum Pontificem. pietatis, tantumque erga Gregorium Pontificem veneratione aucta, vulgataque, vt (quod summi honoris habent insigne) ad eius nomen nemo esset, quin assurgeret, et capitis tegmen detraheret. Atque hunc finem sortita est prosperrimum cultura Maronitarum in Libano-monte. Quorum qui aberant Cyprij, Damasceni, Hieropolitani, alijque, edocti per literas, atque etiam per Episcopos eorum, qui conuentibus interfuerant: quidam etiam aditi coram, vt in sequenti 106 Iosephi nobilis Maronitae zelus pro Ecclesia anno referetur. Dignus est praecipua ad posteritatem commendatione Ioseph Obnebeis nobilis Maronita, qui apud Emir (is gentis est pro Turcarum Imperatore Praefectus) gratia multum valens, totum id negotium singulari studio, et caritate prouexit. Nam quantum sit virium ad incrementa publicae pietatis in cura Principum, aperte licebat hoc tempore cum alibi, tum maxime in Polonia cernere, vbi res ad pristinam sanctitatem intento in hanc curam optimo, ac fortissimo Rege Stephano, meliore in dies cursu redibant. Numquam is desistebat 107 Stephani Regis Poloniae amor in Societatem. Societatem, quoniam ad eam rem vtilem experiebatur, nouis augere ornamentis. Vilnensis Collegij vectigalia, quod et ad emolumentum, et quietem religiosam pertinebat, cum alijs opportunis commutauit, admiratus diuinam in ea re prouidentiam, quod Senatus ipse Haereticus eam illi causam commendasset. Sed minus est mirum, cum tam pronum inferioribus sit studia induere, vel simulare superiorum. Res Transyluanicas qua cura promouerit infra narrabo. Periculum videbatur ne legationis Moscouiticae causa, quam Posseuinus gerebat, offenderetur. 108 Iudicium eius de Lega tione Moscouitica a Pontifice decreta. Sed ille omnia optimo, vt gerebantur, animo excipiens, dixit se ob reuerentiam Sanctissimi Domini (his enim verbis vsus est) et Sedis Apostolicae, siue pax conficeretur, siue perstaret bellum, iter legato velle in Moschouiam aperire, quamuis de Duce Moscho, vtique homine tyrannicis peccatis obruto, vix quicquam spei crederet ad conuersionem relictum. Tertiam Rex hoc tempore aduersus Moschos expeditionem obibat, grauiterque premens ad consilia pacis 109 Eius occasio adegerat. Ioannes Basilij rerum potiebatur, qui paci honestius, et aequius impetrandae, tametsi religione Ruthenus, hoc est ferme e schismate graeco, legatum in Vrbem Thomam Seuerigenum ad Gregorium Pontificem misit, orans, vt is pro sua in christianos Principes autoritate auerteret eos a fundendo christiano sanguine, et ad coniungenda aduersus Tyrannum Turcicum hostem communem arma cohortaretur. Gregorius cum pridem optasset religioni catholicae aditum in Moschouiam aperiri, idque frustra tentasset, occasionem libenter arripuit. Et sane magna res agebatur, non solum vastissimae eius regionis causa, sed etiam aliarum longius remotarum. Quippe Moscouitae siue a Mosco flumine, siue a Moscua Vrbe Imperij sede, ei imposita flumini, nomen adepti, olim partim Scythae Europaei, partim Asiatici Sarmatae dicti, in ipsis Europae Asiaeque finibus latissimo dominatu, ab mari concreto ad vsque Caspium degunt: vt per eos si commercia iungerentur, maximo viarum, discriminumque compendio ad Tartaros, et in Persidem, et ipsam in Indiam penetrari posset. Hoc igitur maiore voluntate 110 Posseuinus Pontificis Legatus cum Legato Moscho reuertente discedit. Pontifex, quanquam Moscus nihil agitaret nisi mortalia, etiam caelestia offerenda illi censuit. Peropportunus huic procurationi visus est Posseuinus, qui nuper reuersus ex Suecia Stephano Regi notus erat, et regionum, hominumque mores, atque adeo ipsas Principum illorum causas non ignorabat: cum Sueciae ad Austrum Liuonia, de qua certabatur, ad Orientem Moscouiticae pars ditionis adiaceat. Is conciliato multa prece numine, acceptis a Pontifice non solum ad Stephanum Regem, et Magnum Moscorum Ducem, sed etiam ad Christianos alios ex itinere Principes, ad Senatum Venetum, Archiducem Carolum (cuius coniugi Rosam auream item a Pontifice deferebat) ad Archiducem Ernestum; et ad Rodulfum Caesarem literis, vij. Kal. Aprilis cum legato Mosco magnum animum gerens, discessit. Quacumque iter fecere, id Pontifice in Moscouitae 111 Eius iter per Germaniam. delinimentum exoptante, magnis excepti honoribus per Italiam. Inde Seuerigenus rectum tenens cursum per mare Balthicum festinauit in Patriam. Posseuinus post aditum Graecium, Viennam, Pragam, non absque religionis fructu, literis ab Caesare ad Magnum Ducem Moscorum ornatus, deinVarsauiae Et Poloniam. Annam Poloniae Reginam de Sueticis rebus ex mandato Pontificis alloquutus, Vilnam ad XVIII. Kal. Iulias cum deductis ex Austria socijs Ioanne Paulo Campano, ac Stephano Drenoctzio sacerdotibus, et laicis Andrea Modestino, ac Michaele Morieno peruenit. Stephanus Rex totus in luctu ex Christophori fratris sui Vaiuodae Transyluaniae acerbo funere: totus in bellico apparatu contra Moscum erat: auditoque Posseuino, quae ante solebat dicere, adfirmauit, eam legationem superuacuam prope videri. Nam quod ad pacem pertineret iam Moscum Liuonia paratum cedere vniuersa, ac solum ad eximendam bello idoneam tempestatem ab callido hoste quaesitas eas legationum moras. Religionis vero negotium nequicquam tentari. Pro sua tamen perpetua Apostolicae Sedis veneratione nihil passurum ad exitum legationis optimum ab se se desiderari. Intellexit non absimilia vero Posseuinus sapientissimum Regem afferre. Sedenim incoepta grandia factorum in numero ducens, neque parcendum aerumnis, neque ob pericula, quae item multa intentabantur, despondendum animum ratus, tendentem aduersus Moscouiam Regem sequutus est Disnam, quo plura intetim ex Regis congressu, et Magni Cancellarij Ioannis Zamoscij viri sapientissimi, et optimi, aliorumque peritorum de Moscouiticis rebus cognosceret. Oppidum, et arx Disna est in Alba Russia ad Danam et Disnam fluuios, non ita pridem ex captae a Moscho Polociae reliquijs condita, quinque dierum iter a Vilna. Hic ad Regem Posseuinus latine iussus habere concionem, tractans quemadmodum praelia 112 Concio Posseumi coram Rege Stephano Disnae habita magno fructu, Domini praeliaretur, docensque id praestiturum ante omnia, si (id quod faciebat) praeiret exemplo. Tum si multis e fectis conflatum exercitum ad catholica traduci figna curaret: quo deinde ad suas quisque digressi oras, veluti totidem veritatis praecones spargerentur. Postremo si quos subigebat populos, item protinus imbui recta fide iuberet, captiuos praesertim e Nobilitate Moscorum, vt mox corporis, et animi vinculis expediti, promulgatores et Regis victoriarum, et incorruptae fidei reuerterentur ad suos. Haec, aliaque ex animo modesta cum libertate disserens, lacrymas pio Regi excussit: addiditque eos currenti stimulos, 113 Stephani Regis pro Collegio Polociensi cura. vt statim curam ad Concionatores conquirendos in Hungarorum militum doctrinam adiecerit. Polociam deinde profecti explicari non potest quandiu, quam impense, accito Vilna Petto Scarga, cum eo, et Confiliarijs suis in Collegij eius conquirendis, firmandisque censibus totus animo versatus sit, tanquam nihil praeterea curarum haberet. Interim adsunt ab Moscouia ad Regem legati per quos Dux, quia fortasse cognito ex Seuerigeno Pontificij Internuncii aduentu, sperabat per eum aliquid se impetraturum, conditiones pacis alias a, prius oblatis, easque multo minus tolerabiles, proponebat. Quod Rex Stomachatus, legatos postero die dimisit, contestans iam se ne Liuonia quidem fore contentum. 114 Iter Posseuini a Polocia. Hoc iam necessaria magis videri Moschis Pontificiae autoritatis interpositio, et vulgo acceptius Posseuini officium. Quem Rex tradito viae ductore Horsam vsque Basilio nobili viro voluntariorum militum, quos Cofacos vocant, Praefecto, literisque commendatitijs ad Praefectos Arcium Horsae, ac Dorobounae prosequutus, 115 Ducem viae Basilium conuertit ad fidem. summâ cum humanitate dimisit. Praeclare Basilio cessit hoc iter, quem ab Ruthenica fide ad catholicam comiter tractans, et sapienrer edocens, Posseuinus traduxit. Ab Horsa superato Boristene, cuius illa citeriorem ripam insidet, Dorobounam ventum, postremam ditionis regiae arcem. Hinc equitum non multo accepto praesidio perrectum ad vtriusque fines imperij Lituanici, ac Moschi per 116 Pericula viarum ingentia. ingentia sane pericula. Namque Dorobounenses equites ad syluarum inexplicabilium ingressum metu latronum, lateque omnia infesta habentium Moscorum, retro vnde venerant abiere. Plena itaque formidine erant omnia. Exaudiebantur truces vndique vlulatus praedonum: pernoctabatur sub dio: augebant syluae, solitudo, militaris impunitas, excursionum licentiam, Nullum pauculis religiosis, et quibusdam comitibus telum erat, aut tegmen, nisi diuina tutela, quae sane non defuit. Sed intellectum est, certos Horsae, aut Dorobounae 117 Sacrificium catholicum in terra Moschouitica. expectandos fuisse nuncios de aduentu praesidij Moscouitici, quod ad ipsa confinia Dux ipse praesto futurum spoponderat. Vbi primum Moscouiticam pressere tellurem, fixo tentorio sacris operantur Sacerdotes, Deoque omnes gratulati, quod ad id loci detulisset sospites, atque impense earum gentium precati salutem 118 Praesidium a Magno Duce obuiam Posseuino missum. fanctissimae eius voluntati totos sese in omnem casum permittunt. Nec multo post a Duce Magno fidei publicae literae afferuntur, et Pristauus cum sexaginta equitibus adfuit Theodorus Pochionlein qui deduceret tutos, commeatumque suppeditaret. Pristauos enim gens appellat, quos Princeps excipiendis, habendisque hospitaliter legatis nobiles destinat. Huius ductu tertio die ad. Smolencium ventum est, vlteriori Boristenis ripae impositam Vrbem. Hic 119 Excipitur magnifice Smolencij. a quadringentis primo obuiam egressis equitibus, holoserico auroque fulgentixbus; deinde ab mille ducentis peditibus perpetua serie dispositis, tum ab vi populi magna inter festas explosiones tormentorum, et faustas omnium acclamationes excipiuntur. Sed in tanta humanitate, ita arcta, assiduaque custodia septi sunt, quasi hostium, non hospitum loco haberentur. Neque enim Moschouitis Magni sui Ducis iniussu Regna adire aliena, neque alienigenis in Moschouia 120 Volgae annis, descriptio. Edel Tartaris, Rha Ptolemaeo dicitur. absque indigenarum custodia versari fas est. In Arce Staricia quadringentis a Smolencio passuum millibus per id tempus Ioannes Magnus Dux agebat. Ea ad flumen Volgam est: Arx: Volga amnis Moscouitici Imperij facile princeps: qui post multas ambages longissimo tractu in Orientem lapsus, flexo dehinc in meridiem cursu, duobus ac septuaginta, vt aiunt, ostijs in mare Caspium euoluitur, Edel Tartari vocant: Rha Ptolemaeo est. Per eum in Moschouiam merces ex Perside, ac praesertim pretiosiora vestium subuehuntur. Nostris Smolencio vix digressis alter Pristauus, et Equites quindecim: deinde sub Staritiam alij Pristaui tres cum splendido comitatu equitum trecentorum occurrunt. Hi 121 Quibus officijs et salutationibus exceptus Staritiae Posseuinus vbi erat Aula Du cis Magni. protinus ex equis delapsi Posseuinum seorsim singuli salutant Principis sui nomine: quem Mosci tantum non pro Numine colentes, nunquam nisi longam titulorum praefati seriem, appellant. Itaque vt paucula ad extremum, quae ad rem faciunt, verba colligas, solenne illud honorarium carmen saepius audiendum est. Secundum eam praefationem primus ex tribus hisce Pristauis quaerit ex Posseuino quemadmodum Gregorius Papa valeat, deinde satis ne ipse recte equitarit. Id ipsum eadem formula percunctatus alter; addidit, Magnus noster Dominus Gregorio papae Romano in te reuerentiam defert. Postremus vero ipsos tres, et Singulos nominauit, ab Magno Domino missos, qui Posseuino, ac sociis quicquid vsus foret, prospicerent. Post haec e prima nobilitate vir equum magnifice instratum admouens, Antoni, inquit, hoc equo Magnus Dominus gratiam tibi suam declarat: quae item solennia verba sunt in muneribus 122 Ingressus Posseuini Staritiam. Principis. Reddita salutatione ad morem gentis, atque equo, ne abstinentia intempestiua summae rei obesset, accepto, quinque pauperes Dei serui inter Purpuratorum agmina, et omnium Ordinum celebritatem XV. Kal. Septembris Staritiam intrant, et ad hospitium pro regionum vsu magnificum deducuntur. Eo die excepti conuiuio publico: cui praeter nominatos Pristauos quinque, et alios circiter sexaginta, praenobilis adolescens missus a Principe, tamquam Vicarius 123 Conuiuium solemne Moschouitico ritu. officij eius, interfuit. Hic assidens Posseuino, vbi ferculum quodpiam inferebatur in mensam, assurgens, et caput aperiens, ceterisque pariter idem conuiuis facientibus, Ioannis Basilij exordiens semper a capite, et exequens illum titulorum Magni Ducis aceruum, addebat, hoc tibi pisce (vel aliud) vt res erat, nominans, gratiam suam ostendit. At vbi summum illatum est ferculum, hilariter 124 Superstitiosa epularum clausula. Cleb da Sol pronuntiat, idest panis et sal, quam habent Mosci superstitiosam omnium mensarum clausulam, rati valere ad pestem omnem auertendam: quod quidam olim Sergius Monachus, quem pro sancto venerantur, prandente apud se Demetrio Magno Duce, eorum prolatione verborum daemonem ab cella fugarit. 125 Descriptio Ducis Magni Legatos admittentis. Biduo post maiore quam vellent pompa ad conspectum Serenorum Magni Domini oculorum (ita gens loquitur) admittuntur. In solio gradibus duobus ab terra sublimi aurea fpectandus chlamyde ad talos vsque demissa, interlucentibus picta vnionibus, ac gemmis, Dux magnus sedebat: Ex eodem opere humeris iniectum breue palliolum, quale Praesulibus nostris gestare mos est: geminus ab ceruice torques labebatur, aureis globulis alternatim, grandibusque gemmis vterque consertus: quorum maior ad pectus vsque alludebat imum; ex breuiore aurea crux palmum longa, pollices duos lata, pendebat. Quippe religiosum est Moscis infra pectus sacra demittere, ne videantur propius inhonestis partibus admouere. Digitos singulos annuli distinguebant bini, terniue, gemmis illuminati clarissimis. Pro sceptro gestamen argenteum auro rectum Episcopali lituo simile, gemmis, Margaritisque artificiose conspersum: Nec absimile Pontificis Maximi thiarae, nisi quod paulo amplius, capitis erat insigne, multo id quoque auro, multo ardens honore. gemmarum. Neque parum in ocreis (nam calcei Moscis inusitati) operis, et ingenij: quas rostratas, recuruasque discolores internitentibus gemmis magni pretij superne lapilli tegebant. Ad laeuam Ioannes filius natu maximus ornatu eodem sedebat humiliore in solio. Multi circa purpuratis referti subselliorum ordines: ita posterioribus sensim assurgentibus, vt spectare omnes, spectarique possent. Vbi in conspectum magni Ducis ventum est, Senator primarius surgens vsitato Genti obseruantiae verbo, Maxime Princeps, inquit, Antonius Posseuinus, et comites humum tibi fronte feriunt. Tum continuo Dux, vt valeat Gregorius Papa in rerrogat: et Pater, ita Deus Sereniratem tuam perdiu seruet incolumen. Dein iussus mandata exequi, vt magnificentiorem et ipse Pontificis Maximi appellationem faceret, Sanctissimus, inquit, 126 Prima salutatio Legati ad Magnum Ducem.Dominus Noster Papa Gregorius XIII. Vniuersalis Ecclesiae Pastor, Christi in terris Vicarius, Sancti Petri Successor, multarum regionum, terrarumque Dominus, seruus sernorum Dei amantissime Serenitatem tuam salutat, eique benedictionem precatur. Surrexit Dux ad Pontificis nomen, tamdiuque stetit, dum gratias egit. Tum 127 Ad nomen Pontificis assurgit Dux. assidens, Tu vero inquit Antoni recte-ne equitasti? Recte, inquit ille, Deo gratia, quodque in Serenitatis tuae obsequium cedat. Inde Ducis, ac eius filij dexteram osculatus: tradere iubetur secretario literas, et munera quae deferebat exponere. 128 Modestia Moschorum in vitando aspectu nudorum corporum. Quo loco gentis modestiam inde velim intelligi. Ferebatur inter cetera dona picta Deiparae effigies, rarae opus subtilitatis, ebeno, argento, auroque inclusa, ea tamen tradita non est, quia cognitum erat gratam Principi non fore, quod in genu Parentis Iesus infans sedebat nudus; et hunc puellus alter Ioannes Baptista item nudus adorabat, Quae cum Pictores nostrates in artis ostentationem elaborent, ceterique mirentur, Moschi multo sapientius ferre non possunt. Tantum absunt ij (quod sane cultiorum nationum probrum est) ab simulacris obscoenis perferendis. Exposita dona cum Princeps singuIa contemplatus probasset, Posseuinum quae ad negotia spectarent cum Senatoribus et consiliarijs 129 Dux Magnus Posseuinum conuiuio excipit, iubet seorsim agere: in eumque ipsum diem solenni ad conuiuium vocantium formula, ad panem et sal inuitat. Narrabant deinde Aulici omnium quae longo tempore vidissent, sumptuosissimum id fuisse conuiuium. Discumbentes centum numerati: stragulum in mensa nullum praeter mantile: tum panis, salinum, vrceoli duo, in quorum altero acetum, in altero piper; quibus rebus ex auita superstitione mensas omnes instruunt, praeterea nihil. Non mappae ad tergendas manus, non lances pani subiectae, nullae furcillae, ne culrri quidem. In mensa seposita supra quam Imago Dei Matris perelegans cernebatur, Dux cum Ioanne filio consedit, nominatimque nostros appellans, collocauit in proxima. Epulae rum illatae, uon illae quidem ad exquisitas citeriorum Prouinciarum conditae delicias, haud tamen lautitiae expertes. Dux seduli Patris familiae quodammodo partes agere, attentus esse, circumspectare ne quid vsquam deesset. Nunc nostris de sua mensa, nunc alijs vel remotissimis missitare. Nam et mensae quo remotiores, eo celsiores sunt, vt conuiuas, qui praeter paucissimos, promiscue consident, videre singulos Princeps, ab ijsque vicissim queat videri. Ea vero sedulitatis benignitate ceteros quoque egregie occupatos habebat: Nam cum mittente quid Principe, conuiuae assurgant omnes, stentque quandiu lator dicat, Magnus Dominus hoc tibi dono gratiam suam declarat, alterque respondeat: Ferio humum fronte, plus sexagies spatio duarum horarum, quibus conuiuium tenuit, assurrectum est. Si cui vero Dux propinaret, quo is cumque loco esset procedebat in medium, salutatoque Principe, arbitratu suo. nulla lege scyphum exhauriendi, bibebat. Sed hac in re simplicius agendum sibi nostri duxerunt, nec aliquo prodeundum. Sub medium ferme conuiuium, cubitis Dux mensae 130 Verba Ducis Magni ad Posseuinum super mensam. innixus, facto ab omnibus silentio, his verbis Posseuinum alloquitur, Antoni comede, ac bibe: nam iter haud modicum ex Vrbe Roma hucusque confecisti missus a Sancto Patre omnium supremo Gregorio XIII. Ecclesiae Romanae Christianae Pastore constituto a Deo quem nos quidem veneramur, ac Vicarium Christi agnoscimus, tilique propter ipsum omnem reuerentiam exhibemus. Tum addidit de Superiorum 131 Ex ijs veneratio Legati aucta. Ducum Moscouiae ad Romanos Pontifices legationihus, et ad Romanos Imperatores, ab hisque vicissim ad illos. Quae cum stantibus cunctis, et attente audientibus dixisset (quamquam exitus docuit oratione vel pro tempore ficta vsum, vel certe non qualem debuit primatum Romano Pontifici tribuisse) valuere tamen ad maiorem existimationem ingenerandam Moschae nobilitati, quod vel ex obseruantia aduersus Legatum, ac socios deinceps maiore perspectum est. Insequutis deinceps diebus in negotia legationis incumbitur. Postulabat Pontifex 132 Postulata Pontificis a Moscho. vt Ioannes, quod per Legatum suum spoponderat, si Polonico expediretur bello, arma cum ceteris christianis Principibus aduersus communem hostem conuerteret: commeandi facultatem per suas terras Pontificijs legatis, si qui vnqam ad Persas: aut Tartaros mitterentur, daret: catholicis negotiatoribus commercia in Moscouia essent: ac templa, ritusque catholici. Ad haec paterno studio Ducem ad catholica sacra, et Romanae Ecclesiae communionem exhortabatur. Multum Super his actum; nec cetera aegre impetrata. De religione cum penitus abnueretur, adeo vt quae ad eam spectarent, prohiberet etiam Dux ab interpretibus Ruthenice verti; illud demum expressum, vt integra res ad reditum 133 Rex Poloniae Pleschouiam intra Moschouiae fines obsidet ab Rege Stephano Posseuini, pacemque confectam reseruaretur. Polonus quippe inter haec armis intra Moscouiae fines illatis, Pleschouiam nobilem vrbem obsidione vehementer vrgebat. Itaque si ea in hostium potestatem veniret, pacis compositionem sibi Ioannes haud paulo duriorem fore prospiciens, rem ita composuit, vt Posseuinus profectionem ud Stephanum maturaret, vnaque 134 Ad eum Posseuinum Moschus mittit: Campanum ad Caesarem Ioannes Paulus Campanus iret porro cum literis ipsius Magni Ducis ad Caesarem Venetosque, iungendi commercij causa, et Romam ad Pontificem perrecturus: tertius vero sacerdos Stephanus Drenoczius, qui Slauus natione nonnihil Moschouitice intelligebat, cum socio apud ipsum Ioannem maneret, Quos etsi apparebat ad pacis modo effectum velut obsides retineri; dedere tamen Patres non illibenter, sperantes nonnullum religionis momentum, vel si solum in ijs oris religiosi cernerentur, spectandisque catholicis, praesertim a summo Pontifice missis, Schismaticorum oculi consuescerent. Rebus in hunc modum comparatis, postridie Iduum Seprembris die Sanctissimae Crucis exaltationi sacro, post multas ad Deum fusas preces, dulcissimumque inuicem complexum, pusillus ille 135 Drenoczius cum Socio retinetur a Moschis. Christi manipulus distrahitur, Drenoczio, ac Morieno Moscuam; Campano, Posseuino Andrea, Plescouiam versus ab Staricia iter ingressis. In itinere Plescouiensi longo, ac permolesto illud solatium fuit, quod Magni Ducis vna missus interpres a Rutheno schismate ad legitima sacra traductus est. Tettio Nonas 136 Conuersio Interpretis Rutheni. Octobris ventum ad regia castra, mirum quanta voluptate et gratulatione vniuersi exercitus. Nam dulce omnibus nomen pacis, optatius faciebat asperitas ingruentis hyemis, quae erat toleranda sub pellibus: cum Plescouiae non nisi post multum incommodorum, ac temporis, multumque sanguinis sperari expugnatio 137 Posseuinus in Castris ad Plescouiam de Pace agit. posset. Rex Posseuino confestim accito, priuatimque et in senatu auditis quas afferebat a Ioanne conditionibus pacis; suas et ipse protulit prope easdem quas Moschus paulo ante rospuerat, verum eo iam proniores, quod quas nuper Polono: pernegibat, Maruam aliasque Liuoniae maritimas Arces, Ioannes 138 Eius conditiones ad Moschum mittit. Suecus Rex hoc ipso rerum articulo expugnarat. Misso igitur cum his conditionibus, suisque literis ad Ducem Magnum Andrea Apollonio, quo vtebatur interprete, iuuene fideli ac sedulo, Posseuinus, laborum partem ad aeternas vtilitates militum deriuauit. Martinus Laterna hoc proprie vrgebat opus: Operam ponit in curandis militum animis. prohibendis vitijs, tollendis dissidijs, subleuandis decumbentium, ac morientium animis, itemque corporibus, expugnandis haeresibus. idem ad Regem, ac Proceres; idem ad promiscuas copias gemina concione, latina, atque vernacula, diebus sacris 139 Martini Laternae Pij labores. verba faciens, gratus vulgo, ac salutaris. Campani Romam profectio multum Regi quoque Stephano probabatur, praesertim vt noua religiosorum auxilia a Claudio Generali impetraret, nominatimque ad Transyluaniam, quam videbatur 140 Campanus Romam destinatur. Rex in oculis ferre, tum etiam si pax succederet, ad Liuoniam fidei sanctae restituendam. Literis igitur, mandatisque a Stephano etiam acceptis Campanus iam iam se daturus in viam, a Carminatâ Visitatore Vilnam accitur Polonicae vt Prouinciae administrationem suscipiat. Anceps negotium videbatur. Censebat Rex dum Visitator in Prouincia esset, sine rerum incommodo posse Campanum Romam 141 Sed in Polonia retinetur ad Prouincialatum. excurrere: Idem in Moschouiticis, et Regis ipsius nominabatur literis: idem mandata coram exceperat; vtique eo commodius peracturus, quod rerum omnium fuerat, et spectator, et particeps. Haec vna ex parte cum afferrentur, assensum tamen Campanus obediendi amore sustinens, Vilnam aduolans totum se Carminatae potestati permittit. Is re coram Deo diligenter inspecta, magis e re christiana publica censuit, si Campanus per Tabellarios transmissis Principum literis, additisque suis, quibus quae coram exponenda habebat perscriberet, ipse cognoscendae Prouinciae, ordinandaeque interesset, quo instructior Visitatore mox abeunte, totam molem subiret. Ad eam vocem Pater tanquam a Deo prolatam, tametsi vel ad deprecandum onus, vel defugiendum, vel certe (si hoc vocabulo iuuat humilitatis ministeria profanare) ad delatum iam Prouincialatus honorem cum videretur gerendum, autoritate Principum, nomineque 142 Eius obedientia et modestia. legationis grauissimae posset abuti; simplicis tamen obedientiae, humilitatisque fructum praeoptans: Absit a me, inquit, (sic enim scripsit ad Generalem) vt polluam institutum meum nihil petendi, nihil detrectandi. Facessat a me longissime Principum autoritas, quae maiorum meorum derogat voluntati; et oneri ceruicem supposuit tertio Kalend. Nouembris. Ad domesticam 143 Christianae fidei rudimenta in compitis tradi cepta: disciplinam ingens momentum attulit Carminatae Visitatoris sedula, et prudens caritas: qui inter cetera instituit, vt christianae fidei rudimenta etiam in compitis traderentur, rem haud dum in Polonia vsitatam. In Transyluania quo duobus ante annis pauci e Societate intrarant, hoc demum anno Collegium est suis numeris absolutum. Ad hanc diem in Abbatia Colosmonostra prope Claudiopolim Iacobo Vangrouitio praefecto pauci commorabantur, et docere etiam literas coeperant. Sed cum fructus speraretur amplior, si ipsam in Vrbem 144 Coll. Claudiopolitani in Transyluania fundatio. scholae inducerentur, ad Collegij sedem Christophorus Bathoreus Vaiuoda Regis Polonorum Stephani frater, pro singulari sua in catholicam religionem voluntate templum, et coenobium, quod olim fuerat Franciscanorum, tum erat plane desertum, attribuit locus in proximo dum idoneus instituendo gymnasio quaeritur, Cancellarius Principis et P. Stephanus Arator in coenobium Monialium item vacuum, vna duntaxat vetula superstite, eaque iam pridem coeca, locum exploraturi venere. Quos vt adesse vetula sensit, causamque cognouit; narrabo, inquit, vobis somnium meum, Videbar cum sororibus meis in sacello nostro praesens interesse dum canonicae preces decantarentur. Quibus absolutis ita me quaedam e sororibus compellare visa est, Mater noueris hoc in loco scholas catholicas excitatum iri: statimque his dictis visio omnis euanuit. Nunc igitur laetor plurimum, quod et religiosorum in potestatem aedes 145 Comitia gener. Transyluaniae Claudiopoli habita. hae veniant, et instituendae iuuentuti dedicentur. Haud multis post diebus defuncta est vetula, et in Collegij templo sepulta. Aedes et ad docendum, et ad incolendum propere concinnatae, in easque Aprili mense ex Colosmonostra migratum. Kalendis dehinc Maij Comitia generalia Princeps Claudiopoli habuit, in quibus Nobilitas successorem ei iurauit Sigismundum filium aetate ferme octennem: itemque decretum, vt si quae Ciuitas, aut frequens populus catholicos cuperet sacerdotes, fraudi-ne esset Principi eos concedere. Existimarunt Patres per eam Comitiorum celebritatem, praesertim quod Haeretici Ministri sparserant, eos formidare disputandi certamen, catholicae causae fiduciam, ac bonitatem 146 Earum occasione propositae Theses: aperiendam. Itaque Theses de verbo Dei Cracouiae typis excusas, publice disputandas proponunt, et plerisque Ministrorum, qui amplius quinquaginta conuenerant, tradunt: qui initio cunctantes, nobilium compulsi prope conuicio, recepere tandem se disputationi adfuturos, et quidem ita acriter conserturos manus, vt Iesuitis etiam prae terrore capillus inhorresceret. Hoc paratiores nostri dictam certamini diem expectabant. Commouit haec fiducia Antesignanos erroris: diuque conceptum erga veritatis praecones odium grauiter irritauit. Itaque Arrianorum Praefectus, quem Episcopum Euangelicum ipsi appellant, in ipsis Comitijs cum exposuisset magno cum animi sui dolore quam facile 147 Concitant in nostros Arianum Ministrum. Iesuitae intra biennium multos Pagos, vrbesque duas occupassent; coepit implorare fidem, et auxilium Nobilitatis ne se, et verbum Dei a Iesuitis opprimi paterentur: ac proferens quas ad eum quoque Patres miserant Theses, et palam ostentans cum clamore miserabili, et querula voce, Videte, inquit, Domini Magnifici, quemadmodum et thesibus, et disputationibus aduersus Regni tranquillitatem lacessere nos haud dubitant. Vix quatuor, aut quinque numero sunt; et iam quietis per illos in Regno nobis esse non licet: quod nisi mature prouideritis, et primo quoque tempore exterminaueritis, haud dubium est, quin breuiiterum abominanda Idololatria Papae, Missa, Imagines, et Sanctorum tamquam multorum Deorum adoratio in omnes ciuitates introducatur, ex quibus cum ingenti labore ante paucos annos extirpauimus. Hic cum aliquandiu Nobilitas tacuisset, assurgens vnus, Audi, inquit, Demetri, (hoc erat Arriano Archimystae nomen) num ignoras decretum esse Regni, vt cuiuis nobilium fas sit eius fidei praeconem in suis praesidijs habere, quam ipse profireri velit? cur igitur nostro clarissimo Principi succenses, quod suae religionis homines in Ciuitates 148 Qui tamen nihil impetrat a Comitijs. suas, et Pagos induxerit? An aequum est priuato Nobili autoritate, et conditione postferri Principem? Esto igitur, Demetri, sorte tua contentus, ne dum nimis multa complecti vis, amittas etiam ea, quae possides. Nihil reliquum fuit Demetrio, aut cuiquam aduersariorum, quod contra blateraret: Sed addidit quidam Nobilium catholicorum, Numquam legimus Apostolos, contra eos, qui cum ipsis disputare voluissent, saecularem potestatem implorasse, quemadmodum isti faciunt: qui tamen Apostolici viri haberi volunt. Haec cum Catholici facerent, quia tamen Haeretici longe numero superabant, inter cetera capita proposuere Principi, ne Romanae fidei Doctores (ita appellabant homines Societatis) quos Claudiopoli collocasset, et quibus Albae quoque Iuliae coenobium tradidisset, in alia loca posthac introduceret, nisi maior pars Pagi aut 149 Haeretici contra quam pro miserant disputationes vitant. Ciuitatis, quae eos doctores petat, religionis eiusdem sit. Adeo suis praedis Satan pertimescebat. Aderat iam dicta disputationi dies: venit cuncta Nobilitas in Collegium: venit Princeps cum filio: ingens numerus Hominum confluxit. Nullus aderat Ministrorum, quorum erat contra pugnare: conquiruntur; nullus apparet: omnes videlicet euanuerant. Adeo vt inter sese Patres exercitationis gratia, et ad illustrandam veritatem disceptare cogerentur. A meridie 150 Drama cum successu datum. Transyluani Adolescentes fabellam Principe item proceribusque spectantibus edidere: quibus ita illud liberalis institutionis specimeu arrisit; vt certacim nobiles, quamquam Haeretici, suos liberos Collegij disciplinae committerent. Omnino spes eratrei bene gerendae optima: nam et paulo ante vxor Vaiuodae asylum Haereticorum, et columen mortem oppetiuerat: et nobilitas per scholarum vtilitatem 151 Christophori Transyluaniae Principis mors pia. sensim deliniebatur; et Sigismundus destinatus Patri successor egregiam prae se ferebat indolem, cum Princeps ipse Christophorus, quo cuncta haec nitebantur, occubuit. Comitijs Claudiopoli peractis Albam Iuliam regressus, morbo corripitur, sextoque Kalendas Iunij decedit. Nunquam supremo tempore Lelesium abesse permisit: tantaque Optimus Princeps cura ad nouissimum illud aeternitatis negotium se se comparauit; vt nulla de re aliquot dies sermones voluerit audire, nisi de Deo, vitaque beata. Versiculis multum delectabatur 152 Sed religioni et Societati perincommoda. e psalmis Dauidicis, eoque praecipue. In manus tuas Domine commendo spiritum meum: quem iussit sibi etiam postquam sensus corporis vis mali obstupefecisset, identidem in auriculam insusurrari. Hoc intempestiuum funus curam iniecit Patribus, qui tanquam orbi, et inermes inter hostes, et arma relinquebantur: Nec dubium fuit, quin nisi vxorem Principis haereticam paulo ante (vti dixi) Deus de medio sustulisset, ea continuo Patres, antequam Stephanus Rex edoceretur, aut succurreret, Transyluania fuerit eiectura. Iam vero Haereticos Proceres sublata femina duce, vt pote destitutos capite, Stephani Regis 153 Succedit ei Sigismundus puer. facile metus compescuit. Deinde perspecta in eo est Dei clementia, quod paucis ante diebus, vti retuli, Sigismundum puerum Successorem Patri Nobilitas declararat: cui cum subinde vexillum quoque Turcarum Imperator misisset, argumentum probatorum ab eo comitiorum, perpetuandique foederis pignus; ea quoque res valuit ad seditiosorum, ne quid moliri auderent, animos inhibendos. Stephanus autem vbi certior factus est de Fratris excessu, non destitit 154 Stephanus Rex Poloniae Societatem in Transyluania tuetur. grauissimis verbis tum consolari Patres, ac suum ipsis patrocinium deferre, tum causam eorum per literas commendare Proceribus, ac separatim Claudiopolitano Praetori: affirmans existimaturum praestitum sibi, quicquid ijs caritatis, humanitatisque praestaret. Idem Rex, quippe Sigismundi Tutor, administratione suscepta, idoneum se missurum Praefectum dixit. Interim quemadmodum Princeps Christophorus decreuerat, Sigismundum in Lelesij disciplina voluit permanere: idem Claudiopolitani Collegij institutionem comprobauit, sua manu quibusdam interiectis, mutatisue quae magis ad dignitatem, munimenturnque Collegij 155 Catholicarum feminarum zelus in restituende Baptismi vsu. pertinerent. Inter haec catholica res sensim, et pacate reparabatur, eo maxime emolumento, quod baptismi vsus magna ex parte restitutus est, insigni Catholicarum feminarum solertia, quae Haereticas per Maritorum absentiam alloquentes sagaciter ipsas ad conuersionem, et filiorum baptismum pelliciebant. Rex Stephanus generalem meditabatur Claudiopoli instituere Academiam: eoque vt numerosa ali posset familia, Collegio, quod ante Pagos tres possidebat, tot dem, qui ad Abbatiae eiusdem iura spectabant, id quod etiam Princeps Christophorus destinarat, 156 Claudiopolitanum Collegium augetur a Stephano Rege. aere suo redemptos adiecit. Iam nomen Iesuitarum toto regno celebrabatur, et multi ad se eos accersebant. Itaque duo Sacerdotes Varadinum vnus, alter profectus ad Siculos (qui populi sunt Orientalis Transyluaniae, Valachiaeque, et Moldauiae adiacent) tanquam Dei Angeli excepti, quanquam Nouitij, et in transcursu, pietatis fructus supra spem atque operam retulere. Interiecta est Poloniae, ac Germaniae Silesia, cuius Metropolis Vratislauia frequens, et nobilis 157 Vratislauiensis Missionis occasio. Vrbs ab annis fere quinquaginta Lutheranismo premebatur: et tamen populum pro ingenita indole, in tanta prauitate doctrinae plerumque recte moratum habebat, et cupidum religionis antiquae. Sed duo inter se infelices lanistae digladiantes impie distrahebant, illo vt Luthero penitus assereret, hoc vt Caluino subijceret, contendente. Praesul Martinus nomine, idemque supremus per vtramque Silesiam Capitaneus, catholicus erat, ac pius, qui misere deludi ac laniari Christi gregem dolens, auxilium et ipse Societatis expetijt, Matthaeus Crablerus, et Stephanus Coruinus sacerdotes concessi. Hi diuinas res Et fructus? in aede Principe exorsi, Crablerus verbis ad populum faciendis, Coruinus mysterijs praecipue diuinis distribuendis occupati, non solum veteres excoluere catholicos, sed etiam multos ab erroribus extraxere, multo plures abducturi, 158 Christiani Franchen Apostatae reditus ad fidem. nisi edicto Senatus cauisset, ne quis ad Iesuitarum conciones accederet. Christianus Franchen, quem supra ab Societate, ac religione catholica retuli desciuisse, ab longa etratione huc reuersus in Patrum colloquium venit: Deique gratia veritatis luce respecta, et propius cognitam Haereticorum stomachatus insaniam, ad Ecclesiam redijt; palinodiamque eorum, quae in Societatem esse derat, recantauit: nec tamen receptus est domum: sed consultius visum est, vt votorum, quae nondum solemnia nuncuparat, nexu liber, suas extra Societatem res ageret. Sed vt grauius mox corruerit, rursusque per Dei inexsuperabilem 159 Simonis item Simonij. clementiam resurrexerit, infra narrabo. Adnectam hic Simonis Simonij ad Orthodoxos regressum. Clarissimus is erat Medicus permultis voluminibus notus, in Academia Lipsiensi professor, qui Pragae cum Societatis concionatore multum luctatus, tandem victor erroris gloriose veritati succubuit, publiceque in honestissima Procerum corona haeresim abiecit: quanquam postea homo miserrimus in profundum impietatis omnium religionum contemptor 160 Pragae Symphoniacus Ducis Saxoniae miro casu conuersus cum comite. se se praecipitauit, Et tamen nunquam desistit ad se inuitare diuina clementia, et interdum compellere, vt cuidam Saxoniae Ducis Symphoniaco vsu venit: qui cum Viennam a parentibus mitteretur, multum monitus ne Praga transiret, vbi cognatos habebat catholicos: prope Pragam a latronibus ita spoliatus est, vt eo cogeretur diuertere. Tum quod Parentes timuerant, ad Collegium a cognatis deductus, fideique stolam quam olim tartarei praedones multo dirius rapuerant, magno lucro recuperat. Quem exitum comes eius itineris item haereticus considerans, Numinisque consilia admiranda cognoscens, et ipse piorum ad gregem accessit. Lithomislium Boemiae oppidum in ditione erat viri clarissimi, 161 Lithomislij vtiliter laborat Sacerdos Soc. ac religiosissimi Vratilai a Pernestain, quo tertio ante anno profectus de Societate sacerdos, cum haeresi ab longo tempore omnia corrupta inuenisset, adhuc perseuerabat mirifico progressu in oppidoque ipso, pagisque cuncta in pristinam restituere sanctitatem. Clara est item Boemiae ciuitas Pisna, quae cum 162 Duo item alij Pisnae. incorruptam religionem acriter tueretur, Senatus, et Antistitis accitu in vitijs expurgandis morum, augendo erga mysteria diuina cultu, eorumque vsu frequenti inducendo, alterum iam annum aliud sociorum par ita desudabat, vt plane obstructum eorum laboribus omnem peruersae doctrinae in eam ciuitatem aditum Senatores ipsi contestarentur. Graecij sub initium anni Prouincialis Henricus 163 Conuentus Principum in Styria Graecij habitus. Blissenius praeclaram nauauit operam dum conuentum Styriae Principes haberent: eam ob rem ab Societatis generalibus Comitijs ab fuerat. Insignem Carolus Archidux in eo conuentu constantiam praestitit aduersus Dynastas nouae, hoc est, vanae religionis. In superiore Germania res Societatis domesticae non erant plane tranquillae. Dominicus Menginus Guilielmo Duci a confessionibus, et intime carus erat, sed ijs moribus, vt quemuis Aulicorum, quam Religiosorum magis referrent. Is optimum Ducem, quia conati erant Praesides ipsum 164 Domesticae turbae Socletatis in Bauaria. in officio continere, ab Societate non mediocriter auocarat: se eius causa vexari insusurrans: sibi inuideri, insidias tendi, et alia quae solent isti ab Christi claustris ad Principum aulas transfugae obtendere contumaciae suae. Super haec 165 Controuersia de tribus contractibus in Bauaria feruet. vetus controuersia de contractu illo sat in Germania, praesertim Augustae, vsitato, in quo salua sorte quini ex centenis nummi recipiebantur, prouinciam perturbabat. Post Euerardi comitia Romae negotium id Theologi cum subtiliter pertractassent, tolerandum responderant. Verum cum in Heyuodi sententiam doctiorum plerique in Bauaria concessissent, qui mordicus tenebat implicitam in eo contractu vsurae iniquitatem latere, Gregorius Valentia Theologiae Ingolstadij professor romana coepit tueri responsa. Hunc magna repente opinio doctrinae celebrem fecit: itaque Ingolstadiana Academia, et multi de Societate sequuti: duasque in partes distractae non Doctorum magis sententiae, quam conscientiae negotiatorum. Dux qua erat ingenij bonitate tanquam tutiorem 166 Vocatur Romam ibique profligatur. non arripuit modo Heyuodi opinionem, sed etiam edicto vetuit aliter quam secundum eam contractus iniri: iamque eam tueri dignitatis suae rebatur. Eo demum euasit res, vt pertinax sententiae Heyuodus Apostolicae Sedis iudicium appellaret. Controuersia igitur Romae iterum a lectissimis theologis pertractatur ipso praesente Heyuodo, et Gregorio de Valentia: vtque prius, respondetur non suadendam quidem eiusmodi negotiationem, propter periculum: verumtamen si certae conditiones adhibeantur, ab iniquitate defendi: atque in hanc sententiam Duci Pontifex ipse respondit. Hoc Prouinciae statu Visitator Oliuerius Bauariam ingressus Friburgum primum excurrit, Collegij, quod ibi parabatur, institutionem Senatu autore ad exitum perducturus: non enim pauci e 167 Institutio Colleg. Friburgensis. Senatu clam fauebant Haereticis per fraudem a Geneuensibus, ac Berhatibus circumuenti. Caeterum ita facile agnouere, et damnauere fallacias hostium, vt summo consensu recepto Collegio, Oliuerium non modo perhonorifice habuerint quandiu Friburgi moratus est; sed etiam digredientem humanitate memoranda 168 Oliuerij visitatoris honestissima deductio. prosequerentur. Nam turma equitum ex primis tum secularis, tum Ecclesiastici ordinis ignarum praestolati ad Vrbis portas, non potuere demoueri de sententia, quo minus biduum deducerent: eo nunirum consilio vt ostenderent quam procul abessent ab excipiendis Haereticorum fraudibus, dum tanto honore Iesuitas, quos illi pessime oderant, prosequuntur. Idque eo videntur 169 Canisius Friburgi Catholicam fidem tuetur. fecisse libentius, quod paulo ante Pontificis Nuntium Bonhomium, et Canisium Berna transeuntes Haeretici contumelijs publice affecerant. Relicto Friburgi Canisio, qui non pietate minus vitae, quam autoritare sapientiae, atque 170 Guillelmus Bauariae dux Societati reconciliatus Oliuerij opera. Frustra obstante Mengino. operis sedulitate illum Christi Domini inter circumfrementes bestias gregem tuebatur, Oliuerius ad Bauarum Ducem perrexit: ad quem Menginus Visitatoris nomine commotus ita aditum omnem intercluserat, vt primo die repulsus, aegre altero admissus sit. Sed quo impeditiora fuere congressus initia, eo fuit successus optatior. Dedoceri se facillime Guilielmus permisit: totumque Societati plane restituit, de Mengino, vt aiebat, laborans ne funditus periret. Ita enim se res habet: illi ipsi Dynastae, qui Religiosorum in sua disciplina claudicantium tutelam exercent, eorum agnoscunt, et vulgant errata. Ita miseri 171 Aulicismi pernicies. dum et Aulas sequi, et coenobium retinere volunt, neutrobique quod sequuntur, inueniunt. Coloniae hoc anno primum Societati ab omni ciuili onere liberas aedes Ioannes a Suuollincen Decanus Sancti Andreae, ac totum Ecclesiae 172 Coloniae aedes liberae ac Collegium Societati data. eius Collegium donauit. Herbipoli cum Haeretici nobiles tumultum cierent, et oblatis quibusdam Antistiti capitibus, inter cetera peterent, vt ne aedificaret Iesuitis Collegium, sed vt omnino eos ex Vrbe eijceret, nihil impetrarunt: immissis enim prudenter alijs nobilibus Antistes, qui contraria sentirent, et conarentur, exorientes motus sedauit. Aquisgrani in eum locum adnitente 173 Herbipoli motus in Societatem irriti. omni ope P. Ioanne Macherentino religio redierat, vt proxime abesset a prima sua specie, cum Haeretici praesertim Caluiniani, ne solum e catholicis, quod Imperator mandarat, Magistratus legerentur, seditionem mouerunt: adeo vt rebus maxime turbulentis statio fuerit Macherentino, et socijs, tantisper deserenda, 174 Aquisgrano seditionis causa Societas ad tempus cedit. quo meliori se tempori reseruarent. Iacobus Treuirensis Archiepiscopus, qui Collegium fundarat Treuiris, et Confluentiae inchoarat, pridie Nonas Iulias pie cessit e vita: quo supremo tempore, quanti hunc Ordinem faceret, quam eins fideret precibus, vel ea re ostendit, quod cum aliquandiu vi morbi 175 Treuirensis Antistitis pius obitus et in Societatem amor. sensuum, ac loquelae vsu caruisset, vbi paululum respirauit, in eam vocem ter ingeminans erupit, O Sancta Socieras. Non pauci orbatos patrocinio Principis Patres animaduertentes, vti cupiebant scilicet, iactabant eos Treuiris amandandos. Sed opus suum Deus defendit, creatus enim paulo post nouus Antistes Ioannes a Schonebergs et in cetera religionis tuendae curâ, et in Societatis 176 Eius successor Societati fauet. tutela egregie Iacobo successit. Huius postulatu Lutzemburgum, quae ciuitas Dioecesis Treuirensis in ditione Philippi Regis est sita, duo missi sacerdotes et Ciuitati, et Praesuli suam operam probauere. Etiamnum Prouincia Belgica, 177 Duo ex ea missi ab illo Lutzemburgum bene regerunt. et bellis, et inopiâ, et pestilentiâ miserum in modum exercebatur: quae difficultates Balduinum ab Angelo Prouincialem non permiserant ad comitia Romam accedere. Vbi tamen Alexander Princeps Parmensis Tornacum in Sancti Andreae peruigilio, deditione facta, recepit, eo statim aliquot de Societate regressi sunt. Ioannes Mortagna imprimis, qui et in exercitu fuerat ipsi Duci a 178 Nostri Tornacum regressi. consessionibus. Leodij quod multis annis agebatur tandem Collegium perfectum. Id Cardinalis Episcopus Gerardus a Groisbeeck inchoatum, in Monasterio Hieronymianorum ad gymnasij opportunitatem statnerat collocare; cumque 179 Leodiense Collegium a Card. Gerardo inchoatum. ijs Religiosis de tota re magna caritate conuenerat. Cardinali ante rei finem vita defuncto tertio Kalend. Februarij Ernestus Guilielmi Bauariae Ducis frater Leodiensis Pastor, ac Princeps creatur, tam praeclara sociorum, qui adhuc Leodij egerant, opinione imbutus, vt haec ipsa verba ad Generalem Claudium 180 Principis Ernesti noui Antistitis Leodiensis in Societatem fauor. scripserit, cum autem vestrae Societatis Patres in dicta nostra Ciuitate concionibus, et Sacramentorum ad ministratione ab eo, quo ibi coeperunt esse tempore, talem in catholica Ecclesia, et religione profectum per Dei gratiam fecerint, vt omnibus alijs circumuicinis prouincijs Belgicis in haeresim, et seditiones varias lapsis, sola Ecclesia, et patria Leodienis religionem catholicam retineat, nullisque haereticis locum concedat, omnem ad hibere operam tenemur, et desideramus vt id sit perpetuum; Patresque vestri tanti boni autores nullam vnquam e nostra ciuitate, et Prouincia recedendi occasionem habeant, sed ipsis de Ecclesia, et loco professioni ipsorum 181 Is vrgente Leuino Torrentio Collegium absoluit. maxime idoneo, doteque sufficienti prouideatur. Vrsit rem diligenter Ernesti Vicarius Leuinus Torrentius insignis vir pietate, ac literis. Itaque initio Octobris traditae Collegio aedes, pauloque post in eas migratum, et initio insequenquentis anni tres Grammaticae inchoatae classes. Collegia item duo sunt coepta in Gallijs, Diuione alterum, alterum Augi. Et illud quidem praeter omnem opinionem subito extitit. Vrbs est Diuio Burgundiae Metropolis, non procul 182 Colleg: Diuionensis initia. a clarissimis Diui Bernardi natalibus. Supremae illic Curiae Praeses vir et doctrinae, et integritatis opinione inclytus Odinetus Godranius, liberis carens, cum Iacobi Godranij sui parentis monitu, vt dicitur, sociorum Parisiensium, quorum praeclaros norat labores, leuare inopiam diu habuisset in animo; tandem 183 Odineti Godranij testamentum. ad suae adiu nentum, et ornamentum Patriae curam applicuit. Hoc igitur anno ineunte testamentum, quod multo ante confecerat, lethali morbo correptus Antonio Monino spectatae virtutis famulo, post collaudatam eius fidem dudum sibi perspectam, ac Sacramento in id quod imperaturus erat adactam, in manus tradit; quod simul ac ipse expirasset ad Senatum resignandum continuo, atque vulgandum deferret. Haec quanquam arcano gesta, non tamen potuere suspicionem Sororis et Propinquorum moribundi prorsus effugere. Et Odinetus quidem, vt Dei prouidentiam agnoscas, vis vno post horae quadrante 184 Antonij Monini egregia fides. moritur. Qui simul animam efflauit, Soror, et Propinqui Antonium aggrediuntur: partim minis, partim pollicitationibus versant omnes in partes, sed frustra: certus ille potius mori, quam obligatam Domino fidem fallere, commissas sibi tabulas diligentissime conseruauit, posteroque die, vbi primum neffugium nactus est, detul it ad Senatum. Magna interim rerum facta iactura est, quas interuertisse propinqui dicuntur. Senatus praeter ordinem ad eam rem coactus testamentum resignat, quod summa cum ommum laetitiâ, et faustâ acclamatione recitatur. Collaudant omnes Odineti erga Patriam pietatem, et Antonio egregiae Meritis praemijs affecta. fidei monumenta decernunt; fidelis cognomen, iura nobilitatis, et anniuersariam pecuniae pensionem de publico in eum diem, quo testamentum Senatui reddiderat. Eodem tempore mittunt apparitores, qui vacuas fieri aedes iubeant; et Lutetiam alios, qui homines Societatis ad quorum nec aures, nec animos vlla eius consilij aura peruenerat, quin et ipsum hominem ignorabant, raptim 185 Nostri a Se natu Diuionensi euocati Lutetia Collegium inchoant. accersant. Denique Ludouico Richeomo Rectore, institutae Grammaticae, Humanitatis, Rhetoricae, Philosophiae classes, et consueta pietatis quoque studia coepta, magna totius ciuitatis expectatione, nihilo inferiore successu. Augum in Normandia oppidum est (Euxium alij vocant) ad Oceani littus ex aduerso Angliae situm, vnde Comitatus nominatur Gentis Guisiae. Henricus Dux vna cum Catharina Cliuensi coniuge Lotharingum Cardinalem Auunculum Mussipontani 186 Augense Collegium ab Henrico Guisiae Duce fundatum. Collegij fundatorem imitatus, Collegium hic attributo vectigali constituit. Templum statim exaedificatum est magna ciuium primariorum sedulitate, qui operi cura nobilium, labore prope operariorum instabant. Itaque ad culmen breui perductum; vt in eo die Sancti Martini festo tractari sacra coeperint. Anno insequenti totius Collegij posita fundamenta: Interim scholae in 187 Mussipontum haeresi purgatum. tectis veteribus concinnatae Iacobo Manareo nouae Coloniae primo Rectore. Felix hic fuit annus Mussipontanae Ciuitati, quo tota demum catholico cultui restituta est praeferoci cuidam Haeretico, qui vnicus restabat, pertinacia erroris excussa. Eo iam studiosius in circumiectas oras licebat Collegio spargere suos labores; quas multi Patrum sedulo peragrarunt. At Metis totum annum cum altero Sacerdote Carolus Sagerius haesit. Multae interim multis locis calamitates grassabantur. In agro Viuariensi prope Turnonem tam multi subinde apparuêre 188 Energumenorum multitudo in agro Viuariensi a nostris Turnonensibus curata. ab daemonibus obsessi, vt terni, quaternique in singulis pene familijs numerarentur, ac serpere quasi contagio malum videretur. Accurrerunt ad nouam calamitatem Turnone Patres, qui populum ad detestanda peccata, et pia sectanda opem inflammarent: ita paulatim inferni hostes, terroresque depulsi. Lugduni, Auenioneque pestilentia debacchante, relictis ad curam, et leuamentum 189 Pestilentia Lugduni et Auenione occasio Missionum. aegrarum ciuitatum sublidijs, alij sociorum ad salubres oras dimissi, longe, lateque salutare Dei verbum sparsere, vt multis in vrbibus de excitandis Collegijs magnopere agitari coeptum sit. Interim Edmundi Augerij potissimum Lugduni enituit praesens, ac feruida caritas. Autor fuit vt perpetuae preces ad exposcendam a Deo pacem per omnia templa edicerentur: dato insuper publice signo, 190 Edmundi Augerij vtiles labores Lugduni tempore pestis. quod ad priuatim precandum excitaret, qui adire templa non possent. Receptaculum extra vrbem ex materiâ ad habendos, curandosque lue ictos, et alterum in quo febri, alijsque conflictati malis haud contactu manantibus, curarentur, aedificauit, emendicata vicatim pecuniâ. Idem deinceps ad cibaria, medicamenta, lectos, ac vestes aegrorum emendicare ab locupletioribus stipem: idem coram miserâ turbâ sacra diebus sanctioribus facere, ac plerisque eorum panem vitae porrigere: idem quotidie vrbem peruisere, si quos destitutos, abiectosque deprehenderet: per quam occasionem saepe demissos per funem ex fenestris infantes sacro baptismate expiaut. Neque tot in laboribus curisque ordinariam 191 Verbi diusui auditio amuletum contra pestem. Voto B. Virgini Lauretanae publice facto Lugdunum peste liberatur. ad ciues dictionem vnquam intermittere: ad quam obseruatum est eorum qui accederent, neminem lue contactum esse. Eodem autore, festo omnium Sanctorum die publicum Ciuitas votum Beatae Virgini Lauretanae concepit. Ex quo tempore cum coepisset dira mali vis frangi, idem Edmundus ad exsoluendum votum insequenti anno Lauretum est missus. Feruebat interim in Angliâ immanis in catholicos tempestas: feruebat (vt tali tempore vsu venit) religio. Plurimus vbique sermo de Iesuitis: qui quidem proximo anno, vti supra scriptum est, expeditione illa animo magno suscepta, plura quam pro numero gerebant. Sex duntaxat numero erant, et horum, in carcere tres; Thomas Pondus 192 Persecutio in Anglia. ex ipsis vinculis Societate petita, et impetrata per literas: Iacobus Bosgrauius ex Polonia valetudinis causa remissus in Patriam: et primo quod per simplicitatem 193 Bosgrauius, et Cottamua in carcerem dati. dixerat aditurum se Templa Haereticorum, nimirum vt inspectaret, permissus libere agitare: dein, quod cognita interrogantium fraude, suaque simplicitate, explicauerat neutiquam se religionis ergo iturum, comprehensus, et in carcerem datus. Cottamus, qui item sponte se vinciendum praebuerat, ne alius catholicus suâ causâ quicquam detrimenti acciperet. Hi tres, quantum custodiae permittebant angustiae, diuinam in ipsis vinculis rem procurabant; 194 Personius, et Campianus ad supplicia quaesiti. nec vulgo de Societate habebantur. Duos fama celebrabat, ijdemque conquirebantur, et commouere omnia dicebantur, Personius, et Campianus: quorum ille Londini fere, seu circa tenebat se, totius negotij rector, et administrator acerrimus; hic cum Rodulfo Emersono laico fratre Insulam percursabat: vnde ab haeretico oratore in Comitijs, circumuolitans, et libere vagans 195 Noua edicta in recusantes adire templa Haereticorum. Iesuita nuncupatus est. Nouae sub anni exordium in eos conditae leges, noua in Catholicos, qui ab Templis haereticis abstinerent, quos Recusantes appellant vulgata edicta, mulctâ impositâ aureorum nummûm in singulos menses sexagenorum. Quas ab aduersarijs iniectas angustias auxit quorumdam Catholicorum ignaua et fallax opinio, fas esse docentium in tantâ rerum difficuitate 196 Dissensio inter Catholicos. templa Haereticorum adiri, certe contestatione additâ, id nequaquam religionis causâ, sed ad obediendum Principibus fieri. Quam sententiam cum edito volumine, vti supra demonstratum est Personius infregisset, liber apparuit Clytheroi laici tum hominis, postea Sacerdotis, qui eandem rationibus falsis, et Sanctorum Patrum testimonijs abusus, disseminabat, magno cum rei catholicae periculo. Quippe prona est fides eorum, quae prosit credidisse: suntque admodum rari, qui, si sperent obtineri cum diuinis simul terrena posse, non id malint. 197 Clytheroi libro scandalizantur multi. Ad haec multi, quos haud ita constantiae amor, vt inconstantiae pudor tenet, vbi probabilis ad vulgus species obtentui est, protinus ruunt. Itaque pestifero illo, sed in speciem non inhonesto couscientiarum delinimento Clytheroi, nutare Catholicorum multi coepere, et quidam lapsi; in quibus nonnulli 198 Quorumdam Apostasia. nobilitate, et opibus insignes. Nouae huic flammae Personius, vt mature occurreret, cum vno e vetustissimis Sacerdotibus, ac doctissimis clanculum ad bibliothecam Yongi Doctoris catholici iam demortui, quae apud eius fratrem Londini 199 Personius tantum non interceptus a conquirentibus. erat, se confert. Dum quaedam versant volumina, non occurrentibus quae requirebant, repente, quamuis multum retinente hospite, discedunt; pauloque post lictores ingressi (accepto fortassis a quopiam exploratorum indicio, qui iam multi nihil per vias, domosque Londini relinquebant tutum) domum omnem scrutantur: vt adeo subitum discedendi consilium diuinitus Patri videretur iniectum: qui inde digressus, Tamesi cymbâ traiecto, ad bibliothecam Landgalli in aedibus Vicecomitis Montis acuti pergit; vbi non solum, quae cupiebat 200 Librum Clytheroi feliciter confutat. volumina, sed ea ipsa, vt ex notis ad marginem adiectis apparuit, quibus Clytherous vsus erat; inuenit. Deo igitur sic fauente, scribit raptim, accurateque libellum: multisque exemplaribus euulgat, et venenum contrarij voluminis exarmat: grauius hinc Reginâ, et Consiliarijs, id sibi dolentibus telum infracttim, offensis. Sed ecce tibi noua ab Ioanne Nicolao procella. Homo, is erat, (veluti res ostendit) leuissimae, ac nullius mentis: qui in eâ Angliae parte, quae Vallia, seu vetus Britannia nominatur, cum haereticum Ministrum ageret, Romam anno 1579. profectus, execratusque apud sacros Quaesitores, 201 Ioannes Nicolaus a Catholicis deficit. quos vltro adijt, errores, in Anglicano Collegio recens condito annum, et eo amplius liberalitate Gregorii Pontificis vixit: vnde, quod parum esset ad Collegij propositum aptus, dimissus remeauit in Angliam: ardentemque contra catholicos insectationem reperiens, redijt ad ingenium, et ad abiuratas haereses: contraque Catholicos, ac nominatim contra Iesuitas, et alios nuperrime Roma Sacerdotes aduectos suam operam persequutoribus detulit. Haeretici Satrapae, quo speciosius res gereretur, ipsummet Londinensem in Turrim (quam in custodiam non nisi nobiles, aut perduelles ducuntur) per 202 Et librum in eos horrendis calumnijs plenum vulgat. simulationem includunt. Praeerat hic Odoënus Hoptonus homo teter, ac fraudulentus. non tam praua religione, quam nulla. Quo instigante, atque adeo dictante Nicolaus exarat librum, se tot annos discipulum Papae fuisse, coram Papa, et Cardinalibus orationem habuisse: ab ijs, vti caeteros alumnos, in Angliam missum, ac proinde consilia eorum sibi cognita, mentemque pestiferam, Autor Iesuita fingitur. et alia, quae Hoptono veniebant in mentem. Additur ad magnificandam rem fama, autorem illum e doctissimis Iesuitarum esse, et in fronte libri sententiae Hebreâ, Graecâ, Latinâque linguâ praefiguntur, tanquam Nicolaus (re vera inane ac ridiculum caput) ad caeteram sapientiam eas optime linguas 203 In turri Londinensi pesti feras conciones habet. calleret. Diditur per totum regnum fama Iesuitae, discipulique Papae conuersi. Nobilesque, vt fabulam etiamnum magis simplici populo venditarent, cum magno comitatu in equis, ac praecipue Comes Licestriae Reginae gratissimus, ad Turrim pergebant vt conuersi Iesuitae, quemadmodum vocabant, concionem audirent. Pudebat, pigebatque ipsos concionatoris sui Auditores: adeo misere, inepteque deblaterabat: tamen eas conciones pro doctissimis celebrarunt. Iamque multi per Regnum ex eo errore in periculum trahebantur, nisi et huic 204 Personius laruam Nicolao detrahit. fraudi Personius celeriter obuiam isset, detractâ Monstro illi personâ, vulgatoque volumine, cui titulum fecit, Ioannis Nicolai detectio: quod tantum profuit, vt Ioannes, totaque eius fabula funditus euanesceret. Itaque primum ab alijs Aulicis, postremo ab Hoptono desertus, atque ex Turri eiectus, haud sine magno eorum pudore, qui hominem tantum extulerant, coactus est sibi victum emendicare. Quam calamitatem non ferens, consilium suscepit desperatione Qui ad perfidiam Mahumetanam transire cogitat. plenum, abeundi ad Mahometanos, Turcarumque superstitionis profitendae: sed captus in Galliâ, flagitia haec, aliaque multa confessus, veniam a Deo, Societate, alijsque catholicis Sacerdotibus postulauit. Antequam tamen ad id miseriarum redigeretur, operâ eius hoc anno Hoptonus, quoniam pro concionatore non amplius poterat, pro exploratore vsus est: eiusque iudicio reuersus modo ex vrbe Antonius Tirellus est captus. Iam et Sledaeus ex occulto proditore Satelles manifestus, ac lictor euaserat, potestate a Consilio regio acceptâ in domos omnium irrumpendi, et latebras quaslibet perscrutandi; quod 205 Laurentij Caddaei ad Haereticos transfugium praestabat diligentissime. Accessit Laurentius Caddaeus, qui ex Collegio Anglorum Romano, vt merebatur, eiectus, vbi Londinum attigit, Pseudoepiscopo se vltro obtulit paratum renuntiare Catholicis. Arripiunt occasionem Haeretici, hominem vni Praedicantium tradunt, a quo ad locum Londini celeberrimum, cui S. Pauli Crux est nomen, deductus, quae ipsimet ei contra Pontificem, et Romanam religionem subiecerant, euulgaret. Quod Caddaeus (vt erat facie insigniter abnormi, ac totus inconditus) adeo infeliciter, ac turpiter fecit, vt ipsismet Haereticis pro gloriâ ruborem afferret. Tamen bellus transfuga Qui mox resipiscit. ad Oxoniensem Academiam assignato annuo victu recoquendus mittitur, futurus olim Minister: quanquam mox, et ipse resipuit. Illa quoque Hoptonus vsus est fraude. Ad Ioannis Nicolai, et aliorum Ministrorum conciones, quos habebat in custodiâ Catholicos vi rapi iussit; deinde vulgauit cum multorum iuratorum testimonijs, Papistas, quotquot sub se tenebantur, vltro ad Ecclesias, 206 Ioannis Paschalis lapsus. et conciones Protestantium itare, vt hac exempli fallacia simpliciores circumueniret. Cumque minis, ac tormentis nobilem iuuenem, Ioannem Paschalem nomine, ad id compulisset, vt aditurum se, quas iubebatur, Ecclesias diceret, vi hominum ingenti cum Iudicibus, et Magistratibus in publicas Ciuitatis aedes coacta, introduci Ioannem iussit, vt in ea celebritate, quod promiserat, testaretur: mirifice eo facto triumphans et hunc iactans discipulum 207 Mendax, et calumniosa Hoptoni iactatio conuicta. Papae fuisse: deieransque iterum, ac peierans nullum in suis restare custodijs, qui Ecclesiam sponte non frequentaret. Sed fraude non longe post deprehensa, patefactisque periurijs, miserabilis homo non minus aere alieno obrutus, quam peccatis, fide apud omnes cecidit: et Paschalis de sua dolens inconstanstia magno cum dolore ac rubore Londino secessit: et Catholicos caeteros talium deprehensio fallaciarum simul ad cautionem, simul ad constantiam roborauit. 208 Curae intentae ad capiendum Personium. Vrebantur inter haec belli impij Duces, quod nec Campiani potiri, nec Personij poterant, quamuis hunc scirent in medio versari Londino. Et quia illud quoque cognouerant agere cum eo frequenter permultos e nobilitate iuuenes, maximeque Georgium Gilbertum, Geruasium Perpointum, Thomam Fitzherbertum, Philippum, et Carolum Bassettum fratres, Stephanum Brincleum, Franciscum Trogmortonum, et huius notae alios; acutissime obseruabant, vbinam plurimum hi nobiles essent. Verum super omnes intenderant in Georgium Gilbertum oculos, qui comes Personij assiduus habebatur. Itaque Henricus Caraeus eo tempore Marschalcus Angliae, postea Baro Vsdensis, et magnus Reginae cubicularius, vt eum comprehenderet, quia caetera non procedebant, 209 Insidiae Georgio Gilberto paratae. ita instruit dolum. Cum enotuisset Georgium velle partem suarum possessionum (quod ad sustinendam rem catholicam faciebat) in Suffolciensi prouincia vendere, incitauit illiusmet ditioni subiectos homines, vt pretium luculentum offerrent Londini soluendum, apud Tabellionem nomine Iggonsum, in Coemererio magni Templi S. Pauli: eo consilio, vt, quoniam ad confirmandas venditionis tabulas, capiendamque pecuniam affuturus esset Georgius, repente ipse cum militum cohorte superueniret, pecuniam raperet, Georgium duceret, Personij ex eo indicium extorqueret. Quis suspicetur hic fraudem? Cuncta Haereticus quam simillima bonae fidei composuerat: conuentum erat arcano: Tabellio erat catholicus, nec proditio ab subditis sperabatur, eoque Georgius 210 Consilio Personij declinatae. credendum, eundumque censebat. Verum Dei nec dubio instinctu, et continuis periculis ad omnem prouisionem exercitus, valde dissensit Personius, perpulitque vt Franciscum Brunum Vicecomitis Montis acuti fratrem, et Carolum Bassettum vicarios mitteret. Eunt boni viri. Superuenit ex impreuiso Marscalcus, comprehenduntur, pecunia rapitur: sed praepropere inhiantibus bolus excidit. Pecuniam, quod necdum confirmatis rite tabulis inuolarant, edhibere coguntur emptoribus: vnde exasperata in Georgium ira, tanquam, quia non totam acceperat, fecisset iniuriam, et conquisitio acrius interna; vt, quoniam haud minus in eo seruando, quam in semet, laborandum Personio erat, 211 Bassetus, et Gilbertus ad Collegium Anglicanum missi. mittendus extra Insulam fuerit. Nec multo post, vbi liber Brunus a Marscalco dimissus est, Carolum quoque Bassettum emisit: quem Alfonso Agazario Anglicani Collegij Rectori cum multis nominibus commendasset, atque eo etiam, quod pronepos esset illustrissimi Herois Thomae Mori, addidit postremo de eo, atque Gilberto, habere eos virtutem dignissimam sancto illo contubernio: Guius, inquit, hos duos Iuuenes duo luminaria esse volui, vt luceant omnibus, qui in illa domo sunt, sicut iam Angliae nostrae aliquandiu praeluxerunt. Sed laudes vtriusque, praecipueque Gilberti, alio loco memorabuntur. Interim Campianus Euangelico ministerio instans per boreales Insulae partes, maxi meque in Lancastria Prouincia, simul dabat operam Charci, et Anmeri confutandis libris. Sed mox ratus censura Personij praecipua eorum firmamenta abunde conuulsa atque euersa, stylum ad explicandas rationes transtulit, propter 212 Libellus decem Rationum a Campiano scriptus. quas disputationem publicam postularat: quod aureo, et omni aeternitate, omniumque cognitione dignissimo fecit libello: Decem Rationum, qui exrat saepius recusus. Hunc libellum Personius vbi recognoscendum, probandumque, et edendum accepit, existimauit, quoniam tam multa in eo testimonia ad marginem notabantur, quae diligentissime collaturi Haeretici essent, ipsummet Campianum accersendum tantisper Londinum, vt ea loca ipsemet recognosceret, editionique praeesset. Interim diligenter vias omnes explorans typographiae 213 Vbi et quomodo editus. alicubi statuendae: cum ea quae superiori anno vsui fuerat, dissipata esset, demum in Villa lectissimae Matronae Viduae, cui nomen Stoner, viginti Londino passuum millibus in media sylua collocauit: typis, charta, omnibusque ad eam rem vtilibus collatis, haud sine plurimis, maximisque periculis: cum ob libros iam editos ad prohibendas huiusmodi clandestinas impressiones acrius experrecta esset aduersariorum suspicio, eircumspectaretque omnia, et odoraretur. Operi Stephanus Brincleus, quem supra appellaui, eximia doctrina, 214 Campiani reditus Londinum. et virtute iuuenis praefectus. Venit Londinum cum suo Rodulfo Campianus sub medium ver. Hic summa cum voluptate, qui octauo iam mense mutuo conspectu caruerant, fortes illi Christi bellatores reuisunt inuicem, et complectuntur, et ad cumulandum gaudium literas Roma accipiunt a Praeposito Generali Claudio grauissimae suauissimaeque consolationis plenas, cumque nuntio subsidij propediem affuturi, vti affuit non post multo; Gaspare Heyuodo, et Guilielmo Holto Sacerdotibus doctis, et impigris operarijs feliciter Insulam ingressis. Concedit inde Campianus in syluam: librum excudit: mox et Personius adest, multa is quidem communi de re consultaturus: caeterum haud 215 Domus vbi diuersabatur Personius direpta. obscuro diuini Numinis ductu. Biduo postquam Londino exierat, diuersorium quod habebat ad Tamesis ripam arcanis Sacerdotum conuentibus aptum, et in quo sacrae vestes, libri, et quae occulta maxime vellet, asseruabantur, indicio hominis, qui libros in eo compegerat, proditum cum ingenti turba Satellitum Magistratus de nocte circumsidet, simulque vicinas domos custodia cingit; ratus nunc demum feram, quae toties eorum artes, et manus eluserat, retibus implicatam. Ipso tamen ne nunc quidem inuento Personio, 216 Alexander Briantus. cubiculum direptum est: quanquam pleraque, et carissima quaeque ante discessum, nescio quo instinctu, alio Pater inde transtulerat. Captus pariter est in vicina domo Alexander Briantus, qui putabatur omnium Personij arcanorum 217 Carcere, et supplicijs veratus. conscius: eoque crudelius fame, siti, equuleo tortus, ac demum, vt infra dicam, supplicio vltimo affectus: nec tamen exprimere quicquam ex viro fortissimo vlla crudelitas potuit. Harum rerum nuntio perlato ad Patres in syluam, gratijs Deo actis, quod famulum suum laqueo Venantium praeripuisset, rebus eo maturius consultatis ita conuenere, vt Personius se Londinum referret, Campianus ad Norfolciam Prouinciam, vbi multum expetebatur, iter intenderet, declinatis in itinere, quo tutius, ac celerius iret, aedibus Catholicorum. Eduardi solum Iattaei, qui propter religionem in custodia tenebatur, visum est posse domum consolari, modo non plus vno die subsisteret. Haud aliter factum. Sed inde cum discessisset, tertio post die tam instanter reuocatur, 218 Campianus capitur. quod vndique multi statim Catholici, praesertim ex Academia Oxoniensi, vt cum concionantem audirent, affluxerant, vt reluctari nequiuerit. Redijt; captus est. Quod mihi quam fortuito, seu potius quam occulta quadam prouidentia euenerit consideranti, videtur aeterna illa mens, quae tot e periculis Personium explicauit, tamque multos in annos superstitem conseruauit, ex primis hisce duobus religionis Anglicanae tantis Procuratoribus, mature alterum transferre in Caelum voluisse, alterum inter homines tandiu relinquere, vt vtrobique Sancta illa adeoque exercita Ecclesia suum patronum haberet, qui coniunctis opibus piam expeditionem aptius, efficaciusque vrgerent. Campianus quidem quo grauius premebatur ab hostibus, hoc plus confidebat: 219 Epistola eius ad Generalem Societatis. qui in Epistola ad P. Generalem sexto antequam caperetur die scripta sic loquitur: Immaniores, quam nunc sunt, aduersarij nostri nunquam fuere. Res Christianae nunquam loco meliori, nec tutiori. Nullis enim argumentis premimur praeterquam ijs, quae ducuntur ab Equuleo, inedia, maledicto: quae iam ipsa dignitatem hostium fregere; oculos, et aures omnium in Catholicos conuertere. Porro solum hoc deerat huic causae, vt nostrorum libris atramento scriptis alij succederent, qui quotidiant nunc sunt, exarati sanguine. Ad hoc certamen 220 Georgius Eliottus Apostata Proditor Campiani. cruentum destinabat iam Deus athletam suum, cum permisit in hostium venire manus nefarij proditoris indicio. Georgius Eliottus is fuit, qui ad hanc diem catholico ritu in Catholicorum famulatu versatus, perpetrata caede ratus poenam facinoris grauiori redimendam scelere, in haeretici nobilis clientelam se dedit: cuius vt patrocinium tanto sibi insigniore obsequio obligaret, Edmundum Campianum spondet ei se traditurum in manus. Nihil potuit optatius audiri. Ad rem transigendam fortius, vnus Ministrorum publicorum, qui edicta regia in diuersas Regni partes perferunt, additur ei comes, literaeque regiae de Edmundo capiendo traduntur. Hi cum in Comitatum Barchensem venissent prope aedes Iattaei, quas diximus, decimo octauo Kalendas sextiles in Iattaei ipsius Coquum incidunt: qui nihil de Eliotto suspicatus, quod vna vni hero quondam inseruierant, dum familiariter multa colloquitur, addidit Campianum 221 Qua fraude illum comprehenderit. eo ipso tempore in heri sui domo versari. Laetus ad haec Eliottus: verum dissimulans nefariae proditionis consilium, misso raptim publico illo seruo ad loci Praefectum, hominem impense Caluino deditum, vt cum armata manu Campianum ex edicto regio comprehensurus aduolet, ipse interim a Coquo nec dum quippiam suspicante domum introducitur; ac velut alter Iudas primum tremendo missae Sacrificio, quod pius Pater peregit, deinde sacrae eiusdem 222 Missa, et concio vltima Campiani. concioni, in qua super ijs Christi verbis disseruit, Ierusalem Ierusalem quae occidis Prophetas, interfuit. Haec dum geruntur bonus quidam vir domum trepidus intrat, succlamans proditio, cauete, proditio. Submouentur festinanter Sacrificij, et concionis ornamenta: alij alio: Campianus, Fordus, et Collingtonus Sacerdotes in angulum tenebricosum abduntur. Protinus domus tota armatis cingitur, ac Praefectus cum multis ingreditur: versat, permiscetque, rimatur, ac pertentat omnia semel, atque iterum. Abiturus iam erat desperatâ praedâ, cum siue a Georgio, qui forsitan id quoque ex Coquo sagaciter elicuerat, siue ab alio quopiam admonetur, vt certam latebram in caeco angulo exploret. Hic boni Sacerdotes non cupientes magis, quam timentes effugium, ex nutu caelesti, quando in se quod erat, praestiterant, exitum rei opperiebantur. Voluit Campianus, gnarus se potissimum quaeri, vt Fordum, et Collingtonum seruaret, prosilire in publicum; sed hi, ne forte Deum tentaret, monentes, negantesque se nisi communem casum pati posse, prohibuerunt. Vicissim igitur per Sacram Confessionem expiant noxas, poena iniuncta, vt ex Oratione Dominica vnusquisque proferret ter, fiat voluntas tua, et Ioannem Baptistam ter inuocaret, quod Campianus per eius patrocinium cum Dorobernium appulisset, aduersariorum manus effugerat: cum ecce tibi Praefectus 223 Constantia eius, et magnanimitas. irrumpit: et tres pariter capiuntur. Tanta in vultu, verbisque Campiani, vbi deprehensus in lucem processit, conspecta dicitur altitudo animi, atque tranquillitas, vt magnam moeroris partem perculsis eo casu Catholicis detergeret, et vehementer hostium ferociam mitigaret. Eadem constantiâ, et comitate dum Londinum deduceretur non concurrentes modo homines ad eum, vel salutandum, vel videndum, sed ipsos quoque satellites accipiebat. Abingthoniae cum inter prandium multis, qui Oxonio visendi studio aduenerant, simul accumbentibus, Eliottus proditor vnus e conuiuarum numero sic 224 Ignoscit Eliotto proditori, et eum ad poenitentiam inuitat. ausus esset illum affari; Omnes Campiane hilari vultu praeter me videris aspicere; nempe ob admissum facinus mihi succenses; benigne Pater, ac iucunde excepit, Tibi vero Eliotte, quod ita temere de me iudices, Deus ignoscat. Ego facinoris eius volens, libensque facio tibi gratiam, et poculum hoc in testimonium pacis propino: Quin etiam si te poeniteat, confiterique mihi de eo velis, absoluam te equidem, verum poenam paulo grauiorem iniungam. In oppidum Henlaeum ex itinere cum venissent, forte ad idem 225 Guillelmi Filbij somnium praesagum. hospiuum vbi turba Campianum ducens agebat, diuertit probatae vitae Sacerdos Guilielmus Filbius, cui non multo ante secundum quietem obiecta erat talis species. Sentire videbatur sibi ventrem secari, ac viscera auelli, et extrahi; idque adeo acri, ac vehementi imagine, vt in subitum clamorem erumpens omnes in proximo dormientes excitarit. Non inane somnium fuit. Agnoscunt hominem exploratores, comprehensumque Campiani vinculorum, et aliquanto post gloriosae necis consortem efficiunt. In Syluam non procul a via, qua ducebatur Campianus, vbi eum captum cognouit, dum turbo ille praeterveheretur, Personius ab vrbe secesserat cum famulo suo Roberto Alfieldo, qui demum et ipse factus est proditor. Hic missu Personij (namque ipse quamuis amantissimum fratrem, et vinctum Christi Iesu videre percuperet, tentandum 226 Personius misso famulo de statu Campiani cognoscit. sibi discrimen non censuit) turbae se inserens aliquandiu simul perrexit: et quanquam verbis non potuit, nutibus tamen ex Campiano cognouit ingenti eum frui laetitia, et ad extrema quaeque perpetienda optime animatum. Ad Londini ingressum, quoniam vrbs tota erecta in expectationem erat, tanquam ad triumphi celebritatem lectus est Sabbati dies, viaeque quas Mercatus maxime frequentaret. Magno in equitum comitatu multi nobiles. Laici, et quatuor 227 Ingressus Campiani Londinum. Sacerdotes ducuntur supra nominati, manus reuincti post terga, pedes ad equorum ventres astricti. Praeibat Campianus titulo in galero a fronte, et a tergo vncialibus literis affixo (hic illi vni habitus honos) Campianus lesuita seditiosus. Vndique spectandi studio innumerabilis multitudo concurrebat. Omnium praecipue in Campianum oculi intenti: plurimisque modestiae amabilissimae conspectus, et caeterarum lumen virtutum, insignem pariter eloquentiam viri, et doctrinam reputantibus acres ad misericordiam stimulos infigebat. 228 Crucem palam adorat. Vnica dicitur restare Crux in Anglia, cui propter operis magnificentiam haereticus furor pepercerit, in platea Cheasepide Londinensi. Hanc vbi praeterueheretur Campianus non modo inclinatione corporis adorauit, sed etiam quoquo potuit modo nutu capitis salutari se signo muniuit. In arcem demum includitur XI. Kal. Augusti: continuoque bellum in Catholicos truculentius 229 Euerandus Hansius in odium veritatis interfectus. exercetur. Itaque pridie Kal. Augusti Sacerdotem e Seminario Rhemensi Euerardum Hansium quod professus erat Pontificem id potestatis etiam in Anglia obtinere in causis Ecclesiasticis hoc tempore, quod viginti ante annis habuerat, publico perduellium supplicio interemere. Multos sub idem tempus Catholicorum, qui diuersis in custodijs tenebantur menstrua illa aureorum sexagenorum mulctâ damnarunt: augendoque terrori multas minas sparsere, 230 Dicta, et scripta in Iesuitas. itemque famosos libellos, et ridicula scommata. Quae de Monstris immanibus, ac portentis est fabulata antiquitas, ea ferebantur de Iesuitis. Ministri tum maxime procaces, etiam poetaster Eldertonus libellum vulgauit Carminum, cui fecit titulum, Lepidae in Iesuitas sagittae. Agebatur hoc tempore de Matrimonio inter Ducem Alenconium Henrici Regis Galliae fratrem, et Reginam 231 Bodinus agere pro Catholicis recusat. Angliae Elisabetham postque Dominum de Simiers Ioannes Bodinus eam rem legatus Alenconij procurabat; qui multis a Personio per Eduardum Grateleum Sacerdotem rogatus, vt aliquod laxamentum Catholicis ab Regina impetraret, cum id ad Catholicorum simul vtilitatem, simul ad ipsius Principis dignitatem pertineret, se non religionis, sed matrimonij procuratorem missum respondit. Quo hominis politici dicto vehementer offensi Catholici, ominati sunt Deum permissurum, vt neutrum efficeret. Aequum enim est, vt qui diuinis humana praefert, vtrisque excidat. Auxit tamen magnopere spem bonorum Alenconij ipsius in Insulam appulsus. Nam quamquamde abstrusa, Reginae mente, vt quae alios nuptiarum suarum spe lactauerat Principes, non audebant confidere; tamen cum ferretur ex ipso Alenconio in Gallia auditum 232 Aduentus Ducis Alenconii in Angliam. in Angliam se transire ad nuptias, et ab Elisabetha exciperetur sane magnifice, et Robertus Dudleus Comes Licestriae, et Christophorus Hattonus cubicularius, idemque cohortis regiae Praefectus, magna ambo apud Reginam in gratia moestissimi spectarentur: ad haec nobilibus duobus Guillelmo Stubbaeo, et Guillelmo Pageo ob editum librum, quem fretum hians inscripserant, 233 Ipsi, et Catholicis inutilis. significantes ex ijs nuptijs perniciem religioni Protestantium imminere, dexterae amputatae essent, nemo erat ferme, quin transactum de Matrimonio crederet. Fuit quidem certe persuasum plerisque, si Dux acriorem se praebuisset, multa fuisse impetraturum: sed quia languidior visus sit, Ioannis Bodini, vt credebatur, et aliorum Politicorum praue consilijs institutus, nec matrimonio, nec auxilio ad bellum Belgicum fideliter impetrato, Anglicanae Aulae 234 Inter pompas, et hilaritates publicas aggrauata persecutio Catholicorum. tantum non fuisse ludibrio. Igitur adeo res contra spem cecidit, vt quo tempore laxior fore vexatio credebatur, eo maxime intenderetur. Haereticis id per immane artificium agentibus, vt penitus afflicti Catholici animum desponderent: dumque cum Gallis vulgo conuiuia, saltationes, personarum ludicra, et, alia id genus oblectamenta Caluiniani celebrabant, tum in excruciandis Dei Sacerdotibus, alijsque fidelibus Christo viris in arce Londinensi genus omne crudelitatis expromebatur. Nam etiam qui ante satis humaniter apud Marscalcum habebantur, translati in Turrim erant, tortique, vt Catholicos, cum quibus egerant, indicarent. Campiano crescebat ipsa tormentorum perpessione constantia. Laetus excipiebat nuntium, quo ad cruciatum accersebatur. 235 Campianus diu, et grauissime equuleo torquetur. Ad ostium conclauis, in quo erat torquendus, vbi peruenerat, procumbebat in genua, breuique, verum ardentissima prece diuinam implorabat opem. Tum in equuleum sublatus magna cum pietate, ac lenitate animi Deum, et Sanctissimum nomen Iesu perpetuo inuocabat. Distrahebatur interim corpus et cuncta suo loco membra, et ossa demouebantur, cum acerbissimo sensu doloris, et ille benigne tortoribus, supplicijque autoribus ignoscebat; nihil vnquam, vel contra caritatem, vel religionem significans. Rincardsonum duntaxat, et Pondum aliquando nominauit, quod sciebat eos notae fidei viros; illi suum librum dedisse; ad hunc summa eius capita missa confessus. 236 Falsi rumores de eo sparsi. At haeretici, qui omnibus modis non vitam modo, sed etiam famam ei cupiebant ereptam, vt quibus conscientia nihil pensi est, dissiparunt in quaestionibus permulta cum effatum, multos indicasse Catholicos, Nortono quaestionum Praefecto astute si quid aliorum cuipiam Confessorum excidisset, Campiano attribuente, et vulgante quosdam nobiles ex eius captos indicio. Qui rumor cum glisceret, quamquam haeretica mentiendi licentia omnino fictum Pondus existimaret, tamen tenere non potuit se, quin Campiano per literas significaret, non nihil se eo commotum. Quibus literis cum respondisset 237 Literae mutuae Pondi, et Campiani. Pater, neque fidiculas, neque vllum praeterea tormenti genus effecturum aliquando, vt quicquam Ecclesiae Dei perniciosum eloqueretur permouere haec aduersarios, qui literas vtrasque prodita ab internuncio fide, praeuiderant, vt rati aliquid ab eo pressum quod ad rempublicam pertineret, quid illud esset 238 Suspiciones tortorum, tormenta Campiani augent. exprimere conarentur. De earum igitur sensu literarum, de auxilio Hibernis tumultuantibus misso de coniuratione in Reginam, et Regnum inita interrogabant. Sed nihil profecere, nisi vt noua lumina in victoris coronam insererent, qui ter in equuleo, et crudelissime tortus omni iam destitutus vsu membrorum 239 Ioci Campiani securitatis eius in tormentis in dices. manuum praesertim, ac pedum, Elephanto se, qui in terram prostratus non potest exurgere, comparabat. Deinde vbi tantum receperat virium, vt vtraque connitens manu sustinere ad os panem posset, iam comparabat Simio. Tantum redundabat animi ad extrema illa malorum non pacate modo, sed etiam comiter perferenda. At Haeretici, vt gloriam quoque doctrinae eius, 240 Disputationis certamen ab Haereticis oblatum nec semimortuus recusat. iniquae concertationis leges. si fieri posset, infuscarent, homini tormentis exhausto, ac semiuiuo, quam toties incolumis postularat, disputationem offerunt. Instituitur in quatuor dies concertatio. Pro Haereticis Decanus Ecclesiae S. Pauli Londinensis, ac Doctor Dayrus, itemque Vvitackerus, et alius quidam Beelus cognomento: Campianus, Sheruinus, Bosgrauius pro veritate stant: imquissima conditione, vt nihil liecret his, nisi ad obiecta respondere eo etiam indignius, quod cum aequum sit quae noua sunt reddere sui rationem; et is qui recepta mutat, causas debeat mutationis afferre, contra hîc fiebat: heri prognatum ex Lutheri, Caluinique fatuitate sacrilegium de confirmata suffragijs tot seculorum religione cognitionem sibi, arbitriumque sumebat. Denique inermis statuebatur hinc veritas, error inde cum telo: vt scilicet nec ferire illa posset, nec posset hic feriri. Sed quorsum tot fraudes malae causae praeiudicia? Ipsa veritatis defensio, si sentire miseri velint, iugulatio est erroris. Et sane ita Deus fuis propugnatoribus 241 Felix Catholicis certaminis successus. adfuit, vt homines excarnificati, imparati a libris, hebetati aerumnis, validos integrosque aduersarios, audacia et mendacijs instructissimos aperte, non Catholicorum modo, qui pauci ex custodijs adducti aderant, sed etiam Haereticorum iudicio refutarint, planeque deuicerint. Praeclare dimicauit 242 Sheruinus ab Haereticis vere sed artificiose laudatus. Sheruinus vir doctus, idemque acerrimus, quem Ministri quoque haeretici laudabant: sed per malignam benignitatem ad eum religionis defensae palmam, vt Campiano detraherent, deferebant; Frustra tormentis, frustra captionibus, vel sapientia Confessorum, vel fides tentata, obstinatum est tamen Haereticis eos occidere. Sed excogitandum erat nomen infame, quod et Martyrij decus 243 Praetextus improbabiles proditionis impingendae. interciperet, et crudelitatem faceret popularem. Ergo proditionis nomen excogitant. Principio contra regiam Maiestatem missa in Hiberniam Sandero criminantur ad nonaginta millia Coronatorum gallicorum. Verum cum nulla quantauis impudentiâ posset confingi vnde tantum pecuniae, vbi collectum, quis recepisset, quis in Hiberniam transportasset, eo vertuntur, vt insimulent Romae, ac Rhemis in Reginae perniciem conspirasse, Principes exteros ad occupandum Angliae regnum inuitasse, ipsa demum in Anglia rebellionem populi molitos. Hoc Rei crimine postridie Idus Nouembris in Aulam nomine Vestomonasterium ad tribunal sistuntur cum Orthono nobili Laico Sacerdotes septem Edmundus Campianus, Rodulsus Sheruinus, Lucas Chirbeus, Iacobus Bosgrauius, Thomas Cottamus, Robertus Ionsonus, Eduardus Ricthonus: quorum tres Campianus, Bosgrauius, Cottamus de Societate erant. Hic recitato accusationis libello iubentur ad se se purgandos pro iudiciorum talium in eo regno consuetudine manum sustollere: quod cum brachijs tormentorum vi dissolutis Campianus nequiret, vnus de Socijs accessit, et reuerenter exosculatus modice extulit. Protinusque Campianus coram Deo profiteor, inquit, et Angelis eius, Caelo, Terra, Mundo testibus, et hoc, cui adsto, Tribunali, 244 Splendide a Campiano refutati. quod aliquam mihi horribilis illius iudicij speciem, quod omnes post mortem manet, repraesentat, me nec crimine laesae Maiestatis, nec perduellionis, nec vllius in Patriam coniurationis reum esse; nec plane quicquam eorum, quae publica denuntiauit actio, a me esse commissum; nec fieri vllo modo posse, vt rationibus ex praesenti accusatione petitis conuincar, et iudicio, vel falso opprimar. Tum voce contenta vehementius, Est ne in hac ampliffima Vrbe, inquit, vel florentissimo hoc regno viros inuenire duodecim tam iniquos, et profligatae conscientiae, qui nos omnes simul huiusce criminis reos esse iudicent, cum vitae nulla consuetudo, aut familiaritas, priusquam in 245 Sheruini libera vox. hunc locum adducti essemus, inter nos intercesserit? Interrogantur dehinc omnes, cuius iudicio stare velint, respondit Sheruinus Dei praepotentis, totiusque Patriae se stare velle iudicio; idque profiteri omnibus fretum testimonijs, quae siue in Caelo, siue in terra a diuino, vel humano ingenio excogitari possent: et addidit libera voce, Causa Religionis re vera hoc ad Tribunal stamus: crimen laesae Maiestatis obtenditur. Postridie ad Tribunal idem 246 Alexandri Brianti feruor Crucis constantige statione declaratus. septem alij Sacerdotes adducti Ioannes Collingthonus, Laurentius Richardsonus, Ioannes Hartus, Thomas Fordus, Guillelmus Filbius, Alexander Briantus, Ioannes Shertus, qui eorumdem, ac superiores insimulati criminum cum suam haud segnius innocentiam contestati essent, remittuntur in carcerem XIII. Kal. Decembris, qui dies ferendae sententiae destinatus erat, simul vniuersi 247 Verba eius fortia cum ei Crux extorqueretur ad Tribunal rursus ducuntur, eminente Alexandri Brianti feruore, qui Crucem, quam ex reperro forte ligno in carcere, fabricarat, manu gestans. veluti signifer praecedebat; et ab Haeretico audaciae incusatus, ac iussus eam 248 Crux ea redempta, et Romam missa ibi asseruatur. abijcere, Neutiquam, inquit, id faciam; miles Crucifixi sum: vexillum ad mortem vsque non deseram. Altero dein inimicorum Crucis illam ei per vim eripiente, Potes, inquit, Crucem mihi extorquere de manibus, de corde non potes. Moriar etiam pro eo, qui mea causa prior est mortuus. Ea deinde Crux magna cura ab Catholicis redempta, Romamque transmissa religiose in Seminario Anglicano seruatur. Lata lex erat, ne quis ad spectandum iudicium accederet; vis tamen hominum etiam autoritate, prudentia, ac dignitate praestantium tanta accurrit; vt par in nullo vnquam iudicio memoraretur. 249 Accusationes Confessorum friuolae. Omnibus expectation suspensis, nihil pro grauitate causae, nihil pro veteri intergritate iudiciorum Anglicorum fit. Testes producti ijdem, qui proditores erant, infimae sortis, venalisque animae capita, Eliottus, Crodochus, Sleddaeus, Mundaeus, et Illaeus. Nihil nisi inane ac friuolum, et absurde etiam fictum protulere: adeo vt Collingthonus, cum vociferaretur quo die Rhemis dicebatur 250 Testimoniorum falsitas conuicta in Collingthono, qui propterea damnationi eripitur. coniurationis interfuisse consilijs, eo die se Londini fuisse, et cum Lancastrio quodam nobili egisse in domicilio cuius nomen adijciebat, et Lancastrius, qui forte tum in spectatoribus aderat, progressus in medium eadem omnia confirmaret, puduerit Iudices hominem condemnare. Verum cum id videns Gulielmus Nicolsonus Sacerdos, et ipse plane innocentiam in eo genere, Fordi compertam haberet, stimulante conscientia idem testificari coepisset, non modo auditus non est, sed tanquam criminis particeps comprehendi iussus, 251 Nicolsonus pro Fordo testificans custodiae traditur. ac primum in communem carcerem, dein in Turrim inclusus est. Hoc modo gereretur iudicium, et caeteri pro se quisque calumniam satis superque diluerent, Campianus ab se adeo euidenter reiecit; vt praedicarent viri doctissimi quicquid in caeteros fingi ex aliqua consecutione posset, in eum certe nulla iuris vllius imagine fas esse capite animaduerti, cuius re vera caput maxime 252 Campianus manifeste se purgat. petebatur. Cum tamen duodecim Iudices haud dubie condemnarent, fertur Iudex supremus reos interrogasse numquid praeterea ad sui defensionem haberent, ac respondisse Campianus nihil aliud quam vt Deum precarentur, vt tum 253 Quatuordecim Confessores neci addicuntur. ipse, tum accusatores, caeterique omnes aduersarij in seuerissimo Magni Iudicij die mitiorem sententiam audirent. Tum demum in omnes, quos supra scripsi, praeter Collingthonum, quatuordecim numero, dirum carmen pronunciatur, Ad locum supplicij pertrahuntor, viscera viritim eruuntor, et in partes, prout fraudi imminutae Maiestatis par est, dissecantor. Vix ea intonuerat Iudex, cum excepit hilari vultu clara voce Campianus, Te Deum laudamus, Te Dominum confitemur. Sheruinus. Haec dies quam fecit Dominus: exultemus, et laetemur Eorum gratulationes. in ea. At Briantus iniquitatem Iudicij reputans, ac Deum appellans, Iudica me Deus (inquit) et discerne causam meam de gente non sancta. Alij alia: 254 Campianus palam demonstrat se Religionis causa necari. cum Campianus conuersus ad populum, Audistis, inquit, latam in nos Maiestatis imminutae sententiam: id quam merito factum sit, vos ipsi cogitate. Nam si ego tot modis Reginae Maiestatem violassem, nequaquam illa, et Senatus regius mihi non modo vitam, sed et libertatem, et rerum omnium affluentiam largissime obtulissent, si modo eis in rebus religionis non adeo magnis obtemperassem. Immo hic ipse Arcis Praefectus, qui mihi adstat ad latus, haec eadem, et maiora promisit, si vel semel duntaxat cum Haereticis templum inissem. An rogo is ausus esset tam magnifica polliceri, idque Angliae Principes permisissent, si, quod criminantur, molitum me exitium Patriae comperissent? Itaque viri optimi, non perduellionis culpa, sed religionis zelus nobis capitalis est. Haud sine assensu populi haec audita. Reducuntur damnati in carcerem; et catenis, ac compedibus vinciuntur. Varius inde rumor per vrbem serpere: 255 Idem promissis tentatur. alij Ducem Alenconium salutem reis ab Regina exorasse: alij malitiose iactare; Campianum sibimet manus attulisse: cuius interim fidem regij administri magnis propositis praemijs vehementer solicitare non desistebant. Quae vbi non procedunt Concilio malignantium visum est, nequaquam pariter fortissimam Confessorum manum totam contrucidare, sed a capitibus exordiri, vt minus offenderet populum pauciorum carnificina, ac reliqui forte interim terrore succumberent. Tres igitur, vt tria praecipua religionis Anglicanae propugnacula 256 Electi tres e quatuordecim qui primi morte afficerentur. simul cohonestarentur, beatissima sorte leguntur, Campianus de Societate Iesu, Sheruinus ex Anglicano vrbis Romae Collegio, Briantus ex Rhemensi, quem haud dum palam erat Societati se tradidisse. Placuit enim paternae Dei clementiae sub extremum tempus, et inclyto huic pugili religiosae 257 Briantus Societati dat nomen in carcere. decus militiae, et nostro Ordini palmam certaminis eius adiungere. Per disputationum, quas retuli occasionem, nactus cui traderet literas, quae editae extant ad Societatis Patres, qui erant in Anglia, in hanc sententiam scripsit: se cum diu considerasset quantum Deo deberet, et quantopere ei seruiendum sit, vidissetque in religiosis familijs optime id praestari, duobus ante annis deliberatum 258 Eius literae. habuisse Societati se se permittere, deinde in carcere cum primum esset torquendus, id ipsum voto pollicitum: Eodem die, inquit, cum primum tormentis cruciabar, antequam ad ea ducerer, orationibus vacans, et Domino Deo me, meaque omnia commendans, superna quadam spiritus dulcedine replebar, dum inuocarem Sanctissimum IESV nomen, et Beatae Virginis Mariae (dicebam enim Rosarium) hilaris erat animus, bene confortatus, ac promptus ad perferenda tormenta, quae tum certissime expectabam. Tandem in mentem venit praedictum propositum, et simul occurrebat, vt nunc voto, firmarem, quod antea statueram. Peractis precibus haec eadem animo reuolui, ratione qua potui discussi, bona iudicaui, desiderium compleui, votum praedicta conditione libere emisi. Quod factum Deus mihi videtur statim probasse. Nam in omnibus angustijs, et cruciatibus 259 Emisso Societatis voto dolorem non sentit in tormentis. meis infinita sua bonitate misericorditer mihi affuit, confortans me in necessitate, et liberans animam meam a labijs iniquis, a lingua dolosa, et a rugientibus paratis ad praedam. An, quod dicam, mirabile sit, nescio, Deus scit: testis est coram Deo conscientia mea. Hoc dico me in vltima tortura cum crudelius in corpus saeuirent aduersarij, manibus, pedibusque violenter extensis omni tandem fere doloris sensu caruisse; nec hoc solum, sed etiam quasi refocillatum a praecedentis torturae doloribus, sensibus integris, mente quieta, et corde tranquillo perstitisse. Quod videntes Commissarij exeuntes iusserunt me eodem modo iterum in diem posterum cruciari: quod audiens er credebam equidem, et sperabam diuino auxilio me patienter laturum: interea meditabar, vt poteram Saluatoris Nostri acerbissimam Passionem innumeris doloribus plenam. Quae dum agerentur vulneratam putaram sinistram manum in medio palmae, et sanguinem effluxisse existimaram; sed re vera nil tale fuit, nec alius tunc dolor, praeter illum manus, grauabat. Singularem fuisse Dei opem in cruciatibus absque sensu perpetiendis, 260 Id etiam Haeretici confirmant. fama quoque inde vulgauit, quod Nortonus gloriatus in aula ferebatur Briantum se ita produxisse, vt longiorem quam fuerat a Deo formatus, haud minus pede fecisset, cum tamen in medijs tormentis nihil ille sentiret; dubium vt minime fuerit (quemadmodum impius loquebatur more Iudaeorum Christi hostium, quod erat Dei, satanae tribuens) quin daemonem habuerit. At Briantus Dei iuuante gratia tormentis Nortoni multo quam ipse posset intelligere, maior effectus, tanto iucundius mortis consors Campiano fuit, quanto in eiusdem vitae Societatem, et ipse voto se dederat, ac receptum se a Deo diuina illa significatione intelligebat. Die S. Andreae sacro admonentur, postridie morituros; acriusque Sanctissimi Apostoli amor ille flagrantissimus erga Crucem 261 Sheruinus Campianus, et Briantus ad supplicium trahuntur. ardentia ipsorum pectora inflammauit. Vbi optatus dies illuxit, summo mane simul erant Sheruinus, et Briantus; ad quos cum Edmundus quoque perductus esset, ingenti gaudio mutuos in amplexus effusi, diu se sanctis collocutionibus recrearunt. Tum de more crati vimineae (Sledam appellat gens) Campianus impositus, alteri Sheruinus, ac Briantus, ad eosque supini alligati ad Tybornum (carnificinae est locus) equis trahuntur. Nec defuere, qui interim ad Campianum accederent, alij vt de dubijs conscientiae, religionisque negotijs interrogarent, alij vt coenum, quo eius facies inter trahendum aspergebatur, venerabundi detergerent. Ad patibulum Consiliarij regij, et e prima nobilitate complures, et ex populo vis innumera expectabat. Quo vbi ventum est, solutus ex crate Campianus in subiectum patibulo carrum traducitur: vnde circum spiciens leniter multitudinem, compresso aliquantum strepitu, graui, ac sonora voce, Spectaculum, inquit, facti sumus Mundo, et Angelis, et hominibus, vt ait Apostolus, quod in me optime quadrat, qui hodiemo die non solum Deo, diuinisque illis spiritibus, verum etiam vobis, et vniuersis hominibus 262 Campianus crimen proditionis de nouo refellit. spectaculum factus sum. Caetera exequuturus silere iussus est. Venia solum facta de obiecta perduellione respondendi. Professus se catholicum Sacerdotem esse, catholiceque hactenus vixisse, et pro eiusdem fidei defensione mortem quam libentissime oppetere, grauissime contestatus est ab omni proditionis scelere, et quauis consbiratione in publicam tranquillitatem plane se alienum, liberum, atque innocentem esse; etiam, atque etiam rogans, obtestansque, vt 263 Literarum suarum ad Pondum sententiam explicat. suprema illa verba indubitata haberent: si falleret se nec mortem corporis acerbissimam, nec aeternum animae exitium recusare: omnibus tamen omnem iniuriam ex animo condonare. Tum literarum, quas ad Pondum dederat sententiam explicans, ne suspicionem alio aduersarij traherent, per arcana quae se negarat proditurum, nil nisi Sacerdotalia munera per Insulam obita se intellexisse graui Sacramento confirmat. Inde vrgentibus aduersarijs, vt de Pij Quinti intentato in Elisabetham anathemate sententiam suam proferret, cum negaret id necesse esse; rursum quaerentibus num renuntiare Pontifici vellet? se Catholicis 264 Orare cum Haeretico recusat. sacris initiatum, respondit. Atqui vnus e Caluinianis, istud nomen, inquit, omne laesae Maiestatis crimen amplectitur. Institit subinde Minister Haereticus, vt secum Deum oraret; quod bonus Pater commercium recusans, precatur Catholicos, vt pro se Apostolicum Symbolum in supremo agone recitarent, quo scilicet eorum omnium linguis, cum sua amplius nequiret, Catholicam religionem contestaretur. Cum iussus veniam a Regina petere, negasset eam ab se laesam, et pro salute animae eius fundere preces non abnuisset, plaustro 265 Motus, et lacrymae populi in eius morte. repente subducto ex trabe pendulus cecidit tanto vniuersae multitudinis motu, tantisque lacrymis, vt postea editis libris Haeretici eam rem partim minuere, partim excusare conati sint. Volentes quoque carnifices restem vnde Christi Athleta pendebat, incidere, vt ei etiamnum semiuiuo, quemadmodum 266 Caroli Haiuardi licet haeretici in eum, et socios humanitas. solent, ventre dissecta viscera extraherent, Carolus Haiuardus homo nobilis, quamuis perdite haereticus, e primis aulicorum pro potestate abegit, minitans mortem, si antequam expiraret, contingerent: quod et duobus reliquis humanitatis officium praestitit. Caput tamen, postea quam animus ad triumphum excesserat, resectum, et venerandum corpus in quatuor partes diuisum 267 Sheruini generositas, et alacritas morituri. est. Ex qua laniena stillantibus sanguine manibus ad Sheruinum conuersus carnifex barbaro fremitu, Veni Sheruine, inquit, accipe et tu mercedem tuam et ille laetus, et quantum consumptae tormentis, inediaque et vigilijs permittebant vires, exiliens hominem arete complectitur, et impiarum manuum pium cruorem exosculatur. Quae res populum valde commouit. Ille vbi parumper in curru clausis luminibus, manibus in Caelum erectis Deum tacitus precatus est, clara voce incaepit singillatim Sanctissimae Trinitatis Personis agere gratias, quod creatus, redemptus, Christianae Sanctitatis particeps effectus esset. De 268 Crimine per duellionis se purgat. sua religione volentem addere, regij Praefecti vetuere quicquam extra perduellionis crimen loqui, cuius criminis plane se expertem, purumque contestatus: caeterum si Catholicis imbutum esse sacris, et perfectum esse Catholicum Maiestas imminuta censeretur, id in se ingenue agnoscens: cum et ipse de Pij Quinti in Elisabettham diplomate abnuisset respondere, ac pro Regina pie Deum orasset, 269 Populi acclamatio mira carnifice iam laqueum collo eius nectente, populus contenta voce exclamauit, Bone Sheruine Dominus Deus recipiat bonam animam tuam: et ille magna pietate rursus animo ad orandum collecto, ingeminansque Iesu, Iesu, 270 Vltima Sheuini verba. Iesu, esto mihi Iesus, subtracto curru suspensus, tum sectus, intestinisque euulsis in frusta concisus immaculatum spiritum Procreatori restituit. Vir eximiae 271 Virtutes eius virtutis, quique singulari cibi parsimonia, assidua oratione, diuturnis vigilijs, et acerba corporis sui vexatione non alios modo ante Catholicos, sed etiam ipsum carceris custodem in admirationem adegit, vt semper virum Dei Optimum, ac religiosissimum Sacerdotem appellaret, nec similem sibi vnquam 272 Brianti morituri oratio. visum profiteretur. Iam reliquus erat ex inuicto triumuiratu Briantus, qui in currum illum non funestum, sed potius triumphalem sublatus, vultu plane innocentiae, ac prope angelico appatuit, vt erat specie liberali, et in flore iuuentutis duodetrigesimum nondum egressus annum. Cum suam in religione educationem exponeret, et quam vitae rationem Oxonij tenuisset; vnus tortorum interpellans, Inhumaniter interpellata. Quid tibi cum Oxonio, inquit, ad rem accede, ac te Proditorem fatere. Procul a me, inquit, hoc nefas: neque hoc nomine plecti capite iure 273 Proditionis crimen manifeste purgat. possum. Nunquam Romae fui neque Rhemis eo tempore, quo Sanderus in Hiberniam abijt: id coram Deo testor, testaborque. Cumque sub haec acrius, quam duo priores vrgeretur, vt suam de Pij Quinti Bulla sententiam aperiret, de illa se, quod omnes Catholici credunt, et Ecclesia credendum docet, sentire dixit. Tum professus se Catholicum mori, et psalmum quinquagesimum Miserere mei Deus, et c. exorsus, eodem, quo praegressi Socij modo, sed carnificum socordia longiore cruciatu, gloriosum certamen expleuit. Et sane singularibus 274 Magnitudo, et grauitas laborum eius. huic ornamentis coronam illuminare caelestis Imperator voluit. Cum datus in carcerem est, longa fame prope est enectus, sitique adeo exeruciatus, vt guttas e summo tecto decidentes, porrecto ex fenestra pileo conaretur excipere, nec tamen pertingere eo vsque posset. Postridie Ascensionis in Turrim 275 Acuum sub vnguibus in fixionem perfert. traductus, dum recusat fateri, vbinam Personium vidisset, quis ad victum, sibi suppeditasset, vbi rem diuinam peregisset, quorum excepisset confessiones, acus sub vnguibus eius infigi iusserunt; cum interim ille nihil de constantia animi, cruciatu acerbissimo demotus, psalmum quinquagesimum recitans, preces 276 Fides eius mira in celando arcano. pro se, suisque tortoribus faceret. In equuleo quoque tortus grauissime nunquam adigi potuit, vt vbi locorum Personius, vbi praelum esset, quos libros sparsisset, vel tenui significaret indicio. Postridie vero cum iam diuulsa suis membra sedibus vix haererent, et ad idem tormentum repeteretur, dum 277 Voto emisso vim tormentorum non sentit se discerpendum plane putat id euenit, quod supra narrauimns, religiosi voti vim Deo ostendente, vt tormenta ne sentiret quidem. Omnes valde commoti ex eo spectaculo repetiere domos, ac fertur Haiuardus quem modo nominaui, interrogante Regina vnde veniret, respondisse a morte trium Papistarum, 278 Haiuardi ad Reginam oratio. et illa subijciente, quid ipsi videretur de ijs? addidisse, videri viros perdoctos, et constantes, et innocentes, orabant enim, inquit, Deum pro vestra Maiestate, condonabant omnibus, et contestati sunt sub aeterna animarum suarum perditione, 279 Reginae responsio. nunquam se, vel cogitasse quicquam mali in rempublicam, aut in vestram Maiestatem. Ad quae Elisabetha, similiter atque olim Sacerdotes Hebraei Iudae, Ita ne? Nihil ad nos: Viderint, qui condemnarunt. Caeterum ex beato horum Christi Athletarum fine Ecclesia Catholica, quod omnibus temporibus 280 Profectus Ecclesiae ex Campiani, et Sociorum morte. vbique locorum, id ipsum in praesens consequuta in Anglia est, vt velut ex generoso semine laetior, foecundiorque succresceret. Tantum breui Campiani morte profectum scripsit Guilielmus Alanus, quantum multorum annorum interna cura, assiduisque laboribus promoueri nunquam potuisset. Excitata in crudelitatem torquentium odia: oborta innocentiae, et constantiae seruorum Dei admiratio: explicata bonitas causae Catholicae: incitati adolescentes non solum ad religionis verae complexum, sed ad gloriosae mortis aemulationem; vt iam passim optarent transmittere Oceanum, erudiri in Seminarijs, remigrare in Patriam, conserere cum errore manus, torqueri, laniari, vitam, ac spiritum fundere. Idem ardor, qui extra Prouinciam versabantur, atque adeo 281 Bernardini Mendozae. Ludouici Granatensis. externos quoque incessit, vt haud parua cohors fuerit aduolatura; si potestas fieret. Additum postremo nostro seculo nouum Athletarum Christi decus scripsit Bernardinus Mendoza tum Philippi Regis legatus in Anglia, horum, ac nominatim Campiani gloriosum certamen nil vetustis concedere. Scripsit deinde Ludouicus Granatensis duplicem hos videri palmam consequutos, charitatis Caesaris Card. Baronij de ijs iudicia. alteram, ne proderent Catholicos, alteram religionis. Addidit Caesar Baronius de his, alijsque, qui postea sequuti sunt dum de Sancto Thoma Cantuariensi agit, dignum sancta ipsius doctrina, et hoc dignum loco elogium: Videre meruit seculum nostrum ex hac parte felicissimum, quamplurimos Thomas Sanctissimos Sacerdotes, aliosque nobilissimos viros Anglicanos ampliori (liceat dicere) martyrio coronatos duplicisque tituli coronis auctos: cum non solum, vt Thomas, pro Ecclesiastica libertate, sed pro fide Catholica tuenda, restituenda, ac conseruanda nobilissimo martyrio occubuerint: vt inter alios quos nuper Sancta Societas IESV velut agnos innoxios in sacris septis, sanctis eruditionibus ad Martyrium acceptissimas Deo Hostias saginauit; quos Romanum, quos Rhemense sacra Collegia, quae dixerim celsas turres a facie Aquilonis, et fortissima propugnacula fidei, emiserunt ad triumphos, prouexerunt ad coronas. Macte animo, macte virtute Anglicana iuuentus, quae tam illustri militiae nomen dedisti, ac Sacramento sanguinem spopondisti. AEmulor sane vos Dei aemulatione; cum vos Martyrij candidatos, ac nobilissimae purpurae Martyres designatos aspicio. Compellor, et dicere: moriatur anima mea morte Iustorum, et fiant nouissima mea horum similia. Agebat Campianus vbi coronatus est, annum alterum et quadragesimum, 282 Aetas ortus, et summa vitae Campiani. Londini ortus, idemque sortitus aeternae vitae natale, quemadmodum die S. Edmundo Regi Anglorum, et martyri sacro, cuius gerebat nomen, fuerat condemnatus. Primum Oxonij, deinde Duaci disciplinis humanis, ac diuinis excultus: mox in Societatem ingressus, et in Germaniam missus, quem 283 Vt se Pragae cum esset, gesserit testimonium Ioan. Pauli Campani Magistri eius. se Pragae vbi fere semper egit, praebuerit, potest ex clausula literarum Ioannis Pauli Campani, quas Poloniae iam Prouincialis. accepto Socij glorioso fine ad Generalem Praepositum dedit, intelligi: O Edmunde Sancte, inquit, vtinam tunc in mea ipse veste fuissem, qua me exui, vt discedentem a me vestirem; forsan vnus laqueus ambos reuinxisset, et post octennium conuictus intimi in terris ad sempiternum conuictum vna traducti fuissemus. Quomodo factus est discipulus supra magistrum loco, dignitate, et gloria, vt semper fuit virtute, merito, et gratia? Quem mecum viuentem sic semper bumiliabam exercendi illius talenti, et meriti augendi gratia, vt tamen me indignum agnoscerem, qui sub illius 284 Dotes virtutesque Campiani. pedibus essem. Ex tunc enim in illo praeter eloquentiam, et doctrinam, suspiciebam Virginitatem omnimodo intactam, demirabar humilitatem, et obedientiam zelum, et caritatem in proximos dissuauiabar, et grande aliquid ex huiusmodi virtutibus expectabam. Vnicus iam e Societate reliquus erat Sacerdos 285 Vnus Sacerdos in Anglia liber. in Anglia extra custodiam Gaspar Heyuodus, nam Guilielmum Holtum cum Rodulso, qui fuerat Campiani comes, Personius in Scotiam miserat, et ipsemet in Galliam Rothomagum traiecerat magna agitans: de quo supremis 286 Testimonia Campiani, et Alani de Personio. literis Campianus haec scripsit: Ille vir est, de quo Maronianum carmen verius, quam de Hectore caneretar: si duo praeterea tales Idaea tulisset terra viros. Incredibile dictu est, quae praestiterit, ac moliatur, re, calamo, et c. De eodem Alanus idem sub tempus: Illius hominis industria, prudentia, zelus, in scribendo, et agendo dexteritas superant omnem fidem. Is igitur tot Dei donis fideliter, 287 Qui traijciens in Galliam operarios inde opportuna in loca mittit. ac strenue vtens sub ipsum in Angliam ingressum obseruatis regionibus, quae maxime Sacerdotum auxilio indigerent, cum ipse, et Campianus haud possent tam late patenti Regno pares esse, e Seminarianis Sacerdotibus alios in Valliam, alios in Prouinciam Cantabrigiensem misit, optatissimo euentu; alios in eas Regni partes, quae finitimae Scotiae sunt, non solum quia gens eius orae magni est ac nobilis animi, sed etiam, vt inde pateret ingressus in Scotiam. Praeuidebat enim inde pendere totius Insulae religionem, cum regnum tandem ad Regem Scotiae, ad quem iure pertinebat, venturum haud dubia 288 Guillelmus Vatsius ab eo missus in Scotiam. coniectura esset. Eam ob rem Personius inter caeteros Sacerdotes Guilielmum Vatsium prudentia, et pietate excellentem cum mandatis misit, vt penetrare ad ipsum Regem, et cognoscere conaretur, quae spes restituendae religionis in Scotia affulgeret: qui profectus, et perscrutatus omnia, retulit esse paratissimam 289 Maria Regina Scotiae optat mitti Religionis promotores ad aulam filij quindennis. messem. Et sane magna haud dubie porta aperiebatur. Nam obtruncato nuper Iacobo Mortono Comite Regni eius Gubernatore, eodemque Haereticarum perstudioso partium, et Catholicis infestissimo, eiusque in locum Dobenio Duce Lenoxiense suffecto, qui clanculum religioni studebat, Maria ipsa Regina Scotiae, quae in Anglia asseruabatur, vehementer optabat homines mitti, qui apnd Dobenium, et alios sibi fauentes, religionem promouerent: cum et filius eius Iacobus circiter annorum quindecim adolescens, facile posset ad 290 Docilitas, et placida indoles Iacobi Regis. meliora traduci; quod quanquam haeretice institutus, tamen et ingenium docile, et eximium erga Parentem praeseferebat obsequium, et administratio prope omnis penes Catholicos esset. Eam igitur ob causam in Scotiam missus est Holtus, qui donec Catholici aliquid potuere, operam in eo regno haud poenitendam posuit. Ad Claudium quoque Aquauiuam Reginae Mariae postulatu literas dedit Personius, regni statum exponens, et rogans, vt Scoti Patres eo aliqui mitterentur. Quam rem cum Claudius ad Pontificem detulisset, isque probasset, in eam expeditionem Edmundum Hayum, et Guilielmum Crittonium Duo in Scotiam a Claudio Gen. missi. designauit. Sed Crittonium placuit ad rerum statum cominus spectandum praeire, iussum, quantum conniti posset, conuenire Personium, vt ex eo quoque quid facto opus esset, coram cognosceret: quod facilius quam sperari potuerat sub huius anni finem consequutus est Rhotomagi, quo Personius 291 Fuga Personij Londino quam necessaria. vti significaui, iamque explicabo, concesserat. Nam captis ab Regina tam multis, acerrimam in se conquisitionem haberi intelligens, et proditorum plena omnia, senescente iam anno excedendum Londino tantisper ratus, neque, satis sciens, quo se potissimum reciperet, (adeo cuncta vbique perturbata Campiani erant vinculis) Prouinciam Sussexiam petijt. Hic forte ad Shellaei viri Principis, qui pro religione in custodia tenebatur, aedes non procul a mari diuertis, vbi paululum detumuisset tempestatis atrocitas Londinum remeaturus; cum secreto admonetur proxima nocte clanculum quosdam Sacerdotes 292 An Anglia excedat data nauis occasione deliberat. traiecturos in Galliam; si occasione vti et ipse velit gratum ijs comitem futurum: Quae res grauem illi curarum fluctuationem iniecit. Intelligebat si pedem extra Angliam poneret, regressum multo plus difficultatis, et discriminis habiturum: deinde profectionem id temporis posse Catholicis admirationem afferre, et commouere animos Sacerdotum, qui medijs in flammis relinquebantur: triumphaturos Haereticos tanquam metu cessisset: denique quod commouebat maxime, ex optatae pro religione mortis elapsuram e manibus occasionem. Ex altera parte multa, et grauia offerebantur, quae breuem absentiam ab Insula, eo praesertim tempore, quo rebus adeo turbatis perparum 293 Decernit in Galliam proficisci. in ea speraretur, multiplici fructu compensarent. Multa in Gallia, portubusque Britanniae vicinis curanda esse ad totius negotij diuturnitatem, ac firmamentum; cum vsus ipse demonstrasset; non posse expeditionem a Societate susceptam perpetuari in Anglia, nisi transmarinis in partibus adesset consentiens Procurator peritus ac sedulus. Ex negotijs vrgebat, vel maxime librorum Catholicorum impressio, quae amplius intra Insulam fieri non poterat, cum, recens quoque praelum in Sylua Sthoner proditum esset, typographique capti, 294 Edendorum praecipue librorum causa. et omnes libri vna cum Stephano Brincleo, qui opus id procurabat. Itaque cum opuscula tria haberet in manibus, vnum pro censura Charci, et Anmeri: alterum de rebus, quas ipse in toto persequutionis cursu obseruarat: tertium, quod inscripsit: animi inductio ad erigendos Catholicos, cohortandosque, vt animum magnum assumerent, planeque inducerent instanti procellae non cedere; ea videbat nec facile absolui, nec vllo pacto typis excudi posse in Anglia: quod vtrumque Rhotomagi nullo negotio praestitit, et inde initium factum, vt in alijs quoque Galliae, et Belgij vrbibus libri Anglice ederentur, 295 Et cum Alano, Georgio, Gilberto, alijsque tractandi. praesidium Catholicorum inaestimabile. Praeter haec multa habebat cum Alano communicanda, et inter caetera, vt Testamenti noui, quod ipse Alanus Anglice verterat, editionem maturaret. Ad haec Georgius Gilbertus Rhotomagi de vitae ratione in posterum instituendae nutum eius opperiebatur, quae deliberatio coram multo commodius habebatur. Praeterea multum intererat cum Archiepiscopo Glasconensi Legato Reginae Scotiae, cumque Hayo, et Crittonio Scribendique tutius Romam. congredi ad vias Scotiae iuuandae ineundas. Nec pauca Romam scribenda erant ad Generalem Praepositum, quae propter interceptionis periculum ex Anglia non satis explicabantur. Quae et alia eius generis cum se offerrent, et oblata praeter opinionem nauigationis tanta opportunitas, Dei videretur inuitamentum, aliquid ex eo recessu in religionis commodum ordientis, demum post multam precem, occasione, quam forte mox frustra requireret, vti constituit. Haec vbi stetit sententia, sub mediam noctem admonetur iam iam nauigandum. 296 Latebrae eius periculosae. Et felix Rho tomagum nauigatio. At vbi ad mare peruenit iam exasperatum, nec nauigationi aptum, et nauim in altum summotam offendit. Itaque cum illucesceret, neque ad Syluae domum tutus esset recessus, cum perpetua solicitudine abdidit se se in Mapali, biduoque post prospere Rothomagum aduectus: inde per literas Heyuodo rebus in Anglia praefecto, quae destinarat ita peregit, vt euentus quoque ostenderet eum recessum ab consilio aeterno fuisse. Apud Michaelem de Monchy Archidiaconum, et Coasiliarium Senatus Rothomagensis, virtute ac religionis studio praestantem virum, diuersatus est, non secus atque amantissimus 297 Quibus vsus sit administris in Editione librorum. Frater acceptus, nemine fere siue Anglorum, siue exterorum eius absentiae conscio: induxitque mercatorem pium Georgium Flinctonum nomine, vt totum se libris de religione edendis addiceret, quod sane, quoad vixit, egregie praestitit: tumque Stephanus Brincleus, quem captum memorauimus, amicorum praesidio liberatus, Insulaque relicta saluberrimae illi procurationi, eodem Personio, cui se tradiderat, addicente, successit: quam vir optimus, Societatique fidissimus, aliquot etiam religiosis opusculis in Anglicanum sermonem conuersis, ad mortem vsque administrauit; idem et edendos curans libros, et 298 Initia Gerundensis Collegij. transmittendos in Angliams? Prospere Christiana res per Hispaniam gesta. Ex hoc anno potest censeri Gerundensis natale Collegij. Michael de Agullana Canonicus huius vrbis, vir apprime religiosus ac doctus, ad Collegij institutionem quoddam Sacerdotium Gregorio Pontifici resignauit: idque Pontifex literis quoque Benedicti a Toco Episcopi et Iuratorum, rogatus in eam rem transtulit: et Caesaraugusta Petrus Domenechus eo profectus nomine Societatis possessionem inijt, dum Laurentius a S. Ioanne, et Franciscus Castellus rerum diuinarum ministeria ordiuntur. Excursiones perfrequentes, 299 Missiones vtiles. saluberrimaeque susceptae. Duae inter caeteras insignes per Seguntinum, et Cauriensem Episcopatus rogatu Antistitum. Maxime vero vtiliter posita opera cum Batuecis, hoc nomine populos gens Montanos appellat in Cauriensi Dioecesi, Lusitanae ditioni finitimos; qui cultura plirimum egebant. Penetrauit Praesertim ad Batuecos Montanos. ad hos Venatorum Christi caritas per auia, et montes: quantoque erat Pastorum maior inopia, tanto labor fuit latius explicandus. A multis passuum millibus aditi aegroti, recreati Sacramentis, inuncti moribundi, mox et mortui sepulturae mandati. Quae magna auditu faceret Indiae nomen, ea demum hic Et ad Rusticos Archiepiscopatus Burgensis. gesta omnia. Similia his in Archiepiscopatu Burgensi per inculta item et inhospita loca, montesque ipsos asperrimos syluis, ac feris horridos, omni humanae vitae consueto victu destitutos. Tamen tanta vbique ad verbum Dei fame simplices animae currebant, vt ea alacritas omnem laborum asperitatem Euangelij Nuntijs leuaret, et ciborum duritiem quouis iucundius obsonio condiret. 300 Fructus concionum Burgis habitarum a Iacobo a Costa. Magdalena Vlloa, et Burgensis Antistes, sua caritate maxime huiusmodi peregrinationes vrgebant, et collatis sustentabant subsidijs, vi insuper ingenti Rosariorum, quae distribuerentur inter agrestes, donata. Ipsi vrbi Burgensi Iacobus Acosta Baeticae Prouincialis ex itinere opportunissimum subsidium attulit. Cessatio a diuinis ex dissidijs inter Archiepiscopi, Praetorisque ministros 301 Scholae Vallisoletanae constitutae. indicta, perturbauerat, et impleuerat omnia scrupulis. Ad Iacobum publice, vt rogatus erat, dicturum, pro insigni de eius doctrina ac virtute iudicio, plurimi confluxere, et ipse Archiepiscopus. Adfuit disserenti diuina vis, vt 302 Villaregiensis, et Gaditani Collegiorum Fundatores. ineundae concordiae, explicandatumque conscientiarum viam ostenderet, vnde pax, et tranquillitas paulo post penitus restituta. Latinitatis Scholae Vallisoletanae Academiae, quae quarto ante anno Societatis fuerant curae permissae; cum solum eas Euerardus veluti in experimentum recepisset, hoc anno Madritano 303 Seminarium trium Linguarum Segoniae. Regis consilio, atque ipso Rege autore, omnino sunt traditae. Villaregij coepta, templi aedificatio Ioannis Pacecchi fundatoris liberalitate. Gaditani Collegij conditor declaratus Ioannes ab Ocha Termineli. Segouiae collatum Seminarium trium linguarum ad Socios totius Castellanae Prouinciae erudiendos. Ludouicus Santanderus Collegij Rector tota vrbe carus insignes hic afferebat priuatim, ac publice vtilitates. Ludouicus Tellus Maldonatus Vrbis Episcopus dum Sacrum Chrisma per singulas Paraecias impertiret, adhibuit comitem Santanderum 304 Santanderus bonam operam nauat Segouiensi Episcopo. huius sancta mors. qui animos populi ad Sanctum illud mysterium concione praepararet: eidem mox lethali morbo captus totum se se permisit: ab eo et supremis voluit mysterijs communiri; allatoque Sacrosancto Viatico, ad horae quadrantem nixus genibus perstitit, partim adorans ac venerans Dominum, partim circumstantes ad pietatem exhortans. Verum Archiepiscopi Compostellani Franeisci Blanci multo aequius hisce literis inserenda memoria est. Malacense Collegium, 305 Francisci Blanci Archiepiscopi Compostellani vita, et mors pia. mox Compostellanum fundarat; Salmanticense, et alia quaedam insigniter iuuerat: ad vltimum quicquid habebat volens in pauperum vsus concedere, haeredes instituit pauperes Compostellanos, et ab se ante condita Nosocomium, et Collegium Societatis: et suum insuper corpus Collegio tradidit, donum profecto haud vllo, quae alioqui dedisset, inferius: Magnum non per Compostellanam modo Dioecesim, sed late per Hispaniam sui desiderium, magnum rarae 306 Iacobi Castelli virtus, et felix obitus. virtutis nomen reliquit. Memorandi e Socijs mortalitatem exuêre Iacobus Castellus Metinnae Campi e primis eius domicilij colonis, impigerque, et experiens operarius. Itaque et sedulitate, et longo vsu notus erat populo vniuerso, carusque, ac venerabilis perinde, ac publicus quidam omnium parens. Diem Principibus Apostolorum Sacrum, cui templum domus Metinnensis dicatum est, habuit supremum in terris, cum in Societatem iam Pontificij, et Caesarei iuris doctor a Francisco Villanoua anno 1550. nonis Nouembris fuisset 307 Ignatius Salsedus moritur ingenti sui desiderio relicto. adlectus. In Collegio Legionenfi Ignatius Salsedus decessit post annos religiosae militiae vndeuiginti, optimi exempli, plurimi laboris ardentissimae caritatis. In expiandis conscientijs, adeundisque decumbentium pauperum casis, numquam fessus, ac ne sui quidem curandi corporis memor. Inde factum est, vt vbi spiritum exhalauit, rumore per vrbem didito breui populus in Collegij Templum tantus affluxerit, vt Ioannes Ramirius ibi tum agens opportunam exhoitationi concionem ratus, in suggestum conscenderit. Sed pauca verba, fecit ne immodicos in ploratus vniuersi erumperent. Tantum ipso initio, et lacrymarum, et gemituum exundabat. Inter caetera memoratur Salsedus exquisitae in rebus sacris fuisse munditiae, totamque supellectilem sacram per id tempus 308 Innocentia Martini Agorretae. Collegij Legionensis fuisse eiusdem partum industriae. Obijt Segurae septimo Idus Augusti Martinus Agorreta innocentiae singularis vir, quam Dei beneficio, quancum ipse nosset, nullo vnquam lethali crimine inquinatam idem ipse solitus erat conscientiae suae Magistris ingenue referre. Ortus in Oppido Cauallegui Pompeiopolitanae Dioeceseos; annoque 1567. Societate Compluti inita, aliquot deinde annos Villaregij Fontium vixit: quo in Oppido, et circumiectis, alijsque compluribus longius positis, difficile dictu est quantum piarum frugum 309 Admonetur diuinitus de morte fratris. collegerit; quanta eum magni, et pij viri fama sequuta sit. Villaregij cum degeret intempesta nocte dormientem repentina vox excitauit, iubens festino surgere, Deoque commendare Paulum de Iesu Fratrem de Societate ipli praecipua caritate coniunctum. Paruit continuo, certus ex ea re nihil posse nisi emolumentum existere: paucisque post diebus cognoscit eadem omnino hora Paulum compluti expirasse. Obijt Carauacae Consaluus Gomius, ex Carrione Dioeceseos 310 Consaluij Gomij studium mortificandi sui. Toletanae Oppido, vbi Collegio iam prope triennium, miro omnium virtutum exemplo praefuerat: annis in Societate vndeuiginti exactis in magna infirmitate corporis, ea seueritate animi, vt singulos hebdomadae dies in certa afflictationum genera distributos haberet. Binis flagello se verberabat, totidem 311 Eiusdem misericordia. induebatur cilicio, duabus noctibus vestitus cubabat duro super scamno, duabus vero nudus super cilicino stragulo. Inediam cum misericordia coniungens 312 Vsus orationis, et assiduae Dei praesentiae. detractum sibi cibum indigentibus largiebatur, facultate domesticis idem factitandi permissa. Quare, vt fit, praeeunte Rectore passim caeteri sequebantur. Quacumque de re consilium ex eo quaereretur, antequam responsum ederet, sublata ad Deum mente decies Sanctissima Iesu, et Mariae nomina tacitus ingeminabat; toties cum diuinam psalmodiam inchoaret. Quaternas quotidie contemplationi impondebat horas, ac reliquo tempore non secus, ac si 313 Diligentia in proprio profectu scriptis eius probata. oraret, staretque in Dei conspectu se se gerebat. Viri diligentiam in obseruandopietatis suae profectu ostendêre duo reperti postquam obijt libelli; quorum, in altero animi sui sensa, et recepta in oratione lumina descripserat; in altera ex praeceptis spiritualium Exercitiorum conscientiae examina singulorum dierum adnotauerat, um assidua iatentaque cura; vt non maiore attentus quiuis Pater familias accepti, datique tabulas conficiat. Triduo ante morbum supremum dum Christi, corpus inter sacrificandum mox communicaturus, manu sustinet, incensus vehementi cupiditate quamplurima eius causa patiendi, qui mortem acerbissimam cause nostra pertulerat, in omnem se poenam, et cruciatum paratum 314 Offert se ad patiendum aspera. obtulit. Cumque statim cogitationi occurreret angor, quem cruciatuurru, omnium grauissimum percipiebat ex consueto morbo, quo sanguinem ex ore eiectabat, ad eum quoque se se nominatim angorem obtulit; ac subinde adfuit paratae patientiae luculenta materies. Nouem dies inter febrium ardores 315 Eaque perfert magno animo. acerrrimos, et stomachi tormenta grauissima frequenti eiectione sanguinis vexatus est tanto impetu erumpentis, vt poenc praefocaretur: Quas ille poenas quanta concupierat animi magnitudine, tanta aequitate tolerabat; quamuis insueta quoque (quae solet molestissima Dei famulis exercitatio esse) ariditas spiritus accederet. Paucis ante mensibus Maria Diazia nomine pietatis inclyta Carauacae 316 Mariae Diaziae vaticinium de eius morte. foemina, praedixerat ei anno illo ipsum mortem oppetiturum. Quo ex monitu siue ex caetera diligentia, qua res animi sui habebat compositas, iam sibi ipse totam rationem accurate descripserat, qua vellet extremo tempore ad mortem componi: notatos ina ratione ac formula ex Sancto Euangelio et psalmis locos recitari sibi iubebat: iamque et dulcedo redierat picratis, et diuinissimo 317 Satanae fraus accepto Viatico prope aberat ab exitu, cum Sanctam Vnctionem coepit abnuere; quadam veluti iniecta diuinitus cogitatione repente occupatus, nequaquam se in praesentia moriturum, sed magnas ad res a Deo reseruari. Nimirum vt tota vita hominum militia est, ita acerrimus est in occasu vltimus hostis incursus, et fallacissimae artes. Verum permagni interest, quo quisque ante insueuerit modo. Ideoque Consaluus, qui conscientiae arbitrium suae Confessario 318 Confessarij monitu dete cta. semper magna submissione permiserat, Satanae fraudes eius monitu haud, difficulter elusit: magnaque pietate suscepto supremae vnctionis mysterio, post suauissima colloquia cum Christo Domino, cuius Crucifixi tenebat, et dulciter 319 Mors, et funus Consaluij. amplectebatur effigiem, non luctum, sed gaudium domesticis ex certa spe suae felicitatis relinquens, lenissime expirauit. Cohonestatus est ab vniuerso Clero, et Fratribus S. Francisci percelebri funere: ciuesque passim ad Collegium per eos dies non, vt mos est, consolandi, sed gratulandi causa venere. Inseratur nobili Sacerdotum manipulo domestici laboris adiutor Iacobus, cui cognomen de Yeuenes ex patria, Dioeceseos Toletanae pago. A puero diuini 320 Vita Iacobi de Yeuenes. instinctu spiritus pastor, et agricola in colendo precandoque numine per agrorum, saltuumque libertatem multis, ac frequens, crescente cum annus pietate, Pietas, et caritas eius. ac praesertim misericordia indigentium, omni eos ope, obsequioque, et emendicata insuper stipe iuuare contendit, donec aegrorum vtilitatibus in Granatensi Nosocomio Ioannis Dei operam suam omnem addixit. Hic vero post exactos in solicito ministerio dies, plerumque noctium in oratione, aliquid somni super humo capiens, ducebat. Augebatur ad labores animus, ipsoque 321 Ingreditur Societatem. vsu virtutis ad vlteriora porro incitabatur: itaque non operam modo suam, sed se, et libertatem, ac vitam tradere penitus Deo, eiusque famulis cupiens, ac perfectum fieri holocaustum, cum sesquiannum in Nosocomio posuisset, Societati se dedit. Anno redempti orbis 1558., ab ortu suo, sexto et vigesimo, in Granatense Collegium admissus est, totamque inibi aetatem, vel in Albaizinensi Religiose in ea viuit. domicilio peregit, in ciborum parandorum, et caenaculi cura, toto iam animi impetu in curriculum perfectae laudis effusus, alacris semper, et promptus, summeque beatus, nisi quod adhuc duriora appetens, Euangelizantium in India Patrum coquus, et quacumque re posset adiutor esse optabat. Misericordiam illam, quae cum ipso adoleuerat, perpetuo retinuit, auxitque. Semper Cura pauperum. habebat, quod mendiculis largiretur, nullo paupertatis domesticae detrimento, semper quo domesticorum aegrorum leuaret, recrearetque molestiam. Haud Et sedulitas laboris. secus inueniebat semper vbi, et caeterorum fratrum, et externorum, qui domestico cuipiam inseruirent, labores in se se transferret. Ac Deus famuli sui caritatem saepius visus est diuinitus comprobare; nam famulorum vni ex oborta Curatio infirmi mira. in faucibus collectione Sancto iam Oleo iussu Medici inungendo, appositis (forte ad obtegendum miraculum) herbis quibusdam, signoque Crucis imptesso praeter omninm spem valetudinem reuocauit. Dum vero in paruo illo, ac Multiplicatio ciborum. paupere Albaizinensi domicilio versabatur, cum saepe improuisi tot hospites superuenissent, vt duplicaretur vescentium numerus, modicis dapibus, quas Obedientia. parant domesticis, abunde et hos, et hospites pauit. Proraptae quoque simplicitatem obedientiae commendauit, aqua in cribro, vt Historia Prouinciae Baeticae narrat, ad Rectoris iussum perlata. Alebat hasce virtutes Iacobus suaui familiaritate cum Deo, suique vero neglectu. Semper in eius ore Christus Iesus. 322 Eius studium orationis. Ex rebus quas tractabat vilissimis licet, flosculis, herbis, et id genus, dulcedinem eminentissimae conremplationis hauriebat. Vbi vacaret ab opere, nunc in Odaeo, nunc in templo dulcissimis manantem sine vllo strepitu lacrymis inuenires, interdum ab sensuum vsu abstractum. Idem vt operum humillima, laborum asperrima, sic in victu, vestituque deterrima sibi legebat, tam simplici alacritate, vt triumphare in his ipse videretur; nec cuipiam non suauissimus esset Temperantia eiusdem. exemplo. Postquam omnes, et quidem (quantum per leges fas erat) indulgentissime refecerat, tum demum frustulo aliquo ex ijs, quae abijci solent, ieiunium ipse soluebat. Ad extremum vti optauerat, morbo neque domesticis graui, nec sibi ad diuinas res impedimento, supremis pietate maxima Sacramentis Mors pie obita. munitus, vndecimo Kai. Februarij animum Procreatori suo innocentissimum, 323 Hispali nostri peste affectis inseruiunt. et recte factorum ditissimum reddidit. Hispali foeda contagia cum saeuirent, Collegij, Domusque Socij in aegrae Ciuitatis auxilium suas vitas dicarunt. Quatuor e professa Domo distributis inter se regionibus vrbis, in glorioso periculo occupati; vnus etiam in demortui locum Parochi suffectus, ne tum populo subsidia decssent, cum maxime ingrueret necessitas. Enituit hac in Tres in pio labore mortui. re Georgij Aluarij ardor, et industria; enituit et Petri Vasquij, quem placuit Deo praesenti mercede remunerari, translatum a pio labore ad beatam quietem. Duo in pari munere idem praemium adepti, ex Lusitania Prouincia Portuensis Duorum aliorum similis sors. Collegij Minister, et Procurator Ioannes Acosta, et Ioannes Petrius; ambo alterum et vigesimum in Societate annum diuino obsequio operati. Mirum quantam hîc admirationem exciuit caritas Patrum, dum alijs praecipiti fuga procul ab contactu se se ferentibus, in vltimum discrimen ipsi pro animarum 324 Gollegij Angrensis difficultates. causa decurrunt. Inter haec Collegium Angrense in Insula Tertia bellicis conflictabatur aerumnis. Ciuitas alioqui Societatis perstudiosa cum de Lusitano Regno certatum est, Antonij partes sequuta, Collegium, quod noluerant Patres se se partibus immiscere, arctissima inclusit custodia, omnibus, et ianuis, et fenestris, quae in Vrbem spectarent, inaedificatis; bis in hebdomada aliquanto commeatu summisso. Itaque fideles Domini serui omni exelusi humano commercio, 325 Modestia, et Prudentia Lusitanorum Patrum Philippo Regi laudata. ablataque rerum agendarum materia, colligendis modo patientiae fructibus, consuctudinique Caelestium vacabant. Magnum dedere Lusitani Patres inter eas temporum difficultates suae prudentiae, religiosaeque discipiinae experimentum, vehementerque eorum modestiam Philippus Rex probauit: et tamen auidus fabularum rumor sparsit in quibusdam insidijs Regi moliendis participes de Societate multos fuisse: quod vt prorsus a vero aberat figmentum, 326 Amor Philippi Regis in Societatem. ita breui euanuit. Philippus vicissim Rex perbenignum se Societati praebuit. Aduectum ex India Maldiuarum Insularum Regulum apud S. Rocchum haberi voluit. Ad P. Claudium Generalem (quamquam, et is ad eum literas dederat) tamen prior scripsit, prolixe suum patrocinium deferens. In Indiam 327 Nauis in Indiam soluens, vectores e Societate ambit: quatuordecim discessere lecta capita. In tres modo conscenderant naues, cum quartae simul euntis, cui nomen Boni IESV, Praefectus, nobilesque, negant se posse sine eo solatio, ac praesidio tam longum, ac periculosum cursum iniro, Adeunt frequentes Alfonsum Pacecchum, orant non precibus modo, sed lacrymis, autoritatem regiam interponunt; denique Sacerdotes duos impetrant. Valerium Parandam, et Ludouicum Fernandum ad suosque laetissimi prope humeris transferunt: Et quibus nihil ante prouisum erat, benignitate summa, 328 Quatuordecim e nostris soluunt in In diam. et diuersorium, et commeatum certatim comparant. In Pretoria cum Prorege Alfonsus Pacecchus qui venerat Romam ex India Procurator, Franciscus Martinus, et Hieronymus Xauerius Sacerdotes cum Iacobo Ferrera Laico. In altera cui nomen Saluator, Simon Paezius, Antonius Rodericius, Antonius Franciscus, et Franciscus Viera. In Tertia, quae Regum Magorum vocabatur, Hieronymus Rebellus, Emmanuel Caruallius, Marcus Antonius, et Ioannes Nicolaus, vtrobique Sacerdotes bini, ac Laici totidem profecti.

329 Tres e Societate in Regno Angolae. Angolae Regnum in ora extima occidentalis Aethiopiae, cui proprium Guineae noraen est, benignam hoc anno tribus e nostris, qui Christianam ibi rem curabant laborum non inutilium materiam suffecit. Loanda est in eo tractu Insula ditionis Lusitanorum, vbi nostrorum domicilium est. Praefectus eius Praesidij consilio habito de ratione belli, quod dudum ibi Lusitana gens cum Indigenis Ethnicis gerit, 330 Expeditio in Cambambes a Lusitanis suscepta. putauit opportunum factu expeditionem ad Cambambes ducere: Populi ij sunt Regionem obtinentes interioris Angolae, in qua Montes Argenti Fodinis nobiles dicuntur esse: quos Regni Lusitanici ditioni adiungi quaestuosum ad multa, nec pro praesenti copia nimis arduum tentatu videbatur. Delectu habito copiarum euntium comitem, et Sacrarum rerum curatorem, assumi placuit vnum e nostris. Necessarium erat iter ad Cambambes tendentibus per Ambundos 331 Ambundi victi. eiusdem societatis, ac ritus populos: Ij constemati ad arma primo indicio Consilij nostrorum, ingenti multitudine se se obuiam effundunt: sed, facile victi praelijs aliquot fusique viam liberam cedere victoribus coguntur, quâ illi strenue progressi, ad Coansam flumen peruenerunt. Amnis hic est illarum Regionum facile maximus, Nilique adeo aemulus etiam in Originis, ac 332 Coansae amnis natura. capitis incerto: sed quam ortu obscurus tam decursu conspicuus, vasta mole aquarum per Congi Angolaeque regna labitur, crebris, et celebribus vtraque ripa diues oppidis, latitudine aluei quâ mari miscetur non minus sex et triginta passuum millibus patens. Nec spatio tanto vanescit impetus ruentis. Vim proprij fluxus perfert impermixtam marinis vndis ad octoginta millia passuum fluctus Oceani propellens, et dulces aquas adhuc incorruptas contagio aequoreae salsuginis, illic tanto a littore interuallo Nautis hauriendas praebens. Huius opportunitate fluminis, cuius secundum ripam iter copijs commodum erat, vtendum Praefectus ratus, naues impedimentis oneratas legere oram iubet, quâ 333 Pestilentia ex graui coelo. ipse in conspectu expeditum ductabat militem: quadam tenus feliciter. Sed tales amnem aeremque rempestates concitarunt, tantaque corporibus coeli grauis insalubritas incubuit, vt deligendus statiuis locus ibidem ad ripam Coansae fuerit, viaeque consilium intermittendum. Foeda hinc facies castrorum procumbentibus passim morbo militibus, neque ad curationem languentium In ea labor fortis, et vtilis Sacerdotis nostri. sufficientibus sanis. Noster plusquam pro virili contendere: discurrere per omnes, consolari, hortari, ministrare, animis corporibusque necessaria suggerere, vnus plurimorum, quoniam ita res poscebat, munia explere: nec die nec nocte partem quietis aliquam capere: quoad ipse aliorum curaror sternitur grassanti lue; nec sic tamen ab officio desistit: circumlatus manibus seruorum, tentoria languentium obire pergit, et qua potest ope miseros recreat, Haud saniores animi Valentium, quam corpora aegrorum erant. Vt 334 Ciuile praelium inter Lusitanos impeditum. querula calamitas est, et irritabiles infelicium mentes, atroces exarserum inter milites irae, factionibufque corroboratis, condictum in diem posterum mutua prouocatione certamen fero indicio ad Patrem aegrotantem noctu defertur. Sine mora Mancipiorum Aethiopum ministerio porcari se se iubet ad seditionis duces, tantumque Deo iuuante auctoritate, ac precibus potuit, vt gratis pro tempore inter discordes resarcita, nefas exitiale ciuilis praelij praeuerteret. Nihil horum circumquaque intentos latebat hostes. Ergo exhausta mortibus, discissa odijs castra vndecumque oppugnaturi concurrunt, spe verisimili, haud quaquam pares resistendo futuros, quos paucos pestilentiae superstites, rixae in mutuum exitium armarent. Inter haec continuis dierum quindecim imbribus itineris aliquam facultatem opportuna cessatione praebentibus, salubriore in montibus loco Lusitani Duces castra sunt metati: quindecim non plus millibus a priori sede noua statiua distabant, situ cum ad munitionein apto, tum commeatibus 335 Castra Lusitana oppugnata a Barbaris. opportuno, quod sinui amnis imminebat Nauium capaci. Eo translaros numerosi circumsistunt Barbarorum exercitus, ex cunctis Angolae populis, quos abundante fortitudine, acrium bellatorum ipsae illae reliquiae facile summouebant, crebris eruptionibus concisos, nisi militans efficacius Barbaris lues recrudescente vi nouam quoque stationem insestaret, frequentioribus etiam quam antea quotidie funeribus saeuiens. Cum ergo, et praesidia minuerentur intestino malo, et externa, oppugnatione recentium continuo accessu inualescente copiarum, pericula cresterent, tenui filo spes vltima pendebat promissorum 336 Congenses Lusitanorum foederati fusi fugatique. auxiliorum foederati Lusitanis Regis Congi. Et procedere iam coeperant Congensium Sociorum Septuaginta millia: numerus non soluendae solum obsi, dioni Valli, sed ad debellaudum cum Angolanis par abunde futurus. Verum tristis breui Nuncius adfuit, tantum exercitum temere in insidias prolapsum partim caesum, partim fusum, ac dissipatum esse. Hoc misero statu rerum, cum non plus centum armis idonei tractandis in castris Lusitani superessent, priuato aliqui consilio desperatâ re publicâ clam fugerunt. Horum quidam in Loandam Insulam delati, extremi non Lusitanae magis quam Christianae rei discriminis indicium fecerunt. Ingenti desperatione torpebant Duces in Nuncio tam trepido, nec consilium auxilij ferendi expedituri videbantur, nisi qui res ibi Sacras curabat Noster, singulos adiens obrestaretur, ne vltimo suorum periculo deessent. Dei enim opem audenribus adfuturam. Sic conflata manus quanta potuit in illis rerum et temporis angustijs maximâ, Patre ipso expeditionis autore comitante, feliciter in obsessa castra penetrauit incolumis, tanta vtrimque gratulatione, vt coneeptâ vincendi fiduciâ fortiter erumpentes 337 Mirabilis victoria Lusitanorum ope S Ioan. Bapt. magnâ hostium strage factâ, reliquos in fugam verterent. Aliquid humano maius in ea Victoria fuit: creditumque merito est S. Ioannem Baptistam (nam eius natali die felix eruptio facta est) equitibus Lusitanis peculiari sibi deuotione clientibus, coeleste patrocinium praestitisse. Itaque ab Diuo nomen nouum loco factum est. Nec silendum, visam esse pietatem Militum tam durae obsidionis tempore, Coelum in sui misericordiam, egregiâ religiosorum operum perseuerantiâ, mouisse. Quotidie Missae Sacrificio a Nostro Sacerdote celebrato frequentes intererant. Ijsdem idem volentibus, et enixe obsequentibus, edixerat, 338 Pietas Lusitanorum in extrema calamitate. vt quinquies quot diebus in Tabernaculum diuinis Ministerijs dicatum, Dei pacis exposcendae causa conuenirent. Nec vero ij vnquam pugnaturi prodibant, nisi Sacramentis Confessionis, et Eucharistiae rite praemuniti. Victoriam primam secundae aliquot pugnae consecutae, Angolanorum animos, et ferociam fregerunt: adeo vt tertia ferme nobilitatis pars, abiectâ spe armorum, pacem veniamque posceret. Illud in his gratulationis maioris fuit, quod Banzae 339 Conuersio Reguli potentir. Regulus Regis Socer, Songa nomine, praecipuae vir autoritatis, et prudentiae, vna cum filionatu minore, alijsque nonnullis Regni proceribus Christi Religioni nomen dedit. Praetor Songae Lustricus Pater, Christiano more, in baptismo factus, Pauli nomen indidit. Additus Neophyto Regij arcus honos, gentis ritu Ducis Aethiopum insigne: concessumque, fauore nemini eatenus ibi tributo, vt coram Praeroribus Sella tapetibus ornata vti semper posset, quae 340 Eius exemplo multi alij permoti. Aethiopum opinione dignitas summa est. Incredibile dictu est quantum hic splendor Angolanorum oculos perstrinxerit. Plerosque passim cupido incessit Christiana Sacra cognoscendi; nec pauci amplecterentur si operariorum copia esset, quae dare operam doceri cupientibus posset. Messorum penuriâ, magna pars Segetis maturae in aruo relinquitur. Tamen Coansae ripis vtrimque imposita oppida noster Sacerdos docendo concursauit: eoque itinere ad Gentem miseram in ipso fluminis alueo in concauis arborum inter cancros habitantem. Nam haec ibi animalia copia ingenti sobolescunt, familariter, et sine vllis, vel horrore, vel nauseâ per cibos, vestes, membra hommum sic natorum, sicque educatorum nundinantia. Ista excursione quadringenti probe instructi Ecclesiae adiuncti per baptismum sunt, praeter horum infantes item ablutos Sacris vndis. Multis in locis deleta Idolorum fana, Crucisque trophaeum erectum. 341 Ostium ingens Euangelio apertum. Loci Dynasta in quo Lusitana castra sunt, Christianam Doctrinam cupide audiebat. Denique ipse Cambambium Regulus cuius in ditione sunt montes illi quos diximus argenti feraces, legatis vltro missis Lusitanos ad se inuitat, fideique praedicationi ostium aperit. In Congi Regnum Angolae finitimum excurrit e nostris vnus et quinquaginta septem supra mille quingentos baptizauit. Ante nonaginta fere annos hoc regnum Lusitanorum opera Christi 342 Regni Angolae miser status penuria Sacerdotum. fidem susceperat. Sed cum in oppidis triginta millibus Sacerdotes noiu plus duodecim degant, culturae defectu Gens siluescit. Plerique quam religionem colant interrogati vnum id respondent: se sal comedisse: hoc verbo baptismum adumbrant, quod Ecclesiae ritu sal ori baptizatorum inseratur. Viget ergo passim Idolorum cultus. Sed cius pertinax non est natio, si autor meliorum praesto sit. Sacerdos e nostris paulum extra fines Angolae progressus, vno in pago quadringentis baptizatis idola plurima comminuit. Crucesque loco eorum erexit. Christianus alterius pagi princeps euocandae satis exustis pluuiae miram artem factitabat, Idolis demoliendis. Eius campi largo 343 Christianus Princeps idolis demo liendis diuina beneficia promerctur imbre rigabantur, interim dum finitimorum statuas impias stare sinentium eidem subiecta Coelo praedia siti squallebant. Infestas habent regiones istas Hippopotami, ferum genus amphibiae bestiae. Mole pares Elephantis, cum lintres in aquis dentibus, ac calcibus euertunt, tum in terram erumpentes in Viatores irruunt. Nec multitudinem verentur. Pagos ipsos audent ingredi: magnasque in ijs strages edunt. Itaque pro miraculo celebratum ab Ethnicis quoque est, quod, vna ex his belluis in eius quem dixi Principis pagum Christianis frequentem incursans, sine vllius hominis caedeaut vulnere, quod fieri non solet, occisa est. Admiratio hinc vulgo, et desiderium Christianae Religionis increbescit. Sed deest, qui paruulis petentibus panem frangat.

AEthiopia. Abassinorum Regnum Aethiopiae Orientalis tres adhuc reliquos habebat ex Magni Patriarchae Ouiedi Socijs quinque, quos in eas terras secum duxerat, duobus ante Patriarcham mortuis. Andreâ videlicet siue Gualdaro siue Gualdanio, vel etiam, vt optima monumenta nouissime allata satis diuerse scribunt, 344 Sociorum Patriarchae Ouiedi pia vita, et obitus felices. Gonzaluo Gualdamez, iam ab anno 1562. in Insulâ Mazuâ odio Christianae Religionis a Turcis occiso. Is vir fuit caritate, ac tolerantiâ singulari. Anno post hunc duodecimo, nempe aerae Christianae 1574. Gonzalus Cardosus missus in longinquum pagum itinere dierum quindecim, ad Catholicos Incolas loci Sacramentis, et Sacra Doctrina consolandos, alacri obedientia statim procinctus Patri mittenti, laetus et renidens in digressu dixit. Promptissime, quo iubes pergo. Non perueniam tamen Dambeam (id pago nomero erat) neque te amplius videbo. His dictis abiens aliquot dierum itinere facto, repente in via consistens Franciscum Lupium comitem admonet, adesso sibi fatalem horam, ipsum quoque de vita periclitaturum: curaret tamen se, necique subtraheret, miserans Ecclesiam Abassinorum tantâ Sacerdotum inopia pressam. Inde ipsos in sanctis affectibus, et sermonibus cepto itinere 22. Maij 1574. pergentes, syluis egressi. armati latrones adoriuntur. Cardosus lethali vulnere confossus repente concidit XI. Kal. Iunij, Lupius leuiori plagâ ictus, fuga euasit, diuina prouidentiâ seruatus, vt Sociorum Ouiedi superstes omnium, reliquias miseras affictae illarum partium Ecclesiae tueretur, de quo suis inferius dicetur locis. Fuit Cardosus cuius memoriam suo loco praetermissam defectu literarum, ijs tandem perlatis hie supplere viSum est, fuit, inquam Operarius Euangelij frugifer in paucis, inexhaustae diligentiae in Haereticis solicitandis ad fidem Catholicis in ea confirmandis, in quo dies noctesque indefesso labore continuabat. Magna illi autoritas ad omnes, et comitate innocentiaque parta gratia quae claues animorum, et quemuis, quo vellet inflectendi facultatem dabat. Non alius eo dexterior, et felicior conciliator pacis inter dissidentes: vt idoneae sint augurandi causae coelestis eum haereditatis morte compotem factum, qui verum filiorum Dei Pacificorum characterem, iam in vita praetulerit. Reliqui tres Patriarchae superstites Patres Emmanuel 345 Catholicorum in Aethiopia persecutio ingrauescit. Fernandius, Antonius Fernandes, et Franciscus Lopez, siue vt alij vocant Lupius, e praeclara cohorte reliqui gregem pusillum assiduis, et acribus Barbarorum vndique, ac Schismaticorum insultibus periclitantem egregia fide, ac caritate tuiti adhuc sunt per annos plures; singulorum exitus suo tempore reddemus. Reuerentia Lusitani Imperij nuper Sebastiani Regis nece perturbati exolescens e seris Indigenarum animis opportuniores in dies impiorum iniurijs Catholicos reddebat. Ad haec Rex Aethiopum secundis aliquot praelijs in Turcos factis insolenter ferox, quod minus se deinceps ope Lusitanorum egere iudicaret, animo suo in Catholicos prauo saeuoque liberius indulgebat.

Naues quatuor quas e Lusitaniâ soluisse diximus cursum omnes in Indiam. 346 Appulsus in Indiam nauium quatuor. Dei benignitate tenuerunt. Tres in quibus Franciscus Mascarenas Prorex Goam, quarta XVI. Kalendas Nouembres Cocinum appulit. Morbi classem in cursu infestarant. Benigna hinc materia caritati Nostrorum: qui sibi non pepercerunt: haud paruo, vt credituinest, animorum fructu corporumque. Ipsi omnes lue obsequijs contracta exerciti, Dei beneficio conualuerunt, praeter vnum Franciscum 347 Martinius Procurator Indicae Prouinciae inter nauigandum moritur. Martinium, qui Roma Procurator rediens mandata ibi accepta perferre in Prouinciam non potuit, meliorem quam quem petebat, in ipsa, vt speratur, nauigatione Portum ingressus. Duo Goae hoc anno Baptismi celebrati sunt, apparatu et pompa magnificis. Prior in nostro Collegij Goani templo ipso die conuersionis S. Pauli loci Patroni, capitum quadringentorum. Alter in Oppido S. Laurentij, tribus ab Vrbe milliaribus, die item Sancti cius Martyris 348 Mille Goae baptizati solemni pompa. natali, paulo numerosior, sexcentorum quinquaginta. Candidati omnes ordinati sub signis vtrobique processere specioso agmine, nitido vestitu, cuius singulis copiam ex eleemonsynis nostri curauerant, palmarum ramos praetendentes manibus. Adhibitus tibiarum tubarumque cantus, Baptizatis Sponsores e nobilissimis quibusque adfuere, qui sua honoris causa lustratis nomina dederunt. Priuatis baptismis alij praeterea ducenti Ecclesiae aggregati sunt. Valet illa species ad commendandam mysteriorum nostrorum dignitatem ambitiosae 349 Neophyti honorati. non minus quam superstitiosae Genti. Neophytis, prouc cuiusque captus, ac fortuna tulit, honores additi. Duos ipsorum ex Indica nobilitate Rex Philippus Commendatores creauit, quam rem ingenti plausu Ethnici quoque ipsi celebrarunt. Horum alteri, viro probatae strenuitatis, Praefectuia quinque Nauium bellicarum credita. His delinimentis non parum alliciuntur Indi ad cogitationem Christianae legis amplectendae, cuius humilitas superbos eorum 350 Principia domus Professae Goanae animos Solebat offendere. Initium hoc anno Domui Professae Goanae factum, Duodecim e nostris mense Februario in aedes Rosarij dictas piorum liberalitate in nostros vsus concinnatas, immigrantibus. Sitae illae sunt in solo amaeno, coelo lalubriori quam Collegium, opportunus ideo receptus fessorum laboribus, et fractam aerumnis Missionum valetudinem trahentium. In Castro Rachol agri Salsetani Templum elegantioris operis, et solidioris materiae quam hactenus in his partibus consueuisset, hoc anno perfectum, et dedicatum 351 Progressus Religionis in Salset tis. est. Non alia illic prius quam lignea visebantur, hoc primum lapide, ac caemento structum. Cathecumenorum ingens vbique numerus. Vno in pago S. Laurentij praeter quos diximus sexcentos quinquaginta baptizatos, alij non minus aexcentis candidati Christianae Religionis ad fidem cura Nostrorum instituebantur. Multa omitto vulgaria dictu, non tamen siluerim experimenta quaedam mira benignissimae Dei prouidentiae in salutem aliquorum. Anus nonagenaria vltro instinctu inopinato venit ad nostros baptismum postulans. 352 Mirae conuersiones multornm sub mortem. Edocta raptim, et baptizata biduo est mortua. Disserentem de rebus salutis Gentilis quidam in agro Sacerdotem nostrum audiens vehementer institit, vt continuo baptizaretur. impetrat, moritur. Idem Sacerdos iter faciens in vetulam incidit sedere prae lassitudine coactam. Vnde et quointerroganti: respondit mulier. Ego tanto natu nunc primum ex oppido pedem extuli. Causa prodeundi fuit desiderium impatientissime pungens Ecclesiae Christianorum adeundae, sed iam vires conantem deficiunt. Pater his auditis mysteria Christianae fidei explicat pendenti ab eius ore, et mira voluptate gestienti. Quid multa? baptismum efflagitanti morem gerit, baptizatae mors tamquam hoc solum expectasset statim adfuit. Haec satis ad specimen sint. Obseruata enim sunt ijsdem locis, ac temporibus similia non pauca. Cocini Christiana res a Socijs septendecim impigre feliciterque curabatur. Eorum vnus duram prouinciam sortitus conciliandae pacis inter duos inuicem capitaliter infensos, potuit, quae vis diuini Verbi est, excutere ferrum de manu militi grauissima iniuria laeso, 353 Exemplum memorabile vltionis omissae Chri sti causa. et inde in vltionem inflammato. Is vero non solum ignouit inimico, sed eum vltro prior supplex adire sustinuit, et illam osculari manum a qua sibi digitum in rixa crudeliter amputatum meminisset. Baptisini hic quoque frequentes, et clari, et Ethnicorum Nobilium conuersiones fuere; praesertim in Residentiâ S. Iacobi Cocinensi Collegio subiectâ, vbi e multis Cathecumenis centum et quinquaginta satis visi praeparati, solemni baptismo die S. Iacobi Apostoli simul in nostro templo lustrati sunt. Memoratu dignum est Ethnicum nobilem vehementer institisse apud nostros, vt filiolam suam infantem, baptizarent. Nata erat caeca, locis oculorum gemina sed informi, ac tetra visu caruncula occupatis, consternatus Pater vouit curaturum se baptizari si ei Deus videndi facultatem daret. Mira res. Subiti nascuntur puellulae oculi, 354 Miraculum duplex in Infantula baptizata. ijque clari, ac viuaces. At homo infidelis in promisso exoluendo cunctabatur. Ecce autem ardente febri coixepta infantula faucibus plane lethi admouetur. Moestus iterum Pater votum inftaurat, nec patiens, et misericors abnuit Dominus, conualescens mox infantula in templum nostrum a Parente portata, publica ibi gratulatione Sacris aquis abluta est. Rex eius orae licet Ethnicus Cliristianae religioni fauet. Permittit enim palam aedificari Christo templa suscipique baptismum a suis subditis, quos etiam vbi baptizati sunt 355 Ethnicorum procerum mirum studium in Religionem Christianam subiacere disciplinae Ecclesiasticae coercerique e Sacris Ministris opportuno supplicio aequum censet. Regis exemplo Magnates honori ducunt extare sui erga Christianam Religionem, etsi hanc nondum amplectuntur, amoris exempla. Itaque ad templi Sancto Andreae dicati sumptuosam elegantemque constructionem non Christiani fere plures quam Idololatrae pecunias contulerunt. Excursum e Vaipiccottanâ Cocinensi quoque annexa Collegio Residentiâ, in Angamale. 356 Nestoriani Haeretici co fusi. Regionis id nomen ab Haereticis Nestorianis habitatae. Praedicatum vbique cum fructu est, Cassanaris (sic sectae Magistros vocant) nequidquam ringentibus, qui cum sparsis improbissime mendacijs plebem in nos concitassent, detecta veritate res in maiorem ipsorum ignominiam vertit. Cotilani duae familiae nobiles plus triginta capitum fidem palam susceperunt, et coram calumniose iactantibus eas vi a caepto defecisse, constanter, et gloriose testatae sunt. Trauancori Religio Crucis haud silendo exemplo sancita est. Mos ibi est in controuersijs, quae dirimi testimonio non possunt, coram sacra Cruce in propatulo erecta iurari. Huc adducta quaedam Ancilla non dubitauit imprecari sibi certum morbum si falleret: re vera fallebat, nec diu inultum 357 Periurij memorabilis vltio. periurium tulit. Postero die illo ipso morbo pereussa est, ac metu contagionis domini aedibus praeceps eiecta. Ab omnibus miserrime desertam, Iudex ipse, qui quaestioni praefuerat, misericordia motus ad Crucem deducit, autorque ipsi est, vt periurium fassa veruam roget. Simul collectum e vicinia, Crucis puluerem amuleti loco gestandum in sinu tradit. His mulier factis triduo conualuit. In ora Pilcaria sedecim hoc anno Nostrorum occupatissimam nec 358 Labores fructuosi nostrorum in ora Piscariae successuum inopem animarum procurationem habucrunt. Praeter dies festos quinis fere per hebdomadam diebus ad conciones generatim diferetas dicebant: bis ad viros: ad Scholasticos, ad Mulieres, ad Seruitia separatim semel. Fructus ex hoc abundans. Confessiones Generales ad nongentas numeratae. Crux anno superiori eminenti erecta loco, magno etiam Gentilium concursu, visitur. Celebritatem facit fama miraculorum ibi precibus impetrari solitorum. Eleemosynae hoc anno a Crucem illam adeuntibus coilatae trecentorum aureorum summam aequarunt, quae in pauperes regionis familias distributa est.

Iaponia. Iaponicarum rerum paulo altius repetenda nobis narratio est, quod earum pleraeque in duobus proxime praecedentibus Annalibus omissae sunt. Appulit ad eas Insulas Alexander Valignanus anni 1579. mense Iulio, vt ibi dictum est, Is vt quam gerebat Visitatoris potestatem melius vtiliusque exercere posset, omnium Nostrorum, qui varie dispersi per eas partes erant conuentum 359 Conuentus Patrum in Iaponia cele bratus. in Cochinozuensem portum indixit. Praesto ibi fuerunt ad dictam diem, quotquot in Ximo degebant. Meacenses tumultibus bellorum impliciti eo pro, ficisci nequiuerunt. Quatuor in eo coetu decreta sunt in rem Christianitatis, et Societatis opportuna. Primum, Nostrorum in Iaponia degentium Regimen. vniuersum in tres quasi Prouincias diuisum est. Prima fuit Meacensis, circumiacentes quoque illi vrbi Iaponis primariae regiones amplectens. Altera erat Figenensium Regnorum Arimae, Omurae, Firandi, et Goti. Tertia Bungensis. Quatuor in eo decreta. Hunc vsum ea res habebat, vt qui varijs in Missionibus Operarij versabantur, in promptu haberent cui parerent, et ad quem in dubijs aut necessitatibus recurrerent. Ei nimirum, qui Dioecesibus hisce Sociorum curandis praeficeretur arbitrio Visitatoris. Constitutum secundo est, vt e Nostris, quae tunc erant domibus quaedam velut Collegia designarentur, in quibus Iuniores Nostri linguae Iaponicae alijsque necessarijs studijs vacarent. Tertio, vt quoniam Messis multa Operarij pauci ad manum essent, Non enim tum numerabantur in vniuersa Iaponia plures vigintinouem, e quibus tres, et viginti Sacerdotes erant, Domus Probationis excitaretur in quam admitti possent e Lusitanis ibi peregrinantibus, aut etiam e Christianis Iaponijs, si qui apti nostro instituto a Deo in Societarem vocarentur. Denique visum est optimum fore, si omni ratione procuraretur, vt erudiendae, ac formandae iuuentuti curâ operaque Nostrorum, idoneis locis Semsuaria fierent. His stabilitis dimissi sunt Patres in stationes vnde venerant: nisi quod P. Gregorius de Cespedes Meacum proficisci cum Socio iussus. Visitator in Regnum Arimae se contulit, vt Regis conuersioni, dudum sui Patrui Bartholomaei Regis Omurae suasu de Christiana Religione ampiectendâ deliberantis, manum vltimam imponeret. Reperit ibi Valignanus vacillantem in Conuersionis proposito Regis animum, quem Auia Idolis addicta cum Auunculis eiusdem sectae, et qui eum assidue 360 Alexandri Valignani felix labor in conuersio ne Regis Arimae. circumstabant Bonzijs, vehementer a Sancta cogitatione retraxerant. Perfecit tamen Pater Deo adiuuante, vt disserentibus de Doctrina Christiana Rex operam daret. Fructus is breui fuit, vt Rex cum vno e suis Patruis, et Iuuene patrüele, diem locumque baptismo condicerent, quem in Portu Cochinozuensi se suscepturos promiserunt. Ne id ad constitutum fieret obstitit primo subitus Regis morbus, deinde terror bellicus a Riozogo tunc Regni Chicungi Victore, qui arma repente in Regnum Arimanum verterat. Haec etsi palam Bonzij streperent, manifesto Camium et Fotoquium se spretos vlciscentium, numine fieri, nihil tamen Regem a fixo semel consilio mouerunt. Quin sapienter iudicans, quo plures ab hominibus formidines instarent, eo maturius conciliandum sibi Deum esse, P. Valignanum euocatum iu arcem, quo ad apparatus belli secesserat, magnopere orauit ne moram vllam faceret sui Christi Cultorum albo adscribendi. Sacro igitur ibi lauacro cum aliquot e suis Lustratus Rex Arimae Protasij nomen accepit. Paucis post diebus vxor 361 Baptismus Regis Arimae Protasij vocati. quoque eius eodem mysterio initiata Lucia dicta est. Subito apparuir quam sit salubre consilium quaerendi primum Regni Dei, bonis alijs minoribus cum eo spnte affluxuris: Si quidem minax illa tempestas, quae non dubiam perniciem Regno Arimae minabatur, Deo auertente in Regnum Fingense ab Idololatris habitatum, vim effudit suam. Valignanus enim missus ad Riozogum a Rege 362 Valignanus pacem conciliat inter Reges infestos inuicem Protasio ad tractandam cum eo pacem, negotium subito confecit: magnâ cunctorum admiratione: qui Dei manum, in quâ corda Regum sunt, in fero Barbari Victoris animo flectendo, haud dubie operatam intelligebant. Hinc inter gratulationes tranquillitatis publicae, Arimae Religionis studia feruebant. Quatuor millia paucis mensibus sacris vndis eluta Eccleliam auxere. Quae quo certioribus in futurum profectibus adolesceret, rogatu Valignani Seminarium amplum educandae in literis, et morum honestate iuuentuti, prolixa Regis liberalitate institutum est ibidem.

In Bungensi Regno Arimae finitimo contrarias consilijs contraria euenta, 363 Iunior Rex Bungi terro ribus a religione arcetur. responderunt. Rex nouus cui Pater iuueni rerum habenas praematura permiicrat, magna Christianae Religionis, Patris instinctu, voluntate conceptâ, propositum non tenuit, Riozogi terroribus, et Bonziorum, in transuersum actus. Concessit infelix seditrose id flagitantibus Idololatris Sacramentum impium, quo se illis, defectionem ni faceret ad Riozogum minantibus, obstrinxit, redditurum Bonzijs ereptos census, et Sacra Camium, ac Fotoquium non prohibiturum. Tantae inde perfidiae sibi conscius Magistrorum fidei congressus occursusque declinabat, nullius maiori quam Patris, Francisci Regis Senioris, dolore pudoreque, ex quibus cum in morbum periculosum Senex incidisset, accedentes 364 Regis Senio ris ex eo do lor. Et praedictio. ad se officij cause Principem filium, cum nuru ipsius coniuge, admittere in conspectum noluit. Auditusque est cum diceret, id quod euentis deinde, comprobatum spiritu prophetico praeuisum apparuit, stirpem suam, quae quingentis iam annis Bungo regnabat, in isto suo aduersus Deum rebelli filio, sic eius peccatis exigentibus, finem habituram. Mox bello inualescente, breui tempore 365 Rex lunior tria regna perdit. Fungense, Chieungense, ac Buygense Regna, quae Franciscus Rex Bungensi adiunxerat, amisit. Bungense ipsum vix tenebat, Proceribus plurimis rebellantibus. Interea Rex Senior studijs Religionis se totum abdebat. In domo priuata degens, octauo quoque die rite confessus Eucharistiam sumebat. Quotidie mane certis horis mysteria vitae ac mortis Christi commentabatur. Vesperi cum congregata familia in Sacello domestico flexis ante aram genibus, coronam Deiparae recitabat. Votis in hoc secessu se tribus deuinxit Castitatis coniugalis, 366 Egregia religio Regis Bungi Senio ris. Obedientiae mandatis Dei, et Moderatorum salutis aeternae suae, constanter exhibendae, Postremo bonorum honorumque omnium prius iacturae subeundae quam in fide Christi titubaret. Operae pretium est videre quibus verbis hoc postremum votum expresserit. Promitto tibi IESV Christi Fili Dei, me te vnum verum aeternum Deum agniturum, adoraturum, semper, et quae docuisti crediturum: etiamsi Patres Societatis quos mihi dedisti Magistros a te deficerent: etiamsi, quod fieri non posse arbitror, Vicarius tuus in terris Romanus Pontifex, et tota Christianitas Europae tuum cultum abijcerent. In his curis, ac cogitationibus versantem circumsistunt rebus iam perditis Regni proceres, et missi a filio, qui enixe precarentur, vt tenuium Imperij reliquiarum regimen, et Patroc inium susciperet. Diu reluctabatur. Sed pietate, 367 Is rerum ha benas rogatu filij recipit. ac misericordia victus, tandem annuit. Principio quatuor Principes, qui Regem iuuenem prauis suis consilijs peruerterant, exilio mulctauit. Tum exercitu instructo Chicacuram Factiosorum caput oppugnare orsus, breui tempore transfugio suorum destitutum oppressit, et acie occidit. Sic Regno Bungensi Et rebelles vincit. pax reddita. Deo, quam sit ad omnia vtilis pietas, exemplo illultri demonstrante.

368 Valignanus insidias Dei ope vitat. Venit inter haec Bungum Valignanus tardius quam optauerat, et constituerat, propter Arimanos tumultus: quae mora ei salutaris fuit. Nam ea factum est, ne in praeparatas insidias, si destinata die proficisceretur, incideret. Quidam Rebellium Bungensium Iothet nomine, vt aegre Regi faceret, cui non ignorabat quam carus esset Valignanus, Sicariorum manu in itinere disposita tollere illum decreuerat. Quod praeter quam frustra tentauit, mox etiam luit 369 Insidiatoris poena. graui suo supplicio. Nam eadem passus, quae fecerat, et a suis proditus, qui suum in Regem rebellauerat, a Paganis Fitaensibus est occisus. Francisco Rege praesens Dei numen se agnoscere praedicante, tam in benefica illa erga Valignanum prouidentia, quam in merita poenê nefarij latronis. In hac gratulatione 8. Sept: 1580. Rex optimus Patrem Vozuquij excepit sexto Idus Septembris anni quingentesimi octogesimi supra millesimum, praecipuamque ex eius prudentia, et religione consolationem atque vtilitatem hausit quinque fere mensibus quibus ibi 1. Mart. 1581. fuit. Nam Kalendis Martij sequentis anni Meacum versus iter inijt. Causis grauibus ad eam profectionem trahebatur. In quibus illa princeps, quod Christianae rei, vt recte in Iaponia statueretur, Nobunangae fauor ibi late imperantis adiungendus erat. Et affulgebat benigna eius successûs spes. Nam Organtini nostri literae illic praesentis, mira de Nobunangae in nos propensione nunciabant. 370 Nobunangae Imperatoris Iaponiae in Christianos auor. Adiuerat illum Organtinus Anzuquiamae, et vltro laudes legis Christianae celebrantem, inuehentem autem acriter in Bonzios in longo et familiari sermone, audierat. Paulo post profectum Anzuquiamâ Meacum Nobunangam Organtinus cum Laurentio Iaponio inuisit. Admissus subito est, multis licet viris principibus expectantibus. Post salutationem vultu benignissimo acceptam, tribus fere ambos horis varijs de Christo, et eius Doctrina, fermonibus detinuit. Libentissime visus audire Laurentium praesertim, patria elegantia de Christianae Religionis veritate disserentem. Cui etiam familiariter in aurem insusurrauit. Etsi ego contentius, et irato similis te interrogationibus lacessam, tu tamen audacter loquere. His dictis pandi valuas, et vocari proceres iussit. Tum multa de Laurentio quaesiuit, eiusque responsis, noua quae occurrebant, dubia subiecit. Eoque omnibus plausibiliter occurrente. Ipse alta voce principes adstantes 371 Audit myste ria Religionis, et probat. intuens. Adeste, inquit, auxilio. Nam cogi me sentio ad istam adeo rationi congruam Religionem amplectendam. Quin vos ipsi ad Sacra Christi cum coniugibus, et liberis suscipienda comparate. Hic ad Laurentium conuersus. Age, inquit, ad hunc Nobilem coetum, quae mihi de Dei Vnitate, deque eiusdem in bonis remuncrandis, malis puniendis, prouidentia narrabas copiosius edissere. Fecit ille pro sua insigni facultate, quod iubebatur eloquenter, admiratione summâ omnium, Nobunangae vero ipsius, quod ex vultu apparebat, fructu, et gratulatione praecipuis. Nempe quantumuis Atheum eius, et immane quantum superbum animum, vis Diuini Verbi momorderat; nisi ferox, et indomitum arbitrium obstaret, in quo sua obstinatione se inuoluens: Nec tamen amplectitur Noluit intelligere, vt bene agtret. Cyri Persarum Primi Regis liberatoris populi Dei, vt in multis alijs, sic in extrema reprobatione similis; vt in hunc quoque apte conueniat illa Dei querela apud Isaiam: Assimilaui te, et non cognouisti me. Tunc ergo arrogantissimus contemptor Religionis omnis, qui fauorem illum erga Christianos aut merâ libidine animi, aut spe vtilitatis alicuius, aut, quod est verius, instinctu diuinitus immisso, demonstrabat, postquam ea coram omnibus audiuit, quae aptissime inter se cohaerentia, summeque verisimilia nullam humani cauillationi iudicij iustam exceptionem relinquebant, Organtinum subito cum Laurentio in intimum secum conclaue seduxit: ibique obtestatus exquisitis formulis sibi ne mentirentur, quaesiuit an vere, qua; disseruerant 372 Quaerit pri uatim ex Organtino num quae dicit credat. ipsi pro certis haberent? Addebat enim audiuisse se arcani fide data, de multis Bonzijs, postquam mira de vitâ futura deque animae immortalitate disputauerant, nugas eas se se credere: iactare autem ad populum sibi quaestuosas, et politico regimini vtiles phaleras. Hic Organtinus maxime in serium vultu composito, quam potuit efficacissimis expressionibus certissimam suam mysteriorum, quae docebat, fidem asseuerauit. tum visa ibi forte figura terrestrisglobi, eam arripiens, Vide, inquit, Domine, vnde, quo, quantis marium, ac terrarum spatijs, quam horrendis periculis venerim. Simul illi Italiam monstrauit relegitque digito viam, quâ se inde in Iaponiam contulerat. Hinc pergens: quantum, inquit, auguror ex ista Maiestatis tuae in me meosque Socios benignitate, nos profecto non penitus stultos putas. Quae autem maior miseriorque fingi posset dementia, quam nostra haec esset, si florentis Patriae dulcedinem horrendis peregrinationis immensae laboribus, et periculis, sine vlla humani commodi spe mutaremus, sola instigante inani libidine mendaciorum venditandorum, ex quibus nulla nobis vtilitas; quin potius horribilium perpessionum quotidiana experientia, et mortis acerbae prope certa expectatio, rediret. Nam Bonziorum quos dicis alia causa est. Ille ex credulitate seducti populi adoreas 373 Organtini asseueratio efficax persuasionis suae sibi vberes honorum, et voluptatum metunt. Hinc opulenta Sacerdotia, hinc locupletes census, hinc venerationem, qua tumidi fruuntur, hinc epularum quibus quotidie se ingurgitant, hinc flagitiorum in quibus totâ vitâ volutantur, et copiam, et veniam, et opportunitatem, et impunitatem habent. Nos castimoniam seuerissime colimus, nos peregrini fastidia victus mire a nostrate differentis, non parum molestâ, si quid expertis credis, patientiâ perferimus. Nos ex ipsa, qualiscumque pauperibus peregre supetit, copiâ, studio subtrahimus, et voluntarijs ieiunijs genium fraudamus. Nos incommodorum, et difficultatum matrem omnium, vltro paupertatem amplexamur. Vides hanc humilitatem vestis. Nec te quâ es perspicaciâ prudentiâquc fugit, quam tenui omnium rerum apparatu, naturalibus necessitatibus domi defungamur. Quam irreuocabili lege abstinentiae, oblatas opes repellamus. Quam sine fuco viles pannos, humilia tecta, rerum omnium duritiem egestatemque consectemur. Vna vna profecto spes, vna certa expectatio Regni coelestis, quod his sordibus, his angustijs emimus, nos sustentat, atque erigit. Huius persuasione promissioneque certâ, duramus in tot aduersis, non modo patienter, sed etiam glorianter, et iucunde. Haec loquentem Nobunanga fixis dudum, et mirabiliter attentis intuitus oculis, ad extremum ambos inuito similis dimisit, amicissime profitens: sibi adeo suauem eorum consuetudinem esse, vt si posset fieri, frui semper illa cuperet.

Sub hoc idem tempus inter duas Bonziorum percelebres sectas, Fochescianam, 374 Bonz iorum famosa concertatio. et Giodoscianam nobile commissum ex prouocatione certamen est, arbitro ipso vltro electo, quamuis toti Bonziorum generi palam infenso, Nobunangâ: qui legem certamini talem dixit, vt victi se capite mulctandos scirent. Concursu rabiosissime peracto, Victores Iudicum sententijs Giodosciani declarati sunt. Frustra Fochesciani mulctae a Nobunanga, quamquam humillime rogatam, gratiam sperarunt. Nam ille etiam ignominiam neci adiunxit: spoliatos speciosis, cum quibus in campum prodierant, vestibus, lictorum virgis caedi iussit. Imperauit deinde, vt sanguine proprio subscriberent oblatae chartae, quâ se falsi conuictos, et ratione superatos ab Aduersarijs faterentur. Tum 375 Victi capite luerunt. Eorum sectarij bonis spo liati fugiunt qui certauerant capite plexi sunt. Magistri alij eiusdem sectae in desertam Insulam Lacus Anzuquiamae deportati. Reliquo vulgo mulcta indicta pecuniae multo maior quam venditis omnibus possent soluere. Vt sic nimirum, quod euenit, cogerentur, relictis suis magnis opulentisque coenobijs, alio fugere. Bona quoque reliqua, et Castella eorum plurima, Populi direptioni permissa. Erat Fochesciana factio infestissima omnium Christianae Religioni. Quare suam illam operam magnifice Organtino Nobunanga iactans, id se ipsius, et Christianorum amore fecisse praedicabat. Iam filij Nobunangae tres maiorem etiam Christianis spem sui faciebant. Maximus natu Ionus Suquendonus, cui Pater Boarinum, et Minense Regna dederat, vltro diploma ad Organtinum misit, quo potestatem ei plenam faciebat Christianae Doctrinae per vtrumque 376 Filiorum Nobunangae propensio in fidem Christi. suum regnum promulgandae; locumque attribuit in Vrbe Guiso, vna e primarijs Regni Minensis, in qua ipse habitabat, quo in loco domum, et templum aedificare libere posset. Frater huius minor Oxaquenus Fungedonus; cui Regnum Farimanum nondum plene deuictum Pater desponderat, cum Meacensem Domum nostram, et ei adiunctam Sacram aedem amicissime, ac curiosissime visisset, domum redux, munus ad nostros misit, cum epistola qua significabat: sibi rationes quas ab ipsis audierat, optimas videri, cupereque otiosius cognoscere caetera, et Christianum fieri. Denique minimus Nobunangae filiorum, Sanxius Chindonus Ixi Rex, palam dictitabat: se iam Christianum ex parte esse, mox in solidum, futurum. Itaque his fretus Organtinus, rem opratam hactenus magis, quam speratam, eamdemque praecipui emolumenti, tentare ausus est, et euentus caepto respondit. Aedificabat gloriarum plenissimus Nobunanga, 377 Nobunanga 37. regnorum Dominus vr bem magnificentissimam extruit. quanta maxima poterat magnificentia, Vrbem Anzuquiamam, ijs vt, apparebat auspicijs: vt ea non solum Regni Minensis, in quo sita erat, sed triginta septem Regnorum aliorum, quae ipse suae ditioni subiuncta vna Monarchia deuinxit, immo Iaponiae totius, cuius imperio non obscure imminebat, Metropolis futura videretur. Et inuenerat ei substructioni aream quantumuis ambitiosae spei capacem. ipsis in confinijs Regnorum Mini, et Vomi, triginta fere milliaribus a Meaco, exurgit in directum speciosa Montis late conspicui moles, ex vno quasi trunco, ascensu ipso in tres veluti se se ramos discriminans 378 Anzuquiamae situs amoenissimus. Iugorum totidem, quorum duo ab vtroque maioris latere submissa, colles hinc atque inde, cum ad visum iucundos amoenitate virentium Syluarum, Valliumque riguarum, tum ad vsum vberes laetissimis segetum fundis, exporrigunt. Inde nouae quoque voluptatis theatrum se aperit, limpidus, et piscosus lacus, ex ipsa protinus radice Montis, vastum, et tranquillum aequor, latitudine octodecim, longitudine septuaginta milliarium, beate fundens. Renident in stagni superficie, sparsae temere, mirifica specie, innumerabiles Insulae: nec minor quam interceptarum aquis terrarum, exceptarum vicissim in campos aquarum gratia. Nam laetissimus amnis, vmbrosis ripis e lacu exuberans, per cultissimam planitiem maeandris serpit, oculorum prospectum, quam tendi longissime potest, trans ipsum Vomi Regnum, mire ridenti spectaculo, perducens. Hîc ad ipsam Lacus oram, in plano campo Vrbs Anzuquiama praeclara descriptione formabatur. Colles quos dixi Prartorijs, Villis, Castellisque visendi operis extruebantur. Arx tamen summa medij verticis in praecipuae magnificentiae sedem electa, curis sumptibusque maximis imperiosissimi Principis, innumeris 379 Principes certatim Praetotia cir ca nouam vrbem struunt. artificum omnis generis manibus, muniebatur ornabaturque. In ea Ciuirate constitui iam nunc publicam Religionis Christianae professionem, momenti rem maximi censebant omnes. Quâ ratione id posset perfici, quaerentibus nostris, haec commoda se obtulit occasio. Reuersus eo Meacensi Vrbe Nobunanga, cum Arcem, et Domum Regiam perfectas, et vtramque e sententia atque e dignitate sua illustrem ornatamque reperisset: Edictum in suam vniuersam ditionem, ac praeterea in cuncta Iaponiae regna, missis quoquouersum Nuncijs, vulgauit; quo edicto cunctos, Dynastas praesertim, ac Principes, inuitabat ad visendum vtrumque illud aedificium. Fiebat vndique concursus ingens primae Nobilitatis, adulandi magis, quam visendi studio; quod non dubitabatur, quin essent notandi, ab nomine suspicaci, et iactabundo, qui applaudere gloriae ipsius tali occasione neglexissent. Organtinus eo quoque cum caeteris venit. Confestimque admissus, ad salutationem Nobunangae, facile animaduertit, non partim eum delectatum, quod Europaei quoque, quos Mundi Veteris magnificentiae assuetos, parui facere opulentiam Iaponicam, percrebuerat, suorum operum atque opum spectatores cupidos, et laudatores prolixos videret. 380 Societas a Nobunanga sacultatem impetrat Collegij An zuquiamae condendi. Hac ei opinione tumido, et laeto, libellum Organtinus obtulit, quo petebat, fieri sibi protestatem, Domus, et Templi suae Religionis vsibus Arzuquiamae condendi. Constabat similem gratiam multis Bonzijs, ijsque praepotentibus, negatam. Tamen Nobunanga, eodem quo blandissime hospitem acceperat, renidenti vultu, non solum liberalissime annuit; sed vltro delegit amoenissimum, et multis antea Principibus frustra expetitum locum, et vt statim aedificium in eo nostrum inchoaretur, iussit. Non defuerunt hoc rerum articulo sibi Christiani Meacenses. Ingenti eorum studio, et sumptu, partim ibi emptâ, partim Meaco apportata Materies est, operaeque tam multae negotio additae, vt intra mensem (quod in earum Gentium Architectura tota ex lignis apta mirum minus est) perfectum elegantiâ Iaponica aedis vtriusque opus steterit. Harum famâ rerum in spes maximas arrectus Valignanus, Vosuquio soluit Kalendis Martij huius anni primi et octogesimi supra quingentesimum millesimum, ac Piratis frustra insequentibus Sacaium tenuit. Imminebant festa Paschalia. Qnare vt caerimonias Hebdomadae Maioris celebrare inter Christianos posset, Iustum Vcondonum vicinae arcis Tacacuquiensis Principem, misso Nuncio admonuit, 381 Valignani versus Meacum iter. si per eum liceret, dies se aliquot apud ipsum futurum. Incredibiliter ea re laetatus Iustus, obuiam Patri cum splendido comitatu venit. Erant cum Visitatore duo e Nostris, Ludouicus Froez, et Laurentius Mexia. Hi summa suâ voluptate Gregorium Cespedium Meaco reducem, et apud Iustum tunc morantem, sunt complexi, cumulauit omnium gaudium paulo post Tucuquium adueniens Organtinus: a quibus simul vniuersis Mysteria Passionis Christi, pompa, vt in nascente Ecclesia, splendida, visendoque apparatu celebrata sunt. Concurrerunt, e vicinis vndecumque regionibus Christiani ad quindecim millia. Omitto 382 Publica Poenitentia Aleatoris. frequentiam Sacramentorum Confessionis, et Eucharistiae, Verberationes publica Christianorum, et quae quisque ex dictis alibi sibi facile subijciet. vnum referam exemplum memorabilis poenitentiae. Erat inter Praesidiarios Arcis Tacacuqui Adolescens nobilis, aleator notus, et caeterâ eius generis militari licentia, haud satis Christianam innocentiam exhibens. Hunc inter alios ad peccatorum confessionem accedentem Organtinus monuit: non debere ipsum cuius peccata ad caeterorum offensionem emanassent, secreta eorum declaratione, aut detestatione, contentum esse; dandam insuper operam, vt non pauciores testes emendationis eius, quam culparum essent. Audijt Iuuenis, et magna primum peeunia in extraordinarias eleemosynas impensâ, die Coenae Domini congregato in templo pro more populo ad Ecclesiastici officij celebrationem, flexis genibus coram ara maiori comparuit, ibique ipse sibi acri flagellatione nudatos humeros cruentauit. Posteaque perstitit eodem habitu, et loco quoad eius caerimoniae Psalmodia lento plurium horarum cantu rituque expleta est. Festis peractis Meacum progressus Visitator, Nobunangam adit. Certatim eum cum ipse, 383 Honores ex quisiti Valignano a No bunanga, et eius filijs habiti. tum tres Principe eius filij, omnibus honoris atque amoris significationibus excepere. Regresso domum adfuit a Nobunanga, qui eius nomine decem Anates peregrini generis, quos ipsi legatus Banduensis Regis Regium munus dederat, Patri Visitatori obtulit. Visum id donum eius Aulae peritis priuatâ spe maius. Erant tum Meaci ex vniuersa Iaponia plurimi Dynastae, ac Summi Principes ad Ludos indictos congregati, quorum neminem Nobunanga pari fauore dignatus fuerat. Valuit hoc in tam clara luce celeberrimi eonuentus, ad conciliandam autoritatem Christianis sacris. Nec nihil ad eamdem rem contulit splendor Iusti Vcondoni, qui cum numerosissimo comitatu Christianorum septies totidem diebus mutata sua, et familiae totius veste, atque Equorum phaleris, serico semper cum ipse, tum sui speciosissime vestitus apparuit, admirantibus cunctis, Nobunanga vero in primis probante, qui eum sumptum 384 Noua domus Anzuquiamae fundata prolixe fauente Nobunanga. a Iusto honorandi sui causa factum intelligebat. Perfectis ludis conuenit iterum Nobunangam Valignanus, et ab eo facile veniam impetrauit fundandae Anzuquiamae Nouae Domus, Seminarij nimirum Puerorum in Christiana Religione, ac literarum studijs, per Patres Societatis educandorum. Exporrectissima id fronte Rex annuens, non modo, vt antea locum assignauit, sed sumptuum partem in opus contulit. Quo se adiungente Christianorum liberalitate, breui ad fastigium perducta moles est. Quam ipse Nobunanga paulo post Anzuquiamam redux visit, et laudauit. In ea statim quinque et viginti Nobilissimos pueros, sub cura Patris Organtini, collocatos discedens Valignanus reliquit. Qui cum 385 Valignanus a Nobunanga donis honoratus. in digressu gratijs prolixis actis, Nobunangae valediceret, ab eo humanissime deductus per arcem, ac Regiam, earum elegantiae visendae causa; tum ingentis pretij peripetasmate donatus est, in quo eminebat Phrygionis operâ Vrbs Anzuquiama depicta: opus in paucis insigne, quod deinde a Legatis Gregorio XIII. Romae oblatum admirationi fuit. Reuertens Bungum Visitator per Tosae Regnum iter habuit, vbi Paulum quondam Tosae Regem, nunc redactum in ordinem, exacta Religionis Christianae cultura Regni iacturam consolantem, ad perseuerandum 386 Eius reditus Bungum. adhortatus est. Alibi quoque eo itinere multa in rem Christianam opportune gessit, et quosdam ad id paratos baptizauit. Tandem mense Septembri Bungum perueniens, auctam ibi post suum digressum Christianam rem inuenit, vtili opera Francisci Cabralis; quem Meacum abducere seeum cogitans, Francisci Regis rogatu, ibi reliquerat. Is quatuor mensibus quibus P. Visitator illa quae diximus Meaci, et Anzuquiamae gessit, residens in Vzuquiensi probationis Domo, trecentos ibi, plerosque nobiles, baptizauit. In his Vsuquindonum e Primarijs Bungi Dynastis, et Principem Bonziorum eius Regni, Sacerdotio Fuynum, quod nomen illic est dignitatis, ferme Archiepiscopatui respondens. Nam obseruatum est Diabolum in eius Gentilitatis superstitionibus Disciplinam Ecclesiasticam aemulatum. Is Reginae, ac filiorum eius Magister, rituumque Iaponicae Idololatriae tota in aula moderator, indeque congestis censibus diues, praecipua in veneratione Gentilibus erat, fama quoque prudentiae, et eruditionis longa aetate parta commendatus. Prima illi nata est cognoscendi Doctrinam Christi cupiditas ex successu late vulgato conuersionis Vsuquindoni. Venit 387 Conuersiones insignes Vzuquij. igitur ad Cabralem, significans: se libenter de Christi lege auditurum, non animo quidem illam amplectendi, sed interim explorandi, quid ea ferret. Gessit illi morem libentissime Cabralis. Bonzius autem post alteram lectio nem, audita quoque solutione plausibili dubiorum aliquot a se propositorum, clare dixit: abesse veritatem a sectis Iaponicis, et Christiana in Religione residere. Caeterum se nimium aetate processisse ad nouam nunc spem inchoandam. Iuuenum hanc fortunam fore. Se in auita professione moriturum. Quare opus non esse plura cognoscere. Institit tamen Cabralis ei suadere, vt pergeret, idque tandem persuasit. Fructus fuit maior maiorque confirmatio in assensu Christianae veritatis. Sed conuersioni obstabat metus existimationis amittendae. Quo Rex Franciscus comperto, missis ad illum nobilibus duobus, significauit: mirari se talem hominem in veritate clare cognita amplectenda cunctari, cum certa salutis aeternae iactura, vano vno metu Iudiciorum vilis plebeculae, nulla ratione habita certae, ac multo praeferendae commendationis, quam facto tam prudenti a se totque alijs in Regno, et per totam Iaponiam Christianis iam principibus, relaturus esset. Habuit momentam opportuna monitio. Postridie Fuyhus Rege praesente baprizatus, coenobio migrauit, Vestem Praefecturae superstitiosae deposuit, vitam inter Christianos Sanctam instituit septuagenarius, in eaque perseuerauit. Alter per id tempus notabilis euentus fuit conuersio Vallis Yu dictae. Locus est quinque aut sex milliaribus patens, clausus vndecumque montibus, tribus tantum aditibus angustis, et velut ostijs peruius. Solum fertile, Indigenarum ad octo millia facile pascit. Quathor Dynastae Genti 388 Vallis Yu ad Christum ae cessio. praesunt. Horum vnus anno praecedenti Christianus factus, duo mulia suorum secum traxit. Egit Rex Franciscus, vt eo mitteretur vnus e nostris cum Socio Iaponio. Idque illi P. Visitator ante suam Meacum profectiouem annuit. Parum hi proficiebant, quod Regina Idololatriae tenaciffima (vulgo literae nostrae Iezabelem vocant) magno studio agebat, non modo ne noui illic Christiani fierent, sed etiam, vt veteres ad superstitionem retraherentur. Sed Rex ad tres reliquos Idololatras Dynastas literas dedit, quibus eos hortabatur, et rogabat, ne Doctrinam Christianam saltem audire grauarentur. Integrum ipsis deinde fore, quod mallent sequi: et Diuini Verbi vim senserunt. Nam misso extra ordinem eo Cabrale, cum Fratre Vincentio, eloquentia Iaponica conspicuo, paucis diebus Tres Dynastae, cum circiter triginta e Nobilioribus Pagi, Sacris vndis sunt abluti. Nec multo post Patre Cabrale iam Vsuquium reuerso, qui relictus 389 Rex Bomi ad Christum conuersus. ibi fuerat alios trecentos Ecclesiae adiunxit. His accessu primo cognitis, laetanti Valignano nouae Anzuquiamâ nunciatae gaudendi causae gratulationem cumularunt. Organtinus quotidianam ibi operam Christianae Doctrinae praedicandae nauans, Ataquium olim Bomi Regem, nunc victoris sui Nebunangae clientem, cum Coniuge baptizauerat; aliaeque Christiani gregis augendi spes atque opportunitates referebantur. Vosuquij porro, vbi erant, incubuit strenue Valignanus ipse cum suis in propagationem Regni Dei, illustri multorum principum 390 Regina Fiun gae cum filio baptizata. ad Ecclesiam adiunctione. Insignis inter alios fuit baptismus Retinae Fiungae, cum filio eius Primogenito, cui Bartholomaeo nomen factum est. Placuit quoque Deo mirabilibus euentis mysteria Religionis suae sancire. Siquidem 391 Fides miraculis firnnata. quinque caeci in Pago, Nochu, vocato, perfecta in Baprismo corporis quoque oculorum curatione, antiquum, Ecclesiae vsu, illuminationis vocabulum ei mysterio asseruerunt. Nec baptismus solum, sed baptismi desiderium saluti fuit. Leprosus in Pago, quindecim milliaribus ab Vrbe Funayo, in Christum credens, inopia Ministri Sacris aquis ablui nequibat, nec vires per morbum suppetebant Funayi aut Vosuquij petendi. Quae res illum aegre habebat. In eo labore consolatus miserum Christianus quidam, autor illi fuit, arrependi, quo modo posset ad Crucem in coemeterio Pagi fixam, ibique Deum rogandi, vt vires sibi daret ad necessarium iter. Id ille oum triduo fecisset, plenam repente, ac perfectam adeptus sanitatem est. Inter haec Iaponiensis Ecclesiae prospera quaedam consueto Diuinae Prouidentiae more, aduersa sunt admixta. Ludouicus 392 Ecclesia afflicta in Regno Gotti. Rex Gotti pie, ac Christiane vitam absoluit. Sed reliquit fuccessorem filium paruulum, Ludouicum quoque dictum, eâ tamen, aetate, quae cum gerendis rebus impar esset, Patrui tutelâ, hominis Ethnici, et Christianis perinsensi, Iaponiae legibus regenda esset. Hic totam vim potestaris ad vexandos Christi cultores conferens, plerisque ipsorum necessitatem intulit alio migrandi. Plurimi Nangazaquium, alij alio fugerunt. Pauci ibidem in aerumna, et miseria, cum laude inuictae constantiae durarunt. Mors Ludouici anno millesimo quingentesimo septuagesimo nono contigit. Christianorum vexatio, et fuga, in annum sequentem cadit. Hoc in quo versamur, saeculi octogesimo primo, Araquius Rex Bomi Anzuquiamae in comitatu Nobunangae, vt retulimus, Christi fidem amplexus, paucis post baptismum diebus est mortuus. Multi exhuius Regis cognatione, ac familia magnum Christianae Religionis desiderium praeferebant, quod eius interitu refrixit: Ethnicis quibusdam eos admonentibus, ipsos quoque si Christiani fierent, statim morituros, irâ Camium, et Fotoquiorum, 393 Mors Antonij Dynastae Christiani. quos numen suum vindicasse, maturato Regis in ipsos impij fato, mentiebantur. Firandi sub finem huius anni Antonius eius Ecclesiae lumen, et Columen felicem sibi, Christianis praesidio tanto destitutis, luctuosum, vitae finem inuenit. Vnus e nostris pie morienti adfuit. Exequias quidquid ibi Christianorum erat, non concursu magis, quam veris lacrymis honestauit. Nangazaquii in Regno Omurae, ciuilis, et Ecclesiastica pax acerbe casu turbata est. Lusitanus quidam ante triennium in eo portu Iaponium hominem non ignobilem 394 Rixa funesta Nangazaquij inter Lu sitanum, et Iaponium Christianos. occiderat. Hunc filius occisi Christianus, forte in via repertum, aliquot pugionis ictibus percussit. Mox aufugientem cruentus Lusitanus ense stricto sequitur, et intra limen templi nostri progressum, non vna mucronis punctione transfixit. Vterque debilitatus vulneribus ad suos portati, paulo post procurati Sacramentis, et condonata inuicem noxâ, decesserunt. Motus inde ingens factus: nationibus certatim ambabus ad suorum vltionem arma, et iras, exerentibus. Lusitani, quod haud pares se numero sentirent, in Asylum templi confugerunt. Visitator, qui praesens forte adfuit, illis admissis, ad maiorem securitatem ostia occlusit. Adest statim post Iaponiorum armata multitudo, pandi portas, et dedi sibi mactandos Lusitanos seditiose flagitans. Furentes vix multis sermonibus leniuit Valignanus, et domum remisit. Postridie tumultu refrigerato, loci primarios accersit Visitator. Christiani omnes erant. Ostendit quam inconsulte fecerint, qui rixae priuatae duorum, publicam oppidi 395 Ius Asyli Christianis Ecclesijs defensum. totius autoritatem implicuerint. Quam impie, qui domum Dei, quantum in ipsis fuit, hospitum innocentum caede nefariâ polluerint. Addit se se Dei Templum apud homines, qui id tam vile ducerent, amplius esse non passurum Euersurum igitur Sacram aedem, et alio cum suis migraturum. Nec loca, Dei beneficio, in Iaponia defore, vbi Christianis mysterijs Sanctitas sua constaret. His dictis eâdem horâ discedens, Arimam se contult. Nostrorum paucos quasi mox templo destructo, et ipsos abituros, interim reliquit; re vera illices, et interpretes speratae Ciuium Poenitenciae futuros: et spes ad votum processit. Magnus vulgo dolor increbescere. Fingebat sibi quisque quam tritstis esset species Nangazachij futura, vbi et Lusitanorum frequentia defluxisset, et Patrum absentiâ Sacra cessarent. Consternatio postridie aucta, cum templum ex more petentibus, spoliatae arae, nudatique pictis tabulis atque omni ornamento postes apparuere. Ergo frequens populus ad Patres reliquos, de industria solicitudinem itineri se accingentium, et cuncta conuasantium ostentantes, 396 Nangazaquiensium poenitentia. supplex de genibus accidens, rogat. Ignoscant errori, et Patri Visitatori nuncient, se ad quodcumque praescriberet, culpae piaculum paratos esse. Eodem tempore in consilium primores coeunt, et occisi Iaponij propinquos, quos tumultus causam fuisse constabat, vniuersos cum filijs, et vxoribus oppido eijciunt. Tum legatos ad Visitatorem mittunt Arimam, qui eum magnopere orarent, vt Christi misericordiae memor, Peccatoribus scelus suum detestantibus parceret. Se se poenam quamcumque imposuisset libenter exhausturos. Quare suis scriberet, vt consuetam plebi Sacrificiorum, et Sacramentorum copiam facerent. Respondit Visitator, maius eorum crimen esse, quam vt tam facile, ac tam cito expiari posset. Poscerent Deum veniam, et dignos Poenitentiae fructus facerent. Se in tempore Nangasachium venturum, vt praesens statueret, ecquid digni essent, quibus antiquus Sacrorum vsus redderetur. Post quindecim hinc dies reuersus Visitator, supplicationem populi totius frequentissimam instituit. Per Vicos oppidi omnes, supplex cum pijs cantibus, et obsecrationibus pompa processit. Mox coacta concione, ipse Visitator de reuerentia Christianis templis debita disseruit. Adiungens antiquo Ecclesiastico vsu ius illis Asyli esse, nec posse in ea confugientes, quamuis alioqui noxios, 397 Iuramentum publicum de immunitate Ecclesiarum tuenda. vllâ molestiâ vexari. Id ius sacrilegâ immanitate nuper violatum, velle se Sacramento cunctorum publico restitui. Sine cunctatione iurant omnes: se priuilegia, et immunitates sacri templi, non modo non imminuturos ipsos, sed proprij etiam capitis periculo defensuros. Inde purgato legitimis ritibus, ob fusum in eo sanguinem, Templo, Sacrum Visitator ritu solemni celebrauit. Palamque denunciauit: ignoscere se omnibus quos praeteriti tumuitus coliscientia, vel participatio vlla contingeret. Etiam propinquis Iaponij defuncti, quos exilio reuocari postulauit. Breui reuersi iuramentum hi quoque tuendae locorum Sacrorum immunitatis Solemne conceperunt. Sic redijt pax rebus: et aliquanto etiam ardentior, quam antea in studio religionis, et virtutis omnis feruor ibi obseruarus est, Deo bonum e malo, vt plerumque solet eliciente.

In Brasiliam e Iaponia transeuntes, obiter relegemus vestigia pio cruore signata Iaponij Christiani, naufragio in portum mirâ Dei misericordiâ delati. Huic excluso prima felicitate baptismalis innocentiae tuendae, secunda generosae, ac felicis poenitentiae contigit, hunc fere in modum. Adolescens Christiauus natione Iapon in Fundanum Maurorum Regnum patriae, ac seruitutis, qua dura premebatur, taedio profectus, ibi consuetudine Indigenarum ad impium 398 Apostasia morte emen data. Mahometis cultum palam defecerat. Hinc sua illum acriter conscientiâ pungente, cum forte appulisset Lusitanorum nauis, piper, cuius ibi copia est, coemptura, Nauarchum conuenit, et per Christi nomen rogat, vt se Christianorum terris reddat, apostasiae suae poenitentem. Annuente, vt par erat, Lusitano, res in Regis Fundani notitiam venit, qui suorum instinctu Cacicorum (sic superstitionis Mahometicae Magistros vocant) triginta Lusitanos Mercatores in Regno suo negotiantes in custodiam abripi, mercium quoque ad Lusitanos pertinentium quantum repertum est (id pretium aureorum quadraginta millium aequabat) capi, ac seponi iussit. Tum missis ad Nauarchum Nuncijs mandauit, iuuenem transfugam redderet. Alias se iure suo vsurum. Nauarchus consilio cum Lusitanis caeteris habito, nefariam supplicis proditionem auersatus, fortiter respondit. Quare in summo periculo Lusitana ibi res erat. Quo Iuuenis Iapon intellecto, negat se passurum sua causa tantum damni Lusitanos facere. Ipsum ad Regem iturum, et coram eo confessurum Christum. Nec segnius quam profitebatur, fecit. Interroganti Regi; cur Mahometem reliquisset? quia, inquit, Christianus sum, et iuuante Christo vsque ad vltimum spiritum, ero. Ad hanc vocem pugnis, et calcibus adstantium, ac mox fustibus, dire contusus, cum in proposito perstaret, Tyranni iussu, ferreo vnco crudelissime transfigitur: ex quo alte pendens, Symbolum Apostolicum iterans, et IESV, ac MARIAE nomina inuocans, beatum spiritum Deo reddidit.

In Brasilia Princeps Prouinciae Collegium Baiense, in Vrbe situm, Baia omnium Sanctorum, nominata, multiplicem hoc anno messem, sed magno sudore, collegit. Foeda et atrox pestilentia littoralem eius tractus oram, incolis antea saris frequentem, strage ingenti desolauit. Coaceruabantur passim 399 In Brasilia peste affecti nostrorum caritate recreati. cadauera: nec funeribus sufficiebat libitina. Sexcenti modico in Pago biduo numerati sunt mortui. Sex e nostris Sacerdotes, cum Socijs totidem, ad tantae calamitatis aliquod solarium qua possent circumferendum, missi, legebant nauiculis eius sinus oram, cum graui periculo, quod Typhones horribiles mare commouerant. Ita in pagos lue afflictos, bini diuisis inter se partibus, exscensum faciebant. Corporibus, et praesertim animis, adhibebatur cura, prouentu maximo, quod terror ingruentium Dei flagellorum, etiam alioqui peruicaces, ad docilitatem praeparauerat. 400 Mille trecenti baptizati. Mille trecenti Ecclesiae per baptismum aggregati, bis mille quingentae iam Christianorum exceptae confessiones, quorum plerique, vel nunquam in vita, vel solum ante annos triginta, vel quadraginta, crimina per poenitentiam expiauerant. Laboris, et periculi plenissima, nec fructus expers, suscepta indidem peregrinatio est a duobus nostrorum, in Montem Rarim. Distat is a mari atque a commercio longius, greges feros, et culturae omnis expertes numerosae nationis alens. Huic Genti diuinitus, vt apparet, iniecta cupido fuerat mutandarum sedium, et ad opportuniora consuetudini, ac cultui nostrorum loca deductâ coloniâ migrandi. Obstabat finitima natio per cuius terras necessarium iter erat, praefracte, ac minaciter transitum negans. Huic explicandae difficultati Rarienses, indidem auxilium sperarunt, vnde caetera bona disciplinae atque institutionis petere cogitabant. Alleant ad Nostros Baienses certum hominem, nomine ipsorum rogaturum, ne Patres pro sua apud eas gentes autoritate, agere cum istis viam intercludentibus grauarentur, 401 Peregrinatio laborio sa in Mon tem Rarim deterrereque ipsos ab innoxij per ipsorum regionem transitus facultate, inermibus et supplicibus contumaciter negandâ. Annuunt nostri; e que suis Sacerdotem vnum cum laico adiutore mittunt. Incredibile dictu est quantum his aerumnae exhauriendum in ista functione fuerit. Vastae interiacent, et praeterquam omni vitae subsidio vacuae, etiam inuijs horrentes rupibus, ac saltibus, latisque identidem, ac profundis abruptae amnibus, feris praeterea belluis, et Draconibus, passim infestae regiones. Nulla viatoribus diuersoria, nec alia victus ratio, quam ex forte obuijs feris aut auibus, si quam obiter praedam venatione, vel aucupio facere possent. Bestiarum porro volucrumque 402 Serpentibus vesci egestas subigit. tam rarus occursus est, vt plerumque venenatos serpentcs, quos in se irruentes occiderint, igne purgatos in cibum vertant, et suis periculis vescantur, innoxio ijs in locis annonae genere. His impar laboribus laicus adiutor morbo difficili tentatus, apud Barbaros ignotae linguae, sed nutibus, et officijs beneuolentiam testantes, relinquendus fuit, a quibus cum fide, pro copiâ, curatus Deo iuuante conualuit. Pater, et cursum institutum tenuit, et cum Hostibus Rariensium, quod cupierant, transegit. Iamque transitu parato in procinctu itineris gens erat, cum eo animaduerso Hibrides, quos ibi Mamalucos vocant, Vafra Gens, mixtis olim Lusitanorum, et Indigenarum nata connubijs, cui Rariensium simplicitas cuiuis opportuna fraudi, quaestui solet esse, intelligens ijs alio digressis suam sibi praedam perituram, mittunt e suis versutissimum quemque, qui specie miserandi vltro in seruitutem (vt mentiebantur) calamitosissimam ruentes, profectionis consilium discuterent. Fucum fecit rudibus astutia. Plerique propositum designatae viae damnant. Ducenti tantum in sententia constantes, Patrem in vicinos Vrbi Baiae secuti Pagos, ibi mense tandem Iulio humaniter excepti, vitaeque subsidijs, et quod est potius, salutis aeternae mysterijs, instructi sunt.

In Collegijs quoque Pernambucensi, et Fluminis Ianuarij, res bene, ac feliciter a nostris gestae. Vti et in quinque caeteris Residentijs, quae hanc Prouinciam absoluunt. In earum vltima inter Ilheares, Australes Populos Lusitanorum foederatos, positâ, sex e nostris numerante, notabile hoc anno fuit praesens 403 S. Georgij Patrocinium in Christianos. patrocinium, quod in crebris offensionibus belli experta est ea Gens, inuocato Sancto Georgio Martyre, cuius e Sacris reliquijs os vnum Roma missum a Generali Societatis, in eas nuper oras peruenerat. Sunt Ilhearibus finitimi, ijdemque hostes immanissimi, Aymures, infandae crudelitatis natio, quos aiunt puerorum viuentium discerpta membra solitos mandere. Ac (quod horribile, vel cogitatu est) e scissis vteris mulierum teneros rapere foetus, quos mox veru transfixos, et ad ignem assos, velut primae saliuae ferculum, vorent. Cum ijs monstris, ac portentis Ilheares, Lusitanis auxliaribus, aliquot iam annis peiori semper sua fortuna bellauerant. Vulgata illic Religione S. Georgij, conuersa sors rerum, et praelijs aliquot secundis ita repressi sunt Aymures, vt in multos annos quieturi videantur.

De rebus Prouinciarum Mexicanae, et Peruuianae, omissa primum praecedenti Mexicum. annali supplenda sunt, tum huius anni propria reddenda. Ineunte anno 1580. Visitator Prouinciae Peruuiae quartum iam annum Plaza, in Mexicanam, eodem ibi munere functurus, transijt. Eunti Guaxacanum primo Collegium occurrit, quo et Angelopolitano, eadem itineris opportunitate, lustrato, Maio tandem mense in Vrbem Prouinciae primariam Mexicum venit. Adfuit deinde redux ab Europa Petrus Diazius, literas ab Vrbe ferens Generalis Euerardi, quibus Pronincialis Nouae Hispaniae, quam Visitaturus aduenerat Plaza, declarabatur. 404 Nouus Prouincialis no uae Hispaniae Die S. Martini nouae Praefecturae possessionem inijt. Tum Rectores ex literis Roma missis, imposuit Collegijs, Mexicano Petrum Diazium, Mechoaquano Didacum Lopium, Angelopolitano Petrum Moralem, Guaxacano Franciscum Vaezium. Iam et in Vrbe Verae Crucis Societatis sedes erat; vbi Patres Guillenus, et Ioannes Rogerius, cum Francisco Villaregali, morabantur. Altera inchoata est ad Indigenarum culturam in Texotzotlano oppido, quinque 405 Labor nostrorum in linguis perdiscendis. ab Vrbe Mexico leucis, vt possent Socij facilius linguas ediscere, Othomiensem, quae propria est Archiepiscopatus Mexicani, ac Mexicanam, quae patet latius, et toti Nouae Hispaniae Regno communis est. Vtriusque idiomatis eo in oppido celebris est vsus. Quare opportunum visum est domicilium Gymnasio nostrorum linguis hisce studentium. Ad eam culturae animorum necessariam meditationem octo ibi Sacerdotes, tres scholastici e Societate collocati, Praefecto cunctis Alfonso Ruizio.

Anno insequenti, qui hic noster est 1581. in hac eadem Mexicana Prouincia, nec fidei Praedicationi ad Infideles, nec adhortationibus ad Christianos, nec literarijs ad Iuuentutem Scholis fructus, ac successus defuit, quantus fere potuit optari. Erat aliquot iam annis, Pascuari (quod Mechoacanae Prouinciae oppidum est) Domus erecta nostrorum, consuetis Societatis Ministerijs vtiliter insistens, Hoc anno Episcopali sede, Pascuari, aliud in oppidum, cui Vallisoleto 406 Pascuarienasi sedes translata. nomen factum est, translatâ, nostri quoque migrantem Antistitem sibi sequendum putarunt. Pascuarensibus tamen concessi e nostris aliqui, quorum opera Nosocomium in vsum pauperum erectum, magnam ijs, nec inutilem animarum profectibus, gratiam parauit apud Gentem inopem, eius auxilij ex aequo fere cupidam, et indigam. Prouinciam Peruuiam solus regere caepit discessu Ioannis Plazae Visitatoris, Iosephus a Costa Prouincialis, vir multarum, et virtutum, et Artium, idemque Magistratibus cum Ecclesiae tum Reipublicae carus in paucis, iudicijque in gubernandi ratione non parum a Plaza differentis. Erat enim 407 Plazae cum Acosta comparatio. austerior, et veluti scrupulosior Plaza, Constitutionum, et Institutorum Societatis seuere tenax, Indulgentior Acosta, et summatum gratiâ paulo plus nitens quam religiosi regiminis simplicitas tranquillitasque requireret. Ergo is solebat obstantes suis placitis in consultatione Domestica Patrum sensus, eluctari interpositione autoritatis Sacrorum Quaesitorum Fidei, quorum iudieijs suas facile cogitationes approbabat. Adeoque ipso conscio Ludouici Lopij delatio ad Sacrae Inquisitionis Tribunal, ex eaque secuta eius comprehensio, custodiaque, contigisse putabatur; sperante videlicet, sic appariturum, quam expediret eius Prouinciae liberas sibi habenas, et a Visitatoris quasi cuiusdam impositi Paedagogi, arbitrio expeditas tradi, qui pro gratia apud Sacros Qaesitores, et Proregem magnâ, eiusmodi exempla ne extarent facile cauturus videretur. Hanc tamen, vel eius, vel illi fauentium, spem euentus haud vsquequaque comprobauit. Nam post Plazae discessum, Potozij Alfonsus Vaena noster, inter concionandum parum cautus cum pronunciasset; non licere metalla ex Indigenis emere, occasionem praebuit turbarum, statim ab alio Praedicatore concione in contrarium habita. 408 Ludouici Lo pij, et Petri Fontij carce ratio. Itaque gliscente dissidio, Prorex Vaenam iussit Limam acciri. Sub idem tempus Petrus Michael Fontius, qui Panamae ministeria Societatis exercebat, Limam vinctus Sacrorum iussu Quaesitorum ducitur, ob veteres quasdam suspiciones, et Ludouico Lopio, decimum illic iam mensem custodia detento, Carceris Socius additur. Quibus rebus pronum cogitatu est, quam multi quamque varij feruerent in populo sermones. His Patres, vti, et domesticis incommodis suspicionum, et dissensionum, non parum consternabantur; quoque magis deerant humana solatia, eo intensius diuina praesidia captabant: non modo studio, et contentione maiori priuata religionis officia, quotidianis sacris, et orationibus, frequentando; sed etiam in ministeria salutis animarum se se laboriosius, et constantius impendendo. Cuius diligentiae specimen praesertim vulgo probatum dabant Patres Stationis Iuliensis, cui Didacus Martinius praeerat, Apostolicis circumquaque Missionibus 409 Barzanae, et aliorum Patrum zelus animarum laudatus. ingentes quotidie Sacrarum frugum manipulos metentes. Eo quoque in generecelebris erat fama Barzanae Nostri, quem vox populi Apostoli nuncupatione dignabatur. Caeterum propitia Dei bonitas suis ad tempus laborantibus maturam parauerat consolationem. P. Balthasar Pinna Moderator tunc Collegij Limensis, e Congregatione Prouinciali anno 1577. Cusqui celebratâ, missus Romam procurator, eo feliciter appulerat, et Euerardum tunc Praepositum Generalem, per otium de omnibus docuerat. Ijs ille perspectis, leuandum Acostam curâ prouinciae censuit: eique Balthasarem Aluarem, celebrem illum per Hispaniam famâ virtutis Patrem, successorem designauerat, quae tamen res, impedimentis alibi 410 Balt. Pinna Prouincialis declaratus. narraris, exitu caruit. Ipse igitur Pinna Prouincialis declaratus est. Eique multae ad varios Prouinciae Patres literae datae sunt, remedia malorum, et solatia non dubia ferentes. Verum incommode accidit, vt longas Pinna moras, dum nauigationis opportunitatem opperitur, in veteri Hispania traheret. Interimque Generalis Euerardus ex hac vita migraret. Sed impetrata a Gregorio Pontifice potestas est, vt suum istud munus Pinna rite in Peruuia posset incipere, etiamsi durante interregno perueniret illuc. Perlatus eo tandem hoc anno est, nondum ibi audita Claudij creatione, Viginti secum praestantes omnis generis operarios e Societate In nouam Hispaniam cum viginti socijs perue nit. ducens, quorum plurimi Collegijs, quidam etiam Prouincijs ordinaria potestate gubernandis, prudentiam, et religionem probauerant. Hinc noua facies rebus fuit. Detersae lacrymae, discussae caligines, rumores quin etiam de Societate sinistri euanuerunt. Lux quaedam noua cunctis, et veluti post rigidam hyemem venia temperies (nam commodum mense Maio Pinnae Prouincialatus caepit) oboriri visa est. 411 Lopius, et Fontius honorifice a sa cris Quaesito ribus libera ti. Vaenna quem Potosio euocatum vidimus, probatâ innocentiâ, honorifice dimissus, Panamam ad consueta ossicia concessit. Nec multo post Sacri Quaesitores causis Lopij, ac Fontij mature cognitis, clarum virtutis eorum, et inculpatae Doctrinae, ac famae, testimonium dederunt, vtroque cum magna dignitate Societatis, libero dimisso. Permansit in Prouincia, deposito Magistratu Iosephus Acosta, et Concionibus, lectionibus, scribendis edendisque libris, tum prudenti, et grata conuersatione cum Magnatibus, summum ad Dei gloriam profectumque animorum momentum attulit. Quoad, vt in loco dicetur, a nouo Generali reuocatus in Europam est. Inter alia, quae multa nouus Prouincialis Româ tulit, fuit Admissio legitima Collegij Limensis. Id iam tum anno vt ibi notatum est, saeculi huius 412 Verus Nata lis Collegij Limensis. octauo supra sexagesimum fundari habitarique caeptum, nullis hucusque satis certis conditionibus, ac facultatibus steterat. Verus eius, et proprius Natalis in hunc annum congruit, quo Balthasar Pinna, qui illud antea Prorector gubernabat, nunc Prouincialis rite acceptâ potestate, illud in censum Collegiorum Societatis, quam optimo iure retulit. Dotarunt nouam domum reditibus annuis ad alimenta operariorum, et Scholasticorum sufficientibus, duo paria Coniugum, nobilitate Fundatorum eius nomina et merita. virtuteque illustria, Ioannes Martinez Rencifus, cum vxore Barbara Ramirez de Carthagena, et Didacus de Porras Sagredus coniuxque ipsius Anna de Sandobal, ambo indidem ciues, quorum priores tres magnam partem bonorum, Anna totum suum ex asse Patrimonium, Societati dederunt. His fundatorum honores suo merito decreti. Sed quod processu temporis pretijs rerum exc rescentibus, et numero nostrorum aucto (nam quod esset illud vnum Seminarium Prouinciae, Scholarium haud minus triginta ibi ordinarie necesse erat educari) coacti Patres sunt admitere in partem fundationis, opportune oblatum vberis prouentus praedium, Quod Hernandus Anicama Indus Christianus Nobilis, Cacicus Vrbis Ycae (id dignitatis in ijs Gentibus conspicuae nomen est) testamento legauit. Inchoatum hoc quoque anno est Chuquiauense Collegium, cuius hae sunt origines. Nostri Apostolicis Missionibus vniuersam Peruuiam concursantes, in Ciuitatem Chuquiauum, illis locis non ignobilem, aliquoties venerant, omnia igne illo quem 413 Chusquiauensis Collegij origines. Christus in terras e Coelo detulit, inflammantes. Exarserunt ijs flammis animi multorum in studium excellens Christianae sanctimoniae. In his Eques Nobilis Ioannes de Ribas, lectissimam in matrimonio Matronam habens, cum ea pari ardore correpta constituit, spebus humanis abdicatis, ad coelestis vitae meditationem se conferre. Mulier ex dotalibus bonis coenobium instituit sanctimonialium in vrbe Limâ, vbi ipsa primo Religionem professa, multarum imitationem traxit. Vir Domi suae residens, magnam patrimonij partem impendit fundando Societatis Collegio, non maiori sui animi fructu, quam solatio, ac gaudio Ciuitatis vniuersae, quae ex obiter, et per interualla gustatis officijs nostrorum, quid ex ijs stata commoratione semper praesentibus sperari posset, intelligebat. Per hunc modum instituta noua familia quotidianum hospitem habuit illum ipsum, a quo erecta est. Egregium erat spectaculum boni equitis, totos dies pijs inter nostros colloquijs, et Sanctis exercitijs transigentis; et ea videlicet consolatione, quam ex laudatis eius moribus, et insigni profectu Patres hauriebant, largitionum beneficia cumulantis.

Haec Collegia veterum Christianorum, tam peregre in eas partes profectorum, quam natorum illic, causâ instituta sunt. Aliud hoc ipso anno conditum in 414 Collegium in Vrbe Pacis hoc anno erectum. gratiam proprie Indorum Christum adhuc ignorantium; quorum ad fidem adducendorum dum omnes rationes Patres exquirunt, animaduerterunt praecipui ad id momenti videri fore, si certa sedes Societati esset in vrbe a Pace habente nomen eo loco posita vnde facilis in subiectas vndique infidelium regiones excursus pateat. Erectum hic igitur subsidijs piorum domicilium est nostrorum ferme viginti recipiendorum capax, vbi se operarij Euangelici ad Missiones ituri colligerent, ac pararent, quo se reciperent fessi, sibique vacarent, ac quietae meditationis delicias, nouis ad alios labores viribus quaerendis, ex interuallo regustarent. AEdificium hoc anno caeptum nonnisi lentis multorum annorum progressibus ad fastigium denique profecit. Tres interim e nostris Sacerdotes, cum Socijs totidem, cum alia pro instituto Societatis ministeria curabant, tum Ludo literario aperto pueros erudiebant. His consilijs atque principijs Collegium Pacense postea plenum, et illis Gentibus plusquam pro nominis Augurio paciferum ac salutare processit.

HISTORIAE SOCIETATIS IESV PARTIS QVINTAE TOMVS PRIOR Liber Secundus.

INITIO anni, Hispanicarum maxime Prouinciarum postulatu, decreuit Claudius Generalis Societatem per Europam 1 Prouinciae praesertim Hispaniecae visitationem Generalis postulant. late sparsam inuisere. Id quidam primariorum in Prouincijs Patrum vehementer olim ab Euerardo quoque contenderant. Quippe ingens, aiebant, solatim inferioribus suum Praepositum cernere, ingens Praeposito ipsi ad res recte temperandas subsidium fore, hominum sibi creditorum mores, viresque habere perspectas, vnde iusta graduum distributio fieret, et administrorum lectio idoneorum: denique cum alia aliae postulent nationes, experimento, vsuque condiscendum, quae quibus locis disciplinae ratio pro instituti, ac legum vniuersarum modo, habenda sit; neque haec, nisi 2 Ad eam se Claudius ac cingit. oculorum fides accedat, satis posse vnquam auditione cognosci. Has ob causas Claudius, vti se penitus suorum vtilitati deuouerat, ita ad arripiendum primo vere iter accinxit, recta perrecturus in Lusitaniam, vbi tum Philippus agebat Rex; et inde in caeteras Hispaniae Prouincias: tum deinceps in Galliam, Belgium, Germaniam, ac Poloniam, excursurus. Iam lecti viae comites, ac viatorium instrumentum paratum, designatusque, qui Romae subsisteret, Generalis Vicarius Laurentius Magius: a Pontifice quoque abeundi commeatus acceptus. 3 Profectio dilata primum necessarijs causis. Deinde omisia. Sed cum iter per Galliam Haeretici infestum haberent, dum opportuna expectatur mari traiectio, dilata primum a Vere in Autumnum profectio est, ad vltimum omnino praetermissa. Nam, vt deinceps ex Annalium horum cursu patebit, aliae super alias inciderunt causae grauissimae, quae Romanam stationem nunquam ab eo deseri permisere. Et saue si res subtilius perpendatur, raro incidet causa, quae ad Societatem visendam Româ debeat Praepositum, Generalem abstrahere. Nam vt omittantur 4 Rationes, quae visitationi Generalis obstant. itinerum difficultates, omittantur pericula, in quae sine grauissima causâ, et maximi emolumenti certâ spe, supremum Ordinis caput nullo modo conijci decet: omittantur, quae vniuerso Ordini (si quid humanitus Generali peregre eueniret) impenderent, non inutilium modo impendiorum, laborumque, sed etiam dissidiorum in nouis Comitijs, tempestatumque pericula, Quaero num tora sit lustranda Generali Praeposito familia sua, an solum pars? Non sane quisquam dixerit totam. Nam et 5 Prima, quod fieri ab vno nequeat vni uersi ordinis lustratio. ad Indorum Prouincias, nouumque Mundum, ab Europa immensis Oceani abiunctum spatiis, multorum errore annorum, per procellarum, ac fluctuum arbitria, relegandus esset: et id esset Praepositi munus, vagari per maria, ac terras omnes, speculari multa, nil gerere: hoc demum esset fieri Generalem, damnari totius orbis terrarum exilio. Quod si non vniuersus est illi circumeundus Ordo: cur haec potius pars sit adeunda, quam illa, non erit in facili expedire. Nam, remotissima quaeque solent curâ maxime indigere. Quae vero praeteritur, eius res, hominesque incogniti erunt, et administratio coeca, ijsque difficultatibus impedita omnibus, quascumque excogitare queas in ea parte quam adeundam 6 Et si quae pars omittatur, inaequalitas conditionis querelarum habet semen. omnino contendas. Sed fac in Indijs, vt tam longe sepositis, quia nequeant corrigi, toleranda incommoda; Europaearum certe Prouinciarum cur has potius, quam illas spectatum eat? Id si beneficium est, nulla se potissimum praetermitti aequo animo feret: si poena, nulla facile sustinebit potissimum se se damnari. Ad omnes igitur cursum cogetur intendere. Qui vero: tum finis fiet peregrinandi? Dum cognitio illum Prouinciae vnius tenet, quantum reliquae interim laborabunt? Nam administrare eas per se se non poterit. 7 Generalis praecipua cura vniuersi corporis pro uidentiam spectat. Qui enim literae commearent ab angulis terrarum ad angulos? Quippe in incertum semper darentur: sero plerumque afferrentur: saepe interciderent. Vbi praeterea apud eum, et consiliariorum, et adiutorum idonea copia, nisi circumducere agmen velit? Ergo per Vicarios cuncta erunt gerenda; eoque fiet, vt dum cunctis Prouincijs Generalis Praepositus impertitur, omnibus adimatur? 8 Motus inde in Prouincijs futuri publicae paci minus vtiles. Quam vero multa vbique pendebunt ex Generalis expectatione tanquam in interregno suspensa? Quantum in multis ciebit motum nouarum, rerum spes ad eius aduenrum? Homines enim sumus, ac saepe meliorum, desperatione praesenti sumus statu contenti. Quod si spes animum pupugerit, quieta turbantur. Quid tum postea? num Prouinciae, quam ille recognoscat, tantum vnquam accedet commodi, quod incommodis caeterarum praeponderet, 9 Periculum errandi. emendumque sit tanto? Plurimum oculis, vt aequum est, tribuamus; tamen, si Praesides a Generali cum sapientissimorum consilio lecti, fallantur, quorum assidua est inter paucos, et notissimos, vita quis tutum praestabit ab errore Praepositum ipsum? Quid coram per se amplius faciet, quam si cum potestate 10 Commoda gubernationis per literas. hominem mittat, cui credat aeque, ac sibi? Habet quoque cognitio accepta per literas commoda sua: Epistola, vt aiunt, non erubescit: scribitur accurate: in memoriae subsidium conseruatur. Super haec, cum vna in Prouincia recte cognorit Praepositus, recte composuerit omnia, num ad alias dum perget, hoc eodem, quo reliquit loco immota perstabunt? Fluunt humanae res, hominum mores mutantur, homines ipsi morte dilabuntur, alijque perpetuo quodam 11 Vita Generalis pericli tans in itineribus. flumine, noui, ignotique succedunt. Itaque statim eodem redeundum est, vt ab Generali absente pendendum sit. Quid si statim Generalis ipse rapiatur, vbi Societatem coepit nosse? (quod plane persaepe in tot aerumnis, tamque longis discursibus, aetate eius, vt plurimum grauiore, necesse est euenire) non ne rudis sufficietur? Consideretur ex altera parte, quantas in vno eodemque 12 Vtilitates quas Societas percipit ex fixa Romae commoratione Generalis. loco, hoc est sancta in Vrbe, fixa Praepositi sedes opportunitates habeat. Ad eum vndique, tanquam ad notum, certumque portum, perfugium est. Inde ipse cordis instar in membra vigorem diuidit, atque diffundit; et quodammodo ad supremi exemplum motoris, fixus, ac stabilis sibi subiectorum motus ciet, ac temperat, nullis implicitus peregrinationibus, quae maximam trahunt, et temporis partem, et virium, nullis per nouas Ciuitates officijs, vel excipiendis, vel referendis distractus, totus in totius sui coetus tutelam vacat, totus excubat. Tanquam e specula circumspiciens, lustransque animo partes omnes, et vndique rerum statum, ac negotia, et labores accipiens, conferensque inter se initia, progressiones, exitus, incredibile dictu est, quanto plus necessariae ei loco prudentiae colligat, quam si Collegiolorum scrutandis coenaculis, culinisque 13 Assistentium vsus. distineretur. Hic praesto assidue sunt e diuersis lecti Nationibus Assistentes, atque consiliarij, quibus cum nec locorum, nec hominum notitia? vel quae tantum laudatur, vsu oculisque percepta, desit, abunde quicquid in illo possit desiderari, suppletur. Cum his statas habet consultationes, vnde mature, ordine, sapienterque res transiguntur. Quanti illud est, tum ad alias opportunitates, tum vt sicubi (quod tam vasto in corpore, seculoque tam improbo rarum esse non potest) membrum quodpiam laboret, auxilium, aut certe solatium paratum sit apud Summum Pontificem, a quo tantum Societas pendet, adesse 14 Exemplum S. Fundatoris. Praepositum? Haec ita cum sint, apparet diuino consilio Romam Societatis Praesidi sedem S. Inatium designasse. Neque vero inde ille vnquam, nisi perpaucis diebus, abesse sibi permilit: verum ad visenda domicilia, ad vulgandas Constitutiones, et ad primam in totum corpus, in quo inaestimabile momentum inerat, inducendam proprij generis formam, alios dimisit: non ratus tanti suam ab vrbe absentiam: qui tamen si id e diuino existimasset obsequio, vel 15 Quem in hoc vt alijs Lainius, et B. Borgia imitati sunt. pedibus, non in Germaniam modo, siue in Hispaniam, sed vsque ad vltimos indos, haud dubie perrexisset. Neque post Beatum Patrem, siue Lainius, siue Borgia, visendae gratia Societatis, sed ad negotia publica duntaxat, Summi Pontificis iussu, Roma exierunt. Quorum tamen peregrinatio, quamuis ea tempestate nec admodum numerosa fatigaret Societas, et primus vigeret feruor, haud sine magno stetit incommodo rerum agendarum ac dometicae disciplinae. In Borgia vero etiam patuit, quam timendum imbecillitati humanae, atque parcendum sit: qui post longissimum morbum ex viae contractum laboribus, tandem etiam decessit; vt multo ante Societas, quam natura ferret, orbata eo sit, et multo ante quam orbaretur, caruerit. Superuacaneum hîc est humanae gentis ritus proferre. Constat tamen apud omnes Nationes, quae plurimum habent humanitatis, quod in Apicularum quoque notant Republica, minime vagos esse, qui rerum potiuntur. Nec inscitum est eius factum Plut. in Alexandro. sapientis, qui docturus quemadmodum vastum Regnum contineri in officio posset abiecto in solum corio, persultansque extrema, cum totum sic circumisset, 16 Sensus communis sapientum de vtilitate constituendi capitis Reip. in fixo loco. vt dum vnam premit partem, altera attolleretur, tandem in medio constitit, omnesque ex aequo pressit, atque composuit. Significans ex Regis discursu fieri, vt vnam dum adit plagam, altera turbaretur: si sedem in medio figeret, omnes pariter quieturas. Verum quicquid aliae, seu postulent, seu patiantur Respublicae, huius quidem Ordinis ea descriptio est, tantusque partium singularum ab capite nexus, tam rerum suspensa ab Generalis Praepositi nutu administratio, 17 Quae ratio in Societate magis valet. vt si vel spargatur potestas in multos, inque vicarios diuidatur, vel non certa ipse regione confideat, ipsa rerum summa periclitetur. Quae cum in re sint, tanti tamen Claudius solatium aestimabat ipsius conspectum exoptantium Prouinciarum, praesertim cum tota Societate tranquillitas esset, et Romani Pontificis ea benignitas, vt non multum ex praesentia Generalis penderet; et ipse per aetatem, ac vires, ferendae peregrinationi sufficiens, vt se dare, et 18 Impedimenta destinatae profectionis in labores, et in pericula plane decretum haberet: nec nisi intercurrentibus deinceps negocijs grauibus, praesertim Liuoniae, ac Transyluaniae, itemquo Angliae, ac Scotiae, ab incoepto destiterit, magno certe boni publici lucro. Diuina quidem voluntas, vel inde intelligi potuit: quod Triremis, quam multi hortabantur, vt vere primo conscenderet, in eo ipso cursu incidit in Piratas, et capta est. Multa is tamen adiecit, variaque subsidia, per quae certius, et rerum statum absentium, et personarum, siue ad gubernationem, aliaque munera, siue ad varias Societatis classes idonearum, vires, facultatemque cognosceret; vt facile inuenire non sit, quo vltra progredi humana cura, ac sedulitas 19 Primus lapis in fundamenta Romani Collegij mis sus. queat. Ad tertium Idus Ianuarij primus in fundamentis Romani Collegij, a Philippo Boncompagno Cardinali S. Sixti, positus est, lapis cum titulo, A Gregorio Pontifice id Collegium ad omnes nationes optimis disciplinis erudiendas extrui. Iamque surgebat opus quale putabatur religiosam decere modestiam, rude ac simplex, cum id spectatum e Vaticano aduectus Pontifex, 20 Liberalitas Pontificis. euerti continuo iussit, nouumque magnificum de integro excitari, dignum Romano Pontifice, Gentiumque communi Gymnasio: ita lateritium, tyburtino substructum lapide, repositum est. Nec placuit Pontifici Gregorianum appellari Collegium, quanquam insignia sua gentilitia non solum in fronte passus est assigi, sed etiam egregio sculpta artificio e marmore, vltro in eam rem ipse donauit: auxit ad opus vrgendum in annos viginti vectigal annuum: et domicilio quoque Tyronum S. Andreae aliquid certi vectigalis attribuit; praeter condita Seminaria non solum in Septentrione, verum etiam in 21 Andreae Spi nulae ad Societatem vo catio. Iaponia, de quibus suis locis agetur. Commouit totam vrbem Andreae Spinulae ex medio honorum curriculo repente conuersus ad religiosam in Societate humilitatem cursus. Erat enim e Spinularum Genuensium inclyta gente Clericus Apostolicae Camerae, qui honor secundum Cardinales Romae amplissimus, 22 Res ab eo praeclare gestae. et ad Cardinalatum ipsum gradus habetur. Idem multos annos annonae Praefecturam, atque in difficultate rei frumentariae, sapienter, administrauit, et Pontifici aeque probatus, ac populo. Quo tempore illud quoque edidit modestiae documentum, quod cum in Diocletianeis Thermis, in Quirinali monte, horreum publicum faciendum curaret, nec familiae suae insignia Pontificijs supponere, 23 Virtutes illius, ac dotes excellen tes. vt moris est, nec vlla tituli significatione extare sui memonam voluit. Et plane multa apparebant in cuncta eius vita excellentis, non ad quamcumque ciuilem virtutem, sed ad Euangelicam quoque perfectionem, indolis signa. In functione sui muneris accuratus, et vigil; longe prospicere, ac prouidere: Prudentia. consultare in tempore; distribuere suas apposite cuique administrorum partes, instare operi, pensum exigere, non fastidiose, sed diligenter, cuncta, vt Mansuetudo. dicitur, in numerato habere: nec minus se ipsum, quam negotia habere composita. Nunquam ex eius ore clamor, aut stomachosum imperium, aut contumeliosa obiurgatio audita. Et quanquam aliquante erat in corporis cultu delicatior, ita vt inter exercendum saepius mutaret vestes, etiam pileola, minus magisque tenuia, ac munditiarum plane exquisitarum in toto mensae instrumento, Circumspectio loquendi agendique. nec in lecto, vel tenuem pati rugam postet; nunquam tamen petulans dictum, factumue animaduersum in eo. Lusores, scurras, Histriones, procul ab se arcebat, nec inter famulos patiebatur, quos vitijs implicatos resciret. 24 Liberalitas, et misericor dia. Familiae magis Patris, quam Domini ritu praeerat, in singulorum vtilitates, et corporis, et praecipue animi, attentus: praesertim vbi aegrotarent, liberaliter solatia, et adiumenta suppeditans. Eandem benignitatem praestabat pauperibus viciniae aegrotis: nec raro in publicis iacentes Nosocomijs visebat, allatisque, ac missis recreabat subsidijs. Ingenio cum esset ad bene de omuibus merendum propenso; si quis tamen pecuniam mutuam rogaret, solebat respondere, donabo potius: nolo enim amicum perdere: ac re ipsa donabat: persuasum 25 Temperantia eiusdem. habens, si mutuam daret, siue appellando amicum, siue non appellando, amicum iuxta, ac rem facile amissum iri. Semel in die, vesperi, idque modice, sumebat cibum: vinum admodum raro, et quam dilutissimum, adhibebat: somni item modici erat, quem lectione piarum rerum, aut auditione conciliabat. Impigre Sacerdotalia officia, ac tempestiue exequebatur: atque vbi interius diuina penetrauit, nulla de re sermones libentius, quam de Deo miscebat: Et Religio. bis quaque hebdomada voluntarijs se se caedebat flagris: quotidie meditationi 26 Occasio vocationis. horam impendebat, quotidie sacris operabatur. Sed occasio vnde animum coepit ad perfectiora intendere, digna notatu est. Anno 1580. ineunte, Marcellus Pallauicinus eius Sororis filius, Societatem cum flagitaret, acriter Andreas renitens, nulluni faciebat finem adolescentem circumducendi ad Coenobia, ac Doctores, qui vocationem eius, et constantiam periclitarentur. Iam Cardinales quidam interrogarant iussu Pontificis, ac probarant, nec tamen quiescebat Andreas, ante omnia verens, ne in Marcelli pecuniam adiectus oculus esset, eique tenderentur insidiae. Quam inanem suspicionem, vt aboleret Euerardus Generalis, plane sententiam fixerat, nisi aequus, bonusque consentiret Auunculus, nequaquam Marcellum Societate recipere, Denique eo processit res, vt Pontifex causa cognita, acriter Praesulem obiurgaret; et Marcellum, protinus iuberer admitti. Ex ea obiurgatione Pontificis, et scilicet excitata, postquam affectus resederat, conscientia, siue longius se dolens progressum, siue retractans in ea dimicatione, quae audiuerat, coepit de se quoque ipse perfectionis 27 Ioan. Bapt. Nannini consuetudine proficit. Euangelicae volutare consilia. Habebat inter domesticos Ioannem Baptistam Nanninum, patria Lucensem, iuuenem moribus optimis, modestiaeque, et prudentiae singularis, factum ex animi sui sententia. Cum hoc animum liberius totum aperiebat. Saepe habebat in ore, magnoque cum sensu pronunciabat: Si moriendum non esset, aliquid foret causae cur huius vitae gratia laboraretur. Sanctae eius cogitationes Nunc vero cum sit moriendum, quid est cur laboretur? Saepe etiam illa vsurpabat e sacris literis, Stabunt Iusti in magna constantia. Et, Nobis autem quid profuit superbia? aut diuitiarum iactantia, quid contulit nobis? Saepe etiam disserebat, quomodo Sanctus Bernardus, et alij Sancti Patres, vel Christus, aut Mundus errat: colligens plane insanire mortales, qui ita eas res, quas Christus et Sancti viri contempsere, sectentur. Cum quâ re, apud priscos Ethnicorum sapientes, quorum lectione delectabatur, si dictum, factumue faciens reperiret, nunquam poterat legens animoque, et ore versans, expleri. Per vias si forte in hominem religiosum praesertim e Societate, aut e Capuccinis incideret, ad Nanninum conuersus, Ergone aiebat hi Caelum habebunt, nos autem non? Alias; vbi mors ingruet, praeoptabimus ne nos Cardinales, aut Pontifices fuisse, an istorum e numero? Alias Augustini verbis, Quid tandem in domo Imperatoris, vel Pontificis? Quid in ista Vrbe? Surgunt pauperes, et simplices, et rapiunt Caelum. Alijs temporibus exardescente spiritu secum ipse vehementius luctans erumpebat, Cur non modo? Cur non hac hora? Et nolebam mea ferrea voluntate. Et, da Domine velle, et iube quod vis. Consuetudinem inter haec magis magisque in dies cum Societate intendens, ad generosum transitum nequibat animum confirmare, cum forte 28 Hieronymi Plati colloquio ad Exercitia spiritualia animum appellit. longo Hieronymi Plati colloquio inssammatus, statuit per huius anni laetiores ante Quadragesimam dies, ad Exercitationes spiritus secedere, ac planede certo vitae suae statu transigere. Eam ob causam Tibur ambo secedunt. Hic initio languidius res procedere: piae commentationes exercenti difficiliores, aridioresque videri, quam ante consuessent. Dum tamen perstat, prius leui commotione impellitur, cui successit feruor vt ipse vocabat, illuminatus, qui diem totum tenuit inter alternantium tentationum impulsus. Grauissima 29 In ijs varie fluctuat. illa erat, et summi periculi suspicio, ne temeritas foret, paucorum dierum angustijs de re tanta decernere. Per otium genus hoc negotij curâ lustrandum, ac ponderandum, adhibenda consilia demum experimento tentandum. Subtilissima haec est humanarum mentium fraus, cunctari in tutissimis, festinare inlubricis dubitare in optimis, in ancipitia saepiusque fallentia tanquam in euidentia ruere. Nam quotus quisque est, qui si luculenta offeratur haereditas, aut honor illusti is, haesitandum existimet, vti vulgo clamant, de amplectenda Cruce sine sine deliberandum, cum tamen ab illis deterreat, ad hanc Christus inuitet? Per hanc speciem nostro Praesuli post tot Dei instinctus, longasque moras fucum facere Satan conabatur. Sed diuina inprimis gratia confirmatus, et Plati apposita oratione incensus, qua hortabatur, vt explicaret fortiter sinum pectoris, et exciperet liberaliter Deum, ad sacrum peragendum secedit. Ac primum cum inchoaret, atque ex animi sui angustijs magno cum sensu ea verba proferret, Quare tristis es anima mea, accepit tanquam diuinum 30 Tandem pro positum ingrediendae Societatis inter sacrificandum con cipit. responsum, Spera in Deo quoniam adhuc confitebor illi. Deinde Sacrosanctum Christi Corpus suscepturus, vehementi quodam impulsu sensit ea verba Diui Augustini ingeri sibi; Proijce te, Proijce te. Atque ita impellente, et adiuante eius, quem manibus sustinebat, gratia, plenissime se in eiusdem Domini manus proiecit, planeque decreuit, diuino se in Societate obsequio dedicare. Continuo tranquillitas animi admiranda successit, immo gaudium, ac laetitia tanta, vt ne continere quidem, quin foras erumperet, posset. Accersito statim post sacrum Plato, procumbunt ambo in genua, Deoque gratias ingentes apunt, orantes vti confirmaret, quod operatus erat in eis. Nec iam moram interponendam vllam censet Andreas, quin statim in domum Dei confugiat. Id primo Quadragesimae die decretum, postridie religione voti confirmat. 31 In Tyrocinium S. Andreae admittitur. Die Veneris Romam reuertitur, proximo Pontificem alloquitur, statimque Quadragesimae prima Dominica in Tyrocinium S. Andreae se abdit; prudenter enim vero, ac fortiter turbas anteuertens, quas concituri erant propinqui; ac nexus, qui solui aegre potuissent, abrumpens. Nec caro, et Satanas non latrabant: sed ille, et mente, et lingua versabat psalmi verba, Melior est dies vna in Atrijs tuis super millia, et Apostoli, Omnia arbitratus sum, vt stercora, vt Christum lucrifaciam, et ante oculos habebat, quid vellet a se nouissimo 32 Domesticorum eius moeror in eius digressu. mortis momento actum. Sabbati vespera re iam inter domesticos vulgata, incredibilis omnes moeror inuasit. Dum mensae ille assidet (et conuiuium, quippe supremum, voluerat esse lautissimum) singulos vidisses alto silentio prope attonitos, atque lacrymabundos ostentare se certatim, intentosque in herum habere oculos, et quicquid praeripere poterant officij exhibere. Commouebatur hinc caritas erga Praesulem, quem amabant suauissime, colebantque: dolebant non illius modo spes, sed suas pariter interscindi. Ex altera vero parte nouum exemplum, et quodammodo posita sub oculos futurae vitae species, excitabat: nec pauci sancta agitabant consilia, indignum rati, se in seculi seruitute adeo 33 Ipsius ad illos adhortatio. infructuosa permanere, cum ille adeo pretiosam desereret. Sic affectos Andreas intuens, sublata mensa, vniuersos paucis alloquitur, Ne flete, inquit, fratres, propter id quod ego acturus sum, nam equidem ad Dei famulatum accedo: sed ipsum precamini Dominum vt me tanto munere dignum efficiat. Vos quoque illum timete, et fugite peccata. Ego dabo operam, vt memoriam singulorum vestrûm conseruem, quorum causâ quid agendum sit, iam praescripsi Oeconomo, iterumque praescribam. In eo cognoscam, qui me ex vobis diligat, si hac in re sequatur. Quo dicto cum videretur sibi nimium exegisse, correxit dicens, scilicet, si pro me rogabit Deum, vt ego assidue vestra causa 34 Sormones de illo. rogabo. Vbi postridie iliuxit, statim, post aliquantum precationis, vt strepitum praeueniret, curru ad S. Andreae se confert. Varius continuo Romam sermo impleuit: neque multis diebus quicquam celebratius fuit: cum alij, vt fit, rem stultitiae tribuerent, alij leuitati, alij, vt aequum erat, Christianae prudentiae in aeternum prospicienti. Concursus etiam consequutus est ingens eum salutantium Praesulum, quos non modo exemplo, sed etiam inssammatis verbis, 35 Dictum Card. Comensis. ad pietatem contemptumque rerum humanarum adhortabatur. Inuisêre et aliquot Cardinales; ex quibus Comensis dixit, hoc eius factum, plus ei attulisse honoris, ac dignitatis, quam si Pontificatum adeptus esset. Hieronymus 36 Auxilium diuinum in superandis difficultatibus. Platus insigne hoc beneficium, secundum Deum, B. Virgini tribuebat: idque se plane perspexisse aiebat Tibure. Mira etiam apparuit benignitas Dei in tollendis difficultatibus, quae veluti insuperabiles tali viro ante offerebantur. Illud cum admiratione ipsemet animaduertit, cum ante tam exquisitis delectaretur munditijs, vt ipsum argentum non satis nitidum videretur, et lances stanneas horreret, iam postquam Societatem erat ingressus, ita videri mantilia, lancesque mundas vt existimaret, imbecillitatis suae causa, peculiare quippiam secum obseruare Nouitiorum Magistrum, cum tamen huiusmodi diligentia nulla 37 Demissio eius, et vis boni exempli. admodum fieret. Cum primum impetrauit, vt liceret sibi patinas in culina purgarea, interrogatus num ea in re difficultatem, ruboremue sensisset, propius respondit fuisse inanis gloriae periculum. Domesticis autem omnibus summae erat admirationi, atque incitamento, cum eius notae virum videbant abijci ad genua Magistri precantem aliquod sibi poenae, aut probri genus ad contumaciam contundendam inferri: omni sedulitate ministrantem mensae, et vbique se se adolescentulis, et Laicorum postremis adaequantem. Non minori fuit vrbi toti admirationi, cum conspectus est in attrita, laceraque tunica, manticis ab humero pendentibus per vias, et compita, et apud argentarios, 38 Andreas fratri factum suum approbat. cum celebritas eo loco summa est, emendicans. Adeo enim pro hominis ante notitia commotus est populus, vt certatim ad videndum accurreret. Interim Genua Frater, et quidem commotior aduenit; sed ita placatus est ab Andrea, ita edoctus, vt saepius iuraret, si vxor sibi, ac filij non essent, idem se quod fecerat ille, facturum. Haud tamen multis post mensibus cum valetudinem 39 Eius in vocatione constantia. Andreas laesisset, propinqui omnes commouere omnia, et omni ope tentare coeperunt, vt eum ad se se reuocarent, Principis Auriae autoritate, et multorum Cardinalium apud. Pontificem, id vt iuberet, interposita. Quod 40 Dictum egregium Cardinalis. Nouitius feruens, vbi cognouit, tam vere, ac prudenter cum Cardinalibus egit, vt omnes ad suas partes adduceret. Quorum vnus dignum edidit Principe Sacro responsum: Allegantibus enim P. Andreae morbum, ac mortis citae periculum; Si aegrotat, inquit, et moritur, iam quod sequutus est assequitur: recte enim moriendi causa ad Religionem, seculo relicto, secessit: Atque ad extremum, vbique morbi, vbique parata mors est. Nec sane quicquam Andreae iucundius accidere poterat, quam in eo feruore decedere. Tamen visum, est Patribus, vt confirmandae valetudinis causa Neapolim proficisceretur. Quo 41 Neapoli Nanninum Andreas ad Societatem adiungit. Item Andream Chry sostomum. cum sequutus eum esset, pro veteri beneuolentia, Ioannes Baptista Nanninus, nunquam Pater quieuit quoad inductum ad Exercitationes spirituales, ad Societatem quoque ipsam perduxit; visus ea re ingentem prope thesaurum sibi adeptus: aliusque ipsum ex eius familia bonus iuuenis, Andreas Chrysostomus, in domesticis ministerijs adhuc cum recto exemplo superstes, sequutus est. Verum Spiritus Domini in expediendo ab tot seculi nexibus tanto Praesule, et tanquam speciosissima Cedro Libani confringenda, ad Templi sui sancti vsus, perspecta vi, inenarrabilem eiusdem suauitatem in educando inter sentes, 42 Mors Eduar di Trogmortoni. ac spinas caelesti flosculo admiremur. Obijt in Anglicano vrbis Collegio, post emissa Nouitiorum Societatis vota, quartodecimo Kal. Decembris, Eduardus Trogmortonus Anglus, anno aetatis suae vigesimo primo. Cuius vitam posteritatis Vita eius a Sotuelo scri pta. notitia dignam, continuo literis mandauit Sacerdos de Societate, ac mortem postea pro fide passus, Robertus Sotuelus. Est illa sane praeclaris omnis generis decora virtutibus. Adeo vt Anglicanum Romae Collegium inter caeteros vberes, et pretiosos fructus, quos ordinario velut prouentu reddere non cessat hoc quoque raro specimine maturae frugis, in lactente quasi flosculo repraesentatae, gloriari iure posse videatur. Hoc eodem anno Collegium idem permultos Angliae Ciues reddidit, egregie ad fidem siue tutandam, siue 43 Pontifex col legium Anglicanum beneficijs prosequitur. restituendam, confirmatos animo, disciplinis armatos, quorum, aliorumque labores, ac certamina suo inferius loco perstringam. Gaudebat operis successu Gregorius, eoque nouis, vbi offerretur occasio, Seminarium hoc emolumentis, et honoribus augebat, nouis hoc anno vectigalibus attributis, commodataque, quoniam venalis non reperiebatur, ad remissionem animi Villa, quam Iulius Tertius ad Portam Flaminiam condidit: assignato item S. Stephani Protomartyris die, quo die vnus Alumnorum in Pontificio Sacello latinam Orationem haberet. Visa est enim maxime conuenire Protomartyris laudatio ijs, qui per haec tempora maxime omnium Christianorum, erudiri ad Martyrium 44 Collegio Rhemensi Anglorum, subsidia pro curat. videbantur. Collegij vero Rhemensis Pater Sanctissimus pecuniarias difficultates, ac caeterorum ex Anglia religionis causa extorrium, cum cognouisset toto animi sensu commotus, quoniam adaequare ipse Pontificijs opibus, quippe quae in vniuersum diffundebantur Orbem terrarum, nec suam benefaciendi voluntatem, nec gentis calamitatem posset, Christianorum Principum, datis in eam rem accuratis literis, liberalitatem extimulauit. Eam procurationem Societatis homines, quibus vel sanguine votum erat tam piae causae, nationique succurrere, flagrantissimo vbique studio adiuuere. Copiosa itaque collecta est benedictio. Quodque pietatis officium Apostolicis temporibus Paulo autore Hierosolymitanis Sanctis Asiaticae praestiterunt Ecclesiae; id tempestate hac miserrimâ Sanctis Anglicanis cunctae poene Christianorum Ecclesiae, pulcherrimo 45 Templum Tiburtini Collegij aedi ficari coeptum. renouato exemplo, duce Gregorio praestiterunt. Hoc anno nouum Tiburtini Collegij templum impensis Cardinalis Contarelli ad 8. Idus Iulias rite praeeunte Episcopo, aedificari coeptum: quod in S. Symphorosae dicatum nomine, valuit quamplurimum ad Sanctissimae Matronae, atque adeo cunctae illius Martyrum clarissimorum familiae, iam prope funditus abolitam Tiburtinis suis exsuscitandam memoriam, et cultum amplificandum. Florentinum vero Templum 46 Templum Florcntini Collegij per fectum. non pro vrbis magnitudine ingens, sed pro specie sane venustum, magna populi voluptate ad culmen perductum apertumque est. Formam descripserat Bartholomaeus Ammanatus, magni nominis Architectus, et in impensam multum suppeditarat: qui demum, vnaque vxor eius poetria cum primis nobilis, Laura Battiferra, quod sobolem nullam susceperant, Collegio Florentino ex asse scripto haerede, meruerunt eius haberi parentes. Annum iam prope trigesimum Genuae Societos versabatur in magna Ciuium caritate; necdum 47 Genuae templum S. Ambiosij Societati tribuitur. tamen, quanquam multis, nec interdum sine strepitu tentatis, potuerat certa sedes obeundis sacris haberi, cum demum S. Ambrosij Paraecia, foro, curiaeque vicina, ab Parochis ipsis offertur: hisque alio digressis, Senatu volente, autore Pontifice, tum maxime cum desperatissima res videbatur, addicitur. Vt intelligamus longe plus esse in diuina cura, quam nostra: ac Patrem caelestem, qui rerum opportunitates nouit, modo nos ij simus, quales oportet, 48 Venetijs concessa domus ampliatio, et pecunia in id data. satis in nostra commoda excubare. Venetijs quoque, quod impetratu difficillimum videbatur non grauate Respublica concessit, vt spatia domus amplificarentur: cumque Posteuino redeunti cum Mosco legato in Italiam, postquam eum Decemuirûm Consilium audijt, de iungendis commercijs disserentem, mirificeque probauit, quingentos nummos aureos dono misisset, isque 49 Salutiensis Missionis fructus. repudiasset, eos ad aedificationem domus attribuit. In percursandis, excolendisque Salutiorum Pagis, et Oppidis hoc quoque anno perseueratum eo fructu, quem vel inde pronum est intelligere. Obseruatum est enim, ex qua, die illa est suscepta cultura, neminem vnum ab incorrupta religione defecisse: cum interim, et restituti mores passim, et quamplurimis haesitatio, et 50 Prouincialum creatio. errores permultis excussi sint. Iosephus Blondus ex Collegij Lauretani Rectore Prouinciae Mediolanensi, quam Ioco Prouincialis Prosper Malauolta regebat, praefectus est. Ad Siculam suam Prouinciam reuerso ex Polonia Carminata, qui Siciliam inspectarat Iulius Fatius, in regenda Veneta successor Mario Beringuccio designatur; in eamque sub anni insequentis exordia ab vrbe concessit. Collegiorum Sardiniae Fabius de Fabijs Visitator profectus. In 51 Iacobi Paez secui itas in morte. Collegio Neapolitano 7. Idus Iunij Iacobus Paez praestantis Doctrinae, religionisque vir, sacras disciplinas Romae diu professus, mortale domicilium reliquit, tanta alacritate, vt, cum Ludouicus Massellus Prouincialis monuit, Medicos de corporis cius salute desperare, ad eum repente exhilarato vultu conuersus, vlnis tanquam Patrem complexurus expansis, quanta potuit maxima voce exclamarit exultans, gestiensque laetitia, O Pater, o laetum mihi faustumque 52 Missio Ragu sina. nuncium. Quam mortis securitatem quis, modo sapiat, non beatissimae et saeculi vitae praeponat? Ragusae, quo coeperant successu, Philippus de Philippis, et Simon Bonnicus perseuerarunt.

In Monte Libano Ioannes Baptista Elianus, et Ioannes Brunus rebus e sententia compositis, Romamque nuntiatis, dum quid praeterea iuberentur expectant, consecrata Christi Domini Sacrosanctis Mysterijs loca, vt e proximo, statuerunt 53 Baptistae Eliani, et Bruni peregrinatio ad loca sancta. inuisere. Respondit ad votum peregrinatio, non solum propriae fructu pietatis, sed etiam collata in alios ope. Nestoriani duo, minime vulgari conditione homines, vehementer instabant apud Franciscanum Custodem, cui S. Sepulchri procuratio demandata est, vt eo loci sacrificare sibi liceret. Custos ad Patres, quos praecipua caritate hospitio exceperat, homines misit, vt quid ij sentirent de religione interrogando cognoscerent. Breui se, quod erant prodidere, impij Nestorij veneno imbutos. Tum Patres curationem aggressi, amice, docteque instituendo, refutando, hortando perpulere, vt Catholicam 54 Duo Nestoriani conuer si eorum opera. veritatem respicerent. Formulam fidei concepit Ioannes Brunus accommodatam sectae, per quam cum alia Catholica dogmata, tum Mariam Virginem esse dicique debere Deiparam, ac Dei parentem pronuntiabatur: cunctisque Haereticis anathema dicebatur, ac nominatim Nestorio. Ex ea formula duo illi religionem professi, riteque expiati, ad sacrificium communi cum gaudio admissi sunt. Eandemque Patres formulam Franciscano Custodi in consimiles vsus petenti, Arabice, et Latine conceptam reliquerunt. Ab Palaestina digressi, Damascum Syriae perrexerunt, tum vt incolas Maronitas, quos 55 Iidem Damasci Maro nitas instruunt. per literas, eorumque Praesides instituerant, coram excolerent; tum vt ex acceptis Romae ab Sanctae Seuerinae Cardinali mandatis, quid cum Antiocheno Patriarcha Graecorum ibidem degente, agi posset experirentur. Optatissimus accidit Pontificiorum Nuntiorum conspectus Maronitis, ac perinde fructuosus; adeo paratos, auidosque culturae animos obtulere. Ad eam igitur normam, quae in Libano Monte constituta erat, res Damasci quoque redactae. Patriarcha Antiochenus vbi admonitus est, cupere in eius congressum venire Patres, primorum e suis multos acciuit, in eorumque comitatu, et corona adeuntes 56 Agunt cum Patriarcha Antiocheno excepit perhonorifice. Illi Gregorij Pontificis rectissimam mentem demonstrant, qui nulla spe commodi sui, in oras vsque eo repostas, magna per impendia Nuntios destinet, eo solum consilio, vt pro summi, Oecumenicique Pastoris munere, aberrantes ouiculas in salutaria reuocet septa. Quin etiam prae singulari nationis Graecae studio, nobile eum excitasse Romae Collegium, vbi non modicis, siue laboribus, siue sumptibus, educarentur adolescentes eorum. Proinde tanta, tamque sincera benignitate duci se sineret, et debitos Pastori Summo reddere honores ne grauaretur: quemque cognosceret indulgentissimum Patrem, ei se filium obsequentem praeberet. Probauit, quae de 57 Disputant coram eo de processione Spiritus S. a Filio. mente pia, ac benignitate Pontificis memorabantur, Patriarcha, praeque se tulit egreiam aduersus eum obseruantiam: ac protinus posita quaestio est de processione Spiritus Sancti, vnde origo dissidij Latinos inter, et Graecos. Haud diu disputatio tenuit. Cum enim rationem eam Ioannes Brunus proposuisset, Filius vel est aequalis Patri, vel minor Patre. Si aequalis, ergo vna virtus vtriusque, atque adeo quicquid est a Patre, necesse est esse a filio. Respondit ex illa praecipuorum corona Graecorum, Doctrina princeps, Filium Patre minorem 58 Et Graecum Magistrum palam conuincunt. esse. Vbi admirans Ioannes Brunus, et miserans stultitiam hominis, Ista, inquit, Arriana est haeresis, et intoleranda blasphemia, quam consensu Latina, et Graeca condemnauit, et anathemate confixit Ecclesia: tum arabice subiecit (didicerat enim nonnihil) Deus misereatur tui. Obmutuere Graeci omnes, et erubuere. At Maronitae, qui comites ierant Patribus, gratulabundi gestire, tum victoria Catholicae Religionis, tum etiam quod iam sua lingua 59 Antiocheni Patriarchae tergiuersatio. Ioannem loquentem audiuerant. Tergiuersari tamen Patriarcha, et multas difficultates obtendere ad obsequium Romani Pontificis, et palam significare, Constantinopolitani iniussu Patriarchae nihil sibi mouere fas esse. Quare cognito Patres, nihil inde probabilis spei dari, iterum hortati, vt consideraret Gregorij 60 Elianus Memphim ad conuersionem Coptorum mittitur. Pontificis benignitatem, et Cardinalis S. Seuerinae eorum Patroni studium, in Libanum perrexere. Hic literas a Praeposito Claudio, et Cardinalibus Carafa et Sanctae Seuerinae accipiunt, vt Ioannes Baptista cum Fratre Mario Amato, Memphim in AEgyptum pergat, ad tentandam Cophthorum conuersionem, Ioannes Brunus, in Vrbem, res gestas, statumque gentis renuntiaturus, iter capestat. Ita laetissimi ad parendum, post dulcissimos amplexus, dirediuntur, restauratum mirifice inter Maronitas cultum sacrorum relinquentes: 61 Eliani, et Bruni varij labores. multis quoque aucti ipsi, non solum recte factorum, sed et patientiae ornamentis, vt in tam longis peregrinationibus inter barbaras, hostilesque Nationes necesse erat. Nam et omnes quondam circa Tripolim, impotens, ac ferox Turca, nulla re, nisi odio Christianorum, ac barbari ingenij feritate instinctus; male plagis cecîdit, admodum laetos, quod pro nomine IESV digni haberentur aliquid contumeliae, et iniuriae pati: et Ioannem Brunum cum Mario Amato item Tripoli dederunt in carcerem, vt cogerent Turcas fieri, calumniati Et pericula. circumcisos esse: Namque ea Turcis lex est, vt si quis religionem mutare velit, non liceat ei nisi ad Turcicam transire. Patefacta leui negocio Diuina ope vitata. calumnia; tamen Marium ad necem petebant: sed P. Brunus intelligens ceruicem peti, vt crumena feriretur, veritusque ne ipsos a Pontifice missos enotesceret munusculum Iudici promisit: impetrataque venia exeundi ad stipem in eam rem corrogandam, breui Marium quoque liberauit. Ipse vero Ioannes Brunus, e Canubino Tripolim proficiscens, incidit in latrones in densa Sylua? fugaque arrepta, Deum hoc orabat, Domine excaeca mentes illorum, ne me assequantur; mirabilique Dei ope euasit. Quippe cum recta ipse fugam intenderet nusquam e via digrediens; ipsi tamen opinati ad latibulum aliquod digressum, omissa via, ad quaerendum in proximo dilapsi spatium 62 Occasio Missionis Memphiticae. debere plus viae anticipandi, quam vt consequi deinde possent. Profectionis Memphiticae ea fuit occasio. Paulus Marianus, nationis Gallicanae Memphi Praefectus (Consulem vulgo dicunt) studio Cophtos iuuandi ardens, pro veteri Ioannis Baptistae in priore Memphitica profectione anni 1561. notiria, per literas eum saepe ab Maronitis, quando tam parum abesset, accersijt. Ipse? Patriarcha literis amantissimis inuitauit, vehementer cupere se cum eo, nuntians, religionis rem conferre. Quae cum ita essent, Ioannes Baptista, si nihil aliud, certe inspecturus, ecqua aperiretur spes rei bene gerendae, de sententia Pontificis a P. Generali eo vsque iubetur excurrere. Tripoli Phoeniciae x. Kal. 63 Agit Memphi Elianus cum Patriar cha Coptorum. Octobris naui conscensa, vndecimo die Memphim defertur. Admodum ignarus Patriarcha Doctrinae reconditioris, et sacrae, vitâ ferebatur spectandus: qui adeuntem ad se Ioannem Baptistam comiter accepit: ac simul is a Pontifice salutauit, seque vti per ipsius literas accersebatur, missum exposuit, non ad mutandos ritus, sed tantum, vt si quid insinceri dogmatis in doctrinam fidei 64 Haeresis Dioscori in eo deprehen sa. irrepsisset, eximeretur, cum aliquot e suis doctioribus, quorum stat omnino sencentijs, rem iussit considerare. Haud dubiae deprehensae sunt haereses, praesertim Dioscori; nec parum Magistri illi suarum comperti tenaces opinionum. Pater rerum statu Romam nuntiato, apud Paulum Marianum substitit, libris Cophtorum volutandis, interiusque eorum disciplinae cognoscendae intentus. 65 Brunus Pontlfici rationem Actorum reddit. Sergio Patriarchae pallium impetrat. Interim Ioannes Brunus in Italiam prospere, ac Romam demum relatus, gaudio cumulauit Gregorij Pontificis pectus, exitum Maroniticae prouinciae secundissimum exponens: et proprias de ea re grates Deo Pontifex animarum cupidissimus egit. Nihilo minus Carafa voluptatis caepit: cuius etiam opera Pontifex Sergium Patriarcham confirmauit, pallioque misso, et luculenta stipe cohonestauit, iussum insuper admoneri, vt adolescentes Romam complures Is alumnos Romam mit tit. instituendos mitteret. Haud victus est benignitate Sergius: continuo bonam manum eximiae pubis, in ijsque, quo caeteri alacrius cara ab se in tantum dissidium auelli pignora sinerent, Sergium Risium, ipsum fratris sui filium, misit. Tum 66 Gregorius Maronitarum Collegium in vrbe condit. eodem instante Cardinali Carafa, noui aedificationem Collegij Gregorius in Maronitarum institutionem suscepit, perfecitque celerrime, magno tum ad caetera emolumento, tum honestamento Ecclesiae Romanae, atque vsu. Anno 1584. institutum Collegium, et anno insequenti traditum Sorietati regendum, vt fusius volumine eius anni tradetut.

67 Posseuinus Pacem inter Polonum, et Moschum tractat. Posseuinus interim a Pontifice missus Polonorum, Moscorumque pacificator, extremo superiore anno in regijs ad Plescouiam Castris opperiebatur a Magno Duce responsum super conditionibus pacis, quas Rex Stephanus dicebat. Sed cum vtrinque difficultates obiectarentur, id quod Posseuinus antea censuerat, factum est, vt vnum in locum ambo Principes legatos suos mitterent, cum potestate disceptandi rem omnem, et transigendi. Delectus est Iamus in Zapolscia pagus, Velicoluco viginti milliaribus germanicis, totidem Plescouia distans. Sed quia eum pagum reperere paulo ante a Cosaccis incensum, in alterum Chiueroua Horca vocabulo, non longe inde dissitum, conuentum est. Hic post varia, et longa certamina (quae Posseuinus in sua Moschouia edidit) tandem cum Liuonia, quam haberet in potestate Moscus, vniuersa cederet, 68 Et tandem conficit. eique arces vicissim proximo biennio captas Polonus redderet, xvIII. Kal. Februarij pax in annos decem sancitur: ac statim per trecenta passuum millia, vtroque in exercitu ab excursionibus, populationibus, rapinis, alijsque plurimis, quae bellum inuexerat, alebatque, cessatum est facinoribus. Subinde Posseuino Moscuam versus cum Ducis Magni legatis tendenti ingens gratulatio vbique facta. Percoulam primum, octauoque post die Nouogardiam 69 Iter eius, et aduentus in Vrbem Moscuam. ad lacum Ilmenum sitam, vrbem olim potentem inprimis, et sparsis circa lacum Monachorum Coenobijs nobilem: ab ea magnis itineribus tertio decimo die Moscuam venit. Hic Drenoczium, ac Morienum, quos apud Ducem Magnum reliquerat, vt interius res religionis cognoscerent, et ex occasione Catholicos ritus insinuarent, reperit contra quam Dux ipse ad Stariciam receperat, dure omnino habitos. Quinque fere menses angusto inclusos tugurio, quod et pro coenaculo, et cubiculo, atque adeo Sacello ad sacrificandum 70 Patrum dura custodia. esset, appositis ad ostium custodibus tribus; nec datam vnquam ad liberum sub Caelo trahendum spiritum facultatem, nisi semel, aut iterum; nec praeter designatos a Principe, cuipiam aliorum patuisse ad eos accessum. Tam superstitiosa, ne grauiore vtar verbo, in cauendis extemis, diligentia erat Principis. Astu nimirum Satanae, pietati aditum intercludentis. Itaque duo illi Dei famuli quotidiano sacrificio, longis precationibus, ac caeteris studijs pietatis intenti, quo caruerant magis humana consuetudine, hoc impensius in caelestem se se tradiderant. Magnus interim Dux religionis tractationem reiectam in Posseuini reditum, memor, Episcopos aduocarat sex (Vladicas illi nominant) quos 71 Moschi pertinacia in er roribus. ei, si opus esset, opponeret. Eundem Angli quidam Mercatores teterrimi Haeretici, tradito libro, quo Romanum Pontificem pro Antichristo infamabant, et Anabaptista Hollandus, arte medicus, multis contra supremum Pastorem mendacijs imbuerant. AEgre igitur potestas Patri facta est sacrum negotium attingendi. Tum ita impotenter in congressu se Princeps gerere, adeo intoleranter vocem veritatis pati; vt paulum aliquando pressus, repente exardescens, nec contumelia abstinuerit, nec sine admiratione adstantium factum sit, vt abstinuerit 72 Posseuini pe riculum, et dexteritas. manum, ne Posseuinum protinus (quemadmodum saepe alios, ac nuper Ioannem filium natu maximum sustulerat) scipione illo suo ferrea ad imum cuspide armato confixerit. Sed Pater admiscens libertati modestiam, et impetum illum prudenti comitate leniuit: et mox cum Princeps in conuentu maximo id ageret, vt ille Moscuensi Metropolitae manus exoscularetur, ac sacris 73 Recusat communicare cum Schismaticis. Ruthenicis interesset quo viderentur ab Romano ea Pontifice comprobata, subduxit se ex medio caetu, Principique professus est, quandiu Vladicae ab Romana Sede confirmationem abnuerent, nequaquam sibi fas esse eos pro Antistitibus veris agnoscere, nec sacris adesse damnatis. Eidem duo tradidit Haereticorum calumnias scriptis refellit. Scripta Ruthenice, quorum altero Anglicana contra Pontificem redarguebat mendacia, altero capita comprehenderat, quibus ab Latina Ecclesia Graeci, Ruthenique dissident, concinna errorum confutatione subiecta. Appetente iam vere, qua tempestate tum pene insuperabiles, tum vero quamcum maxime periculosae sunt viae, ex niue, glacieque hyberna rabescente passim exundantibus 74 Captiuorum liberatione impetrata honorifice deductus discedit. aquis, multorum captiuorum libertare a Duce impetrata, multorum mitiore custodia, quatuordecim item receptis partim Hispanis, partim Italis, qui per Maeotidem paludem in Moscouiam ex Turcis aufugerant, Moscuâ cum Socijs Posseuinus recessit. Iussit Dux ab trecentis nobilibus ad quatuor passuum millia deduci: cumque eo nouum ad Gregorium Pontificem misit legatum Iacobum Moluianinum, per quem significabat: placere sibi cum suis iungi Catholicorum commercia, et potestatem faciebat Mercatoribus Catholicos 75 Legatio Mo schi ad Pon tificem. Sacerdotes habendi, qui sua priuatim sacra obirent; solo item ad sepulturam promisso: simulque, Pontificijs legatis commeatum per Moscouiam, si in Persidem, aut alio mitterentur, spondebat, et profitebatur velle sibi amicitiam cum Romano Antistite, vsumque perpetuum esse. Ex itinere Moscouiae fines eressi, cum Orsam in Alba Russia, inde Vitespesium venissent, ad flumen Dunam positam cum Arce vrbem, Catholicis, Ruthenis, Lutheranis, et Caluinianis, celebrem statim admonentur, Catholicum qui vnicus aderat, Parochum, eumque octogenarium, proxime ab supremo spiritu abesse, valdeque Catholici Sacerdotis copiam exoptare. Mittitur actutum Drenoczius: expiatur bonus Sacerdos, postridieque Sacrosancto communitur Viatico: nec ita post multo, quasi diuinitus ad suprema illa Sacramentorum praesidia reseruatus, optimae 76 Drenoczius Parochi vicem supplet spei plenus, decedit. Verum tum plane afflictus, et orbus Orthodoxorum remansit grex, inter tam multiplices, importunasque belluas; eoque miserabilius, quod Sanctae hebdomadae dies instabant. Has ob res cum Palatinus quoque, qui item Catholicus erat, vehementer precator accederet, idem Drenoczius cum Socio Michaele, relictus est, qui donec Canonici Vilnenses Pastorem substituerent, Parochi officium sustentaret. Posseuinus Polociam profectus, admodum Sociorum, et proficientis inter aduersa Collegij recreatus 77 Amanuensis Regij ex schismate conuersio. conspectu: Amanuensis pariter regij, quem linguarum variarum peritum comitem in Moscouiam duxerat, et cui eo consilio, quae ad Ruthenum schisma, pertinerent, tradiderat describenda, vt inde sensim ad Catholicae fidei lumen praepararetur, conuersione exhilaratus est. Disnam inde, tum Duneburgum, ac postea Illuxen, Curlandiae Oppidum, die Sabbati Sancti delatus, cum hic sacrum Pascha peragendum omnino esset, nec tamen Templum, aut domus vlla Catholicorum suppeteret, in ipsa Lutherani Pastoris domo, ara loco secreto, tutoque excitata, sacram libauit Hostiam: nec sine lucro inde discessit. Nam e prima eius Oppidi nobilitate vir, filium ei tradidit, quem in Pontificium Seminarium, seu Bransbergam, seu Olomucium mitteret, in spem patriae aliquando iuuandae. Ex Illuxen ingentibus in itinere superatis aquis, Rigam denique cum Mosco legato, eiusque comitibus nouem, quos vt dixi ad Pontificem deducebat, 78 Seminarium a Pontifice Vilnae funda tum. peruenit; nec solum humaniter, verum et perhonorifice ab Rege Stephano excipitur, vt Moscis documentum ederetur, quanto Polonus Rex missos a Romano Pontifice viros, honore dignetur. Hic literis ab ipsomet Pontifice acceptis, quibus respondebat: placere sibi ad Ruthenos, et Moscos erudiendos Seminarium Vilnae institui, annuis in eam rem vectigalibus destinatis, Romam iter prosequitur, plurimum delectatus Regis, et Catholicorum Procerum studijs in restituendo cum Rigae, tum in vniuersa Liuonia, Catholicae cultu pietatis. Nam 79 Stephani Poloniae Regis zelus pro Religione Catholica. Rex plane regie pius, vt primum sancitam cognouit pacem, sibique Liuoniam traditam, tanquam indignum ratus, prius eam sibi, quam Christo subijci, Rigam iter intendit. Georgium Radiuillum Vilnensem Antistitem, et Melchiorem Giedroc Antistitem Samogitiae, deque Societate Martinum Laternam, et Petrum Scargam ducens, vt coram ipse primas obstantium moras perrumperet, et pietatem iam diu exulem regio quasi comitatu reduceret. Tum ad Cromerum Varmiensem Episcopum, ex institutis in eius Bransbergensi Seminario sub disciplina Societatis, atque ad Gregorium Pontificem, et ad Aquauiuam Generalem literas dedit ex nostris hominibus Sacerdotes, et Euangelij praecones 80 Miserrimus Rigae Religionis statur postulans, quos per Liuoniam spargeret. Liuoniae Metropolis Riga est, Archiepiscopatu olim, et Canonicorum Collegio nobilis. Eadem a mari Balthico vno milliari seposita, portum ibidem ad ostia Dunae amnis, quo alluitur, percelebrem habet: qui amnis cum sit nauigiorum capax, inprimis opportunam mediterraneis, maritimisque commercijs Rigam efficit. Hac tempestate in Ciuium magno numero, nullus aperte sinceram, ac veterem fidem, noua omnes Augustani figmenta Symboli sequebantur. Coenobia quae olim Religiosorum fuerant, dudum profana fecerant. Vnum restabat Monialium Cisterciensium, in quo tres repertae sunt decrepita iam aetate Virgines, in quibus castae religionis, in tota pene Liuonia extinctae, scintilla ad eam diem vixerat. Distae Riga, vt Poloni sua mensura numerant, Vilnâ milliaribus quadraginta, Polocia 81 Decernitur restitutio Re ligionis, Rigae. sexaginta, sed cum hac per Dunam fluuium perenni commercio facillime iungitur. Hanc igitur cum primum Rex vrbem intrauit, suum Senatum alloquens, exponit Consilij sui esse, vt Catholica religio, ac verus Dei cultus, quo eiecto Liuonica tota respublica, salusque omnium pessum ierat, in eam Prouinciam reuocetur; statimque maximo omnium consensu decretum pro religione Catholica instauranda fit. Cuius decreti Senatorum quosdam Haereticorum breui poenituit: qui cum reuocare ipsi, quod fecerant, nec auderent, nec possent; clanculum nobilitatem Liuonicam, et Rigensem praecipue, solicitant, vt religionis suae confirmationem a Rege peterent. Ad eam petitionem Rex cum Liuonibus caeteris respondisset, omnia sibi iure belli in eos, vt armis subactos, licere, Rigensium autem, qui sponte anno superiore tradiderant se, inque ius Polonici foederis recepti erant, aliam esse rationem, conuocato Ciuitatis Senatu, Cathedrale templum tradi sibi postulat, Catholicorum in vsus. Quiritari illi poenitere deditionis, conqueri sibi vim fieri, vociferari nullum esse hominem in Ciuitate Catholicum, primarium sibi eripi Templum in ipsis vrbis visceribus situm, in quo tot annis sua sacra peregerint: denique quodcumque templum Catholicis tradatur, diuturnam rem ob populi 82 Regis aduer sus obsistentes Haereticos constantia. furentis impetum nequaquam fore. Contra ea Rex constantia aduersus peruicaciam nitens, commune naturae ius videmini, inquit, Rienses obliti; adeo quae vultis a me concedi vobis, vos mihi negatis. Ergo istius vestrae cuiuscuius religionis libertatem postulare vos aequum est, et suae negare Catholicis, idest meae mihi? Ista pro quibus certatis, Templa, maiores vestri, qui condidere, agite, cuius religionis erant? Id vero iniquissimum est, eorum quae per iniuriam occupaueris, nolle, vel partem reddere. Atenim Templum primarium peto, quid? Religio sancta Catholica, religio, inquam, Regum, ac Principum, ac Mundi totius, retrudi in angulos debet, et contra salutem multorum abscondi, aut etiam ab ea Ciuitate excludi, ad quam commerciorum causa, tanta vndique, etiam Catholicorum, multitudo confluit: et popularibus nostris ex Catholico ritu nullus, nisi forte latebra quaepiam, permitti locus debet ad Deum laudandum, salutemque animi procurandam? Quin ipsi vos animarum estis vestrarum hostes, qui audire, quae totus Orbis terrarum amplexus est, quaeque vestri parentes sancte coluerunt, abnuitis. Summa haec sit, si perstare in contumacia 83 Templum S. Iacobipro Episcopali ab Heretlcis datum. pergitis, pro certo habetote viam mihi non defuturam, qua ius meum persequar: at vobis longe durius fore, quam si sponte cedatis. His demum exterriti pro Cathedrali Templum S. Iacobi vltro deferunt. Quod cum Rex Scargae significasset, is gnarus Societati Templum quaeri, quo molliora forent initia, simulque vt locus minus celebris minus haberet inuidiae, simul circumiecta area extruendo olim Collegio peropportuna esset, accipiendum, quod dabatur existimauit. Rex igitur Senatui respondet accipere se D. Iacobi Templum, contiguum tamen simul Monasterium Cisterciensium Virginum, cum aede Sanctae Mariae Magdalenae darent. Tum vero suspicati, quod res erat Haeretici in vsum Gymnasij illud Coenobium destinari; omnibus precibus rursum insistunt, vno esset Templo S. Iacobi contentus, neu de scholis, Collegioque Iesuitarum Rigam inducendo cogitaret: haud dubie enim populum seducturos, et ipsorum filios ad religionem Papisticam pellecturos. Narrabat deinde Rex ad eiusmodi praedictiones, quas non magis illi detestabantur, quam ipse ratas optabat, agre se risum tenuisse, et id dedisse responsi: se quidem eorum causa vehementer optare, vt veritas Catholica per Christi praecones Iesuitas Rigensibus praedicetur: verum non ita multos eos esse, nec tam ex facili Collegia noua recipere, vt certum quippiam sibi polliceri posset: felices tamen fore Rigenses, et eorum liberos, si quando talium virorum Collegium in eorum moenia introducatur. Ad extremum, diem praefixit Nonas Aprilis, quo die absque vlla prolatione mandata exequerentur. Qui cum demum non eo die, sed postero paruissent, ab Samogitiae Episcopo statim expiatur Templum Diui Iacobi, 84 Et Societati traditum a Rege. in eoque postridie, quae fuit Dominica Palmarum, cum omnibus Catholicis Rege praesente, sacra peracta, habitaeque conciones Latine, Germanice, Polonice. Feria inde sexta Maioris hebdomadae in Templi eiusdem aedes, ministris Lutheranis egressis, tres de Societate Presbyteri Scarga, Laterna, et Ioannes Vincerius, Bransberga ad germanicas conciones accitus immigrant. Caeterum toto illo sanctiori tempore clarissimum specimen veri cultus est praebitum, eminente Regis exemplo, vel ad Haereticorum miraculum, lacrymasque Catholicorum. Bis quotidie ad S. Iacobi, ex Arce, quanquam longe posita, cum omnium Procerum comitatu per Ciuitatem totam haereticam incedebat. Perstabat 85 Egregia Regis Religio exemplo salubri vtilis. multis horis ad sacra attentus officia, orans, aut e pio legens volumine, nunquam tecto capite, nunquam verbo ad quempiam misso. Sacratissimum, Corpus Domini ad Sepulchrum egregie exornatum deduxit: publice ad aram Sacrosanctam communionem sub vnica specie suscepit. signum Crucis die Parasceues gestu humillimo adorauit, et alia plurima edidit Catholicae pietatis, et humilitatis exempla. AEmulabatur, vt fit, Aula Principem magna iam ex parte Catholica, vt neque ab excipiendis confessionibus, neque a verbis quotidie faciendis respirare Patribus liceret, cum Latine Laterna, Polonice Scarga, Germanice Vincerius verba facerent. Erant ex ipsis Aulicis piscatores animorum egregij, interque eos praecipuus Lublinensis Collegij Fundatorum, de qua re mox dicam, Nicolaus Zebridonius, aetatis, multoque magis virtutis Christianae, ac bellicae flore, eius aulae lumen, qui ad amabiles Christi plagas, et haereticos, et segniores Catholicos compellebant. Videbatur igitur tota Aula insolito quodam igne pietatis ardere. Quae illustria exempla cultum Sacrorum Catholicorum, ordinem ministrantium, venerabiles caerimonias, splendidum ornatum altarium, Sacrorum carminum suauem grauitatem, concionum frequentiam, populi adorationem, Sacrificij maiestatem, et alia Catholicae religionis decora cum spectarent Haeretici, flecti multorum animus coepit, 86 Haereticorum furor in Socios Rigenses. et de Romana, ac Sancta religione, quam fallaces Ministri impudenter deformauerant, meliora sibi persuadere. Haec fuere Domicilij Rigensis initia, quibus ordinandis reuerso in Liuoniam Laterna cum Rege, praefuit Scarga, saepe exinde cum Socijs lapidationes ab furenti turba perpessus, et aliquando tantum non ab facinoroso haeretico ipsa in aede sacra confossus. Verum diuina inprimis tutela, tum singularis Antistitis Radiuilli cura, quem suo Rex loco reliquit, veritatis seruauit praecones. Per idem tempus, et Niesuisiensis Collegij, et Lublinensis posita fundamenta. Nicolaus Christophorus Radiuillus, 87 Niesuisiensis Collegij primordia. Georgij, quem modo nominaui, Vilnensis Episcopi Frater, magnus Lituaniae Marschalcus, idemque Dux in Olica, et Niesuisio, in hoc oppido, quod vt haereditarium plurimum amans, et incolens, etiam post mortem receptaculo, et quieti sui corporis destinabat, Societatem collocari ardentius quam vero simile sit, auebat. Iacet quidem Niesuisium in ditione Nouogrodecensi in ea Albae Russiae parte, quae Lituaniae subiacet, vndique frequentibus cinctum oppidis: Verum quia ampliora tum Societatem in magnis operarum angustijs auocabant spatia, piae flagitationi Marscalchi oblata ad solatium temporaria statio est, quam eius perseuerans charitas perpetuae sedis fecit exordium. Missi ergo Albertus Mroscouius, et alter Sacerdos, paratissimam sane inuenere messem, lateque excurrentes, multos ab haeresi, plures ab schismate, multo etiam num plures a peccandi consuetudine reuocarunt. Eluxit in Collegij Lublinensis initio haud obscure totam rem ordientis Numinis pertexentisque iucunda 88 Duo Fundatores Collegij Lublinen sis casu conuenmnt. quasi dexteritas. In regijs, quae supra memoraui, ad Plescouiam Castris, duo agebant Proceres, Bernardus Machiciouius aetate prouectior, et Nicolaus Zebridonius in flore iuuentae. Collato inter se, vt fit, sermone de restituenda fide Catholica, Bernardus in animo sibi esse ait, Lublini (quae vrbs est in minore Polonia celebri mercatu, et Iudicijs Regni totius, quae Tribunalitia vocant, nobilis, vbi Ebionitarum, et Anabaptistarum pestis cubile posuetat) Colleium Societatis condere. Atqui istuc ipsum ego moliebar, inquit, Nicolaus. Tum admirantes sibi plane alterius consiliorum ignaris, eandem mentem iniectam, mutuos in amplexus irruunt, Deoque gratulati, communibus studijs, et consilijs, coniunctisque opibus, vbi primum per expeditionem liceret, aggredi rem statuunt, ad exitumque perducere: neque aliter factum. Quin etiam Bernardus ad censum explendum, Sororem quoque suam patruelem Catharinam Vapouiam Castellanam Praemisliensem, in partem operis haud difficile traxit. Hoc rerum apparatu feruente Prouincialis Ioannes Paulus Campanus Lublinum contendit: cumque ex itinere Comitem a Teczin Palatinum Cracouiensem inuiseret, is cognita itineris causa, domum quam Lublini habebat Collegio offert, postea, et donat. Ineunte Septembri Lublinum Campanus 89 Initia Colle gij fausta, et Leta. cum Stanislao Varseuitio, ex Suecia nuper reuerso, quem et nouo domicilio praefecit, cumque Simone Visocio, qui concionibus praeesset, ac fratribus duobus, ingreditur. Vbi primum in vrbe conspecti sunt, Senatores miro exultantes gaudio, per medium forum in suauissimos currunt amplexus, dolentes, quod occupati repentino aduentu, nequissent, vti cupiebant, animum suum officioso etiam occursu testificari. AEdes diuersorio lectae, quas Palatinus Cracouiensis obtulerat, contra Synagogam Ebionitarum sitae: Ministeria vero diuina ad annum vsque octogesimum sextum cum exaedificatum proprium sacellum est, in Parochiali templo obita: nec ante eum annum literariae classes Lublinum 90 Conuersio ex schismate Catharinae Ducis Slucensis. inductae. Iuuit Collegij huius initia, et Catharina Tecinska Slucensis Dux, eiusdem modo laudati Palatini Cracouiensis Soror, quae vna cumfilijs duobus, a schismate Rutheno, opera maxime P. Stanislai Vvlosek, ac Simonis Visocij, hoc ipso tempore abducta, non destitit deinceps magnis Ordinem nostrum beneficijs demereri. Ipse item Palatinus cum Castellano Voincensi, eodemque Et eius in Societatem beneficia. Capitaneo Lublinensi, germano suo, ex longo dissidio, quod multi procerum frustra tentarunt, cum publica laetitia reductus in gratiam est, Iaroslauiensium Patrum industria. Autoribus vero Collegij Nicolao, atque Bernardo, praeclaram 91 Fundatores Collegij Lu blinensis opibus, et hono ribus aucti. Deus statim repraesentauit in hac quoque vita mercedem. Quippe Nicolao, qui ad condendum Collegium duodecim florenorum millia contulerat, Praefecturam (capitaneatum gens vocat) Rex dedit, vnde duodena millia in annos singulos capiebat. Bernardo haud multo post Luceoriensis Ecclesiae datae sunt Insulae. Longe dispar Iaroslauiensis fundatoris filio, verum compar eius meritis praemium iusta Numinis Clementia reddidit. Adeo intemperanter is Iesuitarum 92 Maledici ob trectatoris poena infignis. vitam vbique proscindebat, indignisque probris dehonestabat, vt grauem quampiam ei poenam Prouincialis Campanus ab Deo vindice metuens, pro eo nominatim in Prouincia placamenta, ac deprecationes indixerit. Sed quae ad pacem illi exposcendam fiebant, tanquam ad maturandum supplicium valuissent, mira res! statim vt preces indictae, maledicus incipit contabescere, et quidem ex eo morbo, qui ab intemperantia, quam maxime infamiam in seruos Dei congerebat, putatur ortum habere. Adhibet nequicquam medicamenta, adit Thermas, in reditu demum consumitur, desiderans Iesuitam in supremis adiutorem, palamque contestans, ac dolens eos se per summam iniuriam insectatum. Ad quam forte lucem, poenitentiamque homini impetrandam, ne anima 93 Neglectae diuine vocationis poena illa in aeternum periret, Patrum auditae sunt preces. Adfuit, et Castellano cuidam Varsauiae in suprema necessitate diuina lux, qui capite damnatus, ad eius supplicij denunciationem, illico tanquam apertis oculis, plane se dixit videre eo se loci redactum, quod olim Sancti Spiritus, ad diuinum in Societate famulatum vocantis, neglexisset instinctum; patienterque porrecta ceruice, communitus diuinis mysterijs, ictum obtruncantis excepit. Venerat Varsauiam Rex ad Comitia, cum afferuntur ab Vilna Haereticorum querelae, Iesuitas seditiosos, autoresque turbarum. Ex mandato Carminatae Visitatoris coepta erant in Pentecoste tradi per compita, ac fora, principia fidei Christianae, Lituanice simul, ac Polonice, quinque ad eam rem Catechistis varia in loca dimissis. Quorum vnus dum extra portam vrbis cum puerorum, et rusticorum magna corona carmina Sanctae legis cantillat, Haeretici lapides in eos per quoddam muri foramen iactitant. Tantisper quieti Catholici, vix a Fratre Catechista dimissi, in domum lapidatorum, item cum saxis, inuolant. Accurrit Frater, et cohibet; 94 Haereticorum Vilnensium iniustas in Societatem querelas Rex contemnit. tamen querelae ad Vicarium Praefecti (Vicecapitaneus illis est) haereticum hominem, denique ad ipsum Regem Varsauiam deferuntur, cum precibus, vt iubeat ab triuiali illa abstineri doctrina; alioqui et seditiones cieri, et Ministros idem facturos. Verum vbi rem totam cognouit, pro sua sapientia respondit Rex, Bellum enimvero argumentum, Iesuitae docent publice Christianae Doctrinae rudimenta, sunt igitur seditiosi. Ac doceant sane Ministri quoque sua dogmata in plateis, nunquam committent illi, vt id amplius, quam semel aut iterum agant, si desit argenti lucellum. Tum iussit bono animo Patres laudabile suum incoeptum persequi. Comitijs iam affectis, annoque praecipiti, adfuit Posseuinus iterum ab Italia, Legatum Moscum, et Comites, perhonorifice ab 95 Reditus Posseuini ex Italia. Italiae ciuitatibus, atque Principibus, praesertim ab Gregorio Pontifice, acceptos reducens. Perbenigne quoque Rex Stephanus accepit, donis ornauit, et abeuntibus viae ductores addidit. Addidit et Posseuinus Gregorij Pontificis, suoque nomine doua, et ad Ducem Magnum literas, atque ita demum perbeneuolos, laetosque dimisit. Noua ferebat mandata a Pontifice Posseuinus, vt condendis Nationum variarum Seminarijs Vilnae, et Claudiopoli, insisteret, componendisque controuersijs, quae Stephano Regi cum Caesare, ac Rege Sueco restabant. Adhuc quatuor de Societate reliqui erant in Suecia, in conseruanda, excolendaque Reginae, ac Principis pietate ante omnia occupati. 96 Ioannis Sue ciae Regis in Religionis studio tepor Tentauit P. Simon Nicouius animum Ioannis Regis, adhortans vehementer ad ea prosequenda, quae paulo ante tanta cum gloria sua, et Catholicorum Principum voluptate occaeperat. Verum is praetendens ignauiae suae, seueritatem Romani Pontificis, scilicet quod ipse non recte petierat, dolens ab eo sapienter negatum, quanquam non longissime a salutis via distaret, per auia tamen erroris, et exitij abrupta pergebat. Caeterum postulanti Retinae, quod ante pernegauerat, 97 Benedicti Erbesti res praeclare geitae. sacellum in eius, et Catholicorum vsum concessit Interim Benedictus Erbestus ex Collegio Iaroslauiensi, iam aliquot annis, adeo fructuose peragrabat partes Russiae remotiores, Podoliam, Pocuciam, et finitimas regiones, vt omnium primorum Patrum iudicio censeretur, Apostolicam vitam peragere. Tam multa praeclare faciebat: adeo multas subleuabat animas: adeo vbi non essent Sacerdotes, eorum vices supplebat: sobrietateque, atque humilitate sua omnibus erat exemplo: Socijs duntaxat paulo interdum grauior, qui tantam viri seueritatem assequi non poterant.

98 Oliuerius Manareus Collegia Germaniae superioris visitat. Oliuerius Manateus hoc quoque anno in Germaniae superioris recognoscenda, ordinandaque Prouincia versatus est: qui cum per aestatem Caesarea Augustae Comitia haberentur, interim iussus: ea in vrbe consistere, in conseruanda, Societatis disciplina prudenter operam posuit. Prohiberi non potuerat, quo minus multi Principum, homines de Societate secum ducerent, vsui futuros si religionis negotia tractarentur: quos cum apud se diuersaii etiam vellent, Oliuerius 99 Efficit ne no stri Confessarij Principum extra domos nostras dinersentur. ipsosmet Patres admonuit, vt suam Societatisque causam susciperent, ac Principibus explicarent, quam parum deceret, vbi Ordinis sui Collegium esset, alieno diuersorio vti: quanta sermonum materia externis, quam lubricum exemplum domesticis praeberetur. Hi rem fideliter exequuti, facile Principes exorarunt. Nam plane ita res habet: tantum is, qui opera tua vtitur Dynasta, ab religiosa te semita abducit, quantum ipse te das: non enim aulicum, sed adiutorem optat: neque aegre persuadetur, quanto melior ipse tibi 100 Pia Religionis opera tempore Comitiorum Augustae habitorum. fueris, tanto etiam opportuniorem vsibus suis futurum Porro ad felicem Comitiorum exitum a Deo implorandum, nunquam in Collegio a precibus, Sacrificijs, voluntarijsque poenis cessatum. Tribus etiam in Templis habitae conciones, in aede principe, et ad Sancti Vldarici germanice, Latine in aede Sanctae Crucis, quas vel Haeretici auditores probabant. Quadtaginta item horarum supplieatio in Collegij Sacello instituta, Ludouico Cardinali Madrutio Pontificis Legato, et Internuntio Francisco Bonhomio, Antistite Vercellensi, autoribus: quam supplicationem Catholica omnis Nobilitas, perpetuusque Episcoporum, et Archiepiscoporum celebrauit concursus. Guilielmus vero Bauariae Dux, et coniux, cum saepius adiere, tum complures semper horas precationem continuarunt. Idem Madrutio Cardinali, Archiepiscopis Electoribus, alijsque permultis humana seu diuina potestate eminentibus viris, conuiuium praebiturus, 101 Catholicae Religionis in vrbe Augusta splendor. Collegij triclinium legit. Et sane omnium fere Germanorum Principum erga religionem pietas, et nostrum Ordinem benignitas, eo tempore perspecta est, cum circa Collcgium multitudine curruum interclusum aegre vsquam iter pateret: eo maiore Augustanorum Haereticorum admiratione, ac dolore, quod cum ipsi ea tempestate, vel viginti partibus Catholicos numero superarent, Ministrorum templa nullus Haereticorum Procerum adire visus est. A pertae Societatis ibidem scholae. Sparserant illi rumorem, simul ac Saxoniae Dux Augustam ingrederetur, Iesuitas excerminandos. Verum modestia eius Principis longe eorum opinionem fefellit. Nec modo exturbari Iesuitae non sunt, sed multis beneficijs ornati: ac praeterea quatuor distributa in classes auditorijs admodum plenis 102 Friburgi Gymnasium apertum. literarum disciplinis coepta iuuentus institui. Friburgi quoque gymnasium apertum, et quidem aedibus ad eam rem ab Senatu magno sumptu comparatis, quae demortui ante Senatoris fuerant, qui acerrime omnium Friburgensis Collegij primordia oppugnarat. Adeo praeter opinionem hominum res exitum sortiuntur. In praeclaris ab haeresi receptis praedis Gaspar Eisingrenlus fuit, vtriusque 103 Conuersio Doctoris illustris. iuris doctor, praestantissimi Theologi Martini Eisingrenij Frater: qui cum viuo germano nunquam potuisset ad erroris eiectionem adduci; postquam ille vita concessit, multas terrarum oras peruagatus, multas formas scrutatus errorum, nusquam cum pacem animi reperiret, Dilinganorum Theologorum colloquijs, ac disputationibus incitatus, tandem se in potestatem veritatis asseruit. 104 Lustratio Prouinciae Austriae. Rebus huius Prouinciae constitutis, relictoque Prouinciali eius Georgio Badero, ad visendam Austriam Oliuerius extremo anno transmittitur. Hic vero negotium animarum non modo in Collegijs, sed etiam peregre, et in stationibus strenue exercebatur, Pilsnae, Vratislauiae, Leithomislis, cumque successu laetissimo Nichelzpurgi. In Rheni Prouincia dum Coloniae ad extruendum templum de coemendis vicinis aedibus agitur, praeter spem offertur exiguum quoddam, sed in proximo situm Coenobium Virginum, S. Acatij nomine. Erant in eo velatae Virgines quinque, olim sub Diui Augustini legibus: sed cum alterius Ordinis Confessario vterentur, ad alienos quoque mores paulatim deflexerant: 105 Coloniae domus cum templo Societati parata. quod fuit grauis dissidij materia, alijs iam Sancti Augustini, alijs Sancti Dominici praeoptantibus instituta, atque adeo ne vno quidem, et eodem a confessionibus Sacerdote contentis, quem postremo e secularibus legerant. Cum igitur conciliari non possent, in id sponte conueniunt, vt ad alia se eius quem, quaeque malit Ordinis Monasteria transferant, Coenobio quod incolebant diuendito. Quam in rem Archiepiscopus, vbi concordiam frustra tentauit, eo consilio maxime consensit, vt Coenobium cum Templo Societati emeretur. Ita XVII. Kal. Octobris Godefrido Groppero S. Gereonis Scholastico, et Corrado Vipermanno S. Seuerini Decano, quibus id negotium Pontifex commiserat, alijsque quos iura exigunt, praesentibus, inita possessio est: biduoque post edito campana signo, in Monasterij templo diuinum Sacrificium factum. Iam Consules de re tota admoniti erant; tamen Senatus praetendens inscio se ea gesta, paulo post iubet Templum occludi, nec ante reserari, quam cognouerint, numquid contra sua iura commissum sit. Adhibita contestatione, ne quid ea res Sacro iuri officeret, modeste Patres obtemperant. Octauus mox dies Iduum Octobris cum instaret, qui dies Templi Patrono est sacer, venia templi aperiendi, ne priuata causa videretur tota ciustas plecti, benigne impetrata, exinde sine vllo vnquam impedimento, sed communi omnium gaudio, et fructu libere patuit. Obiecturi se se, et Parochi videbantur; iamque coetus 106 Parochorum cum Societa te coniunctio. ob eam causam inter se agebant, cum rumor de Archiepiscopo, quem statim res confirmauit, emanat, Nuptias eum, et Caluinismum meditari: eaque communis periculi alea Parochos intelligentes, quam tali rerum articulo Catholicos consentire Magistros oporteret, magis, ac magis Societati coniunxit. 107 Confluentinum Collegium apertum. Archiepiscopus Treuirensis Confluentini Collegij institutionem absoluit, et, discipulos, quibus hoc anno Collegium patuit, seculari potestati exemit. Iulius Herbipolitanus Antistes Academiam, quam Herbipoli, seu condidit, seu 108 Difficultates Collegij Her bipolensis. longo post interuallo restituit, ineunte anno publicauit per Franciscum Rapedium Collegij nostri Rectorem, alijs de Societate Oratoribus, alijs disputationum, quae sunt habitae, praesidibus. Verum non parum negotij Collegio bonus Antistes fecit, dum eius partem ad Academiae amplificationem inuadit, et noua nostris Gymnasijs onera conatur imponere, tanquam ius debitum exigens, vt vel in Academia publica Theologiam nostri Praeceptores, vel in nostro 109 Archiepilco porum Moguntinorum in Societatem fauor. Gymnasio externi docerent. Suum parentem amantissimum Collegio Moguntino Archiepiscopum Daniclem, qui Elingestadianum quoque Collegium inchoarat, moriendi necessitas rapuit. Sedenim, qui ei successit Volfangus Dalberger, non in caetera magis cura, quam in his Collegijs promouendis Danielem repraesentauit; cum diceret se non venire soluere, sed adimplere: professus insuper ea esse tempora, vt vel omni ope aduocare Societatem, si forte abesset, oporteret. Impetrauit sua mirifica diligentiâ Ioannes Argentinensis 110 Molshemien se Collegium peste afflictum. Episcopus ab suis Canonicis, vt quae ad Collegium Molshemij instituendum addicta erant, confirmarent. Hic vero saeuiens pestilentia sex de Societate fideles Domino, vtiles Ecclesiae operas abstulit. Rector Collegij Iacobus Enfelderus, ab Ioanne Antistite accersitus Tabernas (quae Dioeceseos Argentinensis 111 Labores So ciorum cum alibi tum Brunsuigiae vtiles. Ciuitas est admodum celebris, prope Molshemium, itinere quatuor horarum, et totidem prope Argentinam) perutilem populo nauauit operam: adeo vt perpetuam ibi sedem figi vehementer omnes optarent. In Brunsuigia praeclare collocabat labores, praesertim apud Ericum Ducem eiusque coniugem, Landestrostij Gerardus Lapidanus, cum ad quietem, et fructum fidelis sui famulatus 112 Mors Gerar di Lapidani, et eius laudes. vocatur in Coelum: non modo modestia, et morum grauitate omnibus carus, sed etiam ob praecipuam quandam vim aduersus Daemones, quos e multorum corporibus eijciebat, mirandus. In eius locum Antonius Monrealis successit. In Paderbonensi statione etiam ingruente pestilentia perseueratum, ne locum nacti Haeretici sua impunius venena disbergerent, et omnia occuparent. 113 Paderbonae Ludimagister e Societate. Quin etiam cum Scholae publicae moderator, Caluinista Ludi Magister decessisset, vrsere Canonici, vt substitueretur, dissimulato tantisper habitu, de Societate praeceptor, ne aditus Haeretico rursus vacaret. Quae visa est eo aequior postulatio, quod quandiu superesset Episcopus, ipse haeresi implicitus, nec deseri omnino illum gregem in lupi faucibus oportebat, nec apertius licebat, aut Canonicis, aut nostris agere: auctus igitur ad modici Collegij formam Sociorum 114 Scholae Leodij apertae Residentia Valencenensis. numerus, quibus Stephanus Loen praefectus. Prouincia Belgica etiam num lacera inter belli calamitates, vt potuit se se, suosque labores in aliorum vtilitates sustentauit. Leodij inchoatae literariae exercitationes. Valencenis Eleutherius Pontanus cum aliquot Socijs tanquam in statione versatus. In Castris regijs saepe Ioannes Mortagna, et ex Italia missus cum Hispano milite 115 Missionis Castrensis incommoda, et fructus. Michael Hernandus, cui additus e Mussipontano Collegio Iacobus Sancius, vtiles aerumnas exhausere: e quibus Bartholomaeus Spinosa Laicus, Michaelem ex Italia comitatus, breui vitam exhausit; Sancius grauissimo in omnem reliquam vitam debilitatus est morbo. Personius tota hyeme Rothomagi exacta perfecit, ediditque quae in manibus habebat ad Catholicorum adiumentum opuscula. Qui cum Augum ad Ducem Guisium forte venisset, locum notauit ob paucarum horarum inde traiectum in Angliam, mire opportunum Seminario, in quo Angli tenerioris aetatis, et Latinitatis rudes, edocerentur. Nam 116 Anglorum Seminarium Augi fundatum. eius Doctrinae facultas cum Rhemis non esset, perincommode Mussiponti non nullos haberi ab Alano cognorat. Eam rem Guisius Dux, Claudij Matthaei Prouincialis commendatione incitatus, non probauit modo, sed etiam cum Societati nouum magna ex parte Collegium extruxisset, partem veteris domicilij, Anglorum vsibus dedit, additis in singulos annos aureis quadringentis. Id tertium natio Anglicana in suo hoc exilio habuit Seminarium; cuius demum dissipati dolorem, quemadmodum aliorum institutione Deus lenierit, in loco 117 In Anglia persecutio atrox. reddetur. Ipsa in Anglia sub anni exortum, quam cum maxime Catholicorum res premebatur, ducibus impietatis ad eum motum, quem Campiani, ac Sociorum gloriosa mors excierat, restinguendum multiplicato terrore grassantibus. Vallingero ob scriptum in Campiani laudes Carmen, aures abscidere: idem in Henricum Valpolum ob causam eandem parabant; sed is tempestiuo 118 Lapsus quorumdam, aliorum constan tia. discessu maturiori se palmae reseruauit: nam demum Religiosus de Societate agonem consummauit. Interim Catholicos maxime angebant frequentes (quod in omnibus persecutionibus vsu venit) succumbentium lapsus: tametsi per Dei benignitatem longe superabant constantes. Tamen quia nonnulli Roma reuertebantur, qui virtutem in ipso Collegio haud satis probarant, admonendum ea de re Collegij Rectorem Agazarium Personius censuit, vt remedij via inueniretur. Cumque ille tespondisset se ex ea mittere copia, quam haberet; neque eos, qui studia percurrissent, seu posse, seu velle alibi detineri, 119 Delectus Alumnorum Seminarij Romani. diligentius exinde coepit haberi delectus, vt non nisi, quam probatissimi in Seminaria mitterentur, et Romam praesertim non nisi quorum aetas duodeuigesimum attingeret annum, quartum et vigesimum non excederet: cum minor nimis longum disciplinae cursum requireret, maior obdurata in suis moribus, aegre nouos indueret. Londini reliqui vndecim ex ijs quos anno superiore perduellionis damnatos, hoc est designatos ad palmam, diximus, magna constantia 120 Solicitationes Confessorum vanae. perseuerabant, mortem in dies expectantes; cum Haeretici magnis promissis insisterent, vt eorum Ecclesias sustinerent, vel a limine, salutare. Quas pollicitationes ne repulsa quidem paulo humaniore Athletae dignabantur. Interim Ioannes Nicolaus scelerum exagitatus conscientia, ad Chirbaeum in carcerem vadit: fatetur se ingratissime, et mendacissime egisse, paratum, vel capite satisfacere: aditurum Valsingamum, et omni eos suspicione proditionis quantum in se sit, liberaturum. Cumque Chirbaeus id serum fore diceret, quando iam condemnati sententia publica essent, librum ille editurum se pollicetur, quo Sledaei, et aliorum falsorum testium mores, et scelera describat: et adit 121 Tres Sacerdotes capti. postridie Valsingamum, et incipit purgare damnatos. Hic misere torqueri, furere execrari; tandem Nicolaus Londino amandatur. Capti sub haec e Semmario Anglo Romano tres Sacerdotes, Arthurus Pittus, Georgius Haddocus, et Bisshopus: illi Londini simul, Bisshopus ipso in portu: qui interrogatus, quod vitae genus profiteretur, Mercaturam cum respondisset, instantibus quarum mercium, obticuit: ac rursus vrgentibus, plane fatetur Sacerdotem se esse: posteroque die ad consilium Regium ductus, constantissimam fidei confessionem fecit. Alij postea super hos capti. Erant, quibus tanta simplicitas tot inter fraudes non placeret. Sed enim volebat Deus palam fieri recenti Athletarum sanguine, quam non extincta antiqua illa pieratis. Anglicanae vis ad coeptum fortiter persequendum, sed vehementius incitata esset. Nec dissimulabant aduersarij eo spectaculo luculentam, et insanabilem aceptam plagam. Iam protestantium, quibuscumque ingenium paulo erat moderatius, admodum 122 Haeretici aequiores Catholicis facti aequos Catholicis se praebebant, duplicem, vt profitebantur, ob causam, tum propter fiduciam, qua disputapionis aleam continenter aduersarijs offerebant, quam detrectari ab illis compererant, tum propter Campiani, ac Sociorum caedem, quam persuasum hahebant, iniustam fuisse. Omnes denique affirmabant 123 Mors Campiani ad fidei commen dationem vtilis. Catholici iuxta, atque Haeretici, vitas eorum, vel ad centesimum vsque annum productas, tantum causae prodesse nunquam potuisse, quantum profuerat breuis, sed gloriosa mors. Multi, inquit, Personius perstiterunt intrepidi, et constantes postea, qui antea timidi fuerant: nonnulli se Ecclesiae Catholicae adiunxerunt: infiniti de parte contraria dubitare coeperunt: et Catholici omnes in vinculis, et in persecutione tanta laetida gestiunt, et exultant, vt nihil eorum sentiant, quae patiuntur. Nunquam tam frequentes, tam copiosae, tam 124 Et ad Catho licorum con stantiam, et feruorem. deuotae fuerunt Missae Londini, quam hodie omni fere in Angulo celebrantur. Populus Catholicus inttepide offert se periculo, et cum lictores, et inquisitores veniunt, fugiunt Sacerdotes ex vna domo, qui possunt, et sacra statim faciunt in alia. Cum pertrahuntur ad carceres, ibi etiam reperiunt modum, quo Sacrificium Sanctum persoluant: ita fit, vt persecutores indignatione, et iracundia fere rumpantur. Infinitus est numerus librorum, dialogorum, disputatiomum, carminum, dicteriorum, quae facta fuerunt, et edita, partim, impressa partim scripta in laudem horum Athletarum, et vituperationem aduersariorum: quibus omnia, quae circa eos contigerunt tractata sunt, comprehensiones, vincula, tormenta, disputationes, iudicia, responsa, condemnationes, 125 Ad conuersionem quoquae Haereticorum. et mortes ipsae. Aduersarij fremunt; sed frustra: ipsi enim pueri resistunt eis in faciem, et exprobrant crudelitatem in seruos Dei. Duo reperti sunt nuper in Academia Oxoniensi, qui carmina publicauerant aetate ferme pueri, alter virgis caesus fuit, alter vero aufugit. Is qui custos priuatus fuerat Patris Campiani in Turri Londinensi, iam zelosissimus est Catholicus, cum antea in haeresi obstinatus esset. Caeterum custodes mirabiliter sunt mutati, et produnt in dies multa in laudem, et admirationem eorum, qui sunt mortui. Haec, et alia multa in eandem sententiam scripsit Personius Kal. Martij. Sub id tempus Osburnus, Croderus, et Ioannes Painus in hostium manus delapsi, cum primus nonnihil cessisset, reliqui duo tormenta constantissime 126 Mors Paini pro tide obita. passi sunt. Et Painus quarto nonas Aprilis Chefordiae in Prouincia Susexia mactatus, cum supremis pene verbis iussisset suo nomine ab Regina peti, vt abstineret tandem ab crudeli effusione sanguinis innocentissimorum hominum; alioquin eam rem exitio illi certo futuram. Caeterum non id curae erat Elisabethae, ac reliquis sectae principibus, quemadmodum sacro Sacerdotum abstinerent sanguine, sed quemadmodum suam populo crudelitatem approbarent, ac maiore cum innocentium inuidia atrocius desaeuirent. Ea causa summe lubricas, 127 Quaestiones Catholicis propositae. et odiosas vulgo quaestiones excogitant sex, quorum summa eo spectabat; Num a Pontifice Pio dictum Elisabethae anathema legitimum esset, atque Anglos teneret? Num qua omnino cause Pontifici Romano fas sit populares ab suorum obedientia Principum liberare: sique Anglos aliquando exsolueret, ac regnum inuaderet, vtram ipsi sequuturi partem essent? His quaestionibus, iam superiore anno damnatos Sacerdotes septem aggrediuntur, Lucam Chirbaeum, Thomam Cottamum, Laurentium Richardsonum, Thomam Fordum, Ioannem Shertum, Robertum Ionsonum, et Guilielmum Filbium. Nouum, ac singulare genus erat iniquitatis, in abditas animi opiniones inquirere, et in crimen, 128 Iniquitas eius examinis. trahere Maiestatis Theologorum sententias. Nihil vero iniquius, quam fingere pro libidine tempus, et cogere profiteri, quid, si tale aliquando tempus incidat, facturus quisque sit, quod iudiciorum hoc genus? Ergo homunciones vel ad facta, vel praeterita caeci, de ijs iudicant, eaque supplicio vltimo vindicant, quae forte erunt aliquando, forte non erunt: de quibus ne Deus quidem iudicat? Qanquam enim sapientiae infinitae obscurum non sit, quid commissurus quisque sit, si certa offeratur occasio, non tamen si ea nunquam offeratur 129 Prudens responsum confessorum. occasio, et praecognitum scelus nunquam re fiat, condemnat. Sed eadem nimirum sapientia aeterni Principis tanta permittebat flagitia, vt comprehenderet sapientes in astutia sua. Sacerdotum suorum per haec non probabat modo innocentiam, sed causa illustrata supplicij, palmas sanciebat. Ad eas captiones cum Athletae, pars vniuerse respondissent: se esse Catholicos, deque ijs, quod Ecclesia docet Catholica, id sentire, nec verbum vltra addituros: 130 Mors trium ex ipsis. pars singillatim moderate, et prudenter, quae Caesaris erant Caesari, quae Dei Deo reddituros: tanquam confessis, iam proditoribus poena repraesentatur, et eadem rursus tentamenta sub ipsum patibulum ingeruntur. Septimo post hasce quaestiones die, qui fuit Maii vigesimus, Fordus, Shertus, Ionsonus vsitata genti in perduelles poena mactantur. Memorabilis fuit caritas Fordi qui cum nec Romae vnquam, nec Rhemis fuisset, planeque in Anglia versaretur 131 Fordi caritas. eo tempore, quo coniuratio Rhemis inita fingebatur; noluit tamen explicare apud quos fuisset, quamuis posset inde vitam sperare, ne forte in damna innocentium tale indicium incurreret. At Shertus laetitia sancta gestiens, sublatus in carrum, fixis in Fordum iam pendentem oculis, nullum faciebat finem clamandi, o Thoma, o felix Thoma, o felix anima, ora pro me. Inde conuersis 132 Serthi vltima dicta. ad Caeli Reginam precibus, deinde ad Dominum IESVM, gratias inter alia, egit, quod se ad finem vitae tam felicem duxissent, vulgo quidem contumeliosum, et execrandum, sibi vero gloriosum, et expetendum. Ad haec suam testatus innocentiam, quod in Angliam multo ante, quam consilia coniurationis Item Ionsoni. tractata ferrentur, reuertisset, largitusque carnifici, pro grati animi monumento, sudariolum suum cum pecuniola, quae inerat, suprema voce exclamauit, In 133 Quatuor anorum mors pro Christo. gehennam sine dubio, in gehennam praecipitandi sunt quicumque extra Ecclesiam Catholicam e vita discedunt. Post eum Ionsonus, et ipse grauissime detestatus crimen proditionis, et libere Catholicam religionem professus, cum orare etiam Anglice renuisset, nobile certamen fecit. Decimo posthaec die ad tertium Kalendas Iunij Filbius, Chirbaeus, Richardsonus, et vltimus omnium Cottamus, eodem, et loco, et cruciatu, quo priores, contrucidati. Cottamus vt supra retuli, de Societate, erat in Angliam cum valetudinis causa, tum patriae iuuandae, regressus, per quam occasionem post tres interemptos, et laqueum ei collo circumdatum, cum de plaustro esset in humum demissus, et vinculis 134 Vita insidiose oblata Cottamo. exolutus, supplicij Praefectus ita Dei virum aggreditur; facile intelligimus Cottame, te non eo consilio, quo Socij in Angliam venisse, populum ad seditionem, vt concitares, sed vt valetudinem afflictam reciperes. Nae tu fortunatus es quod facinorosis hisce hominibus te non adiunxens. Non est, quod dubites de Retinae misericordia, Principem plane clementem erga te senties. Quae Cottamus audiens, vidensque se vinclis solutum, vere sibi donatam vitam existimans, quas potuit maximas Reginae gratias egit. At Praefectus, nempe hoc superest, inquit, vti populo satisfacias, publiceque coniectum in te crimen repellas, clara voce contestans, non eas tibi fuisse causas in Angliam veniendi, quas caeteris condemnatis: verum tibi Papae consilia hac in re maxime displicere Hic vero cognitis Haereticorum fallacijs, et oculis repente in paratam sibi foueam intentis, Christo IESV nimirum in supremo conflictu opportunum, 135 Generosa eius vorba. lumen, ac robur suo militi infundente: Neque ego sum nocens, inquit, neque quos interemistis, conscij coniurationis vllius in Reginam fuere: sed proditionis nomine, religionis causâ, occidistis. Vestra ista indulgentia ego non indigeo. Procul sit a me, vt vel latum vngem a fide mea, vllius rei gratia, discedam. Mille quin etiam vitas si haberem, citius omnes profunderem, quam vt ab religione Catholica, vel in apice vllo deficerem. Inde Magistratus ad carnificem, quando adeo praefractus est, Age, inquit, et ad Patrem, aspice quid tuo socio fiat: abstractis intestinis Richardsonus in tabula protensus, circa omnibus sanguine oppletis, concidebatur, in partes. Quam videns carnificinam Cottamus: Domine IESV, inquit, miserere illorum, miserere illorum Domine IESV. Eheu, quid spectaculi hoc est? Domine IESV fer opem mihi seruo tuo: da ad finem vsque perseuerantiam. Cum demum ab omnibus 136 Et pia mors. quiqui aderant, et caeteris mortalibus, si quid quempiam offendisset, veniam postulasset, et ipse ex animo omnibus dedisset; ac Deum rogasset, vt ab Anglia, quamuis peccata eius grauissimas poenas promererentur, furorem suum auerteret, et ad bonam omnes mentem reuocaret, agonem consummauit. 137 Cilicum in defuncti cor pore repertum. Cui etiamnum e patibulo pendenti, dum vestes detraherentur, ad carnem applicitum inuentum cilicium est, eo maiore populi admiratione, quo rerum eiusmodi apud haereticos minor est vsus. Superiorum Athletarum non caput modo am putatum, et extracta intestina, et igni combusta erant, sed etiam discerpto trunco, partes in feruentem aquam iniectas, pauloque post extractas 138 Carniflcina immanis populo exosa. ad vrbis portas statuerant, et hastis praefixa capita in Tamesis Ponte collocarant. Quam diram stragem cum populus mussitando execraretur, nec posset sine murmure ferre, tot passim obiecta immanitatis exempla; horum quatuor 139 Reliquae occisorum Christi causa honoratae. exustis visceribus, reliquas partes, vt maleficis, et latronibus fieri mos est, eodem in loco iuxta patibulum terrae mandarunt. Qua re nobiles Catholici animaduersa, furtim sacra illa pignora abstulere, non ad Angliae modo totius, sed exterarum etiam Prouinciarum solatium, ad quas inde peruenere. Nec suis caruere honoribus quos hostes in portis, vel Ponte proposuerant. Adibant haec loca, tanquam ad sacras stationes, Catholici, pieque preces ibi facientes, ex obuijs, ne quam suae religionis suspicionem offerrent, dissimulanter, quinam 140 Quatuor in exilium pulsi. illi perduelles essent interroabant. Iam supererant ex quatuordecim anno proximo damnatis Iacobus Bosgrauis, Ioannes Hartus, et Eduardus Ricthonus, cum Orthno Laico, qui demum omnes varie, diuque vexati, iussi sunt e regno facessere: et Ioannes Hartus in Societatem, quam iam inde ex carcere flagitarat, admissus. Inter haec Gaspar Heyuodus vnicus de Societate Sacerdos liber, quanquam nequibat tantae moli par esse, tamen enixe vires contendens, et opinione Doctrinae commendatus, multorum sustinebat partes. Multum expetebatur a plerisque Personius, et is nihil prius habebat in votis: sed maiora 141 Mariae Scotorum Reginae de institu tione filij solicitudo. animo moliens, intelligensque rei cardinem verti in scoti Regis institutione, illuc animo ferebatur. Subdidit stimulos Maria ipsa Regina, quae cum ad Ducem Guisium dedisset literas, vt cum Apostolico Parisijs Nuntio, Iulio Caesare Castello Episcopo Ariminensi, et Societatis Prouinciali agexs, aliquot Patres illuc mittendos curaret, ipsummet nominatim Personium, literis Bernardini Mendozae, vehementer rogauit, vt prouinciam eam susciperet; non esse tempus immorandj 142 Personius ad eam curam vocatus scribendis libris, inter caetera monens, cum de Regnorum salute ageretur. Quam in sententiam cum ab Alano quoque literas accepisset, tametsi magnitudine operis ad festinandum incitabatur, Crittonij tamen expectandum reditum censuit, vt planius rerum statu cognito, totum certius ordinari, atque efficacius geri negotium posset. Abijt in Scotiam Crittonius initio magni ieiunij, et statim post Pascha reuertit in Galliam. Res, vt tum quidem habebant, vix poterant meliores optari, tamen ex leui momento pendebant. Rex 143 Spes e Scotia bonae. adolescens ad Catholicam religionem, praesertim cum singulare Matri profiteretur obsequium, haud aegre perlici poterat: sed apparebat Haereticos haud diu passuros administrationem rerum apud Catholicos esse: neque Duci Lenoxiensi erant vires, quibus aduersariorum impetus propulsaret. Hunc rerum statum cum iussisset Dux Crittonium amicis eius, et propinquis exponere, conuenere Parisijs, vt viderent, quid consilij capiendum foret, Castellus Apostolicus Nuncius, Iacobus Glasconensis Episcopus, Reginae Mariae Legatus, Dux Guisius, Ioannes Baptista Tassius Legatus Regis Catholici, Guilielmo insuper 144 Consilia de rebus Religionis in Scotia. Alano, et Claudio Matthaeo accitis. His omnibus visa res est summi momenti, et Gregorio Pontifici, ac Philippo Regi significanda. Eam ob rem Crittonium Romam, Personium in Hispaniam destinant. Summa erat mandatorum, vt incolumitati adolescentis Regis, et Dobenij Ducis consuleretur, collato auxilio, vnde firmum haberi militum praesidium posset: simulque de prospicienda Regulo Castae religionis coniuge, quo pronior eius conuersio foret, cogitaretur. Et quoniam duae Catholico Regi filiae nubiles erant, ad alteram earum, curam adijci posse. Pontifex vehementer commotus Scotiae calamitatibus, ac perinde, vti oportebat Omnium populorum Pastorem, affulgente 145 Pontifex, et Rex Hispaniae auxilia conferunt se ra. tanta spe, in curam erectus, non solum probauit, suscepitque negotium, sed etiam ad idem, vt maximi ad rem omnem Christianam momenti toto pectore capessendum, suis impense literis Philippum incitauit. Denique ad conflandum, quod dixi, habendumque praesidium, cum celeritate opus esset, quaterna Pontifex, duodena Rex aureorum nummûm millia attribuumt: tantumdem consequentibus annis; vel, si opus foret, amplius collaturi; et continuo transmissa pecunia est. Verum, quae sunt Dei occulta iudicia, et peccata hominum, serum auxilium fuit. Quippe Ministri Haereticorum, ac Praedicantes assidue coniectis in Dobenium, Iacobum Stuartum Comitem, et Baronem Setonum oculis, aliosque proceres, qui pro Catholicis habebantur, primum edito scripto, quod Comitis Mortonij examen, ac responsio, nominarunt, huius partes excitare conati sunt. Hominem turbulentum, de quo tanquam res nouas moliretur, supplicium sumptum fuerat, non innocentem modo fingebant, sed etiam virtutis eximiae. Deinde ita institere apud Elisabetham, pericula inculcantes 146 Pulsus e Sco tia Dobenius artibus, et scelere Haereticorum. instantia: et, nisi obstaret initijs, atque incendium necdum lucens opprimeret, impendentia, exaggerantes, vt ea suis, et eorum nobilium opibus, qui sibi fauebant in Scotia, prossigandum vna cum sectatoribus Dobenium, primo quoque tempore existimarit. Trepide remittit ex Anglia, quibus Mortonij mors, et administratio Dobenij non placebat, et excitat in Scotia alios ad coniungendas cum illis vires, qui omnes per venationis speciem eo profecti, vib Rex erat, Dobenio Regem, administrationemque Regni eripiunt, et necessitatem imponunt in Galliam abscedendi. Ita spes magnarum rerum euanuit: cum iam tum appareret, quod postea factum est, in Regnum quoque Angliae Iacobum olim successurum, vt ex religione eius, quemadmodum alibi indicaui, si forte ad Catholicos accessisset, totius Albionis salus haud obscure penderet. Etiamnum apud Regem Catholicum agebat Personius, cum 147 Subsidium Seminario Rhemensi procuratum a Personio. Scoticae rei conuersio nuntiata est. Qua cognita Philippus vicem dolens Scoti Reguli tum ob corporis, tum animi, quibus obsidebatur, pericula; quid iam remedij superesset, negauit se videre: id modo obseruandum, quo res demum euaderet. At Personius propensam cum vidisset ad benemerendum de vtroque, et Angliae, et Scotiae Regno, tanti Principis voluntatem, Seminarium Rhemense, quibus rei familiaris premeretur angustijs, et quem ferret in Anglia pietatis fructum exposuit; duoque ei aureorum millia im petrauit: quae tanquam de Coelo demissa Alanus accepit. Parantem inde Personium in Galliam regredi morbus grauissimus (ex quo etiam fama vulgauit extinctum) diu Bilbai, inde Ognati; quo, singulari AEgydij Consalui caritate, deportatus est, ad ver vsque 148 Rodulfus in Angliam missus. insequentis anni tenuit. Inter haec Rodulfus, qui fuerat Campiani comes, et in Scotiam Crittonium deduxerat, in Angliam remissus est, valde opportunus Heyuodo futurus ob peritiam locorum, quae Campianus obire, et ad quae se recipere consueuerat.

Caeterum dum tot ad expellendum ex florentissimis illis Regnis exitialem spiritum erroris tentantur viae, et machinae adhibentur, non dormitabat Satanas, nec pro tyrannide sua vno modo, vnoque loco pugnabat. Tantum ciens 149 Discordiae Catholicorum in Anglia. terroris ipsa in Insula, tantum atrocitatis expromens, non contentus suos armare, et furiare satellites, Catholicorum quoque aggreditur Castra, et quod habet maxime vsitatum, certumque telum, serere inter ipsosmet hostes discordiam parat. Erant Parisijs Angli duo, Carolus Pagettus Baronis Pagetti Frater, et Thomas Morganus ex ea Angliae parte, quae Vvallia nominatur. Hi Reginae Mariae perstudiosos se se ferebant: verum cum arcano quodam commercio duobus, qui apud Mariam apebant, Secretarijs Nau, et Curlaeo coniuncti ab his occultissima quaeque resciscerent, parum fideles habebantur. Quam ob causam 150 Factio Laicorum dicta vnde orta. ad eam quam dixi consultationem de Scoticis rebus, cum Apostolicus Nuncius eos non aduocasset, vehementer indoluere, multoque magis, vbi conficiendae rei curam, nulla ipsorum ratione habita, duobus Religiosis demandatam videre. Inde igitur inuidia, vt apparebat, stimulante, in Societatem coorti, et alios Sacerdotes, factionem excitant, quae Laicorum vocitata est. Opponebant enim se hi Laici Sacerdotibus, ac praesertim Alano, cum dicerent, neque ad ipsum pertinere, neque ad alios Ecclesiasticos res Anglicanas in Aulis Principum Catholicorum tractare, multoque minus ad Iesuitas; sed ad Catholicos nobiles ex ordine Laicorum: quo nomine ad suas partes non paucos trahebant. Et Consiliarij Elisabethae cognita hac inter Catholicos ipsos disiunctione, vehementer laetati, fouere eam non destiterunt. Accessere ad horum partes, quidam 151 Corroboratur adinnctione quorumdam. e turbulentis Alumnis, praesertim ex ijs, qui initio Collegij in Vrbe Anglicani dissidium fecerant, interque caeteros Gilbertus Giffordus, et Eduardus Grateleus Sacerdos ante valde Personio deditus: cuius deinde auxilio Giffordus etiam libellum contra Societatem admodum contumeliosum scripsit et Secretario Valsingamo dedit. Verum molestiam ex paucis his abunde compensauit laetitia ex reliquorum fidelitate, ac fructu. Inter caeteros hoc anno Sacerdotes 152 Ricardi Bar reti laudes. ab vrbe missos fuit Richardus Barrettus, qui cum Procurator Academiae Oxoniensis fuisset, dein factus Catholicus, et Romae in Seminario Anglorum institutus, in Rhemensi Collegio studia aliquandiu moderatus est: deinde Alano ad Cardinalatum euecto, eidem successit, vir pietatis, doctrinae, ac prudentiae singularis: ac Societatem iniuisset, nisi perseuerare eum in Rhemensi Praefectura consultius visum foret. At Guilielmus Brokesbeus e primanobilitate, stirpsque familiae, post susceptam ditionis paternae possessionem, alterum, et vigesimum annum agens, 153 Guillelmi Brokesb ei vita, et mors laudabilis. animi dotibus, et oris figura Coeli, quam terrae incolis propior, omnia, et simul sponsam, quam ad perpetuam virginitatem, vti ipse faciebat, colendam hortatus est, religioni posthabuit, Romaeque inter Alumnos ad annum conuictor versatus, primo ad Societatem, tum in Coelum ex ea migrauit.

Ex duabus Galliae Prouincijs factae tres: addita Lugdunensi, cui Prouincialis Arnoldus Vicinus praepositus, iam pridem ab Euerardo, dum ab eo quoque 154 Noua diuisio Prouinciarum in Gallia. haec Prouinciarum diuisio tractaretur, ei muneri destinatus. Longinquitas itinerum, quae saepe etiam arma ciuilia, saepe manantia contactu mala intercludebant, vt laborantibus Collegijs neque succurrere Prouinciales, neque edoceri possent in tempore, procurationem diuidi coegere. In nouam Prouinciam Collegia sex contributa, Lugdunense, Diuionense, Camberiense, Auenionense, Turnonium, Billomaeum. Aquitaniae quatuor modo relicta: sed duo magnae molis, Burdegalense, ac Tolosanum, reliqua duo Rhutenense, ac Mauriacense. Franciae praeter domum Professam, et Collegium Parisijs, subiecta Collegia Mussipontanum, Bituricense, Virdunense, Niuernense, Augense. Et Franciae Odo Pigenatus Prouincialis impositus Claudij Matthaei loco, quem a Confessionibus sibi Rex, verum ita vt ab Societatis domicilijs non amoueret, adlegit. 155 Obitus Pontij Gogorda ni. Aquitaniam Petrus Lohierius obtinuit. Decessit Parisijs Pontius Gogordanus in senectute bona ex primis Gallorum Societatem complexus: nauus vir, ac laboriosus, et de Gallicâ Societate in primis temporum difficultatibus egregie meritus. Quinque amissi Biturigibus peste, quorum maxime insignis Franciscus 156 Duorum peste affectis ministrantium mors. Flognius Sacerdos, qui duos menses in solandis, iuuandisque pestilentiâ contactis fortiter versatus, magnum caritatis specimen toti Ciuitati reli quit. Eum fidelis laborum comes ad praemium quoque sequutus est Isaac Torquoy Laicus. His, alijsque raptis, atque alijs praeterea decumbentibus, vetui Magistratus Bituricensis alios in periculum dari: cum diceret interesse reipublicae 157 Funus Ioannis Houltouij. vitas eorum tueri. Desideratus est, et Rhutenis Ioannes Houltonius Lotharingus post annos complures in regendo inibi Collegio, et Ciuitate subleuanda impigre, salutariterque traductos: itaque inclyta eum decedentem memoria, luctus pene publicus prosequutus est. Multae per omnem passim Galliam 158 Zelus Iuliani Bouclerij ad Euangelicas praedas excursiones factae, non quales sunt militares cum strage, ac deuastatione rerum omnium, sed quales esse par est Euangelizantium pacem, Euangelizantium bona: et fructus in Delphinatu maxime constitit. Dux quodammodo in his singulari vir modestia, et humanitate Iulianus Bouclerius. Is celebria oppida Chrestum, S. Marcelli, Dium, et alia quae Haeretici, vel occuparant proximis bellis, vel commercijs plane corruperant, cum feliciter obiuisset, accersitu Archiepiscopi Ebredunensis cum Valentino Gerardo Ebredunum accurrit. Dumque Gerardus in vrbe, locisque finitimis arma salutis praeclare versat, Bouclerius ad oppida, quae ab ipsis tenebantur Haereticis gradum facit, magni Melitensium Equitum Praefecti (vulgo Priorem Aruerniae vocant) literis communitus, sed magis Christi patrocinio fretus, nouam vbique Catholicae fidei lucem excitans, vel ipsis Haereticorum Ducibus gratus, nec plane odiosus profanarum vanitatum Ministris. In Oppido, cui Nionum nomen, in Delphinatu, sub Haereticorum praesidio, Antistitis Vasionensis 159 Christophori Clemensoni labores fructuosi, et pericula. missu Christophorus Clemensonus praeter multos Ecclesiae restitutos, ita populum vniuersum commouit, vt buccinator Haereticus, quoniam plane ab concione destituchatur, voluntarium exilium ad ignominiae fugam sibi consciuerit, ea se miser sententia illaqueans, Hoc est iudicium Mundi, quia lux venit in Mundum, et dilexerunt homines tenebras magis, quam lucem. Maior fuit nonnullis audacia, praeconem salutis veneno tollere, dein seditionem moliri conatis; vt fuerit Clemensonus alio transferendus: qui Nemausum in Linguadocia, accersitu Catholicorum, et Armeniaco Cardinali per literas instante, profectus, inter non minora pericula, et frequentes ab Haereticis contumelias, vberrimae messis laetitia recreabatur. Trecentos, ac sexaginta Ecclesiae Catholicae paucis mensibus reddidit: ingentem vero numerum sacra confessione expiauit eorum, qui ad sacrum Poenitentiae Tribunal, vel nunquam 160 Inrrepida eius constan tia. multis annis, vel plane nunquam accesserant. Animi constantiam semper, sed aliquando inter concionandum singularem ostendit. Nam cum in proximo duo inter se Haeretici ferro ad caedem peterent, ex clamore strepituque certantium aeque, et accurrentium, Catholici, qui concioni aderant, suspicati vim contra ipsosmet ferri, primo submurmurare, ac strepere, et innuere concionatori finem vt faciat, tum fugam meditari. At Clemensonus interritus castigata eorum formidine, quod cum tandem aliquando moriendum esset, causam, locum, tempusque illud, quae nunquam opportuniora habituri essent, vellent e manibus amittere, iubet fores occludi, orationemque coeptam 161 Petrocorij res bene gestae a Franc. Bordaeo. pertexuit: statim autem conquiescente strepitu, vehementer tanta sui hortatori fiducia Catholicorum animos confirmauit. In receptum ab Haereticis superiore anno Petrocorium Episcopi rogatu, missus ex Burdegalensi Collegio Franciscus Bordaeus ab sacro Aduentu ad Pascha, cum Haereticis haud ita feliciter, verum plane ex sententia rem cum Catholicis gessit. Laetiore etiamnum fuccessu, moraque longiore versatus inter Santones Oliuerius Hamelius. Qui cum per Quadragesimam Castrogeloi in Oppido Nauarrei Principis, Euangelium promulgaret, eam sui concitauit, ac Societatis opinionem, vt alloqui familiariter 162 Principis Henrici, qui postea fuit Rex Galliae in Societatem fauor. eum Princeps ipse Henricus voluerit multa de Societate interrogans, nec alienum ab eâ animum praeseferens: quin etiam potestatem eidem fecerit totam suam ditionem libere, ac sine metu Catholicis concionibus obeundi: vt iam tum apparerent scintillae eius studij, quo idem postea Rex Galliae religionem Catholicam, et nostrum Ordinem, magna omnium admiratione, complexus est.

Complures per Hispaniam quoque susceptae frugiferae admodum peregrinationes. 163 Missiones vtiles per Hispaniam. In primis Manrefae. Et quidem vnius missu Archiepiscopi Burgensis centum octoginta tres aditi, excultique populi. Successu autem notabili Laurentius de Sancto Ioanne vir aeque, et concionator egregius, in Aragonia Prouincia Manresam excoluit. Fauebat filio suo, fauebat suis illis sanctioris vitae incunabulis S. P. Ignatius: itaque profitebatur Laurentius, siue suggestum ascenderet, siue alia moliretur, occurrente sibi Beati Patris memoria, et flagrantissimo illo eius ardore animarum, ita se commoueri solitum, vt totus ignesceret, studioque simul diuinas late spargendi faces, omnesque inflammandi, omnes Deo penitus 164 Acta ibi prae clara Laurentij a Sancto Ioanne. coniungendi, totus arderet. Nec ludibrium id tenerae mentis, nec vanus ardor fuit: nam inueteratis perturbatam discordijs Ciuitatem nactus, quas ne Proregum quidem sedare autoritas visque potuerat, vniuersos ita sibi habuit obsequentes, vt quo modo fingere, quam versare in partem libitum foret, summa cum voluptate sequerentur. Itaque non excisa modo odia hominum inter se, sed etiam cum Deo conciliatae conscientiae, vitia priuatim, publiceque correcta, exempla deterrima conuersa in virtutis incitamenta: consultum corrogatis pecunijs Sacrorum ornatui: Sodalitates, quae multae erant, vehementer promotae: noua addita sub Sanctissimi IESV nominis titulo, lege Omologeseos itemque Synaxeos menstruae imposita; in quam Sodalitatem ad mille capitum per Quadragesimam auide conscripta: aliaque in hunc modum gesta tanto cum amore, ac veneratione Ciuium erga nosttum Ordinem, vt appareret quos animos Manresani olim habuerant erga eius Parentem, eosdem, in filios conseruare. In Toletana Prouincia vnum recens conditum, alterum 165 Collegium Talabricae fundatum a Card. Quiro ga. solutum Collegium est. Talabricae conditurn, Est vrbs ea praenobilis agro feraci, atque amoeno, ad Tagi ripas. Elbora olim, vt creditur, fuit, quae et Libora dicitur Ptolomaeo. Hac tempestate ditioni paret sacrae, ac ciuili, Toletanorum Antistitum. Qua dignitate cum fungeretur Gaspar Quiroga Archiepiscopus idem, et Cardinalis, cupiens Ciuitati suae, et decus, et praesidium additum, pariterque Societatem iam inde a Beati Ignatij temporibus, quem Romae familiariter norat, benigne complexus, Collegium Talabricae assignatis vectigalibus posuit. Cunctari Ciues initio, ac vereri ne plena Religiosis viris vrbe, noua familia commodis priorum officeret. Sed vbi publico in conuentu Societatis rationes Ludouicus Gusmanus, qui primus fuit Rector exposuit, et Cardinalis ipse respondit; esse in animo sibi ita fundare Collegij res, vt materia ad benignitatem potius exercendam suam, quam ad fatigandam alienam suppeteret, conuersa est Ciuium perturbatio in communem laetitiam. Vbi vero per autumnum Socijs iam quatuordecim aduocatis, praeter conciones in templis, et Sacrorum frequentationem, Scholae tres latinitatis expositae, et compita Catechesi personare coeperunt, et in custodijs publicis, Nosocomijsque 166 Apertum cum fructu, et gratulatione ciuium. ad animarum leuamentum, et corporum, solicitum ministerium cerni, tum scilicet nullum faciebant finem Deo gratulandi, quod tanta sibi commoditas im prudentibus contigisset. Conducto in domicilio e regione aedis S. Rocchi, qua vtebantur ad sacra, Collegium initio habitauit. Quarto fere post anno in aedes sui iuris migrauit, expleta iam familia ad numerum quatuor et viginti. Permulti nouorum Colonorum Oropesa euocati; ibi enim solutum 167 Oropesanum Collegium solutum. Collegium est: cuius rei proxime in Generali conuentu Societas Praeposito Generali fecerat potestatem. Quippe veteres erant multorum querelae, nimis angustam ministerijs, quae profitemur, eam sedem esse: noxium extare exemplum ad materiam offensionum; cum Dynastae multi, aut Populi in oppida haud minora conditionibus melioribus Collegia accerserent, quibus tamen nec patiebantur communes, nec priuatae rationes concedi. Ad haec nihil erat in, vectigalibus Necessarijs de causis. ad firmitatem aeui certum. Super omnia decesserat nuper Franciscus a Toleto, qui ea Collegij initia summa contentione cum impetrasset, ijs conditionum Magnol dolore ciuitatis. nexibus inuoluta reliquerat, vt cum institutis Ordinis plane pugnarent. Denique Talabricense Collegium surgebat in proximo, quod idem posset subsidio esse Oropesanis. Quae cum esseut, rebus aut Comiti, aut quibus ipse decreuerat, redditis, Oropesa discessum immensis cum populi vniuersi lacrymis, et publica lamentatione, cum multi ante non modo precibus institissent a Deo, sed etiam verberationibus, ieiunijs, peregrinationibusque susceptis, ne illo praesidio Idem deinde restitutum. priuarentur. Nec intermisere deinceps beneficio Talabricensis vti vicinitatis, eo conscientiae onera deferentes. Nec demum quieuit Oropesani Comitis pietas quoad iterum, vt dicetur in loco, Collegium impetrauit.

Saeuiente inter haec Hispali lue pestiferâ, Iacobus Perea e Collegio Xerensi flagrantissimis precibus exorato Prouinciali Iacobo Acosta, ad aegrorum procurationem 168 Iacobus Perea peste afflictis Hispa li ministrat. Eiusdem mors. accurrit. Quo in munere cum singulari constantiâ versatus, posteaquam salubritas redijt, ad suum reuersus Collegium, ex toleratis ante aerumnis longa tabe consumptus est. Franciscus quoque Rodericius impetrata venia Patribus, qui suas vitas in pestilentium vtilitates exposuerant, ministrandi, dum cum his pia obit pericula, populari morbo, et ipse implicatus, debitam necessitati vitam reddidit caritati. Is ingenio valens decursis Grammaticae, et Philosophiae spatijs haud sine laude, indignum se ordinibus sacris ducens, maluit in viliorum operum tractatione consistere, caetera vitâ tantae 169 Francisci Ro dericij virtu tes. humilitati consentiente. Amabat cibum ex inutilibus mensae reliquijs, vestitu non vtebatur nisi detrito, et assutis ad resarciendum pannis multifariam cicatricoso. In cubiculo eius nihil apparebat nisi peruetusta lodicula: ea pro culcitra, eademque si frigus vrgeret, parte super obducta pro stragulo erat. Antequam caeteri ad orationem surgerent iam binas quotidie horas in ea consumpserat. Gaudebat praecipue aegrotantibus inseruire: vnde occasionem, vt dixi, mortis accersijt; relicta domi, forisque praeclara opinione virtutis. Famam haud minorem, desiderium longe maius ob interruptas magnarum, rerum spes, reliquit Martinus de Vannos Naualcarneri, vbi Socijs praeerat, quadragesimo suae aetatis anno, religiosae vitae quintodecimo, ereptus. Insigne 170 Religiosa exempla Martini de Vannos. dederat specimen religiosi Praepositi in Madritano Collegio Minister, vigil, consideratus, imperij minimum, laboris plurimum assumens. Si noctu ad moribundos accurrendum esset, accurrere ipse, vt parceret Sociorum quieti: si vilia instarent opera, admouere manum labori: siue purgandae lances, siue domus euerrenda, siue ministrandum mensae, aliaque id genus, primus in opere, ac saepe solus: praecipua solicitudine aduersus hospites, et aegrotos, omne caritatis genus expromens. Demum vbique ex more, praeceptoque Sanstorum, rigidi aduersum se Iudicis, indulgentis aduersus alios Patris repraesentabat affectum. Singulis hebdomadis totam domum reuilens numquid vestium, aut ad caeteros vsus, cuipiam deforet: asperrima sibi, vilissimaque ita legebat, vt modus a Prouinciali imponendus fuerit. Si quod iter faciebat, pedes ibat et emendicans: coniungebatque cum afflictatione corporis Orationem, quam vt extenderet, somnum contraxerat. Saepe etiam noctis magnam partem, orans exigebat in Templo ante Sacratissimum Christi Corpus: et quoties oraret, genibus humi positis perseuerabat coniunctis ante pectus manibus, ore demisso, toto corpore ad venerationem decore composito; tumque potissimum, cum exhortaturus domesticos erat, concipiebat meditatione ignem, vnde audientes, 171 Eius pia mors. quod facile consequebatur, incenderet. Supremo in morbo accitus Madrito Medicus, ita patientia eius, modestiaque, et reliqua sanctitatis specie commotus dicitur, vt ad venam explorandam genua venerabundus submitteret. Nonis Nouembris rite Sacramentis instructus vsuram vitae mortalis bono fine conclusit. Quae potissima ad Societatem, eum causa compulerat, propterea enim solebat narrare se eam complexum, quod mutuam inter Socios caritatem animaduertisset, audissetque, qui in ea decederent bonam mortem obire. 172 Antonij San cij vita laudabilis, et mors bona. Nono post die praefinita item sibi viuendi spatia attigit Compluti Antonius Sancius, in eodem Collegio ab anno 1554. quo Societati adiunctus est, in audiendis confitentibus, iuuandis moribundis, redintegrandis amicitijs, cum bono omnium, qui nossent, testimonio, et profectu versatus: magnus vexator corporis sui, quod Ismaelem appellitabat, Seuerus religiosae disciplinae cultor, amabilis simplicitatis, et innocentiae. Obijt Tarrasonae, quo valetudinis causa, et ordinandi res Collegij, quod in sua ille patria moliebatur, se se receperat Ioannes Antonius Carnicerius, qui post vxorem compositam, vna cum filio 173 Felix obitus Antonij Car nicerij. Societatem ingressus, addictisque suis facultatibus ad Collegij fundum, sub vitae finem in caeteris cum Deo colloquijs commouit adstantes cum diceret, Quicquid dedisti mihi Domine reddidi tibi. Dedisti facultates, et reddidi. Dedisti filium, et reddidi, ac me insuper, dedi. Superest Spiritus, et hunc in manus tuas commendo. Pauloque post, suscipe spiritum meum, ingeminans expirauit.

Multos Lusitani Patres, sed praecipue nominandos Emmanuelem Aluarium, ac Michaelem Sosam Caelo dederunt. Emmanuel ex Materia Insula, 174 Emmanuelis Aluarij in Societatem vocatio. cum in eam forte expositum valetudinis causa e nauigantibus in Indiam Patribus iacentem in Nosocomio inuisisset, de amico suo, qui Olissippone versabatur interrogaturus, cognita eius sermonibus Societate, statuit ad eam aggregare se se, gratias Deo agens, quod pauperes nactus parentes, facultatem non 175 Ingenium eius studia, et labores. habuisset, vti iam dudum cogitabat, ex Insula Parisios discedendi. Aduectus in Lusitaniam, a Simone Rodericio receptus est pridie Nonas Iunij 1546. cum aetatis annum vicesimum ageret. Ingenio fuit eximio, praesertim ad linguas ediscendas facto: quarum tres principes Latinam, Graecam, Hebraicam, cum simul Chaldaice, et Arabice, multum sciret, docuit, illustrauitque in Lusitania, eo potissimum consilio in ijs opera collocata, vt editionem Latinam Sacrorum librorum aduersus contumaces, Fideique hostes tueri posset. Extat ars Grammatica monumentum eius latinitatis, quam Praesidum iussu iam grauior aetate, 176 Insignes eiusdem virtutes. valetudineque attrita conscripsit. Sed multo supra ingenium, ac literas fuit totius sanctitas vitae. Interque egregias laudes in nocentiam, industriam, mansuetudinem, ardens limandae magis ac magis suae virtutis studium, obedientia ita celebratur, vt sensus hic, ac sermo notorum omnium esset, Obedientem, quem in sua Epistola B. Ignatius descripsit, viuis ipsum coloribus in se pulcherrime expressisse: eoque in genere multa eius, et dicta, et facta egregia, memorabantur. Nec vero dum aliquot annos fuit illi Praesidis cura gerenda, minorem in imperando caritatem probauit, quam in parendo semper probasset Moritur Eborae obsequium. Eborae paralysi dissolutus extremo Decembri vinculis mortalitatis exemptus est. Paulo minus anno Emmanuelem aetate, ac religione, anteibat, obituque praecessit sexto idus Februarij raptus Michael Sosa, qui diu 177 Michaelis Sosae laudes. Conimbricensis Collegij Rector, tum Visitator Prouinciae, et Vicarius Prouincialis, demum Conimbricae iterum Collegij Rector vitae pensum abfoluit. Ad eam peruenerat teneritatem affectus, et pietatis dulcedinem, vt multas quotidie horas, siue sacra faceret, siue diuina meditaretur, gemens, et lacrymans poneret. Moribundus id sibi esse inter caetera laetitiae affirmauit quod et Item Alphonsi Gilij. omnes vnice amaret, et ab omnibus amari se intelligeret. Paulo ante in Coelum indidem cursum inierat Alfonsus Gilius, ea re plane memorandus, quod quatuor annis in Societate, aedituique munere, ita versatus est, vt in eius ore, ac verbis sacile Dei, cum quo familiarissime agebat, praesentiam quiuis agnosceret: atque ipse, quod sibi animam agenti solatio esse maximo dixit, cum multarum foeminarum pro aeditui munere voces audisset, ne vnam quidem 178 Solutio stationis Almerinensis. de facie nosset. Statio Almerinensis multis ante annis iussu Regum in Aulae adiumentum coepta, hoc anno soluta est. Iusserat enim Philippus Rex permanere quoad Henrici cadauer ibi defuncti in Regum Lusitanorum Bethlemiticum Sepulchrum transportaretur. Quod cum magnifico apparatu idem Philippus Rex hoc anno praestitisset, quo tempore simul adportatum ex 179 Corpus Henrici Cardinalis Regis incorruptum repertum. Tingitanis Sebastiani corpus illatum est, nulla fuit eius stationis causa obtinendae. Dum corpus Henrici exhumaretur, quanquam tertium iam annum multa opertum calce iacebat exanimum, tamen haud sine ingenti omnium admiratione, plane incorruptum repertum est: idque pro honestamento, ac pignore perpetuae Virginitatis acceptum, quam Leo Henricius, qui Regi olim carissimus, et a confessionibus fuerat, atque ad venerandum illud depositum curandum, ornandumque accitus aduenerat, in eo sibi compertam asseuerauit. Socios Collegij Angrensis in Insula Tertia, quae Domini Antonij partes sequebatur, 180 Secij Angrenses vexati. post diutinam vexationem nauibus duabus Antonius iussit quinos imponi asportandos in Angliam. Nauis, qua Sacerdotes Petrus Freires, et Ioannes Lopius Collegij Minister, cum Petro Diazio, Garzia Consaluo et Petro Georgio Laicis vehebantur, tempestate ab caetera classe abiuncta, incidit in duo nauigia Belgica. Tum Lusitani ad triginta, qui simul exportabantur de sua, ac Patrum nostrorum redemptione cum Anglicano Nauarcho egerunt; In Lusitaniam perueniunt. cumque Belga, vt exceptos in aliquem Lusitaniae portum exponeret. Cumque haud difficile cum vtroque conuenisset, setissetque fides, in Sangrensi Algarbiorum portu expositi Olisipponem feliciter peruenere. Appulit, et ab Insula S. Michaelis Franciscus Arausius cum Laicis duobus, postquam biennium in ea, intercluso hostium classibus mari, quoddam quasi exilium salutare accolis, 181 Quidam in Angliam. laboriosum ipsis pertulerant. Rector Collegij Stephanus Diazius, et Andreas Consaluius presbyteri, Christophorus Gil, seu AEgidius, praeceptor Humanitatis, Ioannes a Cruce, et Stephanus Simonius adiutores domestici ministerij 182 Mors Andreae Consaluij. Antonam in Angliam, inde Londinum delati, perhumaniter accepti a Legato Regis Catholici sunt, in libertatem asserti, et in Lusitaniam remissi, praeter Andream Consaluium, qui ipso die Sancti Andreae pio fine mortalis exilij, meliorem in patriam cursum direxit.

In Regno Angolae Paulus Diazius de Nouaez Lusitanus Praetor cum exercitu iter anno superiore institutum versus Cambambiam prosequens, in Mocumbam 183 Lusitani Societatibus Aethiopum opes firmant. Prouinciam Cambambiae contiguam est progressus. Ibi consilio habito de ratione belli, cum remissis in Loandam, qui obtinendo loco satis essent, pauci admodum pro magnitudine susceptae rei Lusitani superessent, visum optimum est statiuis ibi diuturnioribus habendis, dare sedulam operam conciliandis Societatibus vicinorum Regulorum. Nec coeptum successu caruit. Lusitanorum virtus bellica superioris anni perspecta bellis, ac clara per illas gentes famâ vulgata, terribiles eos late reddebat imbellibus populis, nec minus 184 Balthassarris Barreyrae vtilis opera. ijs venerabiles, et amabiles eosdem clementia iustitiaque faciebat. Solicita in primis, nec minus efficax continendis in istarum officijs virtutum militaribus animis, opera erat Balthasaris Barreyrae Sacerdotis nostri, cui magnam apud eos omnes gratiam autoritatemque pepererant praeclara, de quibus diximus superiore annali, caritatis eius industriaeque specimina, dubijs 185 In Lusitanis excolendis. temporibus grassantis pestilentiae, gliscentis dilcordiae, ingruentium que hostilium armorum salutariter edita. Ergo illius monitis, primam, vt Christianos decchat demerendi propitiandique Dei curam habebant. Statis temporibus frequentare Sacramenta, quotidianae religioni suas horas habere operatas; pacate ac comiter inter se se, temperanter, ac iuste cum Indigenis agere. His modestiae, ac pietatis exemplis haud paulo plus quam armato terrore proficiebatur in expugnanda barbarie ferarum gentium, quae fidei, ac lenitatis experimento delinitae, primum admirabantur, deinde amabant quos horruerant. Interim Barreyra otium pacatum nactus, vt eum suum praestans 186 Et in Ethnicis Christo adiungendis Diuinae gloriae humanaeque salutis studium admonebat, obire circumsitos pagos Prouinciae Mocumbae, vocareque omnes ardentibus concionibus ad salutem in vna Christi religione cunctis Gentibus positam, non desistebat. Audiuit eum docili animo non semel Mocumbae Regulus: nec dissimulabat allucere sibi veritatem; nisi diuitiarum, ac deliciarum spinae, conceptae sementis bonae felicem ortum opprimendo morarentur. Adfuit in tempore diuina manus, vitiosae naturae, ac prauae institutionis rumpendis obstaculis salutarem, admouens impetum. Inuadit Regulum vehemens morbus, in quo eum pro amicitiâ Lusitani Duces humanis omnibus officijs consolari, ac recreare studuerunt. Ad extremum cum aegri salutem Medici desperarent, autor fuit Praetori Barreyra, vt ad aegrum allegato viro nobili, suo et Patris ipsius nomine admoneret: Tempus id extremum esse constituendae in tuto salutis aeternae: corpori quo iuuari posset nequidquam hactenus studium impensum, Immortali animae, nisi Christianae religionis mysterijs purgetur, sempiternis cruciatibus mactandae, occasionem hanc postremam consulendi fore. 187 Reguli Mocumbae conuersio ad Christi Religionem. His Regulus auditis, mirâ laetitia gestiens: se vero, respondit, pro ista sui cura Praetori et Patri gratias agere, quam posset maximas; consilium etiam, accipere; et enixe rogare, vt nullam moram sui Christi Sacris initiandi facerent. Accurrit illico Pater, et remissam vim languoris aegroto reperit: cuius mutationis causam non aliam medici verisimiliorem expediebant, quam repens gaudium audienda prouocatione ad Christi religionem amplectendam rapide conceptum. Hoc siue initium siue origo leuamenti fuit, cum certe constaret praesens abesse vitae discrimen, causa nulla idonea properandi visa Patri est, quominus sacri lauacri cerimoniae congruam praemitteret dierum aliquot institutionem. Ergo aggiessus conualescentem sensim informare de dogmatibus, et officijs Catholicae Professionis, sine vlla difficultate impetrauit a Principe, vtique ad omnia parato, quae ad mysterium rite perpetrandum oportuit. Primum omnium Idola omnia, quae coluerat frangi comminuique, et abijci iussit. Tum e grege vxorum, quem patria licentiâ numerosum alebat, vnâ selectâ, cum qua secum renata sacro fonte legitimum Christiano ritu sacri 188 Baptismus eiusdem solemni apparatu celebra tus. Coniugij foedus iniret, alias dimisit omnes. Sub haec Baptismus Principis, visendo, vt ijs locis, apparatu peragitur. Quotquot erant in illis partibus Cathecumeni longo agmine vestibus e serico panno candidis omnes ornati processerunt. Sequebatur Praetor ipse cum flore Christianae militiae, ad id ipsum e Castris, quamquam non paruo interuallo dissitis, profectus. Gestabatur ante ipsum conspicuo ferculo Sacra Dei Matris effigies, quam a Barbaris captam, recuperatam ex ipsis nuper manifesto diuinae opis auxilio, Lusitani gratulabantur (et erat is commodum dies Deiparae Virgini natalis.) Peracto mysterio Praetor idem magnificentiâ publici conuiuij popularem celebritatem addidit. Ex hoc spectaculo rudibus populis, et talium inexpertis miro, vix credibile dictu est quantus passim Christianae amplectendae religionis ardor extiterit Gentium 189 Multorum conuersiones. illarum: Et multi certatim vndique in cathechumenorum album nomina, dabant, et qui ante iam dederant magnopeie instabant ne sacrum ipsis lauacrum differretur. Responsum omnibus est: iturum per Pagos Sacerdotem nostrum; et vbi quoque in loco Idola confracta euersasque falsorum Deorum vidisset aras, Sacrae Doctrinae lectiones habiturum, et qui eas satis percepissent, Sacris aquis abluturum. In his occupatum cum maxime Barreyram interpellauit motio Castrorum ex Mocumba. Nam abunde iam omnibus prouisis, tempestiuum Praetori visum in finitimam Combambiam, expeditionis caput, copias aliquando promouere, vbi quae deinde gesta sunt, magnam nobis anno sequenti scribendi materiam praebebunt.

190 Goae quingenti adulti baptizati. Goae cursum consuetum, hoc est diuino beneficio felicem, ministeria Societatis tenuerunt: tribus publicis baptismis splendide celebritatis; per quos, vti et alios varijs occasionibus priuatos, adulti ad quingentos Ecclesiae aggregati sunt, e maximo numero Cathecumenorum seuero examine delecti, et ijs recte commissum mysterium, vita fere illorum consequens pura emendataque demonstrabat. Cuius generis in Insula Choram, quam manipulus e nostris ad 191 Coramitarum Christianorum constantia. Goanum Collegium pertinens excoluit, specimen laudabile tria recentium Christianorum millia edebant: quippe qui vndique circumfusi Ethnicis, commercio eorum, etiam cum rei familiaris damno, constanter omnes abstinerent; nec adduci vlla spe compendij, aut alia pellaci conditione, quisquam eorum posset, non modo ad matrimonia liberorum cum ijs miscenda, sed ne ad concedendum quidem cuiquam infideli suis in terris domicilium. adeo superstitionis eiuratae ipsum contagium horrebant. Salsetae ad octo millia veterum feruentiumque Christianorum, amplius sexcentis hoc anno, varijs et plerumque pomposis, adiuncti baptismis sunt, fructu non poenitendo, si quis difficultates reputet quas flagrantia illis regionibus, eâ et superiori tempestate, bella Barbarorum Euangelio grauissimas obiecerunt. Exemplum sit, quod cum in aede S. Archangelo Michaeli Sacra in diem eidem summo Militiae coelestis Imperatori dedicatum, lustratio solemnis Candidatorum centum esset indicta, Barbari ea re cognitâ, quintadecima ante condictam panegyrim die, subita incursione templum incenderunt, aris imaginibusque euersis, ac corruptis. Quo ex 192 Cathechumenorum ardor in restaurando templo. casu longe contra votum, ac spem hostium, magis inflammati Cathecumeni magnis omnes animis incubuerunt in restaurationem aedis Sacrae: tantumque contenderunt, vt illucescente S. Archangeli festo nouum e materia Templum staret, arâ et tabulâ velut rediuiuis splendens: in quo destinata cerimonia speciose peracta est. Multas alias late vagata per regionem hostilis vis Ecclesias deleuerat, e quibus quatuor hoc anno restitutae, visendo, vt in illis locis, opere. Inter felices alios Conuersionum successus haud silenda pietas Adolescentuli quatuordecim annorum, nostrorum disciplina ad fidem virtutemque formati: 193 Exemplum egregiae pietatis in adolescentulo. qui cum matrem vetulam seruire seruitutem apud Mauros sciret, clam omnibus ad eam penetrans rationem iniuit eius liberandae, reductaeque in patriam ibique in grauem lapsae morbum, vt Christo nomen daret persuasit. Accersitus ab eo vnus e nostris qui anum baptizaret, egregie institutam a filio reperit, vt causa nulla esset mysterij differendi, quo illa percepto laeta, et gratulans animam reddidit, maiorem, quam vulgo Matres solent foecunditatis suae fructum nacta; quippe illius opera Coelo regenita, quem vitae mortali genuerat. Bazaini paratum dudum Cathecumenorum contubernium non solum vltro 194 Pueris orbis cura vtiliter impensa. ambientium admissione augetur, sed eorum etiam conquisitione puerorum quos Gentilium interdum parentum mors orbos relinquit. Hos excipiendi plenum ius nostris Praetorum Edicto tributum est. Quatuor hoc anno bonae indolis pueri per eam occasionem magna sua voluntate Cathecumeni primum, deinde Christiani sunt effecti: frustra impedire conantibus affinibus ipsorum. 195 Nongenti conuersi Bazaini. Quatuor a Bazainensi Collegio dependent nostrorum Residentiae, Fanaensis, S. Trinitatis, S. Ioannis, et Bandorensis, in quibus cunctis contentioni laborum frugis felicitas respondet, Gentilibus supra nongentos partim baptismo 196 Cocini res feliciter gesta. initiatis, partim ad illum proxime dispositis. Cocini inter Infidelium non minus centum adiunctionem ad Christum, notabilis extitit conuersio Familiae Hebraeae locupletis. In Tribus Residentijs Cocinensi contributis Collegio, res item Christiana strenue nec infeliciter gesta. In prima Vaipiccotana veteres Christiani inde ab S. Thomae praedicatione Religionis Originem repetentes a Nestorianis deinde supersparsis zizanijs purgabantur, non difficili docilitate. Regnum Mutertis, altera Cocinensium Nostrorum statio, et laetas in praesens 197 Rex Mutertis Christianae legi fauet. fruges, et laetiores in posterum spes, praemia simul, et inuitamenta culturae reddebat. Annis duodecim negatam ab Ethnico Rege Templi Christiani extruendi potestatem, ea demum liberalitate impetrarunt Patres, vt morae pretium constaret. Materiam ad pium opus ex lucis Pagodum (Deorum gentis id nomen est) vltro Rex attribuit, edictoque permisit, vt qui e suis vellet, Christi Religionem profiteretur, cumque id non pauci fecissent, ad eorum mores coercendos, et peccata punienda, regiam suam Rectoribus Ecclesiarum autoritatem delegauit. Postremo cum Templum non minori fere Gentilium, quam Christianorum studio perfectum, visere voluisset ipse Rex, et formam impense laudauit, et adijci de suo, quae Domum Dei decerent ornamenta iussit. Commodum in extremum Nouembrera aedificij perfectio incidens, inuitauit, vt imminens S. Andreae dies solemni dedicationi legeretur, et ipse B. Apostolus aedis nouae Patronus fieret. Probauit Coelum humana consilia. Multae ad inuocationem S. Andreae mirae res effectae: quibus, Ethnicis quoque opis eius 198 Miracula S. Andreae. implorandae fiducia nasceretur, euentis vota aequantibus. Fuit qui licet adhuc Christi Sacrorum expers, iactura consternatus rei pretiosae, voueret certam pecuniae summam D. Andreae oblaturum in nouo templo, si pignus amissum reperiret. Mox re quam anxie, et eatenus frustra quaesierat, facile reperta, pecuniam promissam rite persoluit. Inter eos, qui in aede nondum omnibus partibus absoluta, opus mercede faciebant, Faber fuit lignarius patrijs adhuc superstitionibus addictus. Is e pago longiuscule distante, cum aliquot ante noctem horis reditum expediret domum, causatus pericula itineris nocturni per regionem tali tempore feris infestam, rogatus ab Lusitano aedificij curatore est, horam vt adhuc aliquam labori daret: ac istum quem diximus obtendenti metum, nescis, inquit, quam potens sit, et in suis clientibus tuendis efficax S. Andreas cui nauas operam. Ita persuasit, vt laborem in vesperam duceret. Euntem deinde saeuissima serpens, illarum gentium terror, adorta ex insidijs, crura incedentis implicuit, pernicie humanitus ineluctabili. Consternatus miser clara voce S. Andream implorat; ac statim immanis ferae se nexibus innoxie solutum gratulans sensit. Piscatoribus quoque, quasi memor exercitae olim artis, propitium se se Beatus Apostolus probauit. Iactarant illi retia per diem Christiano ritu festum, cuius religione se teneri Gentiles adhuc non putabant. Sequebantur autem opportunitatem temporis, vt notis e signis autumabant, praedae faciendae commodi. Porro cum die toto frustra sudassent, vacui, et indignantes, noui Templi viciniam, superstitiosa suspicione, quaestui suo infestam accusabant. Audiuit forte Sacerdos noster: et male, inquit, agnoscitis infortunij causam. Non alia est, quam quod diem religioni sacrum male feriati profanastis. Cras adeo si lubet experimini, die profesto: quantum vicinia Sancti Andreae prosit felici piscatu sentietis. Nec fiducia Patrem, nec spes ei credulos fefellit. Postridie retijs iactis ingentem praedam corraserunt. Lateque gratulationem suam, vt est garrula laetitia, cum vtili Christianae religionis commendatione celebrarunt. Hinc adeo creditur breui futurum, vt non minus haec S. Andreae, quam Tertia Cocinensis item Appendix Collegij, S. Iacobi in Palucte nostrorum statio, totam regionem suam plenâ Indigenarum conuersione Idolorum sordibus expurget. Est aliud vetustius S. Andreae Templum in Ora Trauancoris, in quod suum odium Satan bina hoc anno Barbarorum 199 Christianae rei status in Ora Trauancoris. vastatione declarauit. Sed non minus constans Fidelium pietas, toties in eius restaurationem operam impensamque prolixe contulit. Totâ in hac Orâ Ecclesias quatuor, et viginti nostri habent; in ijsque excolunt Christianos ad nouem millia; quibus erudiendis, et in fide, ac morum probitate continendis difficilem nostri Prouinciam habent; non tam ob eorum multitudinem, ac ruditatem, quam ob Tyrannorum Gentilium vndique illis imminentium assiduas in eos grassationes.

200 Christianorum feruor in Ora Pisca riae. In Ora Piscariae consuetae sedulitati nostrorum fructus hoc anno consentaneus constitit: non in cultura modo Christianorum, qui suum profectum auida exceptione Verbi Dei, religiosa frequentatione Sacramentorum, miris interdum exemplis conuersionum diu desperatarum, et praeteritis offensionibus abolendis pari publica poenitentia, saepe vltro testati sunt, sed in conciliandis etiam ad docilitatem fidei duris Infidelium mentibus. Ne nihil ex illa generalitate singulariter euoluam, quod vasta operis moles compendium facere in his admonet, commemorare suffecerit probatam successu religionem figendarum in vijs aut montibus ad venerationem Crucium.

201 Cruces ad venerationem fixae. Ad multa eiusmodi conspicuis in locis hoc anno posita salutis nostrae signa constat non Christianos solum sed plurimos quoque Gentiles pie conuenientes munera detulisse. Beatae quoque Dei Matri celebre, vt in illis locis Templum Tutucuriri, quod primarium in illo tractu est oppidum, magna impensa Et alia subsidia pietatis. conditum, hoc anno magna religione consecratum est. Curarum etiam impense publicum valetudinatium, ad quod e regione illa vniuersa inopes aegroti deportantur. Agebant apud Regem Mogoris latissimi inter Gangem, et Indum Imperij potentem, cum Rodulfo Aquauiua, duo alij e nostris iam a triennio. Eos ille Imperator, vt beneuole aduocauerat ex India, ita perhumanitet, ac perhonorifice tractabat. Audiebat quinetiam de religione differentes attente: sed mysteria diuina cum ipse tum eius Aulici, diuitijs, ac voluptatibus impliciti, laudare ac mirari satis habebant. Quibus satis compertis Prouincialis Indiae ad paratiorem Messem suos operarios transferre constituit. Quo suauius, 202 Operarij So cietatis e Mogore reuocantur. et cum Regia minori offensione reuocatio administraretur, vnum primo e tribus ad se accersiuit literis: a quo vberius edoctus, quam exigua fuccessus spe opera illic cosumeretur, aliorum quoque retrahendorum causas quaerebat. Haec deliberanti commodum innotescit, Regem Mogoris destinare legationem ad Regem Philippum, et legato comitem vnum e Patribus sibi reliquis mittere. Rogatus a Prouinciali Prorex literas ad Mogorem dedit quibus petebat, vt Rodulphum quoque Aquauiuam cum legato mittere ne grauaretur. Conturbari 203 Rodulphus tamen Aqua uma ibi deti netur. visus est ea propositione Rex Mogoris, et Rodulphum sibi adeo earum respondit, vt consilio potius legationis supersessurus foret, quam ad talem virum ab se amittendum adduceretur.

Multa in hunc annum, et praecipue digna Historia Iaponicae res habent. Initium duxerim a morte Michaelis, Insulae Amacusae Principis, qui ex anno ab hinc quiuto Christianam religionem amplexus, Sanctas eius leges egregia 204 Mors pia Michaetis Amaensae Principis. morum innocentia coluerat. Hic senio satis prouecto, admonitus accessu vehementis morbi, vitae sibi mortalis finem instare: vocatis ad se Proceribus ingenti affectu commendauit Christianam fidem. Mox inter dolores acerbissimos mortis aduentum sentiens, solemnem sibi vsum orandi quotidie per multas horas sublatis in Coelum manibus vsurpare voluit. Quo diu facto deficientibus viribus, manibusque inde recidentibus in pectus, suauissime alloquens quemdam praesentibus non visum, et illa verba, venio, sequor quo vocas, ingeminans expirauit: paulo ante contestatus; se nullas instantis mortis angustias sentire, sed loco illarum ineffabiles delicias animi. Eius erat illa, vulgaris dum valeret vox; nihil se quamuis durum, et arduum, quod Patres significarent Deo gratum esse, recusaturum. Cum in supremo morbo deliquium 205 Egregium Castimoniae exemplum. passus, ab vna ex puellis, quae erant in obsequio eius Coniugis, forte adstante, manu correptus esset, vt sibi redditus, a qua teneretur sensit, excussit cum horrore blandum mulieris contactum, seuereque illam intuens, procul amandauit, sibique apparere amplius vetuit: egregio documento Christianae continentiae in Principe, quem nec aetas septuagenaria, nec morbus extremus, a metu maculandae castitatis securum redderet. Filius eius, et Principatus Haeres, Princeps Ioannes, Patris exequias, praebito mille pauperibus epulo, honestauit. Eius vidua magnorum spirituum Mulier in Bonziorum disciplinis supra sexus captum erudita, diu post viri conuersionem in auitis erroribus, et capitali Christianae religionis odio durauerat. Ad extremum victrici gratiae dans 206 Viduae Principis Amacusani Conuer sio. manus, Gratia in baptismo dicta est. Fuerat auaritiâ infamis, vt primum fidei lucem admisit, quae multa iniuste abstulerat spoliatis ab se reddidit. Ex hoc principio in feruentissimam Christianarum omnium virtutum exercitationem Et vita laudabilis. ingressa, ad eam diligentius vrgendam nouo viduitatis statu vocari se reputans, Templum suo sumptu aedificauit, in quo totos dies oratione caeterisque religiosis officijs beneferiatos duceret. His studijs intentam non multo post beata mors Coelo transmisit. Michaelis Amacusani obitus mense Aprili contigit. Iunius insequens longe dissimilem Potentissimi Iaponiae Imperatoris Nobunangae finem vidit. Illuxerat ei veritas si aperire oculos vellet: sed a tanto eum bono impotens vitiorum omnium, quibus se a puero mancipauerat, praesertim vero superbiae, dommatus arcuit. Laudare solebat Dei legem, hoe vnum excipiens: in prohibenda libidinum licentia duriorem eam sibi videri, quam natura humana ferre posset: Multi crediderunt eam praecipue causam obstitisse ne ipse cum filijs Christianam religionem amplecteretur. Constat eum, et Filium eius 207 Superbia, et libido Nobu nangam reti nent a flde Christi amplectenda. primogenitum, serio egisse cum Organtino, vt laxamentum illius seueritatis indulgeret; cum eo pollicentes, vniuersam ipsorum aulam, nec diu post totam Iaponiam Christo nomen daturam. Quibus ille respondit, se non autorem sed interpretem ac praeconem legis illius, non Christianae Religionis propriae, sed omnibus ex aequo hominibus a Mundi principio impositae, esse. Caeterum illius praecepti Editorem Deum, vt supremum ita optimum, et potentissimum Dominum, obtemperare sibi volentibus ea auxilia suggerere, quorum ope cum caetenim eius legem facile impleant, tum castimoniam etiam iucunde obseruent. Experturos id qui in animum induxerint, cum diuinae gratiae fiducia, iugum Christi subire, arctamque viam ingredi, quae sola ad felicitatem duceret. Surdis ea tum cantata. Sed spreta veritas eas quas solet, et praedixit Apostolus, a Rebellibus exegit poenas. Occaecati nimirum miserabiliter diuini luminis contemptores in horrenda praecipitia ruerunt. Nobunangae ingenium praeferox, et supra humanum modum arrogans, perpetua fortunae blandientis indulgentiâ, spei 208 Arrogantia eius ex contemplatione felicitatis suae. quantumuis improbae capax, haud iam dissimulanter insanire caepit contemplatione felicitatis suae. Reputabat se ex vnius vix dimidij Regni domino, ac pene priuato, in amplissimam septem et triginta Regnorum, clarissimis Victorijs nulla vmquam belli offensione, reportatis, Monarchiam profecisse. AEtate adhuc vigere, valetudine vti prospera, copia rerum omnium affluere, vniuersorum Iaponiae Principum sibi humillima certatim obsequia blandiri. Sobolis etiam numero, et praestantia florere: nam praeter tres, quorum meminimus, ex iusta coniuge susceptos, quindecim ex pellicibus filios habebat. Ante omnia noui Nabuchodonozoris inflabat animos sua Babylon. Illa de qua memorauimus Anzuquiama noua Ciuitas, frequentiâ, diuitijs, splendore, ac elegantia aedificiorum, omnium iam fere prima Iaponiensium, et quotidie augescens. Nihil tamen iactantius ostentabat, quam Arcem suam. Erat ea sita in 209 Vrbis, et Arcis Anzuquiamae pulchritudo. medio vertice, quem inter duos demissiores alte extare superius diximus. Eius fastigij vndique abrupti prominentibus scopulis, quae pars vna submissior erat, aditum manu paratum ad vestibulum Regiae pandebat, gradibus trecentis in natiuo saxo incisis. In summo complanatus immani labore apex, aream aperiebat vastam, quam ingens muri circuitus e lapide quadrato, quinquaginta palmos alti, vndique claudebat. Regiam intus extructam qui nostrum orbem viderant, fatebantur, vix quidquam hodie in Europa simile, certe non superius, habere, descriptionis elegantia, pretio materiae, pulcritudine artis. Turris eminebat in sublime, Tabulatis septem, apta proportione decrescentibus. Interualla zonarum colores distinguebant varij, tectorio appicti, et succis illiti splendentibus, qui florem illorum vnium, ac lucentem, nec vlla vi Coeli aut Imbrium delebilem praestabant; cuius generis artem nostris ignotam, illarum regionum artifices habent. Vertex operis, rotundâ formâ, coronam late monstrabat totam ex auro, cyaneis illuso maeandris, speculi laeuorem aequantibus encausti pigmentis. Ita vt ex tota illa mole superbissimae turris versicoloribus interstinctae fascijs, et e superinducti liquoris lenti, pingui quodam, et pellucido succino nitoris vitrei, translucentibus: tum ex culmine aureo gemmarum clarissimarum tessellatis pigmentis fulgores aemulante, ad facile quadraginta vndecumque milliaria, species, sole praesertim allucente, plane mirabilis, vix ferentibus splendorem oculis, animos raperet. Ex hac superbiae suae specula insolentissimus contemptor omnium, cum recens opus suum Vrbem Anzuquiamam late, ac pulcherrime descriptam in plano despiceret, adiacente illi quodam Archipelago dulcis maris, suis sparsi cycladibus, cum item ab vtroque latere dementer fusa dorsa collium ambitiosissimis substructionibus Dynastarum, quibus ipse loca distribuerat, magnifice ornata, cerneret, exitialis infelici, et immane quantum insana incidit cogitatio, homine aliquid maius 210 Nobunanga diuinos honores appetit. esse se profecto, eaque veneratione dignissimum, quae Dijs adhiberetur, quorum nullum se maiorem, aut sibi comparabilem putaret. Huic horribili dementiae cupidissime, felicitate sua ebrius fanatici gloriatoris animus, adhaesit. Locum ergo in altero e collibus cum designasset oculis conspicuum, Artificum in eo ex arcis iam perfectae operâ feriantium elaborare totam industriam repente iussit, Delubrumque omnium, quae vnquam in Iaponia fuissent longe superbissimum erigere. Velociores in aedificando multo, quam nos sunt Iapones: et eos impatientissimi, ac praecipitis instans, et minax festinatio Regis incitabat; simul adiuuabat operarum multitudo, et abundantissime parata promptaque ad manum idonearum ad opus rerum copia omnium. Exiguo 211 Templum sibi condit. Nomine noui Idoli Xantai. ergo tempore moles constitit omni magnificentiae genere visenda. Apparebant ibi speciosissimis in loculis exposita simulacra Camium, quae vspiam tota Iaponia superstitiosissime colebantut, eo expilatis cunctorum populorum Sacratijs imperiosissimo formidatissimi Tyranni iussu translata. Supra haec humiliora per aedis circuitum Sacella eminebat alte Thronus excelsior splendidissimis ornatibus radians, in quo praecipuae venerationi Saxum exponebatur insignibus Nobunangae sculptum, Nobunangam ipsum Iaponico vsu repraesentans, nomen Idolo nouo nouum impositum Xantai. Edictaque quoquo versum missa quibus in certum diem (is hoc anno in vltimum nostri Februarij incidit) omnes inuitabantur, vt ad celebrandum Nobunangae natalem, et adorandum nouum numen Xantai, vndecumque vniuersi concurrerent. Addebantur promissiones obtemperantibus amplae: fore vt qui Xantai adorarent e pauperibus diuites, e locupletibus opulentiores repente fierent. Qui liberis 212 Ridicula eius promissa suis adora toribus facta. carerent, foecunditatem, qui morbis laborarent, valetudinem prosperam, et ad octogenariam senectutem durabilem impetraturos. Qui negligerent omnibus supplicijs mactandos. Pauci pollicitationibus mouebantur, quarum vanitas apparebat facile: minis, quarum in rem conferendarum facultatem plenam in Barbari furentis expertâ saepius impotentiâ cernebant, plerique consternabantur. Adfuit ergo condictâ die innumerabilis ex vniuersâ Iaponiâ multitudo campos ingentes Tabernaculis late positis operiens. Neque enim, vel multesimam turbae partem moenia tectaue Ciuitatis, quamuis numerosissima amplissimaque, capiebant. Gratias Deo nostri egerunt, quod nullus in ijs Christianus, quod obseruari potuerit, fuit. Nobunanga, vel nesciente, vel dissimulante. Primus omnium splendidissima Pompa, Ionus Suquendonus Mini, et Boari Rex, Maximus natu filiorum Nobunangae, Sacrificatum exquisitis ritibus nouo Deo Xantai processit. Hunc Reges alij, et Principes, tum Nobiles, ac Plebs ingenti ambitu secuti. Paucis post haec diebus concubia nocte effulsit in occidentali Coeli parte vibrantissimus splendor: simulque supra turris apicem ruberrima, et ardentissime flammescens nubes apparuit: cunctis cum terrore obseruantibus. Nam vsque ad solis ortum eodem situ, ac visu immota perstitit. Quartadecima die mensis Maij, hora post meridiem nona, horribilis Cometes longissimam, et formidolosissime micantem late caudam explicans, medio aethere exarsit in dies aliquot. Postridie meridianis horis lancea ignea fereno excussa coelo in arcem Anzuquiamensem intorta est, cunctis prodigia horrentibus, vno confidentissimo Nobunanga quem Monstra petebant, giganteam temeritarem ostentante, ac contemnente minas, quas tragico suo mox sanciturus erat exitu. Etenim cum iam adulto Maio idonea expeditionibus bellicis tempestas esset, Tertiogenitum filium Sanxium Chindonum Ixi regem cum exercitu quindecim millium, et multo auri pondere ad Regnum Auae subigendum Anzuquiamâ misit. Ipse cum Primogenito Meacum profectus, Faxibae primario Duci suo aduersus Amanguccianum Regem, et Bonzium Ozacae Principem bellum gerenti, auxiliaque poscenti, totum copiarum suarum robur, et quos in comitatu fidissimos habebat ire suppetias iussit. Inter primos ierunt Iustus Vcondonus, et alij Christiani Duces militesque. Vltimam, et numerosissimam horum auxiliorum manum ductabat quidam 213 Aquechij defectio a Nobunanga Aquechius nomine, vir manu promptus, et percarus Nobunangae, quem Regno Tangi praefecerat, et Monte Frenoyamae Bonzijs erepto donauerat. Hic Meaco profectus reputare secum cepit, quam destitutus viribus, et fido comitatu Nobunanga praeter morem esset. Adesse iam profecto numquam redituram occasionem vlciscendi Tyranni, et eius oppressione crescendi. Duces quosdam sibi addictos, et Nobunangae infensos clam aduocat. Consilium exponit. Omnes probant. Amanguciano itinere primum supersedetur quaesitis morae causis. Hinc subito ignaris militibus pronunciatur nocturnum versus Meacum iter arcano, vt mentiebantur, Nobunangae iussu quemdam sibi suspectum Dynastam opprimere studentis. Sub lucem inexpectatissimi Meaci adsunt. 14. Iunij Dies erat octauus decimus Kalendas quintiles. Palam hic imperant Militibus Duces, Nobunangae palatium oppugnent. Nec mora in quoquam fuit. Surgenti strato Nobunangae, et manus, ac faciem lauanti trepidus nuncius affertur, obsessam armatis Regiam esse. Ille audacissimus nihil credere, et solitâ superbia minari. Donec prodeunti ad fenestram sagitta humerum transfixit; 214 Caedes Nobunangae. quâ ille manu extracta ensem stringens, fortissime aliquamdiu multis varie assultantibus restitit; donec glande plumbea explosa e maiore tubo, traiectus, sanguine ac vita deficiente in conclaue secretum aufugit foresque occlusit. Ibi sunt, qui dicant, eum vsitato in Iaponia desperatorum ritu, ventrem sibi dissecuisse gladio. Sed vix id sciri ad verum potuit: nam flamma vndique a coniuratis subiecta palatio, statim illud cubiculum absumpsit. Suquendonum Mini Regem Nobunangae Primogenitum, et ipsum promptis armis egregie pugnantem, ineluctabilis ignium vis extinxit. Pronum erat factu, vt victor exercitus ad praedam paratam in facili direptione Meacensis Vrbis omni opulentia plenae, verteretur, nisi quae istius vaesaniae impetu sapienter vtebatur Diuina Iustitia ad vlciscendam sacrilegam temeritatem profani Regis ausi diuinos honores attentare, cruentos illius phanatici caede Barbaros ad destruendam arcem eius superbiae, et nefarium illud fanum horrenda sceleratissimi Tyranni adoratione pollutum, instigaret. Raptim omnes Aquechio ducente 215 Arx Anzuquiamae capta Anzuquiamam concurrunt. Arcem, despondentibus animum ad famam occisi Regis Praesidiarijs, nullo negotio capiunt. Sparguntur auarissime cumulati thesauri Nobunangae, et quod per vim, ac rapinas, victrix quindecim Thesauri direptio. annorum licentia corraserat, triduo per profusissimas largitiones exhauritur. In illo aestu furoris trepidis nuncijs Aquechius turbatus irruentium in se, hinc Sanxij Chindoni, exercitum ab Auensi expeditione, de qua diximus, ad paternae necis vltionem conuertentis, inde Faxibae, pactis cum Amanguciano inducijs, aduersus Nobunangae interfectores mouentis, decreuit Anzuquiama ielicta Meacum se recipere, quo ex illa Imperij Arce facilius prospiceret nouae Tyrannidi. Hoc articulo rerum emersus e latebris Oxaquenus Fungedonus Secundogenitus Nobunangae, Adolescens parum sanae mentis habitus, Arcem Vrbemque, et speciosa illa Palatia cum Templo nouae Vrbis Anzuquiamae, 216 Anzuquiamae incendium subiectis vndique flammis horrendo incendio deleuit. Quo consilio, quis quaerat a capite insano? Tamen eluxit in eo manifesta vis vltoris iniuriae suae Numinis, temerariae insolentiae Nobunangae reliquias per eius filij manus delentis. Interim sequente Faxiba cum Amangucianis copijs, praecucurrerat Iustus Vcondonus Meacum versus, mille, non plus, Christianorum manum ducens. Occurrit illi Aquechius cum circiter octo millibus, Anzuquiama, vt dictum est, Meacum petens. Irruit in sceleratum proditorem nihil veritus inaequalitatem numeri Iustus, et ducentis e rebelli exercitu caesis, reliquis dispersis, Aquechium 217 Iustus Vcon donus Aque chium vincit, et vulne rat, mox a rusticis trucidatum. ipsum vulnerat: qui quamdam in Arcem sibi fidam fugiens; ac ne ibi quidem se tutum putans, egressus inde secretiores latebras quaerebat, quando interceptus a rusticis trucidatus est, duodecimo a perempto Nobunanga die. Sanxius inde ac Faxiba caeteram vindictam in coniurationis participes ferro ac flamma crudeliter exercuerunt. Hic finis primi Iaponicae Monarchiae Imperatoris fuit, Augusti felicitatem in vita, Caesaris tragicum exitum in morte repraesentare visi, cui qui successor contigit modo memoratus Faxiba, facile artes, ac furores Tiberij, et Caij, vnius capitis, ac principatus compendio collegit, et praeterea Neronis hoc etiam habuit, vt primus contra Ecclesiam Gladium stringeret. Verum dilatis in locos proprios quae de illo sunt dicenda, Christianae rei periculum in hoc tumultu, et diuina in eam protectio, breuiter referenda sunt. Nihil procliuius factu videbatur quam, vt occiso Nobunanga victor exercitus Idololatrarum, 218 Protectio di uina in Chri stianos per hos tumultus. Duce barbaro, et impio, in Meacensem Ecclesiam Nobunangae potissimum fauore florentem, toto furore desaeuiret. Itaque cum crudelis proscriptio Amicorum Nobunangae fieri cepta esset, Nostri Meacenses nihil mitius quam cruentam sibi necem, Templo autem, ac Domui triste incendium ominabantur. Sed propitia vis Numinis spem Aquechio obiecit trahendorum in partes suas Christianorum, qui in exercitu Faxibae multi, et praepotentes numerabantur. 219 Aquechius cur Christia nis fauerit. Ijs ille demerendis intentus seuere prohibuit, ne quidquam Patribus, AEdi Sacrae, aut alijs rebus eorum, incommodi afferretur. Quin etiam cum Organtinum Seminarij iuuenes Anzuquiama eduxisse cognouisset, misso ad eum proprio filio, amicissimis literis, securum iussit esse; ac cum Organtinus significasset cupere se confugere Meacum, Idem Aquechij filius vnum ei e suis viae praesidium dedit. Rebus, vtcumque pacatis proditoris nece, Iustus Vcondonus de Seminario solicitus, cuius aedes Anzuquiamenses, cum reliqua Ciuitate 220 Seminarium Anzuquiamae Tacacu quium translatum. conflagrauerant, nec tam dubio cardine rerum Meaco satis fidens, illud in arcem suam Tacacuquiensem transtulit, in quam cum Darius Iusti Pater a morte Nobunangae, cuius iussu exulabat, postliminio reuertisset, peculiarem sibi Proninciam bonus Senex eius contubernij curandi fouendique depoposcit.

221 Cursus felix Euangelicae praedicationis per lapo niam. Inter hos motus negotium praedicationis Euangelicae per Iaponiae Prouincias magnis prouentibus respondebat ad votum. Praecipuum momentum habebant Principum, aut Doctrinae virtutisue fama illustrium virorum conuersiones mirae. Cuiusmodi cum hoc anno multae contigerint, vnam dumtaxat alteramue memorabo, nec enim omnia persequi ad minutum vacat. Niscius erat Bonzius excellentis ingenij exquisitaeque doctrinae, atque, vt fit, ex his 222 Niscij Bonzij Conuersio mira. natae existimationis late praeclarae, quam Dairus, supremus in tota Iaponia distribuendorum honorum arbiter, ambitiosissimo diplomate splendidissimis pleno titulis ei per summum fauorem concesso, mirabiliter illustrauerat. Ijs turgidus homo, Regis Arimani, priusquam is meliori disciplinae se subijceret, magisterium exercuerat, fastu tanto, vt quoties statas praelectiones ad Regem iuuenem haberet, sustineret eum sibi ad pedes adstare humilem, interea dum Magisler Bonzius in Throno ipso regio supinus tumidusque residebat. Forte aliquando contigit superbum Bonzium otiosa curiositate audire obiter nescio quid ex Christiana Doctrina, quam vnus e nostris fratribus tradebat. Visa res est non contemnenda, cupiditasque nata vltro est cognoscendi reliqua. Omnibus plene perceptis, affulsit caligantis animo noua lux, ardorem simul mirum excitans gratiae victricis, cuius illud egregium visu specimen extitit, cum tanta sapientiae fama subnixus Bonzius, et vix minus, quam Diuinis honoribus a suis cultus, digesta subito in multos fasces, et totidem seruulorum humeris imposita vniuersa supellectile superstitionis arrogantiaeque suae, magicos commentarios, et longis vigilijs elucubrata scripta vanissimarum speculationum, vna cum glorioso illo, et immensis largitionibus empto Dairi diplomate, (neque enim illic talia, etiam iudicatis meruisse, gratuita contingunt) in Christianorum Ecclesiam detulit, ibique ante fores facto rogo vniuersa succendit. Ex re Ioannes (nam hoc nomen Dei gratiam significat) in baptismo dictus videri potuit, homo in cuius vita atque animo Gratia Diuina tam illustria de natura vîcta trophaea statuisset. Qui ne a generosis vocationis suae principijs degenerare videretur, post baptismum dixit Patribus; cupere se, vt Palatium suum (nam splendide regieque pro copia superbiaque sua habitabat) in Ecclesiam verterent, cui se adderent aedituum, adiuncto ei tugurio, in continua oratione, et contemplatione rerum diuinarum, solitarium ibi victurum. Non multo minus argumentum Dei laudandi praebuit alia mutatio alterius item Bonzij, eiusdemque famosi: ex eo genere, qui auram ibi popularem captant asperitate vitae plebi ostentata, vnde sanctimoniae famam et humano fastigio superiorem venerationem aucupantur. Peregrinabatur is dudum pedibus nudis, leuidensi vestitu per summa frigora, circum omnia totius Iaponiae populari superstitione celebriora fana, certos diabolicae deuotionis globulos manibus assidue terens, et nescio quas generis eiusdem precationes immurmurans, 223 Exemplum caritatis Christianae ad Bonzij conuersionem efficax. oculis semper ad orientem versis vbi Paradisum Amidae Mythologia Iaponica constituit. Tali errore delatus hoc anno Nangazachium est, quo tempore afflicta ea ciuitas populari morbo in speciem ferme Nosocomij deformata erat. Animaduertit admiratione sua magna hospes Bonzius, Patres passim nostros, contemptrice periculi assiduitate, moribunda corpora obeuntes, eademque consumpta malo, speciosis, et frequentia modesti populi celebribus, honorantes exequijs. Inopinatum vtrumque spectaculum: quod in superstitione Iaponica, nec vlla fere morientium pauperum cura, et perexigua plebeiorum funerum religio est. Ergo alte rem secum reputans, infundente se in tempore radio Diuinae lucis, repente ad nostros currit: qui sit exponit: inuenisse se plusquam quaerebat, male susceptâ, feliciter consummata peregrinatione gratulatus est. Legem Christianam vnicam se veram scire. Hoc enim ex istis eius institutis intelligere. Quare ad eius sectam se aggregarent, diligentissimum in ea colenda, quod superesset vitae, futurum. Admissus, edoctus, baptizatus, fidem pollicitorum cumulate praestitit, haud parua illius Ecclesiae consolatione. Multa similia necessario praetermittenda sunt, ne in immensum excurrat narratio. Valignani recessus e Iaponia exponendus restat. Is annis duobus, et quod excurrit, in visitatione nostrorum in Iaponia degentium consumptis, necessarijs causis reuocatus in Indiam, 224 Ordinatio di sciplinae Societatis in Iaponia. indeque, vt tum putabat, in Europam, adornare profectionem cepit. Multis iam consultationibus cum antiquioribus nostrorum habitis, disciplinam domesticam accommodate ad vsum Gentium illarum, et ad finem profectus Euangelij ordinauerat. In quo illi non parua nec hic omnino praetermittenda, certanda certamina fuerunt. Inter nostros eas in oras ex Europa vectos non fatis hactenus constiterat, quousque in consuetudines ciuiles Iaponici vsus, et cultus, immane quantum a nostratibus discrepantes, accommodare se fas esset, aut etiam expediret: tum qua moderatione gubernanda eius gentis ingenia, quae se nostrae disciplinae subijcerent. Quae denique forma victus, et vestitus nostris communiter ad conuenientem vniformitatem tenenda praescribendaque esset. De quibus omnibus inter se se dissidentes sententiae nostrorum erant. Non deerant, qui tanti esse negarent nostros addicere obseruationi scrupulosae Iaponicarum salutationum, et consuetudinum, haud parum graui odiosaeque aliter assuetis. Contra monebant alij, et experientia suffragabatur, necessarium id esse ad molliendam peregrinitatis offensionem, et exeraplum Apostoli tenendum, qui omnibus omnia fieri non dedignabatur, vt omnes Christo lucrifaceret. Hac sententia vincente constitutum est, et distincte determinatum, quatenus, et quibus in rebus accommodare se ad vsus ibi receptos, nostris conueniret. Salutationes, et officia vrbanitatis Iaponico ritu obiri placuit. In ijs praeter pedum nudationes, et prostrationes certas, erat porrectio, et perceptio vsitatae ibi potionis in visitationibus domi nostrae exceptis personarum honoratarum, aut in eorum aedes redditis. Additum, vt quoniam Gens illa vniuersa non alium sedendi vsum nisi humi super tegetem habet, nostri ne in cubiculis quidem sedilibus insuescerent, et propria quisque mensula in communi coenaculo cibum sumeret. Ac quia cum conueniuntur homines in domibus ipsorum, calceamenta in foribus relinqui moris Iaponum est, contumeliae loco si aliter fiat habentium; ijs custodiendis ad ianuam dum ipsi officio, aut negotio transacto redirent, decretum est necessarium videri, nostros visitatum prodeuntes seruulum ducere. Haec Romam a Valignano missa magnam Praeposito Generali solicitudinem mouerunt. Ergo antequam illa comprobaret multum deliberauit, plurimos eosque graues, ac sapientes viros 225 Discussa de nouo Romae omnia considerare, ac sibi libere in scripto, quid sentirent iussit exponere. Cuius generis aliqua talium iudicia extant, praesertim Ioannis Maldonati, Valignani consilium in omnibus laudantia. Nondum tamen ijs plane acquiescens Claudius, scripsit ad Valignanum, iterum vt rem totam sine praeiudicio nouae deliberationi subijceret, et Dei luce implorata, sententijsque praesentium auditis, vltimo constitueret quae e maiori Dei gloria viderentur. Haec eo commemoranda visa sunt, vt constet quanta maturitate statuta sint ea, quae deinde aliqui Societatis reprehensores tam acerbis censuris confixerunt. De genere vestitus, opinio erat quorumdam, sericis tunicis, ac togis, panno ibi vulgari, nostris vtendum. Putabant id ad dignitatem doctrinae sacrae apud laponios, e specie ac cultu iudicare de talibus solitos, asserendam pertinere. Repugnabant prudentissimi quique, ac grauissimi nostrorum, inter alios Organtinus, qui praeoipuum argumentum contrariae sententiae e Iaponiorum fastidijs erga pannosos sumptum, experientia propria scite refellebat, cum diceret: se Meaci quotidie agere solitum cum Regibus, et Dynastis Iaponiae, atque adeo cum ipso Nobunanga, nunquam eiusmodi aliquid expertum. Quin etiam obseruasse Iaponica Ingenia facile discernere squallorem vestis studio modestiae vltro adscitum, ab eo quem illaudata egestas inuitis non eluctabili necessitatate imponeret: et cum hunc quidem contemnant, illum fere admirari, certe tolerare sine nausea. Quare 226 Balthassaris a Costa pertinacia. Franciscus Capralis nostris illic ante Valignani aduentum Praepositus, gliscentem inter aliquos nostrorum ex illa quam retulimus, nondum plene conuicta ratione, vsum serici panni, seuero interdicto cohibuit: multum sed frustra repugnante Balthasare a Costa, qui etiam vltra quam fas esset religiosae modestiae in eo pertendens, amandandus fuit e Iaponiâ: quin de illo etiam e Societate pellendo cogitabatur, quando is ex India in Lusitaniam nauigans, in eo itinere diem obijt. Valignanus in Capralis sententiam decreuit, vt nostri deinceps per Iaponiam vniuersi panno induerentur illic maxime parabili, minimique pretij, opinor ex filis gossypinis contexto, cuius scapus aut volumen integrum multis vnum 227 Capralis opinto de modo tractandi Iaponios. togis sufficiens, non plus nummo aureo constabat. Circa vltimum caput de modo ingenia Iaponica tractandi, operosior fuit controuersia. Capralis Iaponios habebat imperiose et austere, tetrici Magistri, ac pene Domini supercilio potius, quam Patris suauitate. Id homo indolis seuerae, magnis, et necessarijs se facere rationibus putabat, genij exerti, et in insolentiam extantis Iaponiorum esse naturam dictitans, nunquam ibi acquieturam quo benigne prouexeris, sed ex aequalitate, si ad eam arrepore permiseris, ad loci superioris autoritatem, atque hinc ad nostri contemptum, cum damno Sacrae Praedicationis, nullo crescendi fine progressuram. quare duras, et contumaces mentes acerbitate quadam salutari comprimendas, nec familiaritatis arrogantiam pariturae, fiduciam illis indulgendam; ne ad disciplinarum quidem adyta nostrarum admittendos intima, sed traditis ex philosophiae, ac Theologiae fere tantum moralis, quae ad vsum instituendae vitae dumtaxat opus sunt, abstrusiorum ipsis conscientiam negandam. Contraria erat opinio quorumdam, praesertim Italorum, quibus durum, et illiberale videbatur, nobilem Iuuentutem nostrae in Seminarijs curae commissam ijs notitijs fraudare quarum abunde capax esset: scientias humano 228 Rationes contra eam. generi diuinitus, tanquam aquam ac terram caeteraque elementa, promiscue quantum quisque possit capere, profundi. Non esse nostrum qui ministri dumtaxat diuini doni sumus, limites auare circumscribere coelesti largitati: scientiam inflare iam suo tempore intellexisse Apostolos, nec tamen pnmis fidelibus, aut interdixisse doctrinarum studijs, aut parce ipsos, ac inuide, quae a Diuino Spiritu didicerant, tradidisse. Praesertim cum institutionis Iaponicorum Seminariorum ea maxime mens, ac ratio ferretur, vt Ministri, ac Doctores Diuinae Doctrinae pararentur, qui nostris formati disciplinis, vsu linguae naturali, et ea commendatione, quam generis ac natalium communio magnam habet, acceptiores suis popularibus diuinae legis ptaecones, ac mysteriorum interpretes euaderent. Diserte Sanctum Apostolorum Principem dominatricem grauitatem ab Ecclesiarum regimine arcere; proque illa beneuolam mansuetudinem, et paternam praecipere caritatem: nec adeo videri metuendum a naturali Iaponum arrogantiâ, non fortasse maiori, quam aliquarum Europae Gentium, ista subtractione Spiritualium munerum numquam tamen Patrum Ecclesiae iudicio mulctatarum. Denique experimento constare, capere Iaponios egregie virtutum vim, et officiorum rationes non minus subtiliter expositas percipere, quam obnoxie, ac dociliter vsu moribusque exhibere. Quocirca non videri desperandum quin Christianae quoque demissionis tantum Iaponiorum animi praeceptis, et exemplis ipsis per nos praebitis concipiant, quantum ad recte vtendum coelestibus donis, premendumque turgescentis superbiae tumorem, diuina cooperante gratia, necesse fuerit. Haec pars numero suffragiorum momentisque rationum, cum praeualuisset, decreuit omnino Valignanus, nihil discernendum inter Iaponios Europaeosque discipulos, quominus et aeque vtrisque materna quaedam indulgentia blandae earitatis praeberetur, et pariter vltimi recessus mysteriorum, ac Doctrinarum, quoad valeret euiusque acies perrumpere, sine inuidia panderentur. Victus 229 Capralis e Iaponia euo catio. magis contrario Patrum consensu, quam persuasus Capralis, cum, vt fit in dudum praeceptis, vsuque, ac naturae indole corroboratis decretis animorum, aegre ex illa priori explicaret se tristitiâ, e Iaponia paulo post remouendus est visus, Macaum ea de causa a visitatore reuocatus. Et consilio tanta maturitate capto qualis omnino sperabatur euentus constitit. Prout quae de formatis in Iaponia ex illa ipsa gente operarijs Euangelicis, nihil vllo laudis genere Europaeis cedentibus, saepius suis locis referentur, euincent. His ita constitutis omnia circumspectanti Valignano, cogitatio incidit: rem videri fore eum officio probabilem tum auxilio vtilem, si Iaponij Principes, qui Christianam Religionem nuper amplexi, sancte, ac pie colebant, Christi Vicarium 230 Destinatur legatio Romam a Regi bus Iaponiae Christianis. in terris, adornata more Maiorum legatione, venerarentur. Prima statim mentione consilium ipsis mire arrisit, honestate illa religiosae consuetudinis, rectas, et generosas eorum mentes capiente. Nec minori studio nostri omnes in idem rapiebantur, duplici causâ. Primum enim ad comprimendum fastum Iaponici supercilicij prae se omnium Gentium opes institutaque contemnere superbissime soliti, vsus ac momenti plurimum habiturum apparebat testimonium oculatorum testium, qui visis Europae Regnis, et Ecclesiae, ac Curiae Tres eius Consilij causae. Romanae splendore coram obseruato, suis ea popularibus referrent. Deinde ad conciliandum Christianorum Principum Ecclesiasticorum, et saecularium perducendae ad exitum Iaponiae conuersioni necessarium fauorem, multum valituram augurabantur ostensionem velut speciminis cuiusdam Iaponicae nobilitatis atque Indolis, quale ista legatione praeberi posset. De modo consultantibus, placuit a duobus maioribus Regibus, Bungi, et Arimae, simul a Regulo Omurae deligi e summa nobilitate, non senes, aut aetatis maturioris, quod vsu compertum esset Iapones post adolescentiam alieno Coelo citra valetudinis, ac vitae damnum non consuescere, sed adolescentes, nec eos multos, qui cum ipso Valignano in Indiam primum, inde Europam nauigarent. Franciscus Rex Bungi primum ad id munus destinabat Filium Regis Fiungae, Nepotem 231 Electorum ad id nomina et dotes. suum. Sed is in Seminario Anzuquiamensi multorum dierum itinere aberat, et Valignanum vrgebat opportunitas nauigandi. Elegit ergo Mancium Itum filium Sciorinosuchi, consobrinum Regis Fiungae, ex antiquissima, et Regia familia Itorum. Rex Arimae, et Princeps Omurae, quorum hic Patruus illius erat, nominarunt communiter partes ipsorum obiturum Michaelem Cingiuam, quod Arcis eius Iuuenis primariae inter paternas nomen erat. Pater Michaelis, Frater erat patruelis Regis Arimae, idemque ex Fratre nepos Reguli Omurae. Socij cuique ex cognatione additi; Mancio Martinus Fara, Michaeli Iulianus Nicaura, Toparchae Castrorum sitorum in Regno Figen, vbi nati erant: hic Nicaurae, in cognomine sibi oppido ditionis auitae, ille Fasami. His adiuncti obsequij gratia Ephebi nobiles duo; cunctisque pro aetate illorum, septimumdecimum non excedente annum, Moderator, ac Magister appositus est Georgius Loyola noster, ortu, et ipse Iapon. Cum his conscensa 232 Discessus e Iaponia Valignani. 20. Febru. 1582. naue Nangazachij Valignanus x. Kal. Martias, procellosa citra noxam nauigatione dierum octodecim, Macaum VII. Idus Martias tenuit: vnde non nisi decimo post mense vlterius pergendi opportunitas fuit. Hanc expectans Visitator, oblata nauis Iaponiam perentis occasione, Petrum Gomezium, cum alijs tribus Sacerdosibus nostrae Societatis, et vno non Sacerdote, illuc destinauit. Nauis, qua nautis, qua vectoribus supra trecentos, et plurimis magni pretii mercibus onusta, inter quas annua quoque subsidia Missionis, et Ecclesiae Iaponicae erant, bono primum vento ad centum milliaria processit. Mox reflante ab prora vehementi Euro octoginta milliaribus rapti vsque ad Insulas, quae multae Sinensem praetexunt oram, ibi omnes exorientis Nouilunio, Typhonis, formidatissimi Tyranni Marium illorum, totis horis viginti quatuor perpessi sunt furias, vix superstite, at misere conquassara naue, cuius debilitatem excusans Nauarchus, breui serenitate consequente vti noluit, ad tenendam Iaponiam, si anniterentur, suffecturâ. Ita haerentes 233 Naufragium Gomesij, et Sociotum. occidentalis arripuit ventus maximus, et per trecenta milliaria rectum cursum imperite gratulantes, denique perpulit in naufragijs infames scopulos, Leiu Cieu, Cinensibus; Hollandis, Piscatorum Insula, vocatos (Formosam inter, et Cinam interiacent) ijs primum aqua tectis, mox processu ad vnum milliare sensim assurgentibus, valido impetu impacta nauis carinam diu per rupis dorsum tractam ad extremum fregit, Saxoque sic adhaesit, vt motum perderet: frustra omnia, quae tali occasione solent, molientibus nautis. Deiectis in mare, cum alijs oneribus, tum malis ipsis atque antennis, cum magis magisque abundante intra nauim aqua periculum iam ineluctabile cresceret, quisque vt sibi priuatim, quâ posset ope consuleret, pronunciatum. Duodecim Scaphâ littus tenuerunt. Alij raptis, vt quisque potuit tabulis incumbentes, adiuuante natatu, in oram importuosam, et abruptam summa diffcultate per aduersantes fluctus euaserunt. P. Christophorus Moreira 234 Naufragorum difficultates in terra barbara. ligato sibi in brachio, capite quod ferebat Sanctae Virginis vnius ex vndecim millibus, quae S. Vrsulam in Martyrio comitatae sunt, minacissimos vortices aestuaotis freti, quâ fiducia ingredi ausus est, eadem perrupit, incolumis et ipse terram capiens, cum maxima comitum parte. Sed a pelago saluis, multiplex in ora sterili, et barbara, periculum occurrit. Minimum, malorum erat, quod nudis, et famelicis hospitalis tecti nulla copia, nulla cibi necessarij parandi conditio, aut spes offerebatur. Sitiebant eiectorum sanguinem crudeles Indigenae, et miseras reliquias vndarum ventorumque, infesti feris vndique armis incursabant. Horum furore, felicibus, vt in tantâ calamitate, velitationibus repulso, sub structis tugurijs in summa difficultate rerum omnium duos menses exegerunt. Solatio non exiguo fuit, quod Patres seruata commodum e naufragio sacra supellectile, singulis diebus sacra faciebant, et Sacramenta mimistrabant. Eorum suasu decreta publice propitiando Deo supplicatio est in verticem vicini Montis: quo pedibus nudis orantes profecti cuncti, magnam ibi Crucem erexerunt. Tum e reliquijs fractae nauis aliam moliti minoris formae, in eam vti licuit armatam, conscenderunt sub extremum Septembrem; prosperoque 235 Et reditus Macaum. 7. Octob. octo dierum cursu Macaum vnde tres ante menses soluerant, aerumnis confecti redierunt nonis ipsis Octobris. Brasilia nihil in hunc annum magnopere notabile suggerit. In Mexicana Prouincia dabatur enixe opera a nostris, vt Indorum animi ad Christianam Religionem allicerentur. Ad eam spem vtilitates praecipuas attulit beneuolentia beneficijs probata in Gentem suspiciosam, et Europaeorum cuidam, vt putant, ipsorum contemptrici superbiae infensam. Offendit praeterea Gentiles non parum, et in cautionem docilitati 236 Mexicanae res. aduersariam atrigit opinio auaritiae, qua plerumque, Christiani eas in oras aduenae laborant. Eas nostri, Praedicationis profectui noxias, vt persuasiones amolirentur, rerumque ipsarum experimentis refellerent, primum abstinentia constanti a rebus Indorum, etiam vltro oblatis, temperabant. Tum cleemosynis corrogatis egentium necessitatibus subueniebant. Quo in genere plausum habuit vnius e nostris in Vrbe Mexico degentibus caritas. Qui carcere adito, cum multos ibi reperisset Indos ob aes alienum, cui soluendo non essent, detentos, vniuersos corrogatâ stipe liberauit. Linguae sunt ibi vulgares duae potissimum Mexicana, et Othmitica, perdifficiles; ijs perdiscendis attentissimam nostri, Tepotzotlana praesertim in Vrbe, operam, ponunt, eo fructu, vt iam multi eorum, Dominicis, ac festis diebus publice per vicos Christianae Doctrinae explicationes idiomate populari habeant. 237 Institntum vtiliter Semi narium. Ibidem Seminarium puerorum ex Indigenis sub cura nostrorum institutum spes integrae aliquando conuersionis horum populorum non vanas affert. Et mira diligentia est non puerorum magis, quam vulgo omnium in ediscendis memoriter Cathechismi lectionibus. Auditores earum plurimi tres in classes distributi pro gradu profectûs, vbi captum in infima probarunt, praeuio examine in superiorem promouentur; eaque crescendi ambitio vtiliter acuit industriam. Iam Indi Christiani miros in virtute progressus habent. Insignesque publice infamium, notis criminibus, conuersiones ex concionibus nostrorum, praesertim Angelopoli, spectatae sunt. Prouincia haec Mexicana nobili se hoc anno colonia propagauit. Ex ea profecti quatuor e nostris statam sedem figere caeperunt Manilae. Ciuitas ea primaria est Lutzoniae Insulae, inter eas principis, quae Orbi nostro Philippinarum nomine notae admodum 238 De Philippinis Insulis. nuper esse caeperunt. Eas sunt, qui putent Barussarum vocabulo antiquis cognitas. Detexit illas recentiorum Argonautarum primus Ferdinandus Magellanes, iter in Molucas nouum ab Occidente quaerens; sed detexit tantum: non item occupauit, anno Superioris saeculi vicesimo. Propius inspexit Aluarus de Saauedra anno post septimo, qui missus a Marchione del Valle cum classe armata ex portu Ciuatlaneionensi nouae Hispaniae, anno 1527., in vnam ex illis Insulis primam obuiam Tandayalam exscendit, eiusque possessionem nomine Castellani Regis inijt. Haec deinde Insula ex nomine tum Regnantis Philippi Secundi Philippina vocitata, istam appellationem in alias quoque propagauit, anno vt opinor 1564., quando Michael Lopez de Legaspi missus cum classe a Prorege nouae Hispaniae Ludouico Velasque, plenius suam Gentem in earum terrarum possessione firmauit, Lutzoniam earum praecipuam inuadens, quam nouam etiam Castellam nuncupauit. Sitae Philippinae sunt inter VI. et XVI. Gradum Septentrionem versus. In eas ex portu Nauidadensi nouae Hispaniae traiectus est leucarum sexcentarum. Par etiam, aut propior Cinae Iaponiaeque vicinia, quarum Gentium annua in eas olim constituta commercia etiamnum vigent. Sunt hae Insulae ferme quadraginta maiores, sparsis hinc inde minoribus maximo numero. Feraces pleraeque pretiosarum frugum, nonnullae vnionum, et Metallorum. cultae autem innumerabili multitudine variarum Gentium: Eminent inter eas magnitudine Mindanaus, et Lutzonia, quarum haec Iatitudinis angustae, in ducentarum facile leucarum longitudinem exporrigitur. Digna memoratu occasio est, quâ primum in eas terras est vocata Societas. P. Dominicus 239 Primus earum Episcopus Dominicani Ordinis Societatem eo vocat de Salasar Sacri ordinis Praedicatorum Primus Philippinarum Episcopus in aulâ Regis Catholici Philippi Secundi renunciatus, et Sacratus anno 1579., consentaneum suae praecipuae Religioni, et Apostolico zelo comitatum sibi parare constituit, ad vastas, et opis indigas regiones desponsae sibi Ecclesiae nauigaturo. Duos ergo et viginti praestantis virtutis viros e fratribus sui ordinis cum a superioribus impetrasset, nauem ijs comitibus Mexicum versus non feliciter soluit, si quis humano sensu rem aestimet. Nam morbis illo itinere saeuis afflicta sacra illa cohors, plus dimidia sui parte minuta est, duodecim in naui mortuis. Quin e caeteris decem, octo pene moribundi Mexicum peruenerunt. Ibi commodum, oblata in Philippinas nauigandi occasione, angebatur homo Sanctus, et Sapiens, quod nec differre suum ad sponsam Ecclesiam accessum Episcopi officium sineret, nec ad eam sine idoneis copijs Euangelicorum Ministrorum properare sustineret. In hoc aestu consilium caepit corrogandorum e praesenti locis illis copia supplementorum, quam maximo numero liceret. Patres Franciscanos excalceatos, Mexici domicilium habentes inuitat, ex ijs quinque impetrat; e nostra quoque minima Societate tres ei ad manum se dederunt. Cum his additis ad duos sibi reliquos sui ordinis, Hieronymum Garciam, et 240 Missio ibi nostrorum. Christoualem de Saluaterra, comendatis P. Dominico de Ancola Vicario in ijs Partibus Generali sui Ordinis, octo aegrotis quos aduexerat, Manilam versus soluit melioribus auspicijs. Nam omnes eo Mense Maio anni 1580. incolumes Et residentia appulerunt, a Praetore illic Gonzalo Ronquilli de Pennalosa, equite Segobiensi, magnifice, ac liberaliter excepti. Hinc paulo post rebus exploratis redijsse Mexicum nostros reperio, ibique comparatis quae figendae sedi necessaria putarunt, anno demum hoc in quo versamur 1582. Manilam reuersos, Residentiam inchoasse, quae magnis deinde auctibus, in tempore memorandis, creuit. Quatuor ea primum capitum fuit: duorum Sacerdotum Antonij Sedenij, et Alfonsi Sancij, duorum Sacerdotij expertium, quorum alter erat Clericus Theologiae auditor, alter domestici Ministerij adiutor Laicus.

Peruuia restat orbe, ac Coelo toto diuisa Prouincia, proxime ad antarcti cum excurrens Polum. Per eam Christiana res in Collegijs quinque, et Residentijs 241 In Peruuia Ioannis Gomezij vtiles labores. duabus strenue, ac cum successu curata est a nostris. Excursiones etiam in vrbes alias, ac terras laboriosissimae, sed ex pari fructuosae, factae. P. Ioannes Gomezius cum Socio Laicoquatuor Ciuitates inter se ducentarum fere leucarum interuallo dissitas obiuit, et concionibus, ac ministratione Sacramentorum vtiliter excoluit. Maxime felix, et probata in vulgus eius opera fuit in grauibus, et inueteratis dissidijs componendis, Gomezio cum plenis beatarum frugum manipulis Limam reuerso, prodijt indidem cum Socio alter Sacerdos noster P. Ioannes de Hinozosa in Pagum Deycam vocatum, quinquaginta leucis, a Lima, vbi concionando, ac Sacra ministrando ingenti suo labore magnos fructus legit. Paucitas operariorum fecit, ne per ostium Euangelio apertum magnum, et euidens ire Cusquenses nostri potuerint, quo spes verisimilis frugis vberrimae vocabat. Christianus indus ex culta Hispanis regione nescio quâ causa fugiens, quindecim dierum itinere in latam, et Incolis frequentem Prouinciam peruenit, in qua cum Indigenis forte delatam inter sarcinulas Crucifixi effigiem ostendisset, 242 Miraculum iusigne in Crucifixo monstratum Ethnicum Principem conuertit. percrebuit inter barbaros, et ad Principem delatum est, adesse hominem qui famosum illum, et victorijs mirificis formidatum Christianorum Deum secum ferret. Accersit, eum curriculo Regulus. Erant, cum eo qua Nobiles, quâ Satellites fere trecenti: His stantibus in atrio Palatij, medius in ijs Princeps hospitem iubet sibi dudum cupido videndi Christum ostendat. Promit ille Crucifixum quo Barbarus in manus sumpto. Hiccine, inquit, ille Deus est cuius ope coelesti. Peruuiam Hispani deleto Ingarum imperio subegerunt? Aiente illo. Atqui, subiecit Princeps, haec quidem homunculi infirmi, et miseri figura est: abisis in rem malam, cum isto tuo Deo, simul in sacrum signum expuens, cum risu, et contemptu hospiti reddidit. Mira hinc res traditur, cui fidem abunde magnam Barbari Dynastae mutatio mox secuta, et palam celebrata facit. Simul in manus Christiani venerabile simulacrum redijt, repente cunctis clare cernentibus caput mouit, et ex dexera in quam propendebat parte in sinistram se flectens, minacibus oculis Principem caeterosque qui aderant intueri coepit, Omnes statim praeter vnum illum qui Crucem manu tenebat, in terram concidunt, ac mortuis similes sine sensu lacent. Fit concursus populi ex Vrbe frequenti, mirantibus cunctis, post tres ferme horas exurgit Princeps, clarâ voce inclamans: vere magnus est Christianorum Deus. ingeminant idem Aulici, et ipsi ex longo stupore sibi redditi. Edicitur subito in populum, capitalis comminatione poenae, ne quis vlla contumelia violare Christianorum Deum audeat. Ipse Regulus Sacellum iuxta Palatium extrui ornarique iussit, quo pro illarum vsu Gentium cito peracto, Sacram effigiem ibi collocatam ipse primus adorauit, imitantibus passim vniuersis. Tum praeter istum alios quoque e Christianis terris transfugas conquiri adducique iussos interrogabat, ecquid tandem de Christianorum Deo compertum haberent? communicarent sibi, et quibus ritibus, ac cerimonijs 243 Profectio eius Principis Cuschum coli fas esset Numen cuius ipse, ac sui vim sensissent. Ferme omnium in id conspirauit sermo, parum se de his scire: sed ese quosdam Cusqui Sacerdotes ex Europa aduenas, qui eam proprie artem factitarent tradendae Christianae Doctrinae: Eosdem humanos inprimis, et perbenignos esse. Princeps his auditis, eo se conferre constituit; ac repente cum vnico filio sexenni, et sex Dynastis sibi familiaribus, ducibus Transfugis duobus, se dat in viam, cultu omnes, ac vestitu patrio mutato, ne qui, et vnde erant agnosci possent. Cuschum vbi peruenit, vsus internuncio Hispano quodam nobili alterius e Tranfugis affini, P. Rectorem conuenit, ab eoque, causâ itineris arcano expositâ, petit, vt aliquos secum ituros mittere ne grauetur, qui Gentem suam, Christianae religionis praeceptis informent. Accepit hominem omni honoris, et affectus significatione Pater: caeterum paucitatem Sociorum, et Prouincialis absentiam excusans, negauit se posse aliud in praesentia quam eos, qui aduenerant rudimentis Christianae fidei primis imbuere. Interrogauit Regulus quantum hinc distaret Prouincialis. Quadringentis milliaribus, respondet; nec ante duos menses ab eo responsum haberi posse. Negauit Princeps tanto spatio Cuschi morari sibi licere: metuebat enim ne ex suâ diuturniori absentia turbarum quidpiam domi nasceretur. Caeterum se filiolum apud Patres relicturum, qui per otium erudiri, ac baptizari posset. ita cum reliquis comitibus Princeps quantum licuit admonitus instructusque, domum repetit. Vbi eum cum quiescere salutares stimuli non sinerent, bimestri exacto, pari ac prius cultu comitatuque ad condictum Cuschi adfuit. Relatum a Prouinciali responsum inuenit; sed non quale optabat. Excusauit Pinna non esse sibi ad manum, quem in tam longinquam posset expeditionem dare; nec Rectorem Cuschensem omissa tanti momentl Praefectura peregrinari tali tempore 244 Eius baptis mus, et pia mors. videri expedire. Conturbatus inopinata repulsa Regulus, et ad animi aegritudinem accedente inualetudine corporis, insueto itineris labore fracti, consilium capit remittendi domum filij iam baptizati, Ipsum se dixit ad curam corporis animique Cuschi remansurum. Dimisso puero ingrauescere morbus parenti caepit, ac cum eodem tempore animae Cathecumeni, et membris aegrotantis curationes sui quaeque generis sedulo adhiberentur, eae haud pari successu proficiebant. Vegetior quotidie spiritus, caro infirmior fiebat. Donec ad extremum non dubie iam instante morre, rite ablutus sacris aquis Princeps, purum animum inter egregias spei, et arcani gaudij significationes, Deo reddidit.

HISTORIAE SOCIETATIS IESV PARTIS QVINTAE TOMVS PRIOR Liber Tertius.

IVVAT annum auspicari ab honore, et patrocinio Coelitum. Romae Professorum in Templum nuper Farnesij Cardinalis impensa perfectum, ex peruetusta aede Sanctorum Cosmae, et Damiani, Gregorij Summi Pontificis concessu, qui et pecuniam ad celebritatem attribuit, 1 Translatio SS. Abundij, et Abundan tij, in Templum Domus Professae Romanae. Abundij Presbyteri, et Abundantij Diaconi Martyrum sacra corpora, pridie eorum natalis XVII. Kal. Octobris, magnifica caeremonia illata sunt. Celebrata est supplicatio non solum ab Religiosorum familijs, sed etiam ab Sodalitio B. Virginis, quod erat in Romano Collegio, ab Clericis, et Conuictoribus Seminari, ab Germanico, Vngaricoque, et Anglicano Collegijs: quoque latius pompa explicaretur, ad sinistram Cliui Capitolini, per macellum Coruorum ad Romanum Collegium producta est, vbi cuncta ingenij, literarumque opera conuestiuerant. His feriâ quinta gestis, toto inde triduo sacra pignora in ara ad id medio templo excitata, populi, qui plurimus accurrit, venerationi fuere proposita. Insequenti anno septimo Kal. Octobris, vbi rite a Cardinali S. Seuerinae consecratum est templum, recondita sunt in concamerata cella subter ipsum Altare maximum, loculo inclusa nobili e punico rubenti marmore. Ibi hodieque religiose 2 Pontifex in nouo Templo celebrat. coluntur. Die Assumptae in Coelum Deiparae illud quoque Gregorius nonae Basilicae decus addiderat: solennia Pontificalia cum Cardinalibus inibi celebrarat: quo primum die Sacrosancta Hostia in ara principe immolata est. 3 Somnium praesagum Maldonati. Ineuntem annum Ioannis Maldonati excessus fecit insignem Iam pridem in Gallia Commentaria, quae post edita magni fiunt a doctis, in quatuor Euangelia scribenti, aliquoties secundum quietem vir apparuit cohortans ad pergendum alacriter, fore vt summam operi manum imponeret, sed ipsum non diu superfuturum: quae dicens videbatur digito certam Patri ventris partem contingere. Eam rem Maldonatus pro somnio neglexit. Haud multo post Romam ad Generalia Comitia inter Franciae Electores venit: iussusque ab nouo Generali Claudio in Sancta Vrbe subsistere, coeptum opus elaborauit, eidemque die S. Thomae Apostoli superiore anno, vice Natalitij muneris dedit. 4 Eiusdem mors. Et vitae summa. Mirum dictu. Paucis post diebus graui intestinorum dolore corripitur in ea ipsa ventris parte, quam tot ante annis nocturna illa species designarat; ex eoque cruciatu nonis Ianuarij prope repentino extinguitur. Vir multiplicis, et exactae Doctrinae, nihiloque minoris, siue pietatis, siue prudentiae, deque Societate, ac re Catholica optime in Gallia meritus, vt saepe a nobis supra est demonstratum. Ortus est in ea Hispaniae regione, cui Magistratus S. Iacobi est nomen. Societatem cum inijsset Romae anno 1562. iam Latinis literis, Graecisque, et Hebraicis, Salmanticae perpolitus, Philosophiam, ac Theologiam aliquandiu etiam professus, in Romano Collegio antequam Parisios mitteretur, annum vnum Conscientiae quaestiones docuit. In maturitate Doctrinae, ac rerum gerendarum annum circiter quintum, et quadragesimum agens ereptus est, summo omnium, Gallorum praecipue Catholicorum, dolore. Memorabilis 5 Vincentij Aragonij fe lix obitus. quoque fuit Vincentij Aragonij migratio. Is Caroli Ducis Terraenouae, tum Gubernatoris Mediolani, filius, vita aliquandiu pie domi exacta, perfectionis, Societatisque studio, maxime (quemadmodum in epistola ad Praepositum Generalem ipsemet scripsit) honorum Eeclesiasticorum, quibus a Parente destinabatur, vt declinaret pericula. Romam cum Vincentio Castagnola militari duce nobili consilia eadem coquente venit. Dumque ab Duce, quem Claudius continuo certiorem fecit, literae perferrentur, ad S. Andreae secessit, Sanctam hebdomadam, quae instabat, remotior ab seculi turbis celebraturus. Hic statim morbo percellitur, ex eoque demum ipso Sacri Paschatis, postquam vrbem attigerat quartodecimo die, decessit: plane fortunatus, et meta religiosi curriculi in carceribus reperta, et molestijs, tentamentisque praereptus, quae a propinquis haud dubie imminebant. Tanquam Societatis Nouitius in Professorum Templo sepultus est, et solennibus suffragijs impertitus. Pari felicitate 6 Georgij Gil berti nobilitas, et dotes. Societati moriens additus Georgius Gilbertus, de quo in rebus Anglicanis non semel ante meminimus: sed hoc loco rara iuuenis virtus paulo plura desiderat. Artibus a puero nobilitate dignis instructus, arma etiam, et equos ita tractabat, paucos, vt pares haberet. Quibus dotibus, multoque magis suauitate morum, et elegantia ingenij, mirifice animos omnium, quos vsu semel contingeret caplebat. Vbi ad Catholica reuocatus est sacra, quam ex animo susceperit religionis in Anglia strenueque gesserit causam, operae pretium est ex Personij in eius commendationem ad Pontificem Gregorium datis literis recognoscere. 7 Testimonium Personij de Gilberto. Nunc restat, inquit, vt aliquid Sanctitati Vestrae significem de latore harum literarum, qui, vt verum fatear, praecipua causa fuit huius meae scriptionis. Iuuenis est nobilis Georgius Gilbertus nomine, qui vniuersae Angliae spectaculum factus est rarissimum. Hic enim cum amplo esset patrimonio, magnaque apud Aulam in gratia, se, suaque omnia pro religionis Catholicae defensione deuouit. Primo enim ingredientibus nobis in Insulam, cum caeteri, 8 Liberalis eius caritas. vel timerent, vel dubitarent, ipse solus nos recepit, fouit, vestiuit, et aluit, pecunijs, equis, famulis nos iuuit: deinde per Insulam nos suis sumptibus circumduxit, ipse simul nobiscum peragrauit, libros, caeteraque necessaria dedit: praelum nobis comparauit: possessiones quasdam vendidit, ex eisque pecuniae bonam summam nobis ad omnes vsus attribuit, quibus causa Catholica promoueri posset. Neque hoc solum fecit, verum etiam carcere inclusos omnes pro fide Catholica, continuis elcemosynis reficiebat. Quibus rebus tam 9 Haereticorum in eum odium. odiosus breui tempore Haereticis factus est, praesertim quod partibus eorum aliquando adhaeserat, vt vbique locorum eum persequerentur, acerbissimamque mortem minarentur, si capi posset. Quod licet ille parum curaret; tamen cum amplius illum religioni seruire non posse cernerem, nec in Anglia morari sine manifesto periculo vitae; maiorque nobis esset labor, et solicitudo in illo, quam in nobis protegendis, persuasi illi tandem, vt relictis omnibus, mare transmitteret, et meliori tempori se reseruaret. Nunc igitur Sanctitatem Vestram humillime supplico, vel supplicamus potius Sacerdotes omnes quorum Patronus benignissimus hic iuuenis existit, vt eum respiciat, et consoletur Vestra Sanctitas, pro ea consolatione, qua ipse viscera nostra refecit, vel causam potius communem sustinuit. Si quid enim boni vnquam effecerimus, eius magna pars huic Iuueni tribuenda est. Quare si istic par ei caritas reddatur, res erit apud omnes magnae aedificationis, et apud sui similes non exiguum calcar, vt illius facta in posterum imitentur. Haec in epistola illa Personius, 10 Recessus eins ex Anglia, et liberalitas in Catholicos. qui alibi explicat, dum in circumducendis Patribus Gilbertus peregrinaretur, commutato subinde vestitu in famuli habitu, et ministerio, discursare solitum per continua vitae discrimina. Vbi discessit ex Anglia septem equis ad Sacerdotum vsus, et vi magna pecuniae relicta in Sanctae eius procurationis impensas, magnam quoque secum abstulit, non in sua, sed in pauperum commoda: ex qua statim Anglicanis quibusdam Sanctimonialibus sexcentos aureos Rothomagi, mox Alano Rhemis octingentos dedit. Romae in Anglicano Collegio exceptus, quamuis Praesides eum eximerent, tamen extra ornatum vestium, quem ad tractanda liberius negotianon assumpsit, prorsus ex communi alumnorum disciplina vitam vltro instituit: idque ea seueritate, vt cum latina 11 Vita eius fancta in Se minario Anglicano. ipse lingua non adeo prompta vteretur, quia tamen Collegij legibus ea praecipitur, si quando compellaretur Anglice, non responderet nisi latine, et colloquentem, nisi exemplum ad eius emendationem valuisset, aperte verbis dulcissima cum modestia admoneret legis. Hinc velut ex linea perfectio viri, et virtutis subtilitas aestimetur. Consilia, nutusque Rectoris, iussi apud se obtinere vim volebat, ac visus est diuinitus ad obedientiam institutus. Nam vitae sub extrema cum sibi quiddam ab Agazario porrectum, natura iam cuncta fastidiente, respueret, simul Pater adiecit, obebientiae vt amore susciperet. Non possum, inquit, non tibi Pater obtemperare, vti semper hoc studium 12 B. Virgo ei apparet. cordi habui, summaque alacritate suscepit, ac subinde alij e patribus lecreto narrauit ob huius obedientiae pretium, Beatissimam Virginem tranquillum sibi ac serenum ostendisse vultum, cum paulo ante, quod ipse quadam in re sententiae suae adhaeserat, vultu non admodum laeto apparuisset. Ita Praesidibus, ita Collegij legibus parens, quod tâmen ad vitae asperitatem attinet, hactenus ad communem se normam accommodabar, nihil vt citra modum communem faceret, non vt esset ea officiorum mediocritate contentus. Bis quaque hebdomada caedebat corpus flagellis, quae post eius obitum detrita, et cruenta reperta 13 Mortificatio eiusdem, et castimonia. sunt: bis cilicinis atterebat setis, quas sub molli vestitu induebat: infimum vbique in coetibus locum, deterrima ex rebus communibus ambiebat. Nihil audiebat maiore cum stomacho, quam laudes suas. Pudicitiam pridem Deo deuouerat; et ipsi etiam oculi spirare sanctimoniam videbantur: quos ea prouisione temperabat, vt ne per imprudentiam quidem in foeminarum conspectum incurrerent. Quinas orationi quotidie vacabut horas, ac totos saepe ipsos dies, nisi pia causa domo abstraheret; interiectis inter meditationes spatijs quae meditatus 14 Studium ora tionis. erat retractans, deinde etiam scripto excipiens. Dum contubernales nocturna quiete reficerentur, ante diuinissimum Christi corpus perdiu orans excubabat. Demum quandiu vigilaret, hora nulla perlabebatur quin sublata in coelum mente, praesertim inter agendas res, Deum saepe alloqueretur, versiculis ad hanc rem psalmorum delectis: ad haec solenne B. Virginis Officium quotidie percurrebat, vt hoc eam communi vsu recepto veneraretur obsequio, quamuis alioqui totus in oratione mentali, vocali non admodum vteretur. Singulis Dominicis, ac festis diebus, diuinissimo Christi corpore pascebatur, haud fine gemitibus, ac lachrymis, quamuis conaretur premere, propalam erumpentibus. septem Vrbis Basilicas alternis cum minimum salutabat hebdomadis, ac ferme solus, et per infrequentiam, quo attentius cum Deo, atque coelestibus ageret. solebat dicere: ita in oratione perseuerandum, vt quodammodo vis Deo fieret, quemadmodum Iacob dicebat Angelo, non dimittam te, nisi bene dixeris mihi: seque fere quae cupiebat impetrasse sic orantem, Hinc Domine non recedam nisi id, quod postulo, vel certe, nisi firmam impetrandi fiduciam dederis. Meditationem non nisi in vita, ac morte Christi Domini exercebat. vnde professus est geminum sibi votum exarsisse: alterum quicquid supererat facultatum (cum adhuc nihil ab se gestum existimaret) itemque opetam 15 Propositum vitae religiosae, et martyrij desiderium. sanguinem, ac vitam in Sanctae Ecclesiae, et animarum commoda impendendi, vt similis fieret Christo, qui amauit Ecclesiam, et tradidit semetipsum pro ea. Alterum ineundae Societatis, quod valde formam vitae eius conuenientem Christi vitae censeret, cum et ipsa in Sanctae Ecclesiae, et animarum vtilitates, vita etiam prodigenda, omnis intenta esset. Haec duo quotidie coram diuinissimo Sacramento precabatur, postulans vt si dignus non haberetur qui pro fide certans in acie caderet, saltem in Societate decederet. Plurimus ei sermo de Martyrio obeundo, deque iucunditatibus, quae in susceptis Dei causa aerumnis abundant, praemioque immenso ex pusilllo labore, cum illud Sancti Pauli inculcaret, Momentaneum, et leue tribulationis nostrae supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis. Et alumnorum meditationes in tribus hisce capitibus versari omnes optabat, in vita, et pretiosissimo excessu Christi Domini, in praestantia bonisque Martyrij, et in choris caelestium salutandis, hoc modo. In beatam illam Ciuitatem mente ingressos volebat ad Diuorum singulos cum veneratione accedere, et interrogare vnde suum quisque adeptus praemium ac decus esset, tanquam ex S. Francisco, vnde illi tantae opes, ac tanta solij celsitas? Et audire respondentem, ex humilitate, atque paupertate, ex Bartholomaeo, Stephano, alijs vnde tam nobilis purpura, tot radiata gemmis corona? cumque responsum ille dederit, quia pro Christo detrahi sibi pellem sustinuit, hic quia diros lapidum ictus excepit, inde ad consimilia perpetiendi voluntatem incendi: Multum enim valere eiusmodi exercitationem ad aerumnarum pro Christo amorem inflammandum. Hoc ille amore totus ardens praecipuo studio colebat Martyres: nec quicquam in immatura morte tulit acerbius, quam quod in lecto quasi per ignauiam vitam abijceret. Iam moribundus cum iuuenes, qui aderant lachrymantes vidisset, singulos nominatim appellans, Tibi, inquit, nulla flendi est causa, quia pro Christo multa es passus: deinde alij, atque alij, neque vobis, quia si nondum ita multa passi estis, adhuc et multa gerendi et obeundi martyrij superat spes. Mihi dolendum, mihi lacrymandum est, qui nulla re gesta inutilis morior: Atque intentis in Christi e Cruce pendentis effigiem, quam manu sustinebat, oculis, voce lamentabili: Quis dabit, inquit, capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum. Tum sua deplorans peccata, quodque sero Domini caritatem cognouisset, et multa id genus; cum oblata Cruce illa, quam Briantus in carcere fabricarat, excitata esset fortissimorum Heroum familiarium suorum memoria, 16 Pretiosa eius mors. Cur et ego, inquit, Domine, vinculis illis dignus non fui, illis equuleis, et pretiosa illa morte? Cur non et ego tua causa laceratus, distentus, laniatus sum? O si vel hac hora dares, vt in aliquo Londini foro ita raptarer, et excarnificaret, vti seruus tuus Campianus tractatus est. Denique post multa admirabili sensu dicta, emissis, vti P. Generalis potestatem fecerat, Societatis Votis, clausis velut in somnum oculis, lenissime expirauit. Magnum Angliae praesidium amissum in eo ipse Pontifex dixit. Cadauer, vti optauerat ad S. Andreae in commune Tyronum sepulcrum illatum est. Extat non absimilis ei imago in S. Georgio, quem ille cum Anglis fidei causa mortem, aut carceres passis, vt eadem opera claros Heroas honoraret, et iuuentutis Anglicanae animos excitaret, in Templo Seminarij Anglicani eleganter pingendos curauit. Testamento Tyronibus S. Andreae octingentos legauit aureos: sed eos Claudius 17 Pecunia a Claudio Ala no missa. Generalis ad Alanum transmisit, vt pro sua voluntate ad subleuandas Anglorum calamitates conferret; testatus se ex ipsis Collegijs, si facultas suppeteret, in leuamentum adeo dignae misericordia causae collaturum esse. Ferax fuit hic annus Romanae Societati nobilium germinum. Vincentio enim, Georgioque in flore decerptis numerosa successit soboles in frugem adultura maturiorem. Inter caeteros Romani tres super alia ornamenta natalibus clari. Hieronymus Vbaldinus, vir grauis, et honoratus ex Romanae Curiae Praesulibus 18 Ingressus in Societatem quatuor illu strium. ijs, quos Referendarios Apostolicos vocant: cui Gregorius Pontifex enixe roganti non illibenter potestatem dedit ad religiosam militiam secedendi. Stephanus a Bubalo, et Mutius Vitelleschus, quibus item quas propinqui nectebant moras, benigne Pontifex sustulit. Mutius anno ante ad Societatem venerat; Parentique quiritanti redditus ea conditione, vt annum ipsum constantiam probaret. Vbi primum annus circumactus est, Patre nihilominus cunctante, ad Pontificem fugit, ab eoque ad S. Andreae Tyrocinium missus est. Aliarum Nationum praecipue nominandi Bernardinus Mediceus Florentinus, Doctrina, modestiaque singulari, et Guilielmus Brokesbeus Anglus e prima nobilitate, stirpsque familiae, qui post susceptam ditionis paternae possessionem, 19 Guillelmus Brokesbeus, Sponsa Virgine relicta in Societatem transit. alterum et vigesimum annum agens, animi dotibus, et oris figura Caeli, quam terrae incolis propior, omnia, et simul sponsam, quam ad perpetuam Virginitatem, vti ipse faciebat, colendam hortatus est, Religioni posthabuit. Romaeque inter Alumnos ad annum Conuictor versatus, primo ad Societatem, tum in Caelum ex ea tertio anno migrauit: Sed et Robertus Iones, et Arturus Cresuellus ex Anglis recepti, post haec in rebus Anglicis saepe dicendi. Caeterum quanto Deus numerosicre, ac selectiore augebat Societatem sobole, tanto in ea promouenda, excolendaque Claudius Generalis impensius excubabat. Itaque cum visere vniuersam, vti optabat, nequiret; expertus ex ijs literis, quas ad Prouinciales, caeterosque Praepositos biennio ante dederat, haud poenitendam vtilitatem; Patrumque insuper multis, et maxime Posseuino incitantibus, vt aliquid cohortationis ad omnes communiter 20 Epistola Claudij de Renouatione Spiritus. exararet, nobilem Epistolam de Instauratione spiritus, quae edita extat, misit: iam tum ad communicationem faciliorem typis excusam. Multum quoque, vt id laboris susciperet impulere laeti nuntij de aperta in Indijs, ac maxime in Iaponia, nouis Missionibus porta; vt nimirum conarentur socij vniuersi tanto se aptiora adminicula diuinis manibus fingere, quanto apparebat velle Deum latius eorum operâ vti. Impetrauit ad eam rem etiam ab Summo Pontifice Iobelaeum, et addidite cohortationem, vt singuli ad aliquod tempus Beati Ignatij Exercitationibus, ab reliqua omni procuratione vacui percolerent se se, atque componerent: nullam existimantes iacturam boni publici tantulam cessationem: cum id otium, quo miles instaurat vires, ac roborat, victoriam non retardet, sed incitet. Nec solum in remotissimis Indiae 21 Rei Catholi cae propagan dae occasinnes. regionibus, ac nouo orbe, sed etiam in propiore Orientali Ecclesia videbatur propagandae rei Catholicae occasio aperiri. Nam in Dalmatia. Thracia, Syria, Mesopotamia, AEgypto homines Societatis hoc anno Euangelij cause versati sunt. In Dalmatia Philippus de Philippis, et Simon Bonnicius dum Ragusae rem bene gerunt, digressi per Magnum ieiunium, accitu Episcopi, Catharum, ea approbatione, et fructu posuere labores, vt Antistites, Magistratusque 22 Ragusae, et Cathari res bene gesta. Ciuitatis summo studio, datis publice, priuatimque ad Generalem saepe literis, contenderint perpetuam vti Sedem Cathari Societas figeret: quod cum Sociorum paucitas, et Ordinis instituta concedi non paterentur, reliquo anni tempore Ragusae Philippus coepta est persequutus. Bonnicio in Italiam, cuius opera Romae in Poenitentiariorum Collegio necessaria erat, reuocato, in eius locum Ambrosius Castanca submissus est, et additus Ludouicus Mansonius, Cardinalis Farnesij Raguseorum Patroni postulatu, qui per sacrum Aduentum, et Quad ragesimam, Diuinum verbum exponeret. Iulius Mancinellus, et Marinus Tempariza Ragusaeus, qui diu inter Turcas mercaturam exercuerat, et Honoratus Casa Massiliensis, qui post ab Societate defecit, Sacerdotes cum Iacobo Casamartina item Massiliensi genere, et Francisco Graeco 23 Quinque e Societate missi Constantinopolim. Laicis missi, Constantinopolim sexto Idus Nouembris peruenere, non leuibus in itinere persuncti periculis. Pera, quam et Calatam vocant, vrbs est Constantinopoli prope continens, solum modico sinu maris, ac portu interiecto disiuncta, quae a Christianis incolitur magno numero, sed plerisque Schismaticis: sunt tamen, et quaedam Cathollcae domus. His, praecipueque Christianis captiuis, tum etiam Schismaticis futura vtilis Societatis opera videbatur. Praeterea in Turcarum procerum gratia, si conciliari quis posset, multum erat momenti ad Orientem totum, ac ditionem Turcicam impune, ac libere peragrandam. Itaque cum praesto esset Templum Sancti Benedicti, cum domicilio vacuum, et Regis Christianissimi, Venetaeque Reipublicae, vt nominant, 24 Perae in S. Benedicti Coenobium excipiuntur. Consules Iacobus Germignius Diuionensis, et Ioannes Franciscus Moresinus, qui post Episcopus Brixiae, et Cardinalis fuit, impense fauerent, censuit Beatissimus Pater sua pecunia tentandam rem. Excepti sunt Mancinellus, ac Socij singulari beneuolentia, et in Sancti Benedicti Coenobium introducti: statimque consueta solandis, atque excitandis Christi fidelibus ministeria aggressi magno studio, verum prouisione maxima, ne quam loco tam lubrico offensionis causam praeberent. Mesopotamiae adeundae ea fuit occasio. Naama Iacobitarum Patriarcha Antiochenus, Patriarchatu in Dauidem Fratrem translato, venerat Romam, attuleratque ad Pontificem Catholicae fidei professionem, 25 Naamae. Iacobitarum Patriarchae aduentus Romam. quam ab duodecim Praesulibus Iacobitis receptam, atque subscriptam a Dauide mitti ferebat. Vti sane res erat optanda, ita Naamae fides non plane certa. Quare Cardinalis Sanctae Seuerinae ad P. Baptistam Elianum in Phaenicia tunc agentem literas dedit, vt de tota re cognosceret. Is inquirendo reperit: Praesules Iacobitas omnino in suis obstinate haerere dogmatibus: Naamae literas datas quibus significabatur beneuolentia, et veneratio erga Romanam Ecclesiam, quia intelligebant id necessarium, vt Naama Romae clementer acciperetur. Qui cum ante ad Mahometem desciuisset, inde reuersus ad Christum, in ditione Turcarum sine supplicij summi discrimine versari nequibat. His Romae cognitis, tamen Gregorio placuit occasionem atripi serendi alicuius commercij, ineundaeque consuetudinis cum Ecclesiarum Orientis Pastoribus. Pulchrum enim in tanta re omnia experiri: nec posse exitum vnquam tam praeter vota contingere, quin ipso in conatu abunde pretium extaret operae. Fieri etiam posse, vt inchoata non optima fide commercia, meliore sinirentur, ipso congressu, et tractatione illustratis Catholicae 26 Pontificis ad Armenos legatio. fidei decretis, et haeresum vanitate ostensa. Igitur, et ad ipsum Dauidem, et ad Armenorum, et Melchitarum Patriarchas, et ad Hierosolymitanum Archiepiscopum statuit certos homines mittere. Ad hanc peregrinationem. Leonardus Abela, Sidoniae Episcopus, genere Melitensis, et ob linguae Arabicae peritiam, quae vulgaris est Melitae, et ob animi virtutes eligitur: eique tres e Societate adduntur, Leonardûs Sanctangelus consiliorum socius, ac Theologus, innocentiae vir singularis, ac summae in magna Doctrina modestiae, Ignatius Casa Hispanus, item Arabice sciens, et Ioannes Franciscus 27 Franciscus Saxus in Aegyptum missus Lanzca natione Gallus, ille Sacerdos, hic Laicus. Hi omnes, et Franciscus Saxus, qui in AEgyptum mittebatur, Roma 4. Idus Martij profecti, Venetias prospere attigere. Hîc relicto Saxo, qui recta Alexandriam paulo post nauim vela facturam opperiebatur, caeteri naui conscensa, in qua et Dux Olicae 28 Duci Olicae Ierosolymam peregrinanti duo e Societate comites dati. Radiuillus, cumque eo de Societate duo vehebantur, Laurentius Pacificus, et Iacobus Benedictus, quos a P. Generali Dux peregrinationis. Hierosolymitanae comites impetrarat, Zacynthum primum, opera in cursu militibus, ac vectoribus, nauata vtiliter; inde Cretam tenuere: tum Cyprum, ac subinde Tripolim prouehuntur, vnde breui excursu Episcopus, ac Socij Montem 29 Visitati obiter Maronitae. Libanum visunt. Optime iam compositas Maronitarum res laeti inuenerre: atque ipsum Patriarcham ex Monasterio Canubino cum Monachis praelata Cruce obuium habuere. Hic tres de Societate magno studio, quoniam solenne tempus instabat, sua de more vota renouarunt Principum Apostolorum natali. Tum Aleppum pariter omnes contendunt: vbi cognoscunt Antiochenum Patriarcham Dauidem, ad quem praecipue cum literis a Summo Pontifice, muneribusque, et Sacro Pallio mittebantur, decem circiter inde dierum itinere abesse, in Vrbe Caramit, ad Mesopotaniae fines, agentem. Infestissima erant itinera, Mercatoresque nostrarum partium conclamabant, extremae esse temeritatis eam peregrinationem Episcopum, Patresque suscipere: frequentia 30 Nunciatur Patriarchae aduentus legatorum. esse Arabum Latrocinia: imminere occasioni Turcas, suspicacissimum, et auarissimum genus: omni ope vitandum, ne quid suboleret ijs, vnde ansam arriperent tum in nostros, tum in Iacobitas, crudelitatem, et auaritiam exercendi. Itaque consultius visum est Tabellarium mittere, qui nunciaret ipsos adesse ab Romano Pontifice cum literis, muncribus, ac mandatis: locum congressui, quem maxime arcanum opportunumque iudicaret deligeret, nec 31 Naamae parum bona fides detecta. de impensa itineris laboraret: benignitatem Summi Pontificis vltro suppeditaturam. Hoc misso tabellario, statim apparuere indicia, Naamam, qui Romae erat, non bene agere. Nam in literis quas ad Iacobitas Aleppienses dederat, commoriebat etiam atque etiam eos, idem vt saperent, tenerentque, quod tam multis ad hanc diem annis tenuerant. Designauit locum congresui Patriarcha, Monasterium S. Abigi in Galgali, Sanctitatis opinione venerandum, itinere diei ab Caramit, in valle altissima ad ripam Euphratis, quo per abrupta, ac praecipitia monosine horrore, altissima ad ripam Euphratis, quo Aleppo 32 Episcopus cum Leonar do in Monasterium S. Abigi veniunt. Episcopus duntaxat, et Leonardus, quo magis laterent, peregrinatium ritu, venere; diuque expectato Dauide, alter quidam eius Frater, et Episcopus, idemque Vicarius, nomine Thomas, apparuit, denuntians nullo modo fieri posse, vt Patriarcham ipsum alloquerentur, nisi omnia in casum dari velint, et Patriarchatum proijci. Non erat obscurum exaggerari pericula ad vitandum Colloquium, quo tota legatio speciosius eluderetur. Ergo Episcopus, ac Leonardus instare miscere rationibus preces, commemorare clementiam Sanctissimi Patris: tantum ab ipsis maris, tantum terrarum decursum, tot pericula adita: iam quando tam prope absint a Patriarcha, liceat coram salutare, et quam velint per cautionem affari. Iacobita obstinate pernegare, fieri rem posse, caeterum se loco eius missum, nihil ab se minus quam si Patriarcham alloquerentur, impetraturos. Itaque cum alia via non superesset, ei proponitur formula Catholicae fidei, quam Pontifex 33 Spe videndi Patriarcham flustrantur. summus profitendam mittebat. In ea vbi Iacobita reperit, recipiendum Chalcedonense Concilium, Dioscoroque, et Euthicheti renuntiandum, totus animo, vultuque commotus, haec vero inquit, ex eo genere sunt, quae plane fieri nequeunt. Nam Dioscorus genti nostrae Sanctus est, et religiose colitur: cumque placide Leonardus, quod hominum viribus fieri non poterat, facile esse memoraret Deo, apud quem impossibile non est mone verbum, praesertim quod id non ex abrupto, ac temere, sed leniter, ac pedetentim efficiendum esset. Ille interpellans, si quid, inquit, tandem conandum est, non hic est Iocus. Aleppum 34 Vicarij Patriarchae Hae resis, et tergiuersationes. recedite, illuc Patriarcha, atque ego veniemus, resque e sententia transigetur. Cumque nostri intelligentes ea verba esse abrumpenda penitus negotij exorsa, subsequerentur, admodum esse durum post tantum iter, ne coram quidem alloquendi Patriarchae copiam fieri, et spatium aliquod ad capiendum consilium sumerent, rursus Iacobita: Aperte, inquit, agam, ac libere, nec quod praestaturus non sum consilium est polliceri. Vt Dioscorus deseratur, quem 35 Iacobitarum pertinacia in cultu Dioscori. Iacobitarum genus etiam in re duina pro Sancto inuocat, fieri non potest. Citius carnificinam qumlibet Natio vniuersa subibit. Itaque primo quoque temmamur. Non cassabat tame Leonardus modeste, et grauiter demonstrare, quam iure damnatus Dioscorus esset: quam iniquum veritati oblatae ne aures quidem commodare: hinc Thomas pollicitus erat auditurum se Catholicorum rationes: caeterum bonus vir nulla fui facta copia, nocte intempesta, per codicillum, Episcopum, ac Patrem extemplo iubet facessere: caput agi si lux eo loco offenderet. Enotuisse Turcis, et Arabibus eorum aduentum, iactarique pecunia arcas plenas detulisse ad Patriarcham, vt is Turcas proderet. Hic quid consilij caperent Episcopus, et Leonardus aliquandiu incerti, cum ex vna quidem parte vehemens suspicio esset ea fingi a Iacobita: ex altera tamen vel inde essent timenda quod ipsemet eum rumorem, si nullus esset, exitare, et pericula, quae denunciabat, creare poterat, eoque propenderent, vt continuo iter corriperent, tamen quia Ianizarus, quo vtebantur, necessaria viae non praepararat, substitere ad ortamvsque lucem. Quos vbi Thomas aspexit, vltro accersiuit, ac non nulla de rebus fidei leuiter disputait. Quo in sermone Leonardus discrimen inter naturam atque personam diligenter aperuit, vel ex eo, quod in 36 Catholica Doctrina contra Dioscorum. Sanctissima Trinitate cum personae tres sint, vnica sit natura. Dioscorum autem huius ignoratione discriminis, vt fugeret Nestorij impietatem, qui duas in Christo personas statuebat, in scopulum alterum incidisse, atque ne geminaret personam, etiam permiscuisse naruras, quod fierinullo modopotest, cum verus homo, verusque Deus fuerit Christus ac sit, nec possit natura fiue humana in diuinam conuerti, siue in humanam transire diuina. Itaque cum aliud sit persona, aliud natura vt in Sanctissima Trinitate vna natura, tres personae sunt, ita in Christo ominio personam vnam, duas agnosci debere naturas. Haec disserentem Thomas interpellat, recteque dici ea confirmans, comite apprehensa Leonardi manu, se Romanae Ecclesiae perstudiosum esse profitetur; quodque inpraesentia non perducatur ad exitum, olim perductum iri. Ac Pater, si ita, inquit, cum Romana Ecclesia voluntate iunctus es, cur non et mente et voce consentis, vt id profitearis, ac praedices, quod ipsa a Christo Domino edocta, firmamentum veritatis, et omnium mater Ecclesiarum tradit? Omnia, inquit, 37 Caute credendum legatis orientalium Romae. ille, suo fient tempore. Atque hic exitus fuit Anthiochenae legationis: in qua, id quod alio loco nostrorum annalium docuimus, potuit animaduerti, quam caute accedentibus Romam earum gentium legatis, Patriarchisque commodanda sit fides; quamuis recte faciendi, diuinaeque lucis opportune importune ingerendae miseris populis, nullum debeat veros Christi amatores, e talibus exemplis subire taedium, nulla cunctatio. Episcopus ac Leonardus ita ab Praesule Iacobita digressi, vt simul modestiae beneuolentiaeque documentis delinitum ipsum, ac veritati aequiorem; simul aditum negotio rursus tractando patentem relinquerent, Aleppum sese recipiunt. Inde ad Armenorum Patriarcham, qui in Armenia minore in vrbe Sis morabatur, Decembri iaminito pergunt. Perhumaniter 38 Patriarcha Armenorum promittit se suos Romam missurum. ab Patriarcha, Vicarioque eius excepti; nec tamen quicquam cum his de religione est actum, ita enim habebant in mandatis: sed solum cohortati homines sunt, vt aliquem e suis Praesulibus Romam legarent, quo summum Pontificem totius Ecclesiae praesidem agnoscerent, ac de rebus, et dogmatibus Sanctae fidei docerentur, aliquos etiam lectae indolis adolescentes mitterent, in vrbe Sancta moribus, ac religione formandos; vt demum idem saperent omnes, Et P. Generali scribit. idemque sentirent, vt Paulus Apostolus exhortatur. Promisere se vtrumque praestituros, perque honorificas, ac plenas benedictionum, Generali Societatis Claudio Aquauiuae literas Patriarcha dedit.

Inter haec idem serio negotium in AEgypto vrgebatur cum Patriarcha 39 Cophtorum aliquot conuersio per Elianum. Cophtorum. Quippe Ioannes Baptista Elianus dum sedulo versat gentis codices multa reperiens veterum testimonia Doctorum, quibus errores subinde introducti confutabantur, accurate in libellum coepit excerpere, atque Cophtorum peritiorum nonnullis, qui vel ea non legerant, vel non animaduerterant, ostentare: eaque solertia aliquot ad Catholicorum partes traduxit. Verum quia ex Monte Libano Memphim, vti supra demonstratum est, transmissus, 40 Francisci Sa xi cum eo coniunctio. nulla muniebatur Pontificiarum autoritate literarum, missus ad eum, ex vrbe est cum Francisco Bono, Fratre adiutore, is de quo supra coepi referre, Sacerdos, Franciscus Saxus, egregiae innocentiae vir, ac bene doctus, et iam diu cupidus Euangelium errantibus populis promulgandi. Is et Pontificias literas ad Cophtorum Patriarcham, et diploma, quo ipsi, et Eliano religionis 41 Calices argentei vitreis in Aegypte suffecti. negotium mandabatur; sacros praeterea calices centum per Ecclesias tenuiores distribuendos detulit, quia cognitum erat prae inopia vitreis vti. Alexandriam peruectus augusto mense, inde aduerso. Nili flumine sex dierum spatio Memphim adnauigauit, receptusque auide ab Eliano, ambo Patriarcham 42 Pontificis literae ad Patriarcham Cophtorum. conueniunt, redduntque Pontificis literas, quas ille cum veneratione acceptas, osculatusque, capiti imposuit. Laudans egregiam Summi Pastoris pietatem, qui tanto terrarum spatio dissitas gentes Ituderet ad beatum finem perducere. Tum Patrum hortatu consilium suscepit Synodi cogendae, quae, vt infra Et liberalitas in captiuis redimendis. referetur, extremo hoc anno coepta, exitum laetissimum anno insequenti habuit. Misit quoque Pontifex ad redimendos captiuos mille nummûm aureorum, addiditque trecentos Dux Olicae Radiuillus, cum salutatis Terrae Sanctae locis Memphim digressus, miserorum calamirates suis oculis perspexisset. Alias item ab alijs Ioannes Baptista in eam rem pecunias eleemosynae nomine corrogauit, vnde multis, et libertas redempta, et conseruata religio est. Quo in genere Pauli Mariani Francorum Consulis memorandum facinus praeteriri non debet. Venerat Memphim Turca aetate iam grauior, ad Mahometis Sepulchrum superstitionis suae causa peregrinaturus, sed scrupulo tangebatur, quod Hispanam Iuuenem, quam idcirco emerat, vt posteaquam Mahometanam fecisset, sibi vxorem assumeret, inexpugnabili constantia in Christi Domini fide perseuerantem retineret. Itaque Patri Ioanni Baptistae, et Consuli Mariano significat, se 43 Pauli Maria ni laudabile factum. Christianam eo quo emerat pretio, aureis nummis centum quinquaginta, liberaturum. Nulla tum neque Patri, neque Mariano pecunia praesto erat. Admoniti quidam Mercatorum, petulanter respondent: redempturos si mulier pudicitiam publicet. Id vero vbi Mariano relatum est, absit, inquit, vt peiorem apud Christianos, quam apud Turcas, Femina Christiana conditionem inueniat, et ex misera seruitute in liberratem multo crudeliorem. transcribatur: ac protinus de suis vestibus, rebusque domesticis tantum oppignerauit, quantum satis fuit pretio quod Turca praefixerat, redigendo. Ita redempta est Iuuenis, expiata Sacramentis, et in Siciliam, eius Insulae Patribus commendata, sub fidel custodia missa.

His ad Orientem profecti ex Italia Patres dum laboribus defunguntur, ipsam quoque per Italiam diuina res impigre et prospere gerebatur, vnde et confirmabatur Societas, et incrementa pariter capiebat. Illa enim Ordinum propagandorum rectissima via est, verum, constansque priuatae virtutis, et publicae vtilitatis 44 Neapolitani Collegij dotationis necessitas, et occasio. praebitum populo pignus. Neapolitani Collegij tum plane, cum summis premebatur diffcultatibus, Roberta Carafa Matalunae Dux, manifesta Numinis prouidentia, magno assignato aere fundandum censum suscepit. Haec Vidua cum esset aeque opulenta, ac pia, simulque liberis carens, dudum animo agitabat insigne aliquod monumentum relinquere, sua, et pecunia, et religiono dignum. Cum Societatis hominibus vsum plane nullum habebat; quin ex rumusculis vulgi de ijs existimabat. Proneptem habebat ex Fratre Magdalenam Carafam vnice caram. Nam cum forte nascenti interfuisset, vix edita in lucem infans in eam ocellos defixit. Qua illecebra delinita Dux, filiae loco sibi eam adsciuit: indulgenterque, ac liberaliter eductam, demum et luculenter dotatam, nuptui tradit Marchioni Laini Carolo de Cardino, qui item illi ex sorore nepos erat. Nuptialem laetitiam solicitudo, ac moeror excepit, quod sponsi veneficijs illigati, thalami vsu frustrabantur. Inde et inter affines, vt fit, coortae animorum abalienationes. Nihil interea non tentatum remedij est, sed nihil efficax fuit. Plus sesquianno exacto, suspicati quidam maleficium ab puella nobili profectum, praelatam sibi Magdalenam dolente, Carolum Mastrillium precantur vt puellae Confessario magnam mercedem proponat, si dissoluendum id curet. Quod Carolus cum Coenobitae illi narrasset, et ille Robertae, hanc ipsum alloquendi Carolum voluntas incessit, et iubet acciri. Carolus haesitans, dubitansque ne forte per errorem aduocaretur, cum causam quare aduocaretur, excogitare non posset, vt qui alienam, quemadmodum dixi, ab Societate Ducem norat, tamen adiuit. Ea primo Colloquio ita conciliatur, vt vehementer cuperet ipsummet ad Sponsos in suo degentes oppido, cui Castellum est nomen, excurrere, Magdalenamque 45 Sponsi veneficijs illigati precibus, et eleemosynis soluuntur. salutare eius nomine, et consolari. Carolus haud interposita mora profectus, cum moesta omnia reperisset, fortiter vti solebat, fidenterque incipit excitare ad bonam spem erigendamque fiduciam in Deum: his perstandum remedijs: frustra alia admoueri: Nequaquam maleficia maleficijs exarmari, sed prece multa ad Deum, ieiunio, eleemosynis. Auditus est animis, auribusque cupidissimis. Orant, obsecrantque negotium ipse suscipiat, et prout a Deo inspiretur, sic administret. Ille postridie in concionem progressus, ieiunium triduanum, et horarum quadraginta supplicationem edicit monetque Marchiones, vt horrea pandant, et inopi turbae large solatia praebeant. Qua dum magno studio fiunt, Deus e Caelo benigne respexit. Suprema omnino hora supplicationis, Sponsus tanquam ab Angelo excitatus, compotem se beneficij factum sentit. Summa inde ad vtramque familiam, omnesque cognatos, redintegrata caritate, laetitia permanauit; cumulatumque beneficium est etiam 46 Roberta Ca raffa Matalunae Dur Societati conciliata. prole suscepta. At Roberta erga Societatem plane animum commutauit. Carolum rursus accersit: narrat quod iam diu coquebat de memorabili quopiam Dei causa faciundo opere, etiam atque etiam rogitans, vt quod maxime e re diuina fore censeret, ediceret. Is spatio ad consultandum, Deumque interrogandum sumpto, de Prouincialis sententia, cui totam rem explicauit, ita demum respondit, Multa quidem esse in quae posset pietatem suam expromere: caeterum quando vellet sententiam suam nosse, ita sibi post factum de Sancto Spiritu Sacrificium aliasque adhibitas preces, et Sancta officia, coram Deo videri. Collegium Neapolitanum non in vrbis ipsius modo iuuentutem edocendam egregie labores conferre, et multa super haec pietatis opera; verum etiam in eodem educari sobolem ex qua totum in Regnum Neapolitanum Magistri, cultoresque animarum, quin etiam ipsas non raro longinquas in oras inter haereticos, et in Indias mitterentur. Itaque longe maiorem, quam prima specie videatur ex eo Diuinae gloriae segetem efflorescere. Verum ita male fultum ab re familiari esse, ita pressum alieno aere, vt sustineri diutius, nisi alicunde 47 Beneficia eius in Collegium, et Domum Professam Neapoli. Deus praesenti iuuaret ope, nullo modo posset. Cogita ret itaque illa quanto cum foenore collocare posset liberalitatem suam in eo sustinendo, atque ad aeternitatem fundando opere. Non enim dubium, quin ex fructu adeo multo, atque multiplici, tamque late patente, pars ad ipsam insignis aeterno peruentura tempore esset. Religiosissima Foemina haec vbi audiuit, non probauit modo consilium sed exinde Societatem animo toto complexa, ita Professorum quoque Domum iuuit, vt merito possit in fundatoribus etiam illius numerari: et magnam super haec, vbi Neapoli constitutum est, adiumenta in Tyrocinium contulit. Caeterum in praesens hoc liberalitas in Collegium plus habuit gratiae quo minus sperata, quo ad leuandas, quae perurgebant difficultates magis in tempore accidit. Extra Neapolim circa per Regnum nulla ferme paulo amplior Ciuitas erat quae summopere Collegia non expeteret. Vnicum tamen hoc anno Bariensibus datum: quae Ciuitas in Appulia est, tum caetera nobilis, tum S. Nicolai Myrensis Episcopi venerando corpore, 48 Initia Collegij Bariensis vnde perpetuus liquor emanat mire saluber, qui totum per Orbem, Mannae S. Nicolai vocabulo, pie dispergitur. Coeptum est Collegium summo studio cum Ciuitatis, quae annui vectigalis maximam partem attribuit, tum Archiepiscopi Antonij Putei priuatorumque Ciuium, tum demum Canonicorum, qui Templum donarunt. Cirinolani Collegij Rector Hieronymus Surianus rem primo cum Bariensibus egit, exemplo religionis, atque modestiae suae conciliatis, cum illuc quibusdam morte multandis affuturus, adijsset. Iuuit tum Vincentius Matresius. Demum Octobri missa familia capitum quaterdenûm duplex publicata latinitatis Schola, Claudio Milliaresio Rectore. At Surianus cum Cirinolam se recepisset, vitae mortalis cursum confecit, magnae 49 Hieronymi Suriani cum Ioanne Mal donato pactum, et mors. vir pietatis, Doctrinae, prudentiae. Adolescens cum Ioanne Maldonato, cui coniunctissimus erat, conuenit, vt quam alteruter vitae religiosae formam prior susciperet, eam alter quoque sectaretur: cumque aliquot post annis Maldonatus Romae Societati se dedicasset, perque literas sponsionis fidem a Suriano repetisset, is absque mora eam exsoluit: obseruatumque est, et paucis post eundem mensibus (quinto enim Nonas Iulij expirauit) tantaque alacritate obijsse ac si ab eodem inuitatus in Coelum decederet. Obedientiae clarum extat eius exemplum. Nolae grauissime ex fame quadam rabida, inexplebilique, quam Caninam vocant, laborans, sic vt nisi singulis horis nescio quid potionis noctu diuque sumeret, videretur extingui: planeque persuasum 50 Obedientia non retardata mortis metu. haberet, si vel semel intermitteretur ea potio, statim se moriturum. Vbi Medico, qui necessariam curationi abstinentiam iudicabat, parere iussus est, animo ad moriendum composito, libenter se obedientiae causa moriturum respondit: et confessione generali animum ea causa repurgauit: et quanquam non mors, sed salus ex obedientia consequuta est, tamen sui ipse holocausti pretium non amisit, quin potius ipsa corporis valetudo eius fuit accessio.

Aletij cum iam gemin a floreret superiore anno instituta Sodalitas, adolescentium altera, altera Virorum, hoc anno Clericorum rogatu tertia acecssit. Archidiaconus 51 Aletij Sodalitas Clericorum instituta. Ioannes Bernardinus Mettola, alijque e clero tres et viginti numero suis subscriptis nominibus ab Generali Praeposito postularunt, vere memorantes: quo grauiorem sustinerent personam, cumque populi totius vtilitate ipsorum coniunctus profectus esset, hoc se diligentius excolendos. Alternis conuentibus de officij quaestionibus, deque studio priuatae cuiusque pietatis agebatur, sub Bernardini Realini Praefectura. In Sicilia Domus Professorum instituta Panormi 52 Initia Domus Professae Panormitanae. in aedibus vbi Collegium fuerat, vt templum sua ad munera haberent statim in promptu Professi, Collegio in aedes translato recens coemptas. Anno Priore de ea domo instituenda Iulius Fatius Visitator cum Marco Antonio Columna Prorege Panormitanisque transegerat. Ei factum initium Kalendis Maij, explicata pro concione, cui Prorex, Regia curia, Ciuitatis Magistratus, alij Primarii intererant, instituti Societatis forma. Syracusis ipso die sacri Paschatis Georgius Mercatus 53 Mors Georgij Mercati. mortalitate posita ad Domini, vt spes est, triumphos in Coelum migrauit, eximiarum virtutum clarus luminibus, Euangelica quoque potens Facundia. Praeerat Catanensi Collegio, sed Syracusis Sacras conciones habebat, tanta frequentia quantam nunquam ante meminerant, cum ereptus est: eoque tum Gubernator Ciuitatis, et Senatus, et prima nobilitas vltro exequias cohonestarunt, et clerum vniuersum, qui iusta faceret, Episcopus nostris nescientibus misit. Sed nescio quo modo documentis extraordinariae Indulgentiae recentes florentesque 54 Laelij Niche solij felix obitus. virtutes cohonestat Deus frequentius, quam robustas, atque maturas. Laelio Nichesolio post decimum Tirocinij mensem Nouellariae animam agenti adstitere Angeli videndosque se praebuere, quod ipsius ex verbis, et hilaritate vultus gestientisque ammi laetitia manifestum factum est. Fuit etiam e Socijs qui testaretur circa moribundi lectulum, et Angelos a se conspectos, et Diuos circumfusos, et integerrimam Virginem, et Christum Dominum tanquam solem in eorum, medio coruscantem, ac beatam illam coronam duarum horarum spatio, ac dimidiae, quamdiu spiritus Laelio superfuit, perseuerasse. Quae caeteri qui adstabant Patres, Fratresque, tametsi non oculis hausere, tamen sensere animo haud dubiam Coeli in eo conclaui praesentiam ex insolita quadam dulcedine, qua 55 Eius virtutes. omnes tacite, nec gnari vnde, irrigabantur. Porro Tyronis virtus erat eius modi, quae digna videri possit quocumque praeter ordinem dignata honore narretur. Modestia, submissio, sui contemptio erat singularis. Nesciebat dicta, seu facta Sociorum nisi pie interpretari: nesciebat excusare sua, recte, secusue acciperentur. Volebat tanquam putridum cadauer tractari ab omnibus: suae voluntatis osor acerrimus, vt qua nec onus grauius, nec feram immaniorem dictitabat vspiam reperiri: eoque totus volebat ab nutu alieno pendere: quod cum semper, tum praecipue supremo in morbo ita praestitit, vt et caeteris omnibus, et Antonio Valentino Rectori obedientia eius plane, 56 Patris eius aequitas in permittendo ei religionis ingressu. miraculo esset. Patria erat Veronensis, domo nobilis, fueratque a puero rerum piarum perstudiosus, inter aequales notae probitatis; quare fere semper Sodales B. Virginis eum sibi praeficiebant. Veniam a Parente Bartholomaeo postulanti ad Societatem se se recipiendi, in haec verba ille respondit. Id ipsum fratri tuo minori roganti, quia leuiorem ingenio noueram, pernegaui. Tu, quia tuam indolem constantem comperi, et si nostra in te recumbebat domus, in nomine Domim abito: gaudeoque, quod istum praecipue ordinem 57 Iudicia Cardinalium Veronensis, et Paleotti de vocatione religiosa. legeris, quia in eum aditus honoribus non est. Et subiecit Laelius, haec me quoque inter alias causas huc potissimum acclinauit, vt tanta porta Diaboli tentamentis occluderetur. Benedictionem deinde postulanti ex Augustino Valerio Episcopo, mox Cardinali, sublatis manibus Antistes optimus, Impleat te Dominus, inquit, benedictionibus suis: optimam fili partem elegisti, quae non auferetur a te. Tum ea alacritate Nouellariam laetus aduolauit, quae ne reficiendi quidem corporis memoriam Illi relinqueret, vt appareret non magis, ad labores, quam ad requiem a Sancto Spiritu Duci. Cardinalis Veronensis mentioni placet attexere Cardinalis Paleotti de religiosa vocatione iudicium Cum enim ab Hercule Fortezza, cuius filius Franciscus, etiam num dum haec scribuntur, superstes dignus professione sua vir, dederat nomen Societati, plenas dolore, et querimonijs literas super ea re accepisset, in hunc ei modum respondit. Si filium vestrum Deus fecit, et suum, quid vos perditis aut ipse quid perdit. Fit 58 Epistola Card. Paleoti ti ad Hercu lem Fortezam. de diuite ditior, de nobili generosior, clarior de illustri, et quod his omnibus maius est sanctus de peccatore. Non inuenio epistolae tuae responsurus exordium melius quam ipsa S. Bernardi verba, quae quoniam, et causa eadem est, et in eo viro Spiritus Dei fuit, valere apud nos quoque debent. Ipsam licebit Epistolam legas numero centesimam decimam, et consequentem, atque vt spero recreaberis. Equidem pro veteri nostra necessitudine, non potui dolore tuo ex tam repentino casu non commoueri: Verum id aegrius ferrem, si vbi prima commotio resederit, suum rationi locum non cederes. Quod tamen cum moribus tuis abhorreat, multo minus timendum est in re adeo insigni, dum omnium oculi te obseruant, vt de firmitate, vel imbecillitate animi tui ex huius pugnae exitu iudicent. Non est quod ego tecum, viro Doctrina, et prudentia abundante, argumenta multa, et firmissima e Sacris literis colligam, quae docent parenti Christiano ad aeterna nato, summopere esse laetandum, cum eius filij in hanc lucem editi, vt caelestes Beatorum Sedes frequentent, eam ineunt viam, quae hunc eis cursum efficit multo, et certum magis, et expeditum. Sententiam duntaxat meam aperiam de rationibus praecipuis, quae quantum ex literis tuis intelligo, sunt origo doloris tui. Primum vereris ne Vocatio vera non sit. Et quidem si qua in re leuiorem adolescentem nouisses, ingenijque varij atque praecipitis, vel exasperatu facilem, vel denique a quopiam per fallaciam circumscriptum, esset cur dubitares. Nunc vero cum nota sit virtus, et perspecta prudentia, susceptumque consilium tot praegressae sint deliberationum piae exercitationes, ac preces, nec ex te, cui semper fuit carissimus, quicquam ei iniucundum vnquam acciderit, quid existimandum est, nisi instinctum hunc plane Sanctum fuisse? Praesertim cum id quod alijs Parentibus negatur tibi vna cum propinquis, et amicis alloquendi hominem separatim, alliciendi, oppugnandi copia facta sit? Inter quae constantiorem cum semper inueneris, equidem nescio, quae sit habenda vera, et Sancta Vocatio, si haec non est: Omnia profecto ista ratione omnium de religione consilia reuocantur in dubium: et tamen si quid forte dubitationis resideret, sapientissime, vt nosti, experimentorum annum Sacri Canones decreuere. Iam vero si hanc esse Dei voluntatem existimate par est, certus sum pro tua prudentia nequaquam ei te aliquo modo repugnaturum. Nimis enim absurdum esset, cui quotidie dicas: Fiat voluntas tua, vbi deinde venitur ad rem, cum eo velle pugnare. Praeterea commouent te imminuta familiae tuae subsidia: quae res longa disputatione non indiget. Nam vbi consitit de Vocatione Dei, qui communis est omnium Pater, cedant necesse est humana consilia, quae hactenus concessa sunt, quoad diuinis non aduersantur. Adde quod haec perpetuandae stirpis solicitudo, nec potest multum proficere, cum demum peritura sint omnia, et communis cum infidelibus est. Itaque longe alia ratione, alioque proposito suscipi a Christiano homine debet. Tibi vero est etiam causa gloriandi, quod Deus e liberis quos tibi duos tradidit maiorem natu sibi cooptarit, relicto tibi minore, qui minor es Pater. Vides praeterea in eum vocatum Ordinem, qui hac tempestate vsque adeo literis, et vitae exemplo, et pietate, et publicis vtilitatibus floret. Subeat tibi Philippus Triuisanus, qui tot abundans ornamentis, tantae in seculo expectationis, vbi inuitatus a Deo est, mortalia cuncta posthabuit. Subeant alij tam muiti genere, et ingenijs praestantes, qui in dies Romae, praecipuisque in Italiae vrbibus Sanctam hanc disciplinam complectuntur, inter quos nuper Marcus Antonius Bolognettus magno ingenio praeditus adolescens, mihique sanguine coniunctissimus, Roberti Bolognetti Poloniae Nuncij Frater, consilium idem cum mecum communicasset, meo suasu in Poloniam contendit: idque euenit, quod ex ipsa Nuncij cognosces Epistola, quam mitto, vt consolationi tibi sit, vtque studeas nihilo sapientiae 59 Roberti Bolognetti Apostolici Nuncij Epistola. religioni, et animi excelsitati Praesulis huius concedere. Porro epistola sua Bolognettus Nuncius praeter caetera haec scribebat. Nullo modo debui ego, qui memetipsum diuino obsequio mancipaui, eius impedire rectissimum cursum, quem adeo indulgenter summa ad se vocabat Maiestas, forte vt opera eius meum in famulatu sancto languorem suppleat. Non aequum erat, vt ego Fratris auribus obstrepens, voces meas vocibus Dei in corde loquentis opponerem. Itaque sicut Pater paulo antequam exiret e vita mihi illum non solum commendarat, vt Fratrem sed plane loco filij addixerat, certis ad hanc rem confectis tabulis ita ego nunc meliori custodiae tradidi, Deo penitus donans. Addebat ipsi Marco Antonio susceptum in ea Prouincia tyrocinium eo gratius accidisse, quod Haereticorum in oculis religiosa instituta, quae homines nequissimi conantur euertere, suo quoque, et opere, et exemplo firmaret

60 Societati certa Sedes Cracouiae tributa. Caeterum Bolognettus iam pridem Societati optime cupiebat: itaque singulari eius studio, et Posseuini in primis opera, multum fauente Rege Stephano, Sedes Cracouiae certa impetrata est. Templum Sanctae Barbarae, quod translatis in aedem B. Virginis, et S. Adalberti, qua ibi erant certa Sacrorum officia, Episcopus Cracouiensis Petrus Miskrouius cunctis ad quos res pertinebat volentibus, Societati ipsis Februarij Kal. addixit, ac deinde Pontifex confirmauit. Coempta insuper antiqua domus, quam Rex ab omni iure ciuili exemit. Multum in hac re cum omnibus prope hominum Ordinibus, sed praecipue cum Academicis fuit certamen, nescio quam suspicionem ingressis tanquam contra eorum Cathedras, et stipendia tenderetur; sed Prouincialis Campani, Stanislai Vatseuitij, et Posseuini obseruantia, et 61 Domus Professa ad tem plum S. Bar barae. colloquijs ita edocti, ita mitigati sunt, vt demum in Collegij quoque institu tionem consentirent: quanquam Patribus nihil in praesentia de Collegio tentandum visum est. Igitur in Domum Professam Sanctae Barbarae, aedes cum domicilio adiuncto destinatur. His autem non sine multorum admiratione transactis, vt planum fieret plane Deo cordi futuros Cracouiae hominum nostrorum labores, vbi diu de vna Sede certatum est, ecce altera nil tale agentibus, 62 Domus probationis Cracouiensis initia. vltro offertur. Thomas Plaza S. Stephani Parochus, apud quem nostri toto quaddriennio velut in statione iamegerant, vbi vidit cos ad S. Barbarae migraturos, dolens Paroeciam suam, in qua iam pietatis studia refloruerant, deseri, templum, ac domum omnem Societati, quantum in se esset, in perpetuum tradit. Res defertur ad Episcopum: is, et postea Pontifex Maximus fiunt autores. Patres Diuinae Indulgentiae gratulantes eam Sedem in Tyronum domicilium destinant, quod Polonica Prouincia nullum adhuc, nisi Brunsbergae cum Collegio coniunctum, habebat. Et continuo, qui tandiu nunquam, vbi pedem in certo ponerent Cracouiae habuerant, duobus suis in templis duplicem aperuere pietatis palaestram: eoque successu, tanta ad conciones, et Sacramenta hominum frequentia, tanta haereticorum iactura, vt appareret haud frustra timuisse satanam, dum tot moras tot bonis obiectat. 63 Archiepisco pi Gnesnensis studium in Societatem. Verum ecce diuersum cum Stanislao Karncouio Gnesnensi Archiepiscopo, Poloniaeque Primate certamen. Is persuasum habens Collegia nostra vnicum conseruandae, restituendaeque religionis in Archidioecesi (sic ipse appellat) sua fore subsidium, constituere eam tum Gnesnae, tum Calissij sic auebat, vt nihil ardentius. Cuius votis cum per Sociorum paucitatem satisfieri non posset: nec noua inchoari Collegia prioribus non firmatis, expediret; sapiens, ac pius Antistes de suorum Canonicorum sententia, Posnaniense Collegium suae Ecclesiae proximum auctis vectigalibus, et amplificatis aedibus perficere statuit; vt in eo Philosophicae etiam, ac Theologiae disciplinae traderentur. Calissij autem, quae vrbs Silesiae finitima in Archidioecesi Gnesnensi est, Collegium mediocre excitare cum latinitatis Gymnasio, vnde iuuentus deinde Posnaniam, quae bidui abest itinere, ad Rhetoricam, et altiores caeteras 64 Laetitia eius ob admissum a Generali Collegium Calissiense. disciplinas transiret. Quod consilium, vbi probatum a P. Generali cognouit, miris laetitijs exultans, eique gratias perstudiose agens, inter caetera haec adscribit. Nihil, inquit, mihi hoc tempore gratius, nihil iucundius, accidere potuit. Nunc demum enim sperare incipio vberrimos in Archidioecesi mea fructus, tam ad confutandos nouorum dogmatum errores, ab eorumque tenebris plurimos hominum ad veritatis lucem reducendos, quam ad Ecclesiasticam disciplinam, quae ex suo cursu plurimum recessit, noua ista quasi plantatione restaurandam, atque conseruandam. Quae verba idcirco libenter apposui, vt intelligant Posteri nostri, quid ab ipsis expectetur; qua spe attributa, maioribus vectigalia domus extructae, et vitae adiumenta adeo benigne prouisa. Hoc autem ipso anno gratum specimen fructus Sacerdotes duo Calissij praebuere. Quod cum Gnesnensi Archiepiscopo, idem cum Stephano Rege certamen 65 Fructuosae missionesper Poloniam, et Linoniam. erat, Grodnae Braestae, Rigae, Derpati, aliasque alibi Societatis Colonias moliente. Sed ante omnia succursum Liuoniae est. Aderant e varijs Germaniae Prouincijs missi a Claudio Generali Sacerdotes duodecim, cum quibus, alijsque Prouincialis Campanus ineunte magno ieiunio in Liuoniam properauit: relictisque alijs Rigae, Derpatum septem deduxit XIIII. Kal. Aprilis: horum, Sacerdotes erant quatuor, Theodoricus Nauakeschd Vestphalus, qui nouae Sedi praepositus erat, Thomas Busaeus Geldrius, Valentinus Hengelius, Hessus, Ioannes Ambrosius Volcherus Thuringus, quibus mox accessit Ioannes Vrbanus Polonus. Iacet Derpatum in aperta, amoenaque, et salubri planitie, ad nauigabilem et piscosum fluuium Becam, qui in marinum Moscouiae lacum Peusen octauo inde lapide euoluitur, vrb e Liuoniae praecipuis, olim et Sede Episcopi clara. Excepti Patres perhonorifice ab ciuibus vniuersis. 66 Ministrorum petulantia a Magistrati bus coercita Vnus fuit haereticorum Minister, qui prima statim concione in eos nominibus et conuicijs infamibus debaccharetur: sed re cognita Magistrates iussit hominem priuatim coram publico scriba, ac testibus, et pro suggestu palinodiam canere; quod homo ita luculenter, ac verbose praestitit, vt ne in bene dicendo quidem tenere modum visus sit: addens in Pragensi Gymnasio, quicquid Doctrinae haberet, dum Rector ibi Campanus ageret, ab se perceptum. Nimirum in venenum verterat, quae hauserat ad salutem. Persimile quiddam euenit Rigae, vbi cum per vias, et ipso in Templo Sellulariorum quidam Opificum, ac petulantium puerorum molesti essent, decretum, quo Senatus hanc vexationem virgarum proposita poena prohibebat, ad haereticum declamatorem concioni promulgandum delatum est in suggestum, eo plane 67 Patres a Senatu honorati. articulo, quo vixdum Orationis partem absoluerat, in qua Iesuitas maledictis prosciderat. Ita coactus est deinceps ex eodem ore spiritum frigidum, et calidum mittere. Rigae, ac Derpati Campanus auditus est in Senatu, quanquam homines perdite Haeretici essent, diligenter, atque beneuole: de causa aduentus Sociorum in eas partes, de Summi Pontificis beneficentia, de Stephani Regis voluntate, deque Societatis instituto fuse disseruit: digredientem quoque domum comiter prosequuti: deinde, vt mos est magnos viros, publico vini donario vtrobique honorarunt; quibus Pater Catholicos libros dono remisit. Summum iam restabat initijs conuersionis impedimentum, malus pudor, cum nemo auderet erroris laqueos primus exuere, ne non liber, sed transfuga videretur. Adeo est arduus humano generi reditus ad virtutem, 68 Georgius Radiuillus Societatis in gressum a Pontifice non impetrat. cum sit adeo praeceps lapsus in vitia. Rigensi Stationi Leonardus Rubenus praefectus est. Petrus autem Scarga, tum Polociensem, tum vtramque Liuonicam curare iussus Liuoniam loco Regis etiamnum obtinebat Georgius Radiuillus Vilnensis Episcopus, qui cum ad Societatem diu aspirasset, bis a Pontifice lata repulsa, hortatu Campani, ab eoque per Exercitationes Spiritus praeparatus Sacerdos, et die S. Stephani Vilnae a Bolognetto, qui erat Episcopus Massae, consecratus est. Quo tempore in laudatissima illa et numerosa Cardinalis creatur. Cardinalium creatione Romae vterque, tum Radiuillus ipse, tum Bolognettus in sacrum Senatum adlecti. Enixe igitur Radiuillo fauente, continuo processum in aciem, per vrbes, pagosque diuinum classicum contra haereses, contra vitia, contra tartareas pestes cani coeptum, haud sine victorijs pulcherrimis. Nec segnius ab Collegijs iam robustis, quo populorum necessitas maxime acciret, excurrebatur. Iacobus Laniskius cum alteto Sacerdote Vilna 69 Infandae superstitiones sublatae. Smodecum, et in circumiectum agrum profectus, omnia superstitionibas ita corrupta reperit, vt longe essent Ethnicis propiora ritibus, quam Christianis. Sacrificabant Telluri, Matri Deum, Domestico Lari. Pro apibus, pro semente, pro pecoribus, rebusque alijs certa habebant sacrificia certis ritibus, aduocatisque sortilegis, vt agnosceres satanicae ambitionis inuenta. Atque e Sacrificio Telluris quasdam Porcae, qua faciebant, asseruabant domi reliquias tanta superstitione, vt eas iussi abijcere, metu magnae cuiuspiam calamitatis, non auderent: et obstupescerent cum ipsi domos ingressi Patres infanda monumenta proterebant pedibus, et corrumpebant innoxij. Principio varijs etiam terriculamentis pro sua tyrannide depugnauit satan, tamen breui Spiritus Sancti gratia superante, vniuersa gens mire paratam se excipiendae culturae praebuit. Itaque accitus tertius Vilna Sacerdos est, excisaeque superstitiones, expiatae conscientiae, Matrimoniorum quamplurima paria, nullo ritu ante copulatorum, legitime coniuncta, tradita elementa fidei Christianae. Qua in re, quod alicubi maxime erat pugnandum aduersus hebetudinem, ac 70 Doctrina Christiana laboriose rudibus instilla ta. peruicaciam memoriae rusticanae annorum quoque situ obduratae, haec adhibebatur industria. Quot Apostolici Symboli numerantur articuli, quot petitiones Orationis Dominicae, et alia id genus, tot vno ex pago ordine agrestes dispo nebantur, fingulisque sua ordine pars tradebatur. Quam cum demum percepissent, iubebantur etiam per Catechistae absentiam eodem ordine consistere, quaeque acceperant tandiu inter se se retractare, atque conferre, dum totum singuli carmen edidicissent. Alij praeterea Sacerdotes Mednicum, et Duoriscium, alij ad Palatinum Trocensem, alij Sluciam ad Simeonem Ducem, alij alio missi. Feruebat opus, ac fere cum praeclaro vbique euentu. Iraquo ea nuncians Generali Campanus, Mira, inquit, consolatione perfundor, quam et participo Fratribus meis, dum nouae semper afferuntur literae, qua 71 Campani literae ad Generalem. generales a Collegijs, qua particulares ab aliquibus in varia loca missis, in quibus mirabilia operatur Dominus per suos, et multa hominum elucet conuersio, vel ad eam praeparatio. Sit Dominus benedictus. Rerum adeo ex voto fluentium causa secundum Deum ipse erat Campanus, qui hausto Eiusdem feruor. penicus Ignatij spiritu, quocumque accedebat per B. Patris Exercitationes, quas ipsemet dictabat, domesticos omnes, maximeque Praesides, ad perfectam virtutem instituebat, et incitabat: vnde recens cunctis vigor, et nouus cooriebatur impetus: tantoque Euangelici noualis proueniebat cultura felicius, quanto coloni viribus, et quasi ferramentis instauratis, valentius operi insistebant

72 Pontificium Seminarium Claudiopoli inchoarum. Claudiopoli in Transyluania Pontificium Seminarium Posseuinus exorsus est non sine aliqua dimicatione, in eam rem conductitiâ in domo ab Senatu impetrata. Ostium in ea Prouincia patebat Euangelio magnum, et Aduersarij multi. Quin etiam omnibus machinis Pater mendacij Diabolus contra pugnans Petrum 73 Petri Neoty ti Apostasia. Neotytum Saxonem ab Societate, et Catholica fide abduxit, vt pessimo exemplo, ac nouo Satellite pusillum Catholicorum gregem opprimeret. Sed nulla vis contra Dominum, machinae nullae, quam turpiter ab ipsis Haereticis 74 Catherinae Sueciae Reginae pia mors et virtutes. mox eiectus sit infamis apostata, infra narrabitur. In Suecia quae reliqua erat scintilla fidei orthodoxae, videbatur penitus extinctum iri, Catherina Regina morte sublata. Stokolmij XVI. Kalendas Octobris diuinis praemunita mysterijs sancte, vti duxerat, vitam conclusit. Specimen singulare edidit omnium virtutum, fidei praesertimerga Deum et misericordiae erga calamitosos; parientiae super omnia admirabilis, qua dolores acerrimos, ac morbum foedissimum, vnde corpus misellae totum computrescebat, multos annos pertuierat. Ea erepta, per quam in Suecia Orthodoxae fidei conseruabantur igniculi, starim procellae 75 Eius filiae de fectio a fide ad eos funditus opprimendos coortae. Et quidem filia eius ad hanc diem educata Caholice, cum leuiorem antea quoque prae se tulisset indolem, vbi fida parentis orbata custodia est, ingenium sequuta, ab Ecclesia Sancta defecit. vnicum itaque veluti semen restabat in Sigismundo adolescente, nec dum sui iurjs et vndique velut agno circundato ferocibus lupis, vt hic maxime, et in Transyluania in alterius Sigismundi religione conseruanda, diuinae grariae vis apparuerit. Sed ibi Ioannes Lelesius e Societate diligenter adnitebatur, Stephani quoque Regis auctoritate, munitus, idemque Principis Magister.

76 Haeresis prae ualet in Sue cia. In Suecia res erat durior. Ioannes Rex Sigismundi Pater Haereticus, Haereticus item Praeceptor, Comites aiijque Aulici pessimae disciplinae. Sacerdotes de Societate restabant quidem eres Simon Nicouius, Stanislaus Rachouius, et Albertus Vandolcenus, tamen autoritatis expertes, omnibus Haereticorum ictibus 77 Periculum Principis Sigismundi. expositi, inermes, ac nudi, et Senatores minitabantur impositos in nauim simul omnes amandaturos, et ab eorum vsu Principem conabantur abstrahere. Quam ob rem dedere operam, vti Stokolmio digredientem nullus sequeretur Iesuitarum, quod tamen non successit. Quippe tanti thesauri non erat segniter relinquenda custodia. Ad haec ipse Princeps quanquam non admodum ad speciem grauiter, sed re ipsa acerrime oppugnabatur. Soror, quae fidem prodiderat, colebatur, obseruabatur, cum maximo incedebat nobilium comitatu; pauculi Sigismundum adsectabantur, multi non aequis intuebantur oculis, et mussabant nequaquam regnare passuros. Quin et Carolus Patruus aperte volebat Haereticum fieri: ita vt conseruata tandiu tot inter flammas adolescentis fide non renouata modo, sed et longe victa Babylomcae fornacis miracula fatendum sit.

In reliquis per Germaniam Prouincijs nil magnopere praeter ordinem actum. In magnum cessit Viennae ritus Catholici decus iuxta, ac firmamentum, suscepta etiam cum Daemonibus pugna, et parta inde victoria. Quippe fuit percelebris in luce Imperatoriae vrbis dum Caesar, ac Legati Principum aderant; in oculis plurimorum gesta, omnibus diu expectatione suspensis. Anna erat Virgo ex pago Manek nomine, prope oppidum Sancti Hippolyti, germanicis octo milliaribus procul Vienna, quam Elisabetha Auia, eademque Venefica teterrima, Satan desponlam numerosa nequam Spirituum legione complerat. Tentata apud S. Hippolytum diu curatione incassum, deinde in Cella (qui locus est religiosa in primis Deiparae AEde, et peregrinantium frequentia nobilis) iam totam per Austriam re vulgata sermonibus, Viennam puella deducitur. Caesarisque, et Episcopi postulatu Ioannes Nicolaus Donius Collegij Rector adhibere Sociorum operam pene adigitur. Qui quanquam opus Societatis norat ab animis magis 78 Energumenae mirabilis curatio Viennae. quam ab corporibus exterminare Daemones, tamen ne superbissimae belluae atque Haeretici gloriarentur subrerfugi metu certamen, indictis in Collegio multis precibus, Sacrificijs, Ieunijs verberibus, et alijs, quam Deo acceptis, tam Satanae exosis pietatis officijs, negotium aggrediendum fidenterexistimauit. Pauci initio in Sacellum, vbi depugnabatur ad spectandum quasi testes admissi; sed ipsi Daemones insana, multiplicique vociferatione theatrum sibi egregie frequentarunt. Qui praetergrediebantur exaudiebant varias, et horrendas ferarum voces, ac primo vt interuenerant temere, consistebant deinde tanquam ad spectaculum publicum accurrebatur. Nec vero solum spectator sed et bellator veniebat Antistes. Haud obscure est cognitum ab venefica Anu confirmatos principio, et nouo adiutos praesidio tartareos obsessores; adeo obstinata contumacia restiterunt. Vbi data in custodiam Anus est, profligari coepti, alijque subinde, atque alij multis deinceps diebus, ac demum omnes eiecti numero duodecim millia sexcenti, eoque amplius. Pridie Assumptae in Coelum Virginis Matris peruicacissimus omnium, ac ductor abscessit vltimus afflicta humi Virgine, vbi quatuor ferme horas exanimis iacuit, tenui vitae extante vestigio: quo tempore deinde retulit Angelum Cruce armatum sibi conspectum, qui nomine ipsam appellans, iam diceret penitus liberatam. Postridie Episcopus in Collegij templo sacrificauit, et rem totam frequentissimae concioni exhortabundus exposuit, et Sacrosanctam Eucharistiam puellae impertijt: quae mox in Sacrarum Virginum adscripta numerum pie vitam peregit. 79 Anus veneficae, et Haere ticae mira conuersio. Auiam quoque veneficam Dei miseratio respexit. Iampridem misera Diabolo se deuouerat, et filium infantem suasu eiusdem enecatum, discerprumque ad vnguentum quoddam conficiendum coxerat: super haec Haeretica erat, et infandis cooperta criminibus; quae vbi Sociorum hortatibus victa diabolicum pactum rescidit, haeresimque eiurauit, grauiter quidem per noctis tenebras ab iratis vexata, et verberata est furijs, tamen incendium, quo viua cremata est, pie sustinuit. Existimarunt Patres ex occasione de Sacris Ecclesiae ritibus pro concione differendum, quod optime cessit. Multique praeterea ad nouae vitae consilia, qui in flagitiorum, vel errorum coeno iacebant, erecti, cum illud Energumenae spectaculum, et Catholicae fidei veritatem, et futurae 80 Lutheranismus a Patriarcha Constantino politano damnatus. vitae res, prope ante oculos posuisset. Iuuit quoque Orthodoxorum causam vulgatus Constantinopolitani Patriarchae libellus, qui Protestantium solicitatus literis, vt eorum exciperet dogmata, non modo non excepit, sed et singillatim scripto refellit: quam confutationem cum Patres Viennae vulgassent, auide multi, vtiliterque lectitabant. Magni enim erat momenti autoritas Schismatici Antistitis, qui cum tam inueterato ab Ecclesia Romana diffidio abhorreat, profanas nouitates recentium Haereticorum eo grauius reuincebat, quo minus habebatur Papista. Feliciter tumultuaria quaedam concertatio Herbipoli cessit. Venerat eo per aestatem Dux Vvitembergensis suis latera succinctus pseudoprophetis, qui sciens in ea vrbe Societatis Collegium 81 Doctores Lutherani Herbipoli reuincti. esse, rogauit Episcopum, vt aliquem ad se Iesuitarum accerseret, cupere enim de ea natione quempiam videre, de qua tam multa vbique inaudierat. Adiere Franciscus Rapedius Collegij Rector; et Georgius Halenius Theologiae Professor. Primus Satellitum Vvitembergensium erat Lucas Osiander, qui vbi colloquium coeptum est, de Iustificatione statim quaestionem induxit. Respondere Patres ita, vt haud obscure Haereticum fregerint, admirante plurimum Duce, ac profitente nunquam sibi ante cognitum talia Pontificios de Iustificatione tradere: alia enim sibi a Magistris suis referri. Peruasit Vvitembergam fama cladis Herbipoli a Ministris acceptae, qui impatientes contumeliae totam disputationis seriem promulgaturos se professi sunt. Verum, vt opinor, abstinuere, ne se in nouos induerent laqueos, satis gnari non tacituros Catholicos, nec minus audacter praedicaturos veritatem, quam illi mendacia venditarent.

Quo maius periculum imminebat Coloniae, hoc impensius laboratum. 82 Periculum Coloniae ex Apostasia Gebardi Truchsis. Constantia Catholicorum et Nuncij Apostolici sapientia discussum. Vniuersa Ciuitas, defectione ad Caluinianos Gebardi Truchsis Antistitis, in summo versabatur diuinarum rerum humanarumquediscrimine; Bipontino Duce, alijsque Haereticorum proceribus, inter caetera instantibus, vt conscientiae, quemadmodum vocant, concederetur libertas, idest superstitionum prostibulum panderetur. Sed insignis Canonicorum, Clerique constantia, itemque Senatûs, et omnium Ordinum pietas singularisque consensio, imminentem procellam egregie propulsarunt. Vbi Franciscus Bonhomius Vercellensis Antistes ad eas res componendas a Gregorio Pontifice legatus, anathema in Apostatam promulgauit, et in Pentecosten noui Pastoris comitia indixit, supplicationem quadraginta horarum 83 Ernestus Ba uarus in locum eiecti Apostatae electus. in Societatis templo, proposita orantibus certa noxarum condonatione, instituit, qua maximo concursu, et religione celebrata, electus est a Canonicis in deiecti Caluinistae locum, Ernestus Bauarus ab Leodiensi euocatus Ecclesia. Successit strepitus belli, et iam in conspectu Coloniae per arma, et ignes furor grassabatur hostilis. Sed Deus causam suam protexit, breuique constatum ab Gerardo militem inopia, famesque disiecit. Tametsi redintegratis subinde viribus aliquot deinceps annis arma impia pugnauere cum pijs. Enituit tota in ea re Bonhomij altitudo animi, fiduciaque, et pietas memoranda: 84 Clerus Colo niensis a Ver cellensi Antistite repur gatus. qui postquam nouus Antistites creatus est, non dubitauit loco mouere etiam e Clero corruptos; ne si mali semen relinqueret, pro Pastore olim lupus sussiceretur: et in easdem Nobilissima et religiosissima Ciuitas, quas tum perpetiebatur, calamitates recideret. Audentem itaque pro pietate, quanquam non deerant, qui ab incoepto deterrerent, ne nouam afferre turbarum materlam, et multiplicare gliscens incendium videretur, Christus iuuit, et omauit euentus. Vt appareret saepe timeri, vbi non est timor: Dumque Catholici nimium circumspiciunt, ac tuta volunt omnia; Haeretici autem interim non cessant; sed nullo seu iuris, seu pacis respectu se se insinuant, vel intrudunt, non raro plagas religioni miserandas infligi. Inter Colonienses tumultus non intermissi est a Socijs templi aedificatio: quod cum spectarent Haeretici per ludibrium dictitabant: opportune aedificant Iesuitae, et alij habitabunt: 85 Consecratio Templi Societatis Coloniae. Sperabant enim propediem, vbi Gebardi factio praepolluisset, exterminandos: sed exitus ostendit, quo afflati spiritu vaticinarentur. Perductum ad culmen aedificium est et a Bonhomio solenni cerimonia, eo populi maiore accursu, quod Coloniae nunquam tale editum spectaculum quisquam recordabatur, in templum Domini pridie Assumptae in Goelum Deiparae consecratum. 86 Mors Guillelmi Limburgij. Decessit Treuiris Guilielmus Limburgius ab anno 1551. in Christi Domini Castris bona stipendia meritus, Doctrinae, pietatisque praestantis: quas aliasque virtutes singularis obedientia vtiliores, pulchtioresque reddebat. At Ioannes Philenius, qui Herbipoli multorum et ipse religiosi stadij annorum Ioannis item Philenij, et huius laudes cursum consummauit, non solum domesticis, sed et externis, ipsisque Haereticis desiderium, luctumque reliquit. Adeo cum esset rei domesticae Procurator, suarum virtutum, ac praecipue caritatis, documentis omnium sibi amores obstrinxerat: Laus sane tanto praeclarior, et imitatione dignior, quanto difficuius rei nummariae tractatio apud seculi homines in religiosis viris approbationem inuenit. Herbipolitanorum quidam etiam Prophetiae donum in Philenio sibi compertum narrarunt. Iam respirabat Belgium, sed vt sunt remedia tardiora, quam mala, lento progressu. Ad afflictam recreandam Prouinciam Visitator Oliuerius, cum Austriacas res composuisset, obiterque aspexisset Rhenanas, translatus est. Mirum erat in Alexandro Farnesio Parmensi Principe Societatis per Belgium propagandae studium. Eius rogatu, dum alia alibi Collegia molitur, missi ex Treuirensi Collegio per Sacrum Aduentum Petrus Peraxilus concionator cum altero Sacerdote Luxemburgum. Iam ab Rege Catholico ad Collegij fundum Parmensis 87 Luxemburgi et Cortraci expetita Col legia Societatis. Prioratum Vnseldungensem impetrarat. Haud minus fauebat initio, vt quidem praeseferebat, Gubernator Ducatus Comes Mansfeldus. Concionibus ter in hebdomada praeter sacros dies habitis, magno cum fructu, alijsque obitis impigre consuetis officijs, cum Peraxilus, ac Socius reuocarentur Treuiros, negauit Comes accitos, vt inde recederent; sed vt nouae Coloniae perpetua ponerent fundamenta: occlusurum se portas ne irent. Et continuo literis ad Rectorem Treuirensem, et ad Visitatorem Oliuerium datis, Collegij institutionem acriter coepit vrgere. Missi et Cortracum extremo Iunio, postulante Magistratu, et alente, Robertus Claysonius, Ioannes Dauid, et Ioannes Fans Sacerdotes cum Laicis duobus, concionibus, Catechismo, Sacrorum vsu mysteriorum, alijsque pietatis operibus, tum fructus vberes legerunt industriae, tum cupiditatem habendi Collegij in Ciuibus incenderunt. Tertio 88 Ioannis Mor tagnae obitus Tornaci. nonas Februarij Tornaci decessit Ioannes Mortagna, ab anno 1553. in Societate, quam iam tum Sacerdos iniuit, Sacramentis distribuendis, verboque Dei praedicando egregie operatus, ardentissimae vir, et laboriosae caritatis. Tornacensium, apud quos plurimum vitae egit, iure Apostolum nomines, extat hodieque fructus eius industriae in ea vrbe apprime saluber, volente, ac iuuante Episcopo, sub Magistratus tutela duodecim probatae sanctimoniae congregauit Virgines, certisque deuinxit legibus, quae se totas instituendis puellis paruis, vel alijs, si quae id amarent, deuouerunt. Docebant autem ante omnia elementa 89 Pia, et vtilis eius institutin ihidem. fidei, probos, cultosque mores, tum pro cuiusque re ac natalibus, legere, scribere, et elegantiora opera, seu vulgares colus acusque ac telae labores, vt cuique suppeteret, vnde vitam tolerarent, vel honeste, pieque exigerent. Iamque eo processit haec disciplina, vt interdum quingentae numerentur discipularum in numero: perque eam haud modica ex parte pietatis cultus, quem vehementer haeresis deformarat, priuatis in domibus expolitus, publice quoque refloruerit. Exulante modo Collegio solebat dictitare Mortagna, se, quemadmodum sperabat, non exiturum e vita, donec Tornacum restitutam Societatem videret, Ipse, vti supra memoratum est, restituit, aedificauit Sacellum, deinde fidelem Deo spiritum reddidit; ac primus in extructa ab se aede sepultus est. In eius locum Domui Probationis, quae vehementer hoc anno amplificata est, Eleutherius Pontanus successit, Valencenis accitus, vbi Bernardus Oliuerius coeptam superiore anno stationem administrauit.

In Anglia, quod proximis annis Londino, id hoc anno varijs Regni Ciuitatibus 90 Varij in odium fidei caesi in Anglia. morientium pro fide decus additum. Nam, ne motus in Londinensi populo cieretur maior, simulque vt terror propius admoueretur prouincijs, late per Insulam coepit saeuitia in Dei famulos exerceri. Mancastriae Iacobus Labornus vir nobilis: Vinctoniae Ioannes Sladus: in Castro Andoueriensi prouinciae Antouiensis, Ioannes Bodaeus, magnae pietatis Laici, pro religione sublati. Sed maxime Eboracum gloriosa Athletarum certamina illustrarunt. Hic Guilielmus Lacius, Ricardus Kikermannus, Iacobus Tonsonus, Guilielmus Hartus, et Richardus Tirchillus Sacerdotes, eamdem omnes ob causam, quod praeter impia regni decreta trans mare dedissent operam studijs, ex autoritate Pontificis Sacerdotium suscepissent, in Angliam tutandae, restituendaeque religionis causa reuertissent, perduellium poena mactati, magno populi omnes dolore: sed maxime Hartus. Vix felicem Deo spiritum reddiderat, cum in magna spectantium corona multi facto impetu ad patibulum vsque, nullo periculi sui respectu, intulere se se, nec prohiberi potuere, quin certatim quicquid ad manum venerat ex reliquijs Pij Athletae caperent: quorum multi protinus capti, et in carcerem dati. Illud haud minus memorabile. Cum ad obscurandam religionis causam iam Haeretica astutia permisceret Sacerdotum martyria, latronumque, ac facinorosorum supplicis, post Harti concisum venerandum cadauer, latro admotus patibulo, ac iussus causam quare 91 Latronis Poenitentis felix obitus. damnatus erat, palam exponere, data voce, Quid, inquit, crimen quod et dudum satis vobis enarraui, et vna cum caeteris meis noxis hesterno die Sacerdoti huic, pretiosa morte functo (Hartum significabat) in confessionis Sacramento patefeci, rursus enarrem? Nempe solum restat, vt moriar, nec repugno: illud igitur profiteri velim: me iam mortem non tam mei sceleris, quam fidei Catholicae causa complecti, perbeatumque me ducere, quod tam illustris Herois comes efficiar. Ad quae verba cum varie affecta multitudo, alij compungerentur animo, alij taciti consilium laudarent, alij ac praesertim Ministri (vere ministri mortis) etiam vitae pollicitatione ad reuocanda dicta sollicitarent. Iam Dei spiritu (vt aequum est credere) bonus latro aestuans, vociferari coepit: rumpite moras, rumpite, piget iam vitae: nunquam fiet, vt quod dixi retractem: Vnicum votum est Martyri huic Sancto commori: cuius beata anima nunc pro me orat: hisque in vocibus cum interclamarent Ministri tolle, tolle, blasphemat, pressis faucibus mortem oppetijt. Paucis diebus comprehensus Sacerdos dum pertentatur, si quid forte rei sacrae gestet, inuentus est collum fune circumdatus: interrogatusque quid ea res sibi vellet, particulam funis, quo suspenderant Hartum, hoc est, Sacram Reliquiam esse respondit; ac denuntiantibus eodem ipsum laqueo strangulatum iri, Vtinam, inquit, tanto honore sim dignus: et in carcerem ducitur, Hos honores 92 Guillelmi Harti religionis causa casi virtutes fideli suo Sacerdoti, ac testi Christus Dominus etiam hac in vita rependit. Et sane erat Hartus non alijs modo laudibus, et multa Doctrina, sed virtute quoque singulari spectandus. Dum Romae egit, specimen obedientiae, modestiae, caritatis habebatur, ac praesertim patientiae in perferendis calculi doloribus acerbissimis. Ob eam inualetudinem in Societatem, quam Et vtiles labores. summo studio petebat, non receptus, enixe Deum rogauit, vt aliquod sibi leuamentum concederet: et apparuit preces auditas. Vbi reuertit in Angliam dolorum asperitas mitigata est, et ille toto pectore ad religionis conuersus vtilitatem profecit breui spatio plurimum. Multos corroborauit in fide, multos in pietate promouit, multos ab Haeresi excitauit, quorum aliquot Romam misit, quoad bonorum laborum gloriosum fructum, Sancti certaminis palmam 93 Multi fidei causa in custodiam dati Londini. percepit. Londini, quanquam sanguini parcebatur, in facultates tamen piorum auide saeuiebant, et custodiae Sacerdotibus complebantur. Praeter eos, qui habebantur in Turri, triginta in Hullensi carcere, in Castro Equitis Martij, sex et viginti numerabantur. Qui omnes quotidie fere, iuuante Ibi plus reli gionem iuuant. Deo, alijs, atque alijs artibus sacrum faciebant, custodibus nunc ignaris, nunc pretio emptis, nunc conniuentibus, et interdum clam religioni fauentibus. Summa quin etiam Dei prouidentia fiebat, vt ita clausi saepe vtiliores essent, quam si fuissent liberi. Ad hos enim cum certi, constantesque in eodem loco permanerent, multi, qui Sacerdotes alios reperire non poterant, vel pij colloquij, vel Confessionis, vel etiam Sacrae communionis causa dissimulanter accedebant. Deinde cum semper Londini, aut in magnis vrbibus haberentur, magna negotia opportunius transigebant, quam si peregrinandum fuisset: idque tanto liberius, quod iam pro religione inclusis vix vlla supererat, aut timendi, aut dissimulandi causa. Mirifice etiam alijs, qui varias ob noxas tenebantur, praesertim iuuenibus, consuetudine ac disciplina proderant: vt multis nocentium receptaculum fieret innocentiae Schola, vnde plus virtutis breui perdiscerent vincti, quam vsquam liberi percepturi Gratulante praesertim Alano. fuissent. Ad haec cum saepe potestas Sacerdotibus fieret interdiu custodia exeundi cum sponsione redeundi ad noctem, negotiorum per speciem, ad Catholicorum necessitates accurrebant. Adeo Deus, quemadmodum Alanus scripsit, benedixit suorum conatus: ipsaque experientia refutauit humana iudicia multorum, vel clamitantium, vel susurrantium; commodiora tempora expectanda. Quibus, inquit, consultoribus si vteremur, infinitae quotidie perirent animae, quae nunc Dei beneficio seruantur: omnisque patriae salutis, ac conuersionis extingueretur spes. Neque enim expectanda sunt meliora, sed facienda meliora: et a Deo Optimo, maximo studio, labore ac sanguine praesertim Sacerdotum, sunt redimenda feliciora tempora. Hac et Sacerdotum inclusorum, ac caeterorum industria, Deo incrementum 94 Multi ex Hae resi conuerfi in Anglia. Huius rei causae. dante, Catholicorum hoc anno numerus vehementer est auctus. Quamquam multa praeter haec causam adiuuabant. Iam sementis e Christi testium sanguine laetam fundebat segetem, quam ipsimet e Coelo haud dubie suis apud Deum precibus nutriebant: eorumdem illustrata magis ac magis innocentia multos permouebat. Ad haec perennia quotannis sacerdotum supplementa operarum amplificauerant numerum. Scripti etiam libri praesto erant tum ad euertendos errores, tum ad pietatem excolendam moresque formandos cum inenarrabili fructu. super haec, vt Deus pro sua infinita vi ac clementia bonum ex malo elicit, haud mediocriter proderant desertorum quidam, et proditorum 95 Lapsi quidam resurgunt. suam aperte fassi, ac detestati nequitiam. Nam Ioannes Nicolaus cum ex suscepto ad Turcas itinere Rhotomagum reuertisset, grauibus literis, quae editae extant, nefarias suas fraudes retexuit. Laurentius quoque Chaddaeus palinodia publica malitiam, et impietatem suam defleuit. Praeterea Osburnus, et Thomas Alfildus, si quam tormentorum, necisque metu ignauius succumbendo labem fecerant, eam fortiter Deo porrigente dexteram, excitati resarserunt. His omnibus causis adolescebat res catholica, et firmabatur. Accessere, et Haereticorum inter se se diffidia. Namque Elisabeta Archiepiscopum Cantuariensem, Regnique Primatem Edmundum Grindallum, quia is aegre ferebat ipsam nimium ex Archiepiscopali munere ad se rapere, omni iurisdictione spirituali spoliauit, reuocauitque eam ad se se, legatis per prouincias constitutis, 96 Ciuiles inter Hareticos turbae. qui ab ipsius modo potestate penderent. Ex cuius contumeliae dolore Grindallo mortuo, in eius locum Ioannes Vlitgiffius antea Vorcestriae Episcopus suffectus est, capitalis Puritanorum hostis, qui cum multa contra eos volumina prius edidisset, iamque quo plus adeptus erat potestatis, eo impotentius agens, vellet vnde quadraginta capicibus, quibus aiebat contineri Anglicanam fidem, Puritanos subscribere, hisque obstinatum esset citius, vt loquebantur, tot mortes oppetere, quot pilos haberent corporis, quam in ea dogmata conuenire, ingens exarsit incendium. Haec omnia cum religioni fauerent, non tamen desistebat Satan impedimenta multa cum in ipsa Insula, tum extra 97 Apostasia Peichini, et Landgalli. eam, et vnde minime timenda videbantur, obijcere. Duos qui de Societate fuerant illuc induxit Christophorum Perchinum, et Thomam Landgallum, Perchinus ingenij turbulenti homo e Societatis corpore iam biennio ante abscissus, cum turbas Coloniae, et alibi per Germaniam exciuisset, in Angliam reuersus, etiam ab Catholica fide desciuit: et hoc minus creauit ouibus Christi periculi, quo citius plane se lupum ostendit. At Landgallus, vir aetatis, doctrinaeque maturae, Laureti Romaeque Poenitentiarij functus officio, muneribusque praeterea sat grauibus gestis, cum ab Generali Romam accerseretur, Anglicanam Genuae nauim nactus, incertum qua maxime causa, in Angliam fugit. Hic siue vltro, siue inductus, Reginae consiliarios adit. Illi quidem statim diffiparunt toto Regno: Iesuitam doctissimum suapte sponte ex Italia accessisse. qui profitebatur frequentaturum se Protestantium Ecclesias, alijsque persuasurum, vt frequentarent: eoque nomine aiebant, potestatem ei factam per Regnum omne vagandi, et sacrum vbicumque libitum foret, impune faciendi. Et Landgallus conciliandae sibi gratiae causa iactabat se a Pontifice missum, vt Iesuitas viseret eius Regni, ac reformaret; Sacerdotumque, qui ab Seminarijs venerant, errores doctrinae corrigeret, et conscientias Catholicorum passim irretitas, pristinae libertati restitueret, vt suis obtemperantes Principibus salua vita reque familiari Deo pacate seruirent. Audiebant haec Schismatici totis auribus, et alij imbecilliores: at plerique Catholicorum, vt proprium est ouium alienum pastorem non audire, vel suspicati fraudem Haereticorum, vel certe, vt erat, Apostatam Iesuitarum esse, procul ab congressu hominis fugere, nec domo recipere: adeo vt miser cogeretur Heyuodi amicitiam quaerere, per quem autoritatem nancisceretur. Heyuodus quanquam enixe rogatus nunquam homini quem infidum Deo intelligebat, voluit se se committere. Interim Haeretici plus hinc ad suas res, quam ex quauis disputatione, vel carnificina sperantes momenti, famam noui doctoris extollebant, Virum tota Europa sapientiorem inueniri negantes. Vbi res cognita est Romae, sedulo Claudius aperiendam fraudem curauit, et illum pro Apostata Anglis Catholicis declarandum. Qui infelicissimus dum receptum apud alios non habet, ad cognatos, et propinquos, non magis genere, quam religione nobiles, multumque hominis temeritare offensos, coactus perfugere, extemplo desijt apparere: nec quid factum 98 Diffensiones inter Carholicos causa Heyuodi. ei sit, postea vnquam est cognitum. Vix turbo is euanuerat, cum Heynodus ipse nouum commouit, ieiuniotum controuersiâ, quam sub ipsum Personij, et Campiani aduentum diremptam supra narrauimus, validius excitata. Causam duplicem praetendebat, consensionem cum Ecclesiae capite, ac temperamentum seueritatis, quam veteres Sacerdotes ex Reginae Mariae temporibus (vti non nemo querebatur) exigebant immodicam, cum ne puerperis quidem esum carnium diebus, quos ipsi obseruabant, concederent. Obstitere vehementer quotquot vetustiores supererant Sacerdotum non educati in Seminarijs, obiectantes omnis aeui suffragio, atque etiam Ecclesiae Anglicanae Synodis firmatam, sancitamque consuetudinem. Accessere, et ex Seminarianis doctissimi quique, et grauissimi cum negarent pertinere ad Gasparem antiquum eius Ecclesiae morem abrogare: neque ipsi Romanae Ecclesiae id placere, vt probabiles consuetudines aliarum Ecclesiarum abolerentur. Neque vero decere, aut boni exempli esse, religiosum virum aduersus ieiunia vsque adeo bellum gerere, multoque minime in eadem mensa dum alijs ieiunantibus legitima apponuntur cibaria, ipsi, vt praeiret reformationis exemplo, carnes apponi. Non ita fortem Athletam Campianum, non ita censuisse Personium, non ita caeteros, qui iusto prope conuentu statuere nihil mutandum. Quid Heyuodus perpetuum morem, quid prisca consulta, quid noua conuelleret? Perstabat tamen Gaspar in sententia, vt erat non indoctus, nec suarum parum tenax opinionum: qui cum suas ad partes e iunioribus Sacerdotibus haud paucos traduxisset; ex his decem ac septem numero, tanquam in Synodi formam congregati, frequentes contra ieiunia decreuere: vnde acrius incitata lis, totoque regno diffusa, quanta cum offensione multorum, coniectura 99 Eius ea occasione periculum. hinc capiatur. Rogationum hebdomada, quâ illic veteri more ieiunatur, agebat Gaspar Londini apud Mercatorem primarium, qui id, quamuis Schismaticus, in gratiam vxoris Catholicae permittebat. Vna cum alijs Sacerdotibus ad mensam adhibitus, cum ipse, et alij quidam carnibus, caeteri piscibus vescerentur, Mercator primo irridere coepit eam diuersitatem: deinde cum facti sui rationem docte Gaspar reddere conaretur, non pacatus, sed abalienatus est magis. Ac forte euenit, vt postero die in edictum aduersus Sacerdotes, et Iesuitas recens promulgatum incideret: cuius assumpto exemplo, recta domum ad Gasparem: ac interrogat, ad ipsum ne tale edictum spectet. cumque is affirmaret, verum se apud illum tutum esse: nullam, inquit, Schismaticus a me fidem habes: neque ita mihi vitae ratio tuae probatur, vt causa tua velim rem caputque meum in discrimen offerte. Itaque teneris. Rationibus, officijs, precibus contra niti Gaspar; nulla re flecti Mercator: peraegre demum precibus summis vxoris, et aliquot praeterea Sacerdotum, ad haec bono pecuniae promisso numero, potestatem ei fecit abeundi. Vnde noua Gasparem controuersia excepit, conscientiam teneret nec ne pecuniae promissae fides. Hisce tricis implicitus Ioannem Curraeum Sacerdotem in Galliam ad Personium misit, vt quid facto opus foret cum sapientibus explicaret. Sed cum hauddum Personius ex Hispania reuertisset, Curraeus quod olim agebat, 100 Personij Pro uidentia in sedandis tur bis. de suo ad Societatem accessu transegit. Haud multo post confirmata valetudine Personius ex Hispania adfuit, cognitoque rerum Anglicarum statu, Romam excurrendum ratus, intetim ne in deterius vsque res laberetur, Curraeum quanquam Nouitium (sed erat maturae pietatis, prudentiaeque Sacerdos) remisit in Insulam, valde monitum, vt pro viribus sedare turbas, et conciliare partes studeret. Decretum Romae de subsidio in Britaniam mittendo, euocandoque ad Personij Alanique Colloquium Heyuodo. Regi quoque Scotiae ad sui custodiam quatuor aureorum millia a Pontifice Personius obtinuit. Qui regressus in Galliam Guilielmum Vestonum de Societate hominem cum caeteris virtutibus, tum prudentia, ac modestia insignem, optime institutum summisit in Angliam loco Gasparis successurum. Sed Deus miro suo artificio 101 Finis turbarnm captiui tate Heyuodi. lites praecidit. Euocatus Gaspar in portus Rothomagensis conspectum iam venerat, cum repente aduerso vento repulsus in Angliam Haereticorum in manus venit, et condemnatus est, quemadmodum infra dicetur: ac finis dissensioni captiuitate autoris impositus.

Interim res in Scotia, ob eam quam supra memoraui, conuersionem, ex 102 Guillelmus Holtus captus, et postea dimissus, in Scotia. spe magna prolapsae, in locum sane periculosum deciderant. Guilielmus Holtus, qui vnicus in eo regno de Societate agebat, prope Edimburgum iussu Haereticorum Procerum, penes quos erat Rex, captus, et datus in vincula est. Iam et tormenta parabantur. Sed Rex, quia venerat ab Patente eius Regina commendatus, prohibuit. Instabat tamen Elisabethae legatus, vt traderetur sibi Londinum mittendus. Sed idem Scotus Rex, Christianissimo Rege, summaque fide, et cura legato eius Meneuillo orantibus, in libertatem asseruit.

103 Edmundus Augerius Sodalitatem Poemtentium instituit. Interim Rex Galliarum Henricus Edmundum Augerium Dolani Gollegij primordia ordinantem datis manu sua bis literis ad se Lutetiam aduocauit; eius vt opera in condenda, quam moliebatur, Sodalitate Poenitentium vteretur, cui XIII. Kal. Aprilis initium factum est admodum speciosum. Nam praeter plus ducentos e prima nobilitate, Rex ipse, duodecim Principes, Cardinales sex, tres Duces, Episcopi sexdecim, Abbates plurimi in eam dedere nomina; indutique saccis populo mirante conspecti sunt. Tantum nimirum habet momenti cognita Principis in vnam partem propensio. Ad nobilium corrigendos mores, et conseruandam Catholicam fidem eum conditum coetum ferebant; quem quidam initio Sorbonicorum cum minus probarent, et Fraticellorum affinem haeresi praedicarent, inuidiam eius rei in Iesuitas, vt in rerum inuentores 104 Ea probatur a Pontifice. nouarum, conijciebant. Sed is breui euanuit sermo, tum palam facto studio Regis, tum coetu comprobato, ornatoque donis praeclaris a Summo Pontifice. Verum inter fausta clarissimae Sodalitatis initia, publicamque gratulationem repentina Societatem Parisijs plaga percellit. Vehementer offensus denuntiatur Rex tribus praecipue causis, Quod hominem de Societate audiuerat vni Gallicorum Principum suasisse, vt is Regi Belgicum, et Lusitanicum 105 Rex Henticus in Socie tatem commotus. bellum dissuaderet. Deinde quosdam in Poenitentiae Sacramento absolutionem denegasse ijs, qui sub Alenconio in Belgio militassent. Postremo quod alienigenae permulti de Societate in Gallia degerent ac fere penes eos Collegiorum administratio esset: quod Rex videbatur ferre grauissime. Itaque vetat post haec praefici, nisi qui de sua ditione sint; ac super ea re Nuncium Pontificium literas ad Gregorium dare suo iubet nomine, vt id ipsum Pontifex Generali praecipiat. Haec denunciatio consternationem nostris attulit eo grauiorem, quo domesticae turbandae concordiae hinc suspicionum semina iacta sunt. Odo Pigenatius Prouincialis, Claudius Matthaeus Praepositus Domui 106 Augerius ea causa immerito suspectus. Parisiensi, Ioannes Sangennotus Rector ibidem Collegij, et si qui alij, in eam facile opinionem venerunt, vt consilium id Regi ab Edmundo suggestum crederent. Vt cumque id ipsis verisimile quae ad manum erant coniecturae facerent, tamen si alia, quae partim ignorabant, partim non aduertebant, reputarent, in eam persua sionem timidius ituri fuerant. Si quidem literis Apostolicorum Lutetiae degentium Ministrorum ad Romanam tunc aulam scriptis cognitum postea est, haudquaquam Augerij consilijs Henricum Regem, sed suis quibusdam rationibus in modo regiminis vti solitum. vtut se res habuit, plenae querelis literae ad Generalem venerunt, Augerium Ambitionis superbiaeque criminantes, quasi is, vt regnum autoritatis obtineret, eos nostrorum quorum praesentia luminibus eius obstrueret, amoliri e Galliâ, inuidiâ ortus externi, conaretur. 107 Quam inuerisimiliter ambitionis, et inuidiae taxatus. Haec quamquam ob autoritatem tradentium ex parte credita reperio, tamen erant, et a moribus Augerij, et ab ipsa veritate non parum aliena. Ac vt eius viri egregiam sanctimoniam, quae plene serius enotuit, his modo non opponam, hoc tantum dicam, homini cuius maxime conspicuum decus, Gallicae eloquentiae insignis excellentia ferretur, nostrorum in Galliam, ex Hispania Italiaue profectorum, quippe qui in aliena lingua balbutientium, formidandam comparationem non fuisse. Tumebat, tum Gallia non obscuris indicijs eorum motuum, qui deinde in maximam eius inclyti Regni perniciem eruperunt. Edmundi tali tempore sententia erat: debere nostros Regis summe Catholici maximeque pij vnice obsequijs haerere: minime autem populariter iactatis 108 Vera commotionis Regiae causa. in eum rumoribus moueri. Contraria quorumdum secta erat e Regi tum minus probatis Guisijs Principibus paulo addictius pendentium, partim, quod ijs sorte Natalium deuincti essent, partim quod religionis tuendae nullam alibi spem, quam in illius potentissimae familiae patrocinio esse arbitrarentur. Euentis illustrata deinde multa sunt quae tunc adhuc densa caligine obducebantur, vt in illis tenebris errantium miserabilior conditio quam vituperabilior culpa fuerit. Sed de his satis. Res enim referre ipsas, vt gestae sunt, non aestimare nostri, est muneris. Isto Regis mandato grauissime perculsus Prouincialis tanquam in summa calamitate indicittota Prouincia certas poenas, ac Sacrificia, et assiduas preces implorando Dei auxilio, cuius in manu corda sunt Regum. Nec minus ea res cognita Romae Generalem, et Assistentes commouit. Sed prompta hic fuit, Sanctissimi Patris perpetua benignitas, cui sedulo Claudius, quantum in regio praecepto contineretur difficultatis exposuit. Sic natam, sic adultam Societatem in sinu quodammodo praestantissimae caritatis, quae vnum in corpus nationes quamuis diuersas arctissime copularit. Hoc fuisse Praepositis post Ignatium curae inprimis, vt consensionem illam, et coniunctionem animorum totum orbem terrae loco Patriae numerantem, excisis, quas natura, vel educatio ingenerat priuati amoris fibris, alerent, fouerentque. Hoc decere, hoc proffteri, qui seculo renuntiant. Hoc esse vitam ad Euangelicam formam componere. Hoc valere ad vtilitatem publicam, dum ex vna in aliam regionem subsidia mittuntur, quae iudicantur aptissima, cum aliquando etiam, quia e certa gente non suppetunt, necesse sit ex aliena supplere, et Christus ipse dixerit, Prophetas acceptos in patria sua non esse. Itaque singulari studio 109 Pontifexrogatus a Generali conciliare Regem Societa ti nititur. commendatum sibi in proximis Comitijs, vt conseruaret, instauraretque sanctam hanc nationum permistionem: id sibi curae fuisse, quo foueretur ipsa consuetudine caritas, et arctius inter se huius Ordinis, quasi vnius corporis membra connecterentur. Haec et eius generis multa cum audiret sapientissimus Pontifex, vehementer probauit, laudauitque consensionem illam coelestem, eiusque conseruandae studium, neque aliud superesse respondit, quam vt conaretur Generalis Regi quoque Henrico satisfacere. Quamobrem Pater ad Prouincialem literas dat, vt accurate Regem edoceat, quam bona fide per Dei gratiam vbique Socictas agat: fidelitatem nostrorum hominum ex religione, ac virtute, non ex natione spectandam, ac metiendam esse: idque posse intelligi totius anteacti temporis experimento, cum ad hanc diem nulla commemorari queat molestia per hominem Societatis alienigenam in eo Regno 110 Literae Generalis ad Prouinciasem Franciae. commota. Deinde cum ad rei pubhcae vtilitatem summopere intersit idoneos teligiosis familijs moderatores imponi, hos difficillimum esse nancisci, quamuis ex Prouincia et natione omni lectio libera sit, nedum certis coangustari limitibus possit. Testimonio ipsum esse Edmundum Augerium, cum Dolani Catholico Regi subiecti hoc idem postularent, stetisse Societati sententiam, potius nullo modo Collegium, quam cum ea conditione suscipere. De caeteris querelis doceret, quam leges Societatis vetarent, quam ipsemet Claudius priuatim prohibuisset de secularium rerum administratione quicquam attingi; quod si quid quis committeret, cum Rex nominaret, non impune laturum. Nihil esse cordi magis Societati, quam vt Regi Regnoque ad Dei gloriam, et salutem animarum omni studio, cura, labore, ad haec optima fide deseruiat. His ad Prouincialem perscriptis, ad Annibalem Codretum grauissimum, et sapientissimum Prouinciae Patrem, cui Augerij tum Iudicium tum vita summe 111 Aliae literae eiusdem ad Annibalem Codretum. probabantur, quod integritatis vtriusque argumentum erat: haec proprijs literis Claudius addidit. Illud in vniuersum de toto hoc genere R. V. dicere habeo: maxime repellendam esse a Societate rationem hanc, et ideam gubernationis Politicae, et humanae, quaeque consilijs carnis, et sanguinis nititur: quia vt in Epistola illa communi ad superiores scripsi, non plus locum habet in Religionibus, quam si quis ex principijs Musicis nauim gubernare instituat. Prorsus enim eodem modo toto genere differunt gubernationes communitatum spiritualium, et temporalium, vt in hac ipsa materia nationum, Reges gentium, et qui dominantur earum hoc faciunt, vt suorum potius quam alienorum ministerio vtantur; nempe quod eos in terrenis bonis custodiendis sibi fideliores, et coniunctiores futuros putant. Quae causae cum omnino cessent in Religiosis, apparet quam absurdum sit inter eos tamen talem linguam existere; maxime cum se de terra sua, et cognatione sua exire professi sint, et vnum omnium Patrem habere eum, qui in Coelis est, et vnam communem omnium Matrem Religionem, quae eos parturit donec formetur in eis Christus. Cum igitur sic intelligam nihil magis aduersari posse spiritui Christi, atque etiam vero illi spiritui Societatis; eique maiora damna afferre, quam hanc pestem, statui, cum Dei gratia penitus eam ex Societate nostra euellere; quantum quidem viribus (Christo Domino iuuante) conniti potero. Ac proinde hoc etiam totum planius Reuerentiae Vestrae indicare volui; vt quoniam ea aetate, et autoritate, atque etiam ijs meritis in Societatem est, vt ei omnes deferre debeant, ipsa quoque in hoc nobis cooperari studeat, et quaecumque occasio ei fuerit in omnium nostrorum animos inducere veram illam indifferentiam, atque aequalitatem ad omnes homines, aut nationes, vt siue barbarus, siue Scytha, omnes vnum in Domino simus. Et quando hoc bono scimus nos fruituros in Coelis, demus etiam operam, vt eius felicitatis partem praecipiamus in terris. Nam praeterquamquod alioquin nosmet ipsi caritatis dulcedine priuamus, quae quidem magna est, et contra nosmet in multas tribulationum et amaritudinum spinas induimus, hoc etiam ferme necesse est, vt cum nobiscum inter nos non optime conuenimus, quicquid id est ad externos etiam promanet: cuius rei exemplum recens ante oculos Reuerentia Vestra habuit. Accedit etiam, quod ipsa se Societas multorum opera, et vtili, et opportuna necesse habet priuare, quando in Superioribus, vel huiusmodi administris deligendis non tam talentorum, quam aliarum rerum externarum, rationem habere cogitur. Qua in re quod nostrum sit consilium, ac iudicium, puto Reuerentiam Vestram, et alios cognoscere potuisse ex ijs capitibus, quae non multo ante in Prouincias omnes missa a nobis sunt, vt se cundum ea doceremur de iis, qui ad gubernâtionem idonei sint. Nihil enim dubitamus, quin quo propius ad eam formulam in superiorum delectu accesserimus, eo maius Societatis bonum, et Dei obsequium futurum sit. 112 Odonis Pro uincialis cum Rege Collo quium. Inter haec Parisijs Odo Prouincialis post aliquot hebdomadas in propitiando numine positas, adito Rege, copiamque nactus familiariter disserendi, in hunc modum exorsus est, Sacra Maiestas, laeti quidem hoc tempore dies, et paschales aguntur caeteris, nos tamen in moetore adhuc, aerumnaque, et corporum diuexatione versamur, quod infensum te nobis accepimus. Non enim possumus inde non maxime perturbari. Quippe vt omittam regia ista persona, et propria tua in nos merita, quantam nobis curam, ac prouisionem iniungant, ne quid tibi molestiae procreemus, satis intelligimus ex regio clementiae tuae fauore pendere quicquid fructuum ex nostris laboribus percipere Dei Ecclesia potest: ad quam miseris hisce temporibus omni ope iuuandam relicto seculo nos totos deuouimus. Poterat quidem sustentare nos in hoc dolore testimonium conscientiae nostrae, poterat, et Maiestatis tuae sapientia, quae rumores, atque obtrectationes huiusmodi aequa lance mature solet expendere. Verum cum, et nostra, reique publicae tantum intersit, quid in re sit planum fieri, si per tuam benignitatem licet, exponam. Cum Rex comiter annuisset, tum ostendit, quam pauci, aut nulli cum Ordinaria potestate praefuissent in Gallia e regnis externis: deinde quam nihil ab hominibus, qui mundo mortui essent, timendum ipsi esset. Diuersae licet nationis, ac sermonis, multi Sociorum essent in Gallia, tamen in eo conuenire omnes, vt priuatim pro eo quotidie preces facerent, et ipsum certatim amarent. Quod si cui de contentionibus Principum verbum excideret, id praesenti poena vindicari. Vbi Rex, vt erat sagaci ingenio, rerumque praesentium notum paucis periculum videbat, Vt concedam reliqua, inquit, et vos Mundo, vt estis, mortui sitis, tamen fieri non potest, quin ipso naturae nutu magis afficiamini vestros erga Dominos, quam erga externos. Neque ego persuaserim mihi, quin tu magis me, quam Regem Hispaniae ames. Inter vos duo quasi membra esse video, et Collegia, et domicilia religioni dicata (Professorum domos intelligebat) in his curae mihi non est, qui agant, praesintue. At in Collegijs vbi instituitur regni Iuuentus, plurimum interest, quamdiu rerum hic status est, vt qui praesunt, ex nostro sint regno. Subiecit Prouincialis, ne minem praeter vnum, eumque virum bonum (is erat Bemardinus Castorius Senensis Rector Lugduni) Collegijs praeesse externum, et quosdam Lotharingos, quos Regi maxime coniunctos semper existimasset. Hic visus annuere Rex, et de alijs querelis multo apertius, vbi explicata illi Societatis instituta, et vigilantia, satisfactum sibi professus. Cum 113 Henrici Regis in Societatem beneuolentia. ad extremum, vt consueta Societatem vellet benignitate complecti Prouincialis submissione ac modestia summa precaretur, plane confirmauit, eoque sensu, vt intelligeres vere loqui, eum sibi valde esse caram, et posse ex eo perspici, quod eius fidei Caroli Fratris filium, quanquam multi repugnarent, commiserat: et cognituros inposterum vbi vsus incideret, quanti eam faceret, quantum amaret. Interim preces quidem pro ipao non intermitterent; sed angorem illum, moeroremque ex eius offensione, quae iam nulla restaret, omnino deponerent. Ita grauissima cura valde lenita est. Cum vero per aestatem Gassottus Secretarius regius Romam profectus, coram ab P. Generali, quid communibus regni, Societatisque rationibus expediret didicisset, et suas quoque ad Regem Claudius plenas modestiae, et obsequij literas dedisset; et quod gratum eidem fore cognorat, Sangenottum Parisijs, vt aliquid concedendo faciliorem in summa haberet, euocasset, minacissimus turbo in praesens absque noxâ recessit. Duplex Mussiponti excitata est controuersia ab 114 Altercatio de nomine Musliponti. Iurisperitis ad explendam Academiam ab Duce inductis: leuicula altera de ipsius Oppidi nomine, quod cum iamdiu Patres Mussipontum vocarent, hi Pontimussum vulgari nomine congruentius contendebant. Nihil hic digladiandum monuit Nicolaum Clerum Rectorem Generalis, Domini esse rebus suis nomen imponere: Dux statueret, quemadmodum vellet suum oppidum appellari. Qui cum cognouisset, quoniam nomen illud conflatum esset ex Musso Oppido, et Ponte eo loci Mosellae flumini imposito, conuenientius latine dici Mussipontum: vt Oenipontum, ac similia; quin nomen quoque vernaculum significare Pontem esse ad Mussum, et in ipsius Oppidi commodum non contra, haud dissentientibus iam Iureconsultis, retinendum Mussiponti 115 Rectoratus Academiae Collegio retentus. nomen censuit. Grauior lis fuit altera, per quam spoliare Collegium Rectoratu Academiae, quem adhuc obtinuerat, conabantur. Et quidem libenter honori illi renuntiatum ab Religiosis esset, nisi is fuisset locus, eaque tempora, vt multum Catholicae rei interesse putaretur, autoritatem, iusque pristinum tueri. Et id quoque benignitate Ducis, quem ipse etiam datis in eam rem literis Summus Pontifex incitarat, tandem est impetratum. Late per Galliam desaeuiens pestilentia eripuit Parisijs Oliuenium Amelium, 116 Mors, et lau des Oliuerij Amelij. non multo ante ab Santonibus reuersum, Sacerdotem impigrum, recti exempli, alienae salutis percupidum; cui ab anno 1552. multis in Prouincijs multa per ministeria praeclare inseruierat. Hîc ad iuuandos peste affectos cum certatim periculosus labor appeteretur, duo segregati, Antonius Denisius 117 Pestis in Gallia, et per eam caritas nostrorum. Presbyter, et Ioannes Blanchettus Laicus. Itemque Niuerni Gaspar Deisboichet cum adiutore Philippo, quos in omne discrimen se caritatis gratia dantes: nec diuina modo, sed et humana praesidia summa aegris cura prouidentes, diuina tutela vtrobique conseruauit incolumes. Burdegalae occubuit Carolus Ferronius, necdum Sacerdos; primus ex ea Ciuitate Societatem septimo ante anno sequutus. Qui cum semper singulari virtutum splendore luxisset, sensim tabescens, vt fluentem per se vitam cum lucro perderet, precibus 118 Caroli Ferronij constantia in munere docendi, et pia mors. ab Moderatore expressit, ne se docendi onere liberaret. Itaque in eo molesto labore ad extremum vsque spiritum laetus perseuerans, ex morbo, qui multos solet praeripere vitae menses, octauo, quo decubuerat die, emigrauit. Vtile documentum rapiendi temporis, nec ipsa in morte cessandi, in compendiariâ magis vitâ, quam breui. Multa per omnem Galliam dum Collegia summo studio postulantur, nec quicquam praeter operarum paucitatem in mora est, Rhotomagense, quod Cardinalis Borbonius, et Ebredunense, 119 Collegia Rhotomagense, et Ebredunense recepta. quod cum Ciuitate, Cleroque, Archiepiscopus ingerebat: hoc in Lugdunensi Prouincia, illud in Francia, recepta: neutrum tamen multis annis perfectum. Interim Rhotomagi Iacobus Comulettus, et Barnius, et Thomas Darbischirus Sacerdotes excolendis moribus opportune versati, eminente inprimis sacra Comuletti facundia; Darbischiro Anglicanis exulibus, et sanctimonialibus praecipue iuuandis intento. Ebreduni Valentinus Gerardus etiam hoc anno perseuerauit, Iacobo Bruno pro virili iuuante. Qui etiamnum Sacerdotij expers, tum diebus festis vicina per oppida Euangelizans, tum profestis magnum adolescentium numerum, qui expectatione Collegij confluebant, in vrbe instituens, varij continuique laboris fructus exoptatos legebat. 120 Vtiles Iuliani Boucietij labores Sedenae. Sub Archiepiscopatu Ebredunensi in Delphinatu ad fines Allobrogum Sedena est Ioannis Codurij Patria vnius e primis decem. Hic pari operae contentione, vbertateque frugum, Iulianus Bouclerius desudauit: ex Gubernatore quamuis Haeretico venia elicita, Missae Sacrificium nouem iam annis intermissum publice faciendi. Multos ab Caluino abduxit: amplius quingentos iam semel, atque iterum haeretica profanatos coena, vehementerque vacillantes Et Aquis Sextijs. confirmauit in fide Catholica, et expiauit. At caeterorum ex altissimo scelerum coeno vim ingentem extraxit. Consimili deinde successu idem ad Aquas Sextias, vbi item Antonius Canigianus Archiepiscopus cum vniuersa Ciuitate, et Clero, Collegium flagitabat, operam posuit: et Clemensonus 121 Clemensonus rem beue Nemausi gerit. Nemausi, coepta superioris anni persequens, quamuis inter assidua vitae discrimina; permultis ad orthodoxos reductis, conseruauit sincerum Dei cultum, et propagauit. Euicit, vt ad diuina Missarum solennia, et ad conciones aere Campano, quod multis annis conticuerat, signum dari denuo inciperet: supplicationes etium publicas reuocauit, aliaque edidit reuiuiscentis publice religionis indicia. Accurrebant frequentes Haeretici auditum. Et Pater cum res fidei controuersas plurimum tractaret duo cauebat; inprimis, vt non tam Haereticorum argumenta versaret, quam Ecclesiae Sanctae liquido explicaret, neruoseque confirmaret sententiam: deinde ne quem maledictis offenderet. Inde factum est, vt nemo fere reliquus fuerit, non modo e Nemausensibus, sed e circumiectorum quoque Pagorum Haereticis, quin illum audire voluerit: ac praeter reconciliatos, vulgo omnes erga Catholica dogmata melius 122 Dolae Collegium inchoa tum. animatos reliquerit. Apud Turones quoque, et Santones, et alibi res gestae cum fructu. Dolae in Comitatu Burgundiae receptum aliquot ante annis Collegium, hac demum aestate tribus missis Praeceptoribus inchoatum est: cui mox duo praeterea accessere. Praeerat rebus ordinandis Augerius, quo, vti dictum est, euocato Parisios, Ioannes Voellus vir sane optimus, ac bene doctus successit: et hoc sub annum extremum eloquentiae docendae praefecto, primus locum Rectoris Ioannes Sonnerius tenuit. Missus hoc anno est in Angliam 123 Henrici Samerij ad Scoriae Reginam accessus. ad Reginam Scotiae, quae Sacerdotem de Societate magnopere postularat, Henricus Samerius natione Gallus. Abijt ornatu Medici, ac nomine, inter Procuratores dotalium Bonorum, quae Maria habebat in Galliâ. Per hanc occasionem Henricus ad Reginam aditum nactus, aliquot annos magno fuit illi ad pietatem adiumento, quoad suspicione iam emanante, recedendum Patri fuit, et Princeps optima consolatione omni spoliata est. Per Valles, et iuga Pyreneorum, qua maxime Aragoniam ab Gallia dirimunt, Caesaraugusta Sacerdotes quatuor missi, late dispersas gentes ab rerum diuinarum ignoratione, et ab Haereticorum vicinitate periclitantes, pagatim progressi mensium quinque Doctrina excoluere. Sub orientem, cadentemque solem 124 Missio quatuor Patrum in Pyreneis perutilis. cohortationes, sub meridiem catechesim habebant: interiecta spatia repurgandis a prima fere aetate conscientijs tribuebant, accurrentibus vulgo omnibus, seque totos Patrum manibus, fiducia et alacritate incredibili, permittentibus: quod erat Euangelicis Operarijs summi laboris suauissimum condimentum. Inter hos erat Petrus Villarius, qui iam dudum in erudiendis Tyronibus domi, quasi in vmbra versatus, auide expetiuerat in puluerem aciemque prodire: eoque impensius in opus incumbens eo simul gaudijs vberioribus complebatur, simul exculti cum plebe pastores, et praeter caetera decoros sacrificij ritus edocti. Instituta vbique Sodalitas Sanctissimi IESV nominis aduersus consuetudinem iurandi temere, execrandique, et mos praeterea vulgo inductus apprime laudabilis, vt formula in occursu inuicem falutantium esset, Laus Christo IESV. Consimilia per Dioecesim Toletanam maxime per Montes gesta, 125 Alia pariter fructuosa per Dioecesim Toletanam. quo sex Sacerdotes Quirogae Cardinalis postulatu dimissi. Quorum Antonius Castrius cum Alcaratium venisset, ita inflammata est Ciuitas cupiditate Collegij, vt continuo ex collatitia pecunia censu parato, legatisque honoratis hominibus ad Cardinalem, vt Praepositi Generalis consensum sua ipse autoritate 126 Alcaratiense Collegisi recusatum. Toletanum inchoatum. eliceret; reque ab eo, studio quam potuit maximo suscepta, vix cum bona gratia obtineri potuerit, ne supra vires Prouincia nouorum domiciliorum onere premeretur. Inchoatum tamen eodem Cardinali Autore Toleti Collegium est sub extremum Octobrem, Rectore Ioanne Lega, quinque apertis classibus, in quibus principio ferme sexcenti, post paulo septingenti numerati discipuli. 127 Domus Pro fessa Burgen sis in Collegium mutata. Burgis Domus Professa ad veterem Collegij formam reuocata est, XI. Kalendas Iulias initio docendi facto. Rectore Emmanuele Lopio, qui nuper praepositus erat. Ea fuit commutationis causa, quod cum Gymnasium Burgenses vehementer expeterent, nec geminari in ea vrbe domicilia expediret, praesertim eo tempore, quo Ciuium multorum impeditis Belgico bello commercijs, fortunae conciderant; atque ex altera parte ad instituendum Collegium Iaenensis Antistes Franciscus Sarmentus bonam pecuniae summam simpliciter, ne Fundatoris quidem titulo recepto, donaret, visum est, et Ciuium caeterorum, et iuuentutis, vnica Collegij opera seruiri rationibus posse. Interim per Dioecesim continuatae superiorum annorum excursiones, quarum causa duodecim Sacerdotes Christophorus Vela Archiepiscopus in Collegio alebat: quorum secum quatuor deducebat. Ex his operarius 128 Pius obitus Petri a Puteo, et de eius corpore certamen. perinsignis Petrus a Puteo in Oppido Bribiesca praeclaris onustus manipulis, sexto et trigesimo anno postquam in Societate fere assidue Burgis nauarat publicae vtilitati operam, migrauit in Coelum: id consequutus, quod maxime exoptarat, vt in opere moreretur. Eius corpus cum Burgos referre Patres conarentur, Bribiescani acriter obstitere, inter seque de eo certantibus Oppidi Ecclesijs, Archiepiscopus, qui etiam funus lacrymis, et concione cohonestauit, aedi principi addixit. Palmae in Collegio Balearico Ioannes Cussola 129 Aliquot Sociorum bona mors; in ijs Hieronymi Riboti. vetustus, ac probatus operarius ad mercedem vocatus. Duo Gandiae Consaluus Pertusa, post tres et triginta annos laudati laboris, et Hieronymus Ribot vndecima fere ad vineam Dominicam hora conductus: quippe qui cum annum quartum, et quinquagesimum, ageret opulentus, et multa abundans familia, Societati additus, quinque in ea solum compleuit annos, sed plane vberes, ac plenos, singulari humilitatis et obedientiae exemplo par infimis. Tanta animi aequitate decessit, adeo securus de iudicio illo aeterno, vt de sua migratione non secus loqueretur, ac si in Villam quampiam esset animi causa secessurus. Non hac solum fiducia Ioannes Harlemius Madriti supremum diem excepit, sed etiam plane praenouit, praedixitque. Venerat in 130 Ioannis Har lemij constans praedictio mortis euentu probata. eam vrbem Germanis, Belgisque, cum Belga ipse natione esset, praesto futurus: cum paulo post Erisipelate lecto afflictus, sexto ante obitum die accersito Iacobo Auellaneda Rectore, aperte profitetur Deo ita placere, vt ex eo morbo decedat. Cumque Auellaneda ab ea conaretur hominem cogitatione deducere, frustra laborare eum respondit: ita omnino fore. Et interrogatus vnde rem nosset, nihil aliud subijciebat, quam, O consilia Dei arcana! Inde cum multo in dies haberet melius, et dies sextus adesset, Medicus optime iubens sperare, postridie certum se ei pharmacum traditurum denuntiat. Cui ille: hoc die, inquit, quemadmodum praefixum est, cursum meum consummo; nec aliter euenit. Ante mediam noctem malo repente exasperato dum circumstant Socij, et commendandis animabus consuetas preces pronunciant, ad eas voces suscipe animam serui tui; tanquam somno excitatus apprehensa Rectoris manu. Ecce iam finis, inquit, Et continuo expirauit 131 Mors Michaelis Gubernij. XVII. Kal. Ianuarias. Eodem mense Valentiae Michael Gubernius, qui post multos annos cum plausu, nec sine fructu in Diuini verbi praeconio exactos, labefactata ex apoplexia memoria, deinde paralysi diuturna vexatus, obscurus, ac veluti puer, in patientiae solum, et humilitatis exercitatione aliquandiu vitam extraxerat, mortalitatis miserias exuit. Dicitur ipsemet solitus cum floreret, prae sanctae studio humilitatis vitam ingloriam, et obscuram optare. 132 S. Sebastiani tutela efficax in periculis pestiletitiae perspecta. Gliscente per Boeticam contagiosa lue, apparuit benignitas Dei in Socijs protegendis, Malacae inprimis: vbi cum se in aegrorum vtilitates liberaliter darent, et vndique contagiosis circumseptum esset Collegium, lues tamen nullum ex eo contigit: quod Patres praecipue Sancti Sebastiani tutelae, cuius in nomine aedes Collegij sacra est, tribuebant. Hispalensis Domus Professae Fundatores declarati Ioannes. Antonius Vicentellus, et Brigitta Vicentella. In Granatense 133 Scholae Granatae aperrae. Collegium, quae dudum impense Ciuitas expetiuerat studia latinitatis inducta octauo Idus Maij; quae initio plus trecentis, ac subinde plus quadringentis discipuli frequentarunt. Adornandis initijs sacra omni, Ciuilique nobilitate spectante, praeter multiplicem circa aream musarum pompam, et coucinnum in pulpito drama, supremae classis Praeceptor Andreas Rodericius e suggestu Oratoris voce praelusit.

Lusitana Prouincia Angrense in Insula Tertia recuperauit Collegium, amissum, vti supra narratum est, dum Insulani Philippi Regis imperium detrectant. Nono Kal. Iulias centum instructa nauibus classis aduersus eam Insulam Olisippone soluit, in qua Petrus Freires, et Gregorius Matta Sacerdotes cum Balthasare Consaluio, et Balthafare Almeida comitibus Laicis de Societate profecti, sedulam nauarunt militi operam, cum in nauigatione, tum in prima irruptione in Insulam; valde ferocia, et anaritia militari cohibita 134 Societati restituitur Collegium Angrense. Edicto, quod Classis Praefectus Aluarus de Bassan Marchio Sanctae Crucis P. Gregorij suasu promulgauit. Postridie quam capta vrbs est, Marchio ad Collegij Templum tetendit, in eoque sacris interfuit, atque omnia, quae apparuere Societati restitui iussit. Ibidem Magnae Matris Assumptae die cum flore ac splendore omni bellatorum, rei successum gratulaturus, Eucharistiam pie suscepit. Restaurando Collegio Freires, et Confaluius Angrae relicti, redeuntem classem Gregorius cum Socio sequutus, Gadibus quo Classis appulerat vitae mortalis cursum confecit, triginta annis in Societatis laboribus cum suo, plurimorumque profectu consumptis, propter morum suauitatem praecipue omnibus carus. Maiore quam pro specie Conimbricense Collegium defunctum procella est. Academiam, cuius pars est Collegium, iussu 135 Conimbricensis Colle gij periculum. Regis cum Emmanuel Quadrius viseret, Collegium quoque suo iuri subditum contendebat. Protulere Patres concessa sibi a Rege Sebastiano beneficia, per quae solum ijs licebat, quos Societatis Praepositus Generalis mitteret, Collegium illud spectare. Quae dum Rex iubet expendi, interim, quanquam non finita causa, libertas religiosa stetit, nec aditus innumeris turbis apertus.

136 Res Angolani Regni. Memorabile hoc Anno Prodigium nostrae Africa historiae suggerit, repetitum vsque ab AEuo Mosis, et Iosue, victricis Orationis exemplum, quo bellum anceps, et diuturnum, nobilissimâ forte omnium, quas vnquam Lusitani de Barbaris gentibus retulerunt, victoriâ perpetratum est. Verum antequam 137 Origo Belli Lusitanorum cum Rege Angoia altius repeten da. ad istam narrationem aggredior necessarium duco repetere ex memoriâ aliquot retro Annorum distinctiorem aliquam notitiam, cum rerum, Originum, opumque Angolani Regni, tum foederum ab eius Regibus cum Lusitanis initorum. Ex hac enim informatione duo video sequutura apprime vtilia in rem, quam ago. Prius, vt non vacillet lectoris fides quando audiet exercitus plus quam Decies Centenorum Millium Lusitanis oppositos, quasi gentium istarum haud quaquam esse potuerint opes tantae. Alterum vt quiuis intelligat iustissima fuisse isto Bello arma Christianorum a foedifragis iuris gentium violatoribus, et saepius periuris, debitas poenas repetentium, quae proinde manifesto coelestis auxilij miraculo diuinitus fuisse comprobata non incredibile videri debeat,

138 Nomen verum, et situs populorum Angolani Regni. Ambundi communi, et patrio nomine dicuntur innumerabiles populi, qui partes Aquilonarem, et Australem vltimae AEthiopiae, latissimis diffusas tractibus obtinent. Terra est Zonae illa quidem torridae subiecta, ad nonum ferme gradum altitudinis poli Australis, Brasiliae Oram, in quâ Pernambucum est, ex aduerso respiciens. Caeterum, et salubris, et fertilis. Etsi enim quâ vergit ad Mare propter restagnantes fluminis Coanzae aquas, palustres Coeli grauis Regiones habeat, minus ideo habitationi hominum opportunas: 139 Fertilitas Terrae Ambundorum. tamen quâ introrsum recedit, in latissima porrigitur aequora Camporum, amoenarumque herbosa intercollia vallium, frigidorum passim fontium, et amnium perennibus irrigua lapsibus; felicium quoque arborum, frugumque optimarum vberi vbique ditia prouentu: Nisi vbi foeti argento Montes horridâ exucci, et exusti soli sterilitate squallent; vim suam intus totam in pretiosi elaboratione Metalli consumente naturâ. Cultae hic iam olim, et numerosâ refertae 140 Septingentae eorum Prouinciae. sobole Dynastiae ad septingentas triginta numerabantur, Morindae vocabulo patrio dictae, nullo inter se communi iuris, aut imperij coniunctae vinculo: sed suis quaeque supremis, et nihil cuiquam obsequij debentibus subditae Regulis, quos lingua ipsorum Sobas vocat. Hoc statu erant Ambundorum res cum Iacobus Canus Classi Lusitanicae Praefectus, auspicijs Ioannis Secundi Regis, Congi Regnum finitimum Ambundis, non ad amicitiam modo Lusitanorum, sed ad fidei quoque, ac Religionis Christianae professionem adduxit. Hinc armorum quoque Societate inter Congenses Lusitanosque contractâ, miris apud eas gentes Europaeorum facinoribus increbrescere nomen, ac 141 Initia Notitiae, et Socie tatis Lusitanorum cum Ambundis. decus ipsorum caepit. Extitit sub haec tempora inter Regulos Ambundorum quidam vnius initio Morindae Soba, Angola nomine. Is non vulgaris homo consilij, atque animi, cum arte, vel casu, aliquot simul minutarum eiusmodi ditionum ius, atque imperium in suo vnius capite iunxisset, Societatem ipse quoque Lusitanam expetijt, et eius opportunis auxilijs ita est confirmatus, vt breui tempore singulos adortus Sobas, vniuersam Ambundorum gentem 142 Angola Iene ne Dynastias Ambun dorum sub vnum imperium cogit. suo Dominio subijceret, et ex angustae Prouinciae Regulo, Magnus Imperator fieret; vnde, et proprio Angolae nomini Ienene cognomen adiunxit, quod AEthiopicâ tractuum illorum linguâ magnum sonat. Hoc principium noui Regni fuit ex triginta supra septingentas Dynastijs vnum in praepotens Imperium coalescentis: Cui Lusitani nomen a primo Authore posuerunt, vt Regnum Angolae diceretur. Porro in hoc Angolâ Ienene Vafri homine ingenij ac subdoli, spes Lusitanos defecit sua, quam e Regis Congensis facili ad Christi Religionem traductione conceperant istum quoque, ac subiectas 143 Spes suae conuersionis ad Christum eludit. ei gentes Christianae legi conciliandi. Etenim hic Veterator callidus ostentatas ad illecebram vtilitates ex Commercio, ac Societate Lusitanorum ita percipiebat, vt pios insidiatores, quippe non alium magis ex eo quaestum, quam salutis ipsius propriae, suorum cum ipso commodorum communicatione, captantes, praeroso, quod dicitur, hamo fugeret. Inter secundas post Religionem causas, quibus Lusitani iam ab initio moti fuerant ad Societatem cum Ambundis ineundam, quaeque ipsos deinde inclinauerant, ad firmandum auxilijs Angolam Regem non postrema erat spes ostentata potiendi Fodinis Argenti copiosis, ex quibus 144 Fodinae Argenti oblatae Lusitanis. massa in specimen iam olim ad Principem Henricum, Nauigationum longinquarum primum Authorem, et quoad vixit Moderatorem summum, perlata fuerat: quas ille primitias pro suâ praestanti Religione Deo Sacrauit, 145 Deinde contra fidem negatae. Calice inde argenteo iusso fieri, quem incruenti Sacrificij Ministerio dicatum voluit. Fouit istam expectationem Angola Ienene quoad vtilem rebus suis credidit: Caeterum, vt satis stabilitum sibi sensit Imperium, Lusitanos varijs deinde ludificationibus differebat, dum promissam ab illo suam Conuersionem ad Christum, et ex argentariâ; Secturâ Metalli suo sumptu fodiendi speratam facultatem repeterent. Quare diremptâ infidâ Societate, Destitutus 146 Dirempta Lusitanos in ter, et Ambnndos Commercia aegre fert Augola a Lusitanis ingratus Rex, carebat ille quidem facile militaribus illorum auxilijs: quippe inter suos optime fundati, et abunde magnis iam nitentis opibus, Regni securus; tamen, gustatis Europaei Commercij prouentibus quanto suo damno fraudaretur, experientia illum admonebat praesentis egestatis, quoties eam cum copiae prioribus Mercaturis importatae memoriâ comparabat. Accedebat aemulatio finitimi Regis Congi, quem, externis mercimonijs solum ditescere haud aequis oculis videbat. Huic ergo cupiditati simulatum Religionis studium obtendens, Magistros. Euangelicae Doctrinae subinde institit a Lusitano Rege petere: non aliâ conditione 147 Missis legatis Euangelij praecones impetrat. Quos varie ludificatur. intelligens Europaeas naues ad suos portus appulsuras. Missi sunt semel, atque iterum Christiani Sacerdotes ex Insulâ propinqua S. Thomae Lusitanae Ditionis, et inter eos insignis Professor Ordinis S. Bernardi: sed cum obstinatione gentis, et varijs fraudibus astuti Regis fieret, vt illi, aut irritis consumpti laboribus interirent, aut vexati malis artibus redire vnde venerant cogerentur, magni semper conatus optato successu caruerunt. Vnde ad extremum desperatâ re Lusitani, renunciatâ toties infido Regi amicitiâ, eiusque portubus vitatis, cum, alijs constantiori fide Societatem colere solitis Gentibus Africana Commercia frequentabant. Cum ecce tertio ad Ioannem Lusitaniae Regem eius nominis Tertium, decernitur ab Angola Ienene Ambundorum Rege splendida legatio, quae priora excusaret, et in posterum polliceretur: non modo liberam, et tutam Lusitanis Sacerdotibus 148 Legatio vlti ma Angolae Ienene ad Io: III. apud Ambundos commorationem fore, verum Regem quoque ipsum daturum ijs operam; adeoque manu ipsorum Sacris Christiani Baptismi aquis quamprimum ablui cupere. Peruenere in Lusitaniam Legati cum his mandatis mortuo paulo ante Ioanne Rege, Reginâ Catherinâ, eius viduâ pro nepote Sebastiano per aetatem adhuc infimam regimini impari, Regni res administrante. Ea de Sententiâ Consilij Regij Paulum Diazium de Nouaez Legatum destinauit 149 Paulus Diazius cum quat. PP Societ. ad Angolam missus. ad Angolam, adiunctis ei quatuor e nostrâ Societate Patribus qui anno 1560. Soluentes Vlysippone, cum ad Amnis Coanzae Ostia venissent, cognouerunt ex indigenis fato functo Angolae Ieneni fuccessisse in imperio alterum Angolam cognomento Dambi. Hic paulo post de aduentu Lusitanorum certior factus excepit legationem benigno vultu: sed mox praedae cupiditate mutatus, 150 Perfidia Angolae Dambi in Lusitanos legatum et Patres coniecit in carcerem, Nauibusque direptis Lusitanos omnes interclusâ fugae spe durae inter suos seruituti mancipauit. Sex totos annos iniuria tam vehemens, sine vllo laxamenti solatio saeuire perseuerauit: iamque eius vi plerique Lusitani, et in his duo e Societate Patres aerumnis, et egestate consumpti perierant, cum septimo demum anno miseratus Barbarus Rex tristes Reliquias Lusitanae, quam oppresserat Classis, aut potius absumptis, quas nefario latrocinio rapuerat eius opibus, nouas auaritiae praedas quaerens, apud Paulum Diazium de Nouaez adhuc superstitem sibi sisti iussum 151 Paulus Diazius remissus in Lusita mam. excusauit, quae Regni nouitas, et Consilia suorum peccare se in eum, vti aiebat, coegissent; adiunxit, se meliora consilia sequi certum, cupere, ac contendere ex ipso, vt in Lusitaniam reuertens interpres suae poenitentiae, et officiosae voluntatis apud Regem Sebastianum esset. Eique suo nomine fidem daret, se Religionis Christianae Mysterijs initiari decreuisse, tum caeteris omnibus officijs Lusitanam Societatem constanter, ac sancte colere. Mitteret Rex si videretur classem, cui appulsae argentarias statim Cambambiae venas in aeternam 152 Angolç Dábi posiulatis cur, et quarenes satisfactum. attributurus possessionem esset. Duos, qui supererant Patres eius reditûs obsides, et illius, quam parabat ad Christum conuersionis administros, retinere interim apud se velle. Talia cum sic remissus in Lusitaniam Paulus Diazius apud consilium Regium, cui tunc Henricus Cardinalis Regis Sebastiani patruus praeerat, exposuisset; etsi neminem fallebat, quam parum fidei promissis egentis et foedifragi Tyranni deberetur, tamen respectus maxime duorum Patrum, qui apud ipsum captiui manserant, et spes verisimilis redigendorum in potestatem saepius 153 Paulus Diazius Praetor cum Classe ad Ambundos missus. promissorum eius Terrae Metallorum, Regem ac Proceres impulit ad nouas eo copias, Praetoris viri fortis atque industrij ductu, mittendas. Non alius ad id aptior occurrit ipso Paulo Diazio de Nouaez, locorum, et gentis, ipsa longi exilij patientiâ perito. Huic ergo editis mandatis, ne se ac Classem vltra quam oporteret Barbarorum potestati permitteret, sed statione securâ munitis Castris ex tuto, quae in rem viderentur cum ijs transigeret: Naues aliquot armatae cum idoneo fortium militum numero datae sunt. Addita Patrum 154 Mors Angolae Dambi, et successio Angolae Quiloangae. nostrorum non numerosâ illâ quidem, sed lecta manus, Praefecto Balthassare Barreyrâ notae prudentiae, ac pietatis Sacerdote. Dum haec parabantur finem viuendi fecit Angola Dambi: eique suffectus in imperio est Angola Quiloanga (nam primi, et clarissimi Regis nomen hîc quoque, vt in multis olim gentibus contigit, ominis auspicijque. captandâ foelicitate, certatim fuccessores affectabant.) Eâ vice rerum delatus cum Classe ad Ambundorum Oram Petrus Paulus Diazius sub finem anni 1574. Loandae vicinae Insulae 155 Huius fauor erga Lusitanos. desertum portum arce, ac praesidio munitum tenuit. Inde legatos cum muneribus ad Quiloangam misit nouum Regem: qui delinitus specie, ac pretio donorum facile promisit: se quibus legibus Decessor suus conuenisset, Pacem, ac Societatem cum Lusitanis incorruptâ fide culturum. Hinc statim copia Patribus Euangelij promulgandi libera facta est, quâ strenue vsus pro suo ingenti Diuinae gloriae studio Balthassar Barreyra, ea perfecit, quae duobus hunc praecedentibus annalibus a nobis ex parte narrata sunt. Sed cum Deinde perfidia mutatus. interim Praetor Mandatorum Lusitani Regis, et promissorum Angolae memor ad argenti metalla pergere cum armatâ manu instituisset, nudante perfidum animum Angolâ Quiloangâ, et cum armatis copijs viam intercludente, ea pati atque agere Lusitanos contigit, quae altero tertioque ab hinc anno memorauimus. Hoc demum perruptis omnibus obstaculis in Cambambiam vbi 156 Quiloanga in Lusitanos bellum parat. sunt illi argenti feraces Montes, Praetor Diazius cum exercitu penetrauerat, quando ecce subito excusso torpore, quem clades nuperae incusserant, faeuior, quam vmquam efferatiorque Quiloanga exurgens, Ambundos late omnes, et totas illas plures septingentis ditionis suae prouincias, ad arma tumultuofissime concitauit. Ruebant consternati vaecordi furore leues populi, spem sequentes insanam delendi funditus Christiani, Lusitanique nominis, et praedae ingentis potiundae. Vix fidem numerus inueniet, tamen, quod concordibus, Ingentes eius eopiae. et oculatis grauium virorum testimonijs constantissime affirmatur ponam: ad duodecies centena hominum millia stetisse in armis cum Rege Angolâ Quiloangâ memorantur. Non ij tamen omnes Regis auspicium primo sequuti. Pars e primâ destinatione mutati transfugio fuerant. Diximus aliquot 157 Socij Lusitanorum ab ip sis deficiunt. Sobas ad Societatem Lusitanorum allectos, copijs proprijs eorum castra frequentasse. Hi plerique omnes territi minis, et multitudine copiarum Regis, palam Socijs defertis ad eum conuolarunt. Vnus immortali memoriâ dignus Songa Banzae Regulus, Regis Quiloangae Socer, quem tertio hinc 158 Pauli Songae infignis Constantia. anno, Pauli nomen in Baptismo accepisse docuimus, constans in fide Societatis, et Religionis mansit, et cum triginta millibus suorum, fortunam ad extremum sequi trecentotum Lusitanorum (non enim plures in ijs Castris numerabantur) ingenti animo constituit. Haud paruum momentum fuit ad eum eiusque milites in istius Consilij generositate firmandos in praesenti oratione Balthassaris Barreyrae. Is eâdem Authoritate, qua ipsis paulo ante Christiana dogmata persuaserat flagranti vultu Diuino zelo concursabat passim ordines Neophytorum AEthiopum, 159 Balthasaris Barreyrae vtilis opera ad milites confirmando. timere illos numerum hostium vetans, Deum enim Christum cuius sacra suscepissent, vnum omnibus praeualentem, et cum eo innumerabiles, atque immortales Militiae coelestis exercitus ipsis adfuturos. Ab his ad Lusitanos versus: state animis, aiebat, nec multo pauciores estis quam Gedeonis Milites, qui Madianitarum, et ipsorum AEthiopici generis, parem huic multitudinem etiam inermes profligarunt. Nec illi tamen Dei Matris, quippe nondum natae, ope iuuabantur. Vobis huius iam regnantis in Coelo clientibus nutu eius, ac nomine denuncio, certam illustremque victoriam de ijsdem his Barbaris, a quorum sacrilego ludibrio Sacram eius effigiem paulo ante fortissime vindicastis. Magna vobis merces eius meriti constabit. Nec in longum differenda. Crastinus dies est Anniuersario Ecclesiae ritu, Deiparae Mariae Purificationi recolendae 160 Et victoriae certa sponsio. Sacer; ite cras auspicatâ luce audentes in praelium. Vincetis. Spondeo. Immo vobis cessantibus vincet ipsa, quae aciei ordinatae instar vna est. Eundem me Authorem spei, et periculi participem habetis: facite vos ego quoque conceptae Caelo Authore fiduciae consortes habeam. Nec cessabo pugnantibus vobis: Sed efficaciori genere armorum, oratione, et manuum ad Coelum protensione dimicabo. Haec loquentis vultus, atque oculi caelesti ardore fulgurantes Diuinum spirabant quidpiam, quod quamuis incredibili promisso fidem adstrueret. Parte inde noctis excipiendis Militum Confessionibus impensâ, curauit idem Pater, vt totum antemeridianum tempus postridiani festi, sacrificijs, Sacramentorum participationibus, supplicationibus, atque id genus Religiosis Officijs a toto exercitu consecraretur. Sacris peractis, et quod sua cuique arcana quaedam despondebat fiducia, litatis, mira passim extitit in omnium animis ad frontes ipsas exterius eminens alacritas. Ante omnes Paulus Songa, cui summam secundum se in totum exercitum potestatem Lusitanus Praetor 161 Paulus Songa Autor ineundi praelij. esse iusserat, capere gaudium non poterat, nec tenere se quin per suorum ordines volitans, vicimus Commilitones, exclamaret: nec nostrum hoc praelium sed Dei est, eius opem, eius ductum nobis deesse non posse plane certus sum. iussis interim militibus curare corpora, et expedire arma, quietis aliquantum in Castris fuit. Sub haec paulus Songa pro suo munere speculandis hostium rebus attendebat. Castra Lusitana in Planitie munita erant, quam a tergo claudebat Coanza fluuius. Eminebant a fronte iuga plurima praeruptorum Montium, quos Quiloanga immensa illa suorum AEthiopum turba insederat. Cum hos obseruaret Songa curiosius animaduertit haerere hostes in loco constantius, quam pro gentis more: densari etiam in stationibus, ac fremitu, motu, caeteraque specie, parantium aliquid indicium. praeferre. Adit continuo Praetorem, qui tum forte in Praetorio eâ ipsâ de re Consultans cum P. Balthassare sedebat, et aut gentis, inquit, me meae mores fallunt, aut irruptionem in munitiones nostras condictam in noctem imminentem apparant. Quanto autem vtilius nobis sit in Campo, atque in acie de die pugnare, quam coecis tenebris stipatos intra Vallum conflictari inter sarcinas, profecto cernitis. Quare mea quidem sententia est, protinus educendas in praelium legiones esse. Probauit rem Praetor, et pugnae signum exercitui volenti, 162 Pugna auspi cijs Deiparae suscepta. et parato dedit. Prodibant laeti milites acclamantes nomen Mariae Victricis, quam eis vocem, velut militarem Tesseram Barreyra concionabundus ordines obiens dederat. Ipse directâ iam acie locum caepit, vnde sublatis in Coelum Oculis, et eodem manibus intentis, Diuinum auxilium ardentissimis precibus poscebat. Hora erat post meridiem fere tertia. Quando Barbari promoueri Christianam aciem versus radices fuorum Montium cernentes, certatim 163 Barbari suis ipsorum iacu lis confodiunti. e cunctis simul partibus cum impetu descendunt, densissimas sagittarum nubes eiaculantes. Hîc primum experimentum non frustra sperati Coelestis auxilij fuit. Nullum e tot millibus telorum in nostros licet intra iactum iam progressos, ictum pertulit. Emissa iacula Diuinâ vi reflectebantur in Autotores, qui passim cadentes foedâ strage decliuia Montium latera omplebant. Instare Christiani tanto acrius, globos plumbeos aeneis emissos tubis, 164 Barreyrae oratio interpellara ceptam victoriam abrumpit. quam creberrime vi flammae, ac sulphuris iacere, quorum nullus irritus volabat. Fundae quoque, et arcus AEthiopum Paulum Songam in prima acie fortissime pugnantem sequentium, nusquam sine graui, et multiplicatâ noxâ intendebantur. Cum haec diu fuisset fortuna praelij, multique subinde Nuncij Barreyram interpellantes docerent iam cuncta latera Montium cadaueribus hostium constrata cerni, nostrorum nullum cecidisse, ne vulneratum quidem sciri quemquam, his ille facile persuasus debellatum esse, currit, ad Praetorem, victoriam gratulaturus. In ipso momento fugientium passim prius Ambundorum, manipulus obuertit audacter, vultum, sagittas eiaculatur, vnum alterumque mox alios vsque ad septem e nostris sternit. Quo aspectu ingemiscens Praetor, ad intempestiue gratulantem Barreyram versus, redi sis, inquit, ad Orationem Pater, redi si nos saluos vis. percussit ille pectus credulitatem suam damnans, et positis iterum genibus, profusisque lacrymis Resumpta restituit. propitiari numen institit. Hinc iam emendatâ statim offensione cursu caepto victoria processit. Obuersi in istum hostilem Cuneum Lusitanorum fortissimi suorum, caedes copiose, sunt vlti, pertinacissimis confossis, caeteris fugatis. Iam sol occubuerat, et densa nox ingruens, quae victis profutura videbatur, victoribus non minus vtiliter, quam lux ipsa militauit. Clamor minax, ac multiplex Vincentium, gemitus cadentium, bombi scloporum, tormentorum 165 Terror Barbarorum, et ex eo lapsus in Voraginem. ex aere tonitrua, desperatae vociferationes passim fugientium abiectis armis, terrore per noctis horrorem multiplicato increbescentes, extremâ consternatione superstites dementabant, vt velut cerriti caeco impetu ruerent, Vorago hiabat ingens praeruptis marginibus, et prominentiâ rupium asperis alte deorsum sidens. In eam primis quibusque fugientium per deficientis iam crepusculi caliginem malignam lapsis, alij super ipsos aceruatim, partim simili errore cumulabantur, partim incumbente protrusi turbâ in prouisam licet perniciem addebantur. Nec finis praecipitandi fuit, quoad confertâ corporibus multorum millium capax fouea, cum caeterâ Campi superficie coaequata, funestum quemdam, et horribilem quasi Pontem Christianis, fractos et fusos Barbaros a tergo prementibus sterneret. Institere conferto iam Baratro, et ipsi ignari, quo ferrentur Lusitani victores, et congesta supra misere stipatos intus aegre spirantes viuos, eorum, quos ferro deprehensos obtruncabant, vel iam exanima, vel animam expirantia corpora calcantes, vlterius etiam longe progressi caede, ac strage cruentâ omnia complebant. Donec saepius iam datum aliquando sentientes receptûs signum, in Castra iubilantes, et Deum, ac Diuam Virginem Victoriae Autores celebrantes, multâ iam nocte reuerterunt. Insecutis diebus cum iam sine vllo metu vndequaque longius a Castris 166 Crux apparet supra Regnum An golae. manipulatim Christiani discurrerent, nouem Lusitani milites sub solis occasum clare Crucis formam ingentem, ac lucidam in aere viderunt Ambundorum terris imminentem, quod cum reuersi narrarent, fuerunt, quij se idem eodem tempore alio loco vsurpasse oculis testarentur. Id magno consensu ita passim interpretabantur, vt ostendisse Deum ipsis crederent, in quo signo vicissent. Praeterea augurabantur conuersionem ad Christum vniuersae Ambundorum Gentis hoc ostento portendi. Ergo plenis Religione animis diem edixerunt, quâ lustrati Omnes, et Sacramento expiati, longâ pompâ supplicabundi procedentes, gratias Diuino numini pro tam mirabilis victoriae insigni beneficio solemnes agerent. Trophaei quoque vice, illius quae in Coelo 167 Gratiae Deo actae pro victoria. apparuerat Crucis simulacrum ingens conspicuo in loco ad posteri memoriam temporis, Religiosis caeremonijs fixum, sacratumque posuerunt. Decretumque communibus votis est, vt quotannis deinceps recurrente die Purificatae Deiparae sacrâ, in ijs locis memoriam Triumphalis istius, et coelitus pugnati praelij gratâ Religione Christiani recolerent: quod ad hanc vsque Diem in Vrbe Mazangâ, vbi Lusitani Angolae Proreges plerumque degunt, magnâ illarum gentium iam Ecclesiae aggregatarum gratulatione, celebratur. Non dissimularunt rebelles Barbari, quin potius latissime ad qualemcumque cladis excusationem iactarunt, haud humanis se se fractos opibus: e Coelo in 168 Quiloangae perseuerantia in iniusto bello. se impetum factum, clare visa pluere e nubibus in ipsos iacula, quibus longe plures, quam telis in acie palam stantium cecidissent. Haec Quiloanga fugâ maturâ neci subtractus, cum et vndique audiret, et vltro agnosceret, tamen (tam caecâ erat vaecordiâ) furorem minasque non remittebat. Quare sic permittente Deo, qui per alternas vices laetorum, ac tristium, contrarijs malis humanae infirmitatis, desperationi, et praefidentiae medetur, arctior in dies, tam gloriose licet victoribus Christianis, fieri caepta res, cum, et bellandi pertinacia in antiquis duraret hostibus, et Transfugae desperatâ perfidiae veniâ redire ad spretos Socios post victoriam cunctarentur. Ergo Angolani hactenus tantum clade acceptâ deterriti, vt nequaquam accedere cominus auderent ad eos, quorum' fortitudinem, ac foelicitatem ingenti 169 Christianus exercitus ob sessus. suo damno probauerant, late tamen abundante multitudine regionem obtinebant, et praesidijs ad loca idonea validis positis, omne Lusitanis Commercium cum Loandâ Insulâ, vbi naues, et copiae Maiores ipsorum erant, facile intercludebant. In his angustijs Praetor Diazius nihil melius factu putauit, quam munitis egregie loco idoneo, et aquis circumfluo, Castris, auxilia suorum expectare. Nec animus, nec studium obtinentibus Loandam Praesidiarijs deerat suppetias 170 Opportunus aduentus quatuor nauium e Lusitania. eundi obsessis suis. Sed cum tam exiguo numero essent, vt vix sufficerent tuendo loco, quem vnum in ijs partibus proprium habebant, haud quaquam consultum videbatur, rem vniuersam in apertum proijcere discrimen. Necessario igitur expectata Classis est, quam e Lusitania iam soluisse opinabantur. Nec spes illos sua diu frustrata est. Quatuor plenae recentibus copijs naues breui adfuerunt, e quibus milites expositi, ad liberandum Obsidione Praetorem et iam penuriâ rerum omnium laborantem, processerunt. Distabant a Portu obsessa 171 Duodecim pagi Ambundorum expu gnati. Castra centum quinquaginta milliaribus, et frequentissimi totâ mediâ regione Pagi numerosissimis Barbarorum Praesidijs tenebantur. Perhos rumpendus aditus erat. Duodecim ex his pagis breui expugnati sunt. Quo Rex Angolanus cognito, remittere haud dubie pertinaciam, et spes temerarias damnare caepit; 172 Castra obsidione soluta. coniunctusque suis Praetor, maiorem quam vnquam antea fiduciam concepit Angolae vniuersae subigendae. Mox literis Praetoris, aliorumque, vulgata per Hispaniam fama victoriae, quam retulimus: ingentem gratulationem habuit. Ipse Rex Philippus praecipue motus his, quae de pietate, industriâ, sapientiâ Balthassaris Barreyrae scribebantur, quibus magno consensu, tam duces, quam milites successum tam mirabilem acceptum ferebant, litteras dedit ad Praetorem 173 Literae Philippi II. de P. Barreyra. aliosque Praefectos Lusitanicae Rei apud Angolam, quibus significabat velle, et iubere se, nihil deinceps maioris rei politicae, aut bellicae ibi agere ipsos nisi communicato Consilio cum P. Balthasare, cuius tantum diuinitus illustrati tamque Deo cari hominis, sententias maxime salutares fore confideret. Hoc toto formidolosi belli tempore alius Sacerdos noster Balthassar Alphonsus, qui, 174 Balthasoris Alfonsi labores vtiles in Regno Congi. vt indicatum est, apud Loandam, cum Lusitano Praesidio manserat, minime ibi otiosam stationem habuit. Praeter curam quotidianam non exigui numeri cum militum nautarumque, ac seruorum, tum indigenarum eiusdem insulae, quos ad Religionem, virtutemque omnem laboriosissime formabat, excurrebat etiam subinde in vicinum Congi Regnum, olim expeditionibus Lusitanorum primis, ad Christi fidem conuersum, sed penuriâ Sacerdotum misere syluescens. Huic adiungebatur alia ingens laborum sylua, procuratio aegrorum corporum, in vulgatis passim morbis nihil aliunde, quam a charitate Patrum, solatij habentium. 175 Charitas eius in curandis infirmis. Recens appulsa classe, exhausta nauigationis malis, varioque, ac graui languore corpora passim in littore iacebant. Valetudinarium publicum nondum vllum erat; quod breui postea nostrorum potissimum curâ industriâque excitatum, instructumque est. Interim igitur in suum angustum humileque tectum aegros hospites e subdiuali strato proprijs manibus sublatos deferebant, omnique 176 Aduentus quatuor Patrum, et vnius mors. obsequio fouebant, eo alacrius, quod auxilium domesticum quatuor nostrorum Patrum eâ classe appulsorum acceperunt. Laetum magis ad spem futurae operae, quam vtile in praesenti subsidium. Fessi enim itineris incommodis, et aegri plerique veniebant: quorum etiam vni sedulo impensa diebus aliquot curatio non profuit, quo minus e Loandensi in meliorem aeternae salutis portum, ad beata, vt spes est, praemia transiret, non minus iam exhaustorum, quam in posterum destinatorum laborum, atque certaminum.

Tertium iam annum Rodulphus Aquauiua apud Regem Mogoris agebat, omnia ille quidem expertus quae caecas superstitione gentes excitare ad lucem veritatispossent. Sed maior vis mali erat, libidine atque auaritiâ mollis et cupidae 177 Rodulphi Aquauiuae Apostolici labores in Regno Mogoris. nationis, omnem ei salutis viam intercludentibus. Perstabat tamen Vir Apostolico Zelo aestuans in sterilis et ingrati soli laboriosâ cultura. Totas ipse noctes in vigilijs, et cruciatibus corporis, dies, ieiunijs, vtrumque tempus ardente ad Deum oratione consumens, nisi quibus horis audientiae copiam nactus nefarios impurissimarum sectarum ritus, ac sensus victrici semper, et ne hiscendi quidem contra facultatem vllam conuictis errorum Magistris relinquente, disputatione refellebat. Hinc varij affectus nascebantur: plerisque frendentibus, et importunum exosae veritatis Assertorem, et quod magis vrebat Mahometis addictissimos cultores, liberrimum eius Pseudoprophetae contemptorem, cui publice non semel nec leuiter maledixerat, tollere de medio, et saeua nece 178 Echebaris Imperatoris Mogorum dotes insignes, et potentia. vlcisci tendentibus: Echebare contra (id Imperatori Mogoris nomen erat) Doctrinae, ac Sanctimoniae Rodulphi summam admirationem praeseserente. Erat is Echebar minime vulgaris ingenij Princeps; praeterquam militari scientiâ magnis victorijs probatâ clarus, etiam cupiditate cognoscendi res nostrae Religionis, ad haec affabilitate, clementia, bonisque alijs dotibus et artibus praeditus, quae hominem tantarum opum, maximique Imperij potentem, Magni Tamerlanis octauo successionis grudu nepotem, in illo flore fortunae atque aetatis non parum honestarent. Ad hunc multa de Christiana lege sciscitantem, saepe ac copiose Rodulphus diuina mysteria disseruerat, sectaeque Mahometanae labes, caeterarumque superstitionum, quae in vastissimo eodemque populosissimo Mogorum Imperio varie vigent, foedissimos errores inuictis rationibus demonstrauerat. dubitationibusque ab eo propositis ita occurrerat, vt a nemine 179 Gratia Rodulphi apud eum. se omnium tam multa tamque praeclara didicisse palam Echebar gratularetur. Accedebat ad amorem Barbari demerendum insignis modestia, innocentissima vita, ingenuitas mire grata nobilis in agendo loquendoque libertatis, eminens animus supra humanas spes, et vultus atque oculus diuinum haud dubie spirans quippiam. Ex his splendor effulgescens coelestis quidam perstringebat ille quidem Regis oculos, et demulcebat ferum cor: sed munitus arrogantia fanaticâ superbus animus salutares faces ne sacrum ardorem admotae imprimerent, repellebat. Credebatur initio teneri cum complexu foedissimarum voluptatum, quibus more gentis, et regni licentiâ innutritus a 180 Licentia vitae, et superbia obstant ne Rex conuertatur. puero assueuerat, ne lumen ostensum sequeretur; vt quantum Christianae legis perspecta veritas mentem non hebetem alliceret, tantum immersam delicijs carnem seueritas eiusdem intellecta deterreret. Sed apparuit postea diriori miserum peste constringi, ambitione Satanica diuinae venerationis. Reputans enim in quantam Mahometes sui promulgatione Alcorani, famae ac religionis claritatem increuisset, a tot potentissimis oriente toto Gentibus pene pro Deo cultus; autorem se quoque ipse nouae superstitionis profiteri cogitabat, quae sectarum tunc in orbe florentium praecipua quaeque complexa, magnam apud homines cum immensa nominis sui gloria celebritatem obtineret. Hoc animo de sectatore Mahometis eius aemulus factus, eruditissimos quosque variarum Religionum Magistros vndique accitos cupide audiebat, scriptosque aut conseruatos ab ijs libros, arcana disciplinarum continentes, studio sumptuque magno congerebat, vt quasi aes corinthium ex confusione metallorum, sic idolum superstitionis nouae multarum in vnam Religionum monstrosa permixtione conflaretur. Vbi, qua erat perspicacia, introspexit 181 Rodulphus fructu desperato discessum parat. Rodulphus in animo Regis vaesanum inceptum, statim intelligens desperandam esse curationem insani capitis, immani et diabolica dementia furentis, magnopere apud Echebarem instare caepit, vt per eum sibi Goam, quo a suo Praeside reuocabatur, redire continuo liceret. Euocabat autem ad se Rodulphum Indiae Prouincialis eo metu, ne vir excellentium virtutum, et spei per totam Societatem summae, pretiosam, et magnos fructus Ecclesiae spondentem vitam in illa barbarie, vel suo immodico feruore, vel alieno scelere perderet. In quo erat Rodulphi contrarium votum, nihil ardentius optantis, quam sanguinem Christi causa profundere. Ac fuit lusus quidam coelestis prouidentiae omnia in electorum suorum gloriam mirabiliter temperantis, dum humana studia caro capiti consulentia, eadem illud viâ sanctae ac gloriosae neci obijciunt, qua ereptum periculo volebant. Cognita igitur Rodulphus Prouincialis voluntate, desperatoque tam sibi martyrio quam obfirmatis in praua mente, quae frustra triennio excoluerat ingenijs salutaris conuersionis fructu, suppliciter eblandiri conabatur ab Imperatore Mogorum 182 Rex aegre auellitur a Rodulpho. veniam discedendi. Reluctatus ille diutius, ad extremum nullum vrgendi finem facienti, dixit: non esse quidem suae in eum verecundiae ac caritatis vim afferre ipsi: posse igitur ire si vellet: caeterum denunciare, id sibi molestum ac multo ingratissimum futurum. His Rodulphus auditis, nihilominus in proposito fixus, discessum adoruabat: quo comperto Rex accitum eum summa beneuolentiae significatione rogauit, vt quando nunc certus eundi esset, polliceretur sibi saltem reditum ad se, tum pecuniae vim, quam offerebat magnam, acciperet in exiguum pignus multo maioris amoris sui. ad ea Rodulphus spem reuersionis non abstulit, aurum constantissime repulit: diserte negans, vel egere se pecunia, vel Christi paupertatem quam regnorum omnium instar duceret, quantouis thesauro commutaturum. Vnum libenter admissurum, et gratissimo animo celebraturum se fructum liberalitatis regiae, si oranti enixe sibi annuere dignaretur Rex quatuor mancipia, quae apud se haberet quae si ducere secum Goam posset, triumphi loco id enimuero habiturum. Erat inter Regis seruos Christianus e Moschouia vxorem habens polonam, duosque ex ea paruulos 183 Redit Goam Rodulphus cum quatuor Christianis quorum li-Bertatem im petrauerat, liberos. Hos longo iofidelium conuictu, et seruitutis malis in fidei atque innocentiae proposico titubantes, in tuto collocare Rodulphus quaerebat. Regi pernecessarius ille seruus erat: pueros vero in obsequio Regina mater habebat multo carissimos, tamen omnes eluctata negandi causas supplicis gratia, quod perebat abstulit. Discessit cum tota familia Christiani Moschi, et Goam expectatissimus adueniens nostros omnes insolita laetitia Rodulphus affecit. Operario strenuo, et ignauae quietis impatienti, campus debebatur. Hunc Patres, Goenses, sibi quam proximum assignare studuerunt, vt tantae virtutis si minus praesentia liceret frui, viciniâ certe, ac spe quam illa daret subinde reuifendi, recrearentur. Salseta est peninsula, quasi appendix continentis Indiae, freto non plus quinque fexue milliarium ab Insula Goa disiuncta, frugum ferax, et portuosa commercijs Regio, ideo in breui viginti miilium passuum 184 Salsetanae Regionis sta tus. circuitu, sex et sexaginta pagis frequens, in quibus non minus octoginta millibus hominum degunt. Brachmanes hic plurimi nefandae superstitionis Magistri, totaque Gens idolorum cultui tam perdite addicta, vt ne homines quidem immani ritu immolare dubitet Pagodibus, ita Deos suos vocant. Initium salutis miferis fuit transisse in ditionem Lusitanorum, concedente Idalcane Orae illius Rege, quando post longum, et ipsi funestum cum Lusitanis Goam tenentibus bellum, ea inter caeteras conditione sibi necessariam redemit pacem. Multis post haec annis ita Christianorum imperium Salsetani tolerabant, vt religionem fastidiosissme respuerent. Donec anno 185 Fidei praedicatio per So cietatem ibi curata. huius saeculi sexagesimo syluescentis impurissimis sacris soli culturam Societas aggressa, magnis laboribus vix tandem aliquas frugum primitias ex illo tulit: frementibus; errorum Magistris, ac vim contra rebellionemque minantibus. cui contumaciae domandae necesse habuit sexto fere post anno Prorex Antonius Noronia delubra plusquam ducenta, praeter multas alias Pagodum aedes, solo aequare. His horrendum in modum efferati in nostros, consilij vt putabant illius autores, Brachmanes atque Idololatrae sunt, Infirmitatis Idololatrarum contra eam artes. tamen comscientia et metu quiescentes, astu dumtaxat et fraudulentis artibus ad auitae superstitionis defensionem grassabantur. Magnis donis pellexerunt regios quosdam Ministros, qui speciosis argumentis causam ipsorum agerent. Ij apud Philippum Secundum Hispaniarum Regem, postquam eius Imperio Lusitania est adiuncta, ambitiose exaggerando periculo defectionis in Gente auitorum rituum tenacissima, et Idalcani Regi olim suo etiamnum Ab Alfonso Pacieco discussae. praepotenti, Sacrorum quoque sibi communione iuncto, contiguâ, pene peruicerant, vt vsus Salsetanis liber superstitionis antiquae regio diplomate sanciretur. Discussit negotium forte tunc Olyssipone occurrens, dum Roma Goam repetit, Alfonsus Paciecus noster, et inuictis rationibus manifeste demonstrauit: nihil neque Religioni neque Reipublicae ignominiosius simul atque damnosius fieri posse, quam si Salsetanis infandorum Sacrilegiorum libera facultas Catholici Regis lege daretur. Fuisse multis se annis Goae, Salsettam etiam cum Prouinciali Societatis saepe peragrasse. Multos ibi iam Christianos esse, plures eodem propendere. Sola spe quorumdam ex auaritia nata redimendae pecunia licentiae peccandi, plerosque suspensos teneri. Paucos ista mouere, eosque aliunde tales a quibus timeri nihil debeat. Nam ne in Idalcanis terras immigrent periculum non esse, qui quam dura conditione seruitutis ibi sub Tyrannidis iugo degatur, praeclare intelligunt. Nec vero natales terras, praesertim vberes, sponre vmquam dimissuri sint. Quod tamen si facerent, abunde illis agris colendis pagisque frequentandis Christiani iam sint suffecturi. Goae vero securitatem, quem non videre maiorem futuram, si suburbana regio a Christianis teneatur, quam si corroborata iilic superstitione id agatur, vt infida Idololatrarum natio maximas in propinquo vires colligere sinatur? Quare videat pro sua sapientia Rex maximus an eius sit, qui tanta sui gloria in Belgio armatis Haereticorum copijs ingentibus, erroris profitendi libertatem, vel cum extremo periculo neget; inermibus barbaris concedere, vt horrenda immanium holocaustorum, Christiani Principis autoritate, humanis victimis sacra impune, ac libere peragant, quorum nidorem, ac detestabilem fumum Goa illarum Gentium princeps Ciuitas, et Christianae Religionis ibi Metropolis, oculis e vicino, ac sensibus hauriat. Haec Pacieci oratio ita Regem mouit, vt omnino renuerit, Tabulasque iam conscriptas rescindi iusserit: Magno hinc emolumento in Ecclesiam redituro, quae inde, vt videbimus, totam illam Gentem est lucrata; sed praecipuo in ipsum Alfonsum optimi consilij autorem fructu redundante, cui gloriose pro Christo mortis inde nata occasio est, vt postea constabit. 186 Rebellio quinque Pagorum in Salsetis. Interim impatientes morae primum, mox repulsae barbari, ex quinque Salsetanis pagis, frustra speratam licentiam vi ac manu praesumere caeperunt, fana et delubra excitare, ac sacra nefaria instaurare palam ausi: qui praeterea cum templa Christianorum domosque incenderent, missis a Francisco Mascarenia Prorege cohortibus coercendi fuere. Multa in eo et vtili opera Petri Bernae nostri, qui militibus admixtus, obuia vt fana diruerent autor fuit: repertam vero vaccam quandam, quam Apis olim AEgyptiae gemina superstitione pro Deo caeca gens colebat, ipse interfecit, eiusque intestinis vas quoddam polluit barbaris sacrosanctum habitum, in quo se in Idoli honorem abluere summae religionis loco ducebant. Ea causa execrabiles Idololatris cum Societatis omnes nostrae homines, tum praecipue Petrum Bernam fecit, iam tunc ad caedem impiorum odijs designatum. Ij tamen cum se in praesens impares resistendo cernerent; obedientiam polliciti pacem fecerunt. 187 Rodulphus Salsetani Collegij Rector creatur Hac vice rerum appulso, vt dictum est, e Mogorum terris Rodulpho Aquauiua, cum forte deesset Salsettano Collegio Rector, Rodericus Vincentius Prouincialis, non alibi tutius collocandum pretiosum caput ex periculosa peregrinatione tot votis vix receptum existimauit, quam in illa suburbana, et tunc, vt apparebat, in longum tempus pacata prouincia. Rectorem igitur Salsettis praeficit; eoque vsque deducere honoris causa ipse constituit. Verum vbi Cioranum, pusillam in Goae vicinia insulam, venissent, Prouincialis 188 Ab Alfonso Pacieco eo deducitur. graui oculorum dolore coactus redire domum, officium istud Alfonso Pacieco demandauit. Erat ad id munus fungendum, vel eo nomine aptissimus Alfonsus, quod rerum, ac status Collegij Salsettani, nemo erat ex recenti experientia scientior; quippe qui illud ex quo ante biennium e Lusitania redierat, pro Rectore administrasset. Erat id Collegium eo dissimile caeterorum, quae Societas habere consueuit, quod circiter viginti e nostris qui illud conflabant, non sub eodem tecto, vnoue in loco habitarent, sed in varias sparsi stationes separatim bini, ac terni ad commodiorem Euangelij praedicationem, et Neophytorum ad fidem recens aggregatorum faciliorem institutionem degerent. Sex ferme illorum praecipuae sedes erant, a Pagis in quibus statum domicilium habebatur, has nuncupationes nactae. Vt Curtalina, Verna Margana, Orlina, Raciolana, Mormugana, dicerentur. Ex his Raciolana Rectoris habitatio est. Vbi duo praeter eum Sacerdotes, cum, 189 Renouatio votorum celebrata. totidem laicis versari consueuerunt. Si quando conuenire opus est, in vnum ex illis locum a Rectore designatum vniuersi aut magna ex parte congregantur, vti tunc vsuuenerat, cunctis in Curtalinam sedem, semestris, quae tum instabat, votorum renouationis causa coeuntibus. Progressus eo cum Pacieco nouus Rector, auditis conscientiae rationibus, et confessionibus nostrosum, post ardentem ad eos habitam hortationem, sacrum fecit, in quo sua cuncti vota de more instaurarunt. Sub ea consilium capitur lustrandi singilatim sedes cunctas, et in singulis ea instituendi, quae ad profectum caepti operis conuersionis illarum Gentium valitura videbantur. Ante omnia conuenit notam sedem in Cuculino Pago collocandam. Erat ea ferociorum quorumdam Idololatrarum Patria, quos cum Lusitanorum armorum metus nuper 190 Quinque no strorum pro fectio in Cuculinum Pagum. ad pacem adegisset, vti praesenti tranquillitate ad procurandam infelicium salutem tempestiuum piumque censebatur. Inde igitur initium ducendum visum. Conueniunt eius itineris consilio in Orlinam sedem nouus Rector, cum Alfonso Pacieco, simulque Petrus Berna, et Antonius Franciscus Sacerdotes omnes. Aderat vna Franciscus Aranea Laicus adiutor. Hinc Antonius Franciscus, fiduciâ quam vsus inter illas Gentes diu versato pepererat, scribit ad Cuculini Pagi proceres: Rectorem postridie cum alijs Patribus ad ipsos venturum, ne grauarentur dare operam, vt omnes conuenirent. Afferre enim Rectorem nouum Goâ, quae communicari toti pago, salutis et tranquillitatis communis intersit. Satis constabat velle Rodulphum (nam id diuulgauerat) Templo Christianorum Cuculini aedificando, et Cruci erigendae loca opportuna praesenti conspectu designanda capere. Id vero pertinacissimos Daemonum cultores incredibiliter perculit. Vulgo inter se se mussitabant: non alium finem aut modum externae Tyrannidis futurum, nisi quem 191 Cuculinensium mutmur, et seditiosa consilia ipsi ignauae impiaeque patientiae facerent. Excisa nuper templa, combustos Deos, ipsis ne hiscere quidem contra ausis, nondum id satis videri barbaris Dominis, nisi Cruces in oculis figerent, et peregrinae superstitionis fana, in vestigijs extinctae religionis, ac pene in ceruicibus oppressorum extruerent. At illa saltem priora delubrorum incendia missâ manu armata peragebant, in quo excusatio nobis tolerantiae erat: haec tanto grauioris et piaculi, et periculi molimina substructionum profanarum, paucis et inermibus mandarunt. Adeo nos ad quiduis perferendum subactos putant. Itaque ne illos quidem obijcere dubitant quos execrabiles nobis sciunt memoriâ sacrilegiorum, quibus sacra nostra polluerunt. Aderit ille Berna cruentus adhuc sanctae Vaccae sanguine, vnaque Paciecus interuersor beneficij Regij, quo Deorum nobis rituumque patriorum possessio firmabatur. Veniant cum sui similibus vanae superstitionis mystis, luituri poenas si viri sumus, nimis iam diu impunitorum scelerum. Haec et his similia cum plerique fremerent, Rescripsit 192 Literae Magistratus insidiosae. ad Antonium Franciscum Magistratus, excusans quandam discordiam ex caede viri primarij nuper apud se facta pagum in partes distrahentem, ne polliceri, qui petebatur, conuentum posset. Negabat praeterea, se ac suos ciues per mala domestica satis aequis esse animis ad Patres pro dignitate excipiendos. Addebat ad extremum si tamen venirent, et oppidum liberet inspicere, id ipsorum commodo fieri licere. His literis acceptis, mitabantur quidem Patres frigus insolitium, et aliquid obiectum nouae offensionis suspectabant: Non tamen, vt atrocius quidpiam pertimescendum arbitrarentur. Confirmabat Paciecus in primis peritus Gentis, quantus ibi terror esset Lusitanorum, saepe expertum se se a Salsetanis ad conciliandam eorum gratiam irasqae leniendas adhiberi vulgo interpretem solitum. Haud igitur verisimile videri tam dementem quemquam, proposito praesenti supplicio, in consilia extrema ruiturum. Ergo postridie, qui dies fuit Iduum Iulij, sacris tempestiue factis in Orliensi templo, Patres Cuculinum versus iter instituunt. Comitabantur eos, religionis potius quam, aut praesidij, aut humani officij 193 Aduentus Patrum in Cuculinenstum fines. causa, Christiani fere quinquaginta, in quibus Lusitani dumtaxat duo. Pesuenitur ad fines, et vsque in ipsos aditus vici: nemo, vt alias etat solitum, prodibat obuiam. Minax et late suspiciosum omnia silentium tenebat. Euocatur nominatim notus vnus e primoribus loci. Is paucis, et perfunctorie excusat neglectum officij, ac mox vultu sane turbato, habere se ait quae domi curet, et sic abrupte reuertitur. Signa ea erant minime pacatae rei, et solicitudo inter adstantes gliscebat. Tamen Patres liberis animis, quod venerant agere caeperunt. Lustrare nimirum oculis locum, qui, et templo ponendo, et erigendo conspicue Sanctae Crucis Trophaeo videretur opportunus. In hoc intentis illis, Ariolus 194 Dum templo locum designant circumueniuntur ab armatis. actis solemnibus Gentis praeire praestigijs solitus, bacchabundus prodit in publicum, vlulat incondite, puluerem spargit, vociferatur: adesse tempus vlciscendi Pagodum numinis. Ad id quasi classicum centuriantur barbari, et armati in ordines coeunt. Pago erumpunt, viarum capita stationibus insident. Ea re nostri animaduersa, sensim cum sua manu retrocedere ceperunt, ne inermem multitudinem obijcere furentibus viderentut. Sic euntes, sedato tamen passu, nec fugae simili, clamor a tergo infestus interpellat armatorum fere mille cursu effugo sequentium. Lan ceis alij vibratis, alij arcubus intentis, non pauci mucronibus 195 Rodulphus se, et Socies ad mortem parat. strictis, vocibus omnes sanguinarijs, et ad caedem instigantibus, terrorem intentant. Hic Rodulphus frustra esse fugae studium in tantâ insequentium vi ac viciniâ facile sentiens, ad comites placide conuersus; vt video, inquit, vincendi hoc tempus non fugiendi est. Adest tandem vltro, quam frustra tam diu votis optauimus occasio fundendi pro Christo cruoris, et aeternae vitae breui mortis momento comparandae, tollamus in Coelum oculos, et mentes, inde animum et vires ad discrimen praesens fortiter superandum relaturi. Constiterant inter haec nostri, et plerique aliorum, concipiendis pro se quisque precibus, et 196 Lusitanus ar mis resistere volens repri mitur a Pacieco. confirmandis animis intenti. Iamque intra teli iactum hostibus erant, quod perlatae in ipsos sagittae probabant: cum Lusitanorum alter, os fidenter obuertit barbaris, et aenea fistulâ, quam forte tulerat, in manum sumpta, displodere in infestos, et pugnare parabat. Sed eum amplexus Paciecus, etiam atque etiam rogat, desisteret. Non armorum id tempus, nec sic defendi religionem vbi testandae morte fidei articulus incidit, sed sola patientia, Deum velle. Intempestiuo bellatore his verbis represso, ipse vultu tranquillo passis brachijs ad Salsetanos procedens, patria ipsorum lingua, quo ruant, quidue petant, percontatur. se ipsis amicos nullam vim, nullam iram ferre. Ipsi nihilominus quo furore coeperant coeci pergebant, Erat in comitatu Christianus Rodulphi familiaris, vt partes ageret interpretis ei linguae gentis nondum gnaro peculiari officio indiuiduus comes additus. Is pro necessitudine, cum equo fraenato 197 Rodulphus equum oblatum, et facul tatem fugae recusat. ipsum adiens, conscende sis Pater, inquit; et hinc te subtrahe, tu Rector es seruari te interest publicae salutis. Huic Rodulphus placide renidens, vtere isto subsidio tu ipse, aut vti volenti offer: me Rectoris hoc ipsum, quod memoras officium fortitudinis admonet, et exempli, quod debeo. Nec sinat Deus; vt sortem oblatam pro Christo moriendi vili vitae desiderio praeteream. Haec eum vix loqui desinentem circumstetit armatorum globus, succisisque poplitibus stantem in genua prostrauit. quam non inuitus in istum orantis hahitum descenderet serenitas frontis orisque monstrabat, oculos in coelum simul sustulit, simul manibus vestem a sinu deduxit, nudamque ceruicem gladio praebuit. Barbari eam ipsam quam offerebat partem bis ferro adacto alte pereusserunt. Tertio ictus in scapula est tam valide, vt humerus a pectore discinderetur. Ad has quatuor memoratas hactenus plagas quinta est addita, iaculi transuerberantis 198 Quinque vulneribus conficitur. pectus. Hoc iam haud dubie mortuo, in forte illi proximum Sicarij vertuntur Franciscum Araneam, cui praeter magnum in ceruice vulnus inflictum, latera hastili transfixa sunt. Ita pro mortuo relictus, adhuc spirans in vepretum irrepsit, ibique delituit. Petrum Bernam pro ingentibus, et ex longo collectis profanae Gentis in eum odijs, non simplex absumpsit crudelitas. Exquisita rabie in eo cruciando certatum est. Primum vnus e Barbaris alte insurgens 199 Petrus Berna crudelissi me trucidatur. gladio caesim in caput incubuit, partemque occipitis abscidit, tenui cuticula dumtaxat a reliquo vertice pendulam. Alius eodem tempore pilo acuto alterum oculum fodit. Fuit qui per aurem mediam caput mucrone traijceret. His coronatus radijs Christi Athleta ad pedes Sicariorum exanimis concidit, nondum satiata feritate. Nam memoria euersorum fanorum, et, quod maxime vrebat, occisae vaccae, pollutique profani balnci, corpus extinctum caeci furore lacerare pergebant. Stabat adhuc Paciecus, intrepide contestans 200 Alfonsus Pa ciecus occiditur. Christi numen, et Idololatrarum dementiam increpans. Cui hoc agenti Lancea pectus aduersum transfigitur. Statim ille brachia extendit in Crucis formam, sublatisque in Coelum oculis secundum vulnus adhuc erectus constanter Item Antonius Franciseus. excepit in iugulo, quo mortuus concidit. Quintum tragoediae actum absoluit Antonius Franciscus, his sanctis nominibus dignissimus: quem multa in capite, multa in corpore vulnera inflicta diuturni compotem voti fecerunt. Viginti praeterea Christiani. Hunc enim constat diebus singulis, cum rite ad aram faceret, petere a Deo solitum, sibi vt sanguinis Christi causa fundendi fortuna contingeret. Inter haec cum e quinquaginta comitibus Patrum circiter triginta varie diffugissent, viginti reliqui circumuenti ab incurrentibus, miserabili strage campum late cruentarunt. Nemine iam apparente in quem effundi posset nondum exhausta saeuitia, placuit Barbaris victoribus inire numerum palmarum suarum. Corpora recensent caesorum Patrum, cum quinque ipsos fuisse constaret, quatuor tantum reperiunt. Vnde ad conquirendum versi, non multo post, indicio mulieris rusticae deprehendunt Franciscum Araneam inter vepres animam agentem ex duplici vulnere. Hunc extrema singultantem multo emisso sanguine, et Sanctissimum IESV nomen moribunda voce frequentantem, immanes Sicarij corripiunt inter manus: quod ille sentiens collectis extremo conatu viribus Christi laudes celebrabat, damanabatque miserum errorem Deos saxeos ligneosque stulte colentium. Stabat haud procul erectum recens a Barbaris Pagodis signum. Huc raptum Franciscum puerorum mulierumque turba 201 Francisci Araneae prae clara in mor te confessio. circumstetit Barbaram laetitiam clamore incondito celebrantium. Ibi abiectum semiuiui corpus bis circa Idolum carnifices raptant. Tum immani ludibrio moribundum erigunt in pedes, Ac quoniam mos illic est reos cum ante Iudicem adstant, altero crure suspenso vni dumtaxat plantae insistere, in eum ritum fortis Athletae debile corpus ipsi sustentando, et tenendo componunt. Sicque illi minaciter imperant, Pagodi, vt suo Iudici, humilis supplicet. Hic ille clare. Non sum, inquit tam demens, vt tam stulto praecepto obtemperem, Vos pudeat homini suadere, vt Deo debitum honorem stipiti reddat. Conclamant omnes vlciscendum blasphemum, et edomandum ferocem animum, antequam fugiat e corpore. Ergo pene iam exanguem ad palum ligant. Spatioque captato intentis arcubus, innumeris eum sagittis figunt. Et heroica in tormentis constantia. Haec et huius alia generis inter iaculandum insultantes. Nempe hîc templum fundabitis. Hic erigendae Cruci locus ecquid satis placet? Exhaustis pharetris, et corpore vndique horrente infixis, et extantibus telis, pueri quoque ac mulierculae (tam vaecors phanaticorum furor erat) verutis, acubus, sudibus, ac contis deligatum palo fodere certabant cominus, et colorata cruore tum huius tum aliorum quatuor venerabilium corporum tela coram Idolo suo laeti monstrabant, insana spe magnae ab eo sic ineundae gratiae. Durabat tamen ad patientiae suae meritum Francisco Annes spiritus adhuc, quoad id ammaduertentes quidam multis eum replicatis in ingulum ictibus tandem confecerunt. Nocte super haec ingruente cruenti latrones domos repetunt, temere iacentia in campo tot corpora linquentes. Postridie summo mane, consilio raptim habito, reliquorum quidem Christianorum cadauera propinquis ad sepulturam poscentibus concedunt. Patrum quinque abolere penitus decernunt. Seu metu ne indicia sceleris extarent, seu qua 202 Patrum cadauera in puteum proiecta. simili vaecordia. Nam rationem in furore quis requirat? Quinque igitur nostrorum corpora e locis vbi noctem iacuerant ignominiose tracta in puteum praecipitant, eiusque os congestis vepribus obturant. E reliquis occisis, quinque dumtaxat nommatim memoratos reperio, quos hic debitâ mentione non fraudabo. Lusitanorum, quos dixi Patrum in comitatu fuisse, altero cuiusdam Ethnici misericordia seruato, alter Gonsaluus Rhoterigius scriba regius occubuit. Itemque alius indigenas inter Christianos honesti loci Rhoterigius quoque vocatus, sed distinctus praenomine Francisci. Tertius numeratur Paulus Acosta Christianorum loci curator, et in adiunendis ad Christum Ethnicis. Patrum sedulus Minister. Duo denique pueri e Brachmanum gente, prior Dominicus huius ipsius Cuculini Pagiciuis, cui, quoniam ante Patribus latentia idola, quae comminuerent monstrauerat, necem sui populates 203 Duorum puerorum felix pro Christo mors. obtulerunt, poenam sceleris putantes, quae re vera praemium, et corona recte facti fuit. Alter Alfonsus dicebatur, ministrare Patribus ad sacra solitus, cui cum Paciecus gestandum Ecclesiasticarum precationum librum dedisset, eum extorquere puero, illudendi causa, conati barbari, frustra fuere, quoad arete haerentem sacro codici manum vtramque amputarunt, tum nobili constantia offensi, puerum irati peremerunt. Interim qui primi fugerant, cursu effuso peruenientes Goam, eodem die sub occasum solis primum indicium cladis fecerunt. Alijs inde atque alijs affluentibus, fama vrbem momento cupide auditis, et varie miris late implet rumoribus. Commissa iam nox erat cum Goenses nostros, qui memoriam caefi ante annos duodecim eo ipso die ab Haereticis in odium Romanae fidei Ignatij Azebedi cum Socijs vno de 204 Patrum Goensium varij affectus audita caede nostrorum. quadraginta, priuata quoad fas erat pietate celebrauerant, nuncius atrox Rodulphum cum socijs quatuor ante paucas horas trucidatum indicans, cura, et dolore subito consternauit. Admiratio miseratione indignationeque confusa ferebat agebatque animos varie miscens, quando et priuatae quisque religionis instinctu, et moderatorum admonitu, in templum ad venerandum numen coeunt. Hîc mirum dictul suauissima se cunctis, et quam coelestem esse constaret, laetitia infudit. Vigebant arcanis gaudijs serena quadam luce perfusae mentes, et redundantibus ex intimo gaudijs, iniusso dulcium lachrymarum fluxu passim oculi natabant. Vna erat vox omnium grutulantium fortunatis Christi Testibus beatam sortem, et similem casum optantium. Non est inter haec praetereunda mentio 205 Legati Mogoris de Rodulphi nece dolor. legati Regis Mogorum Goae adhuc agentis, qui pro eo quantum amoris, et venerationis in Rodulphum, partim ex vsu, et conspectu tantae Virtutis haustum sentiebat in sese, partim esse in sui Regis animo nouerat, ad nuncium eius caedis primum incredibiliter perculsus, aliquandiu mutus, et immotus constitit, tum irâ eminente frendens detractum captis tegmen abiecit in terram, inde oculos ac supinas manus in Coelum miserans, et indignans sustulit. Denique humi se totum prouoluit, clamoribus, et gemitibus complens omnia. Ac Rodericus 206 Triginta e nostris ad curandum funus occiso rum eunt. Vincentius Prouincialis ophthalmiam accusans suam, quae se reuocatum ex itinere suscepto fundendi pro Christo Sanguinis foelicitate fraudasset, palam edixit iturum fe postridie ad caedis locum ad tollenda humandaque caesorum corpora. omnes certatim Patres se ei comites obtrudunt. Triginta ex ijs lecti, magno reliquorum dolore domi coactorum subsistere. Goâ profectis, ne quid termere aut inexplorato aggrederentur, visum optimum est Marganum se conferre. Oppidum est ad quartum ab Goâ lapidem, vbi Lusitanus Praefectus Salsetanae orae cum praesidio agebat. Hunc consulunt quid opus facto sit. Is tentandos barbarorum animos ratus, certum ad Cuculinenses hominem allegat, qui reposceret caesorum corpora. Responsum breui relatum est a Cuculinensibus anceps: dicere ipsos, Patrum cadauera non comparere, nec satis se scire vbi sint. Ac vt maxime scirent, religione Pagodum vetari ea 207 Re infecta Raciolum recedunt. reddere. Licere Patribus Goensibus venire, si vellent, ad ea quaerenda, et si reperirent tollere. Hic vero Praefectus negabat committendum videri, vt tot Patres inermes efferatis latronibus obijcerentur: neque enim sibi ad manum praesidium adesse idoneum, quo ipsos secure deduceret. His auditis inopes consilij moestissimique ob spei frustrationem Patres Raciolum secedunt, non plus sesquimilliario Margano distantem locum, vbi erat nostrorum domus inde reditum Goam re infecta paraturi. Verum interim Consilium Salsettanorum e Proceribus Gentis, plerisque Ethnicis, conflatum, ad primum huius tumultus 208 Salsettani vltro reddunt Patrum corpora. indicium conuenerat. Ibi viri graues, ac locupletes, post querelas acres de Cuculinensibus, qui sua paucorum vaecordium temeritate Gentem vniuersam spoliationis, ac seruitutis, vt lenissime res caderet, internecionis quin etiam, et exitij extremi praesentissimum in discrimen coniecissent, concordi decreto sanciunt, omni ope placandos Lusitanos, et praeuertendam deditione autorum sceleris, vltimam totius regionis cladem. Veniunt cum his mandatis Cuculinum viri primarij e conuentu publico Gentis missi. Fregit haec denunciatio contumaciam. Repente caedis autores collectis vasis cum familijs migrant in vicinam ditionem Idalcanis. Caeteri obedienter, quod iusserat Praefectus faciunt. Extracta videlicet e puteo quinque Patrum corpora imposica Quae Raciolum portantur. cratibus Marganum mittunt. Christianis loci vltro pium efferendi pretiosa pignora ministerium ambientibus. Excepit ea quam potuit honorificentissime Praefectus. Et quod nuda essent, inuoluta decoris pannis pro loci copia, feretrisque ornatis imposita, suis ipse humeris, et honestissimi cuiusque illic praesentium Lusitanorum, religiosâ pompâ deferre Raciolum instituit. Prodit obuiam Prouincialis cum triginta Socijs. omnibus funalia in manu. Populus post ipsos effusus ex oppido, globulos sacros dextera, laeua cereos ardentes gerens. Praeibant chori modulate canentium Ecclesiastico ritu aduentorium 209 Corporum conspectus, et multitudi nis motus. Sancti Senis Zachariae carmen. Sacellum erat S. Antonij Castro Raciolo propinquum. Hic corpora Christi seruorum deponere primum placuit. Euoluuntur e pannis singillatim, et multitudini monstrantur, cunctis ad conspectum notorum vultuum et vulnerum atrocitatem blando sensu lachrymantibus. Confirmabant multi nostrorum: se numquam in vitâ parem animi dulcedinem expertos. Porro, et si quatriduana iam cadauera erant, et biduum in putei coeno iacuerant, nihil tamen grauis odoris halabant. Nec deerant, qui e Rodulpho praesertim, quem curiosissime ob famam virtutum plerique obseruabant, se suauem haurire testarentur. color cunctis, velut spirantium, nullo mortis pallore mutatus: Sanguis vulnerum recens, viuo rubore, nusquam tabo liuescente. talis roseus, et roseum spirans e Rodulphi vulneribus, cum ibi a varijs tractarentur fluxisse plurimus dicitur, quod moram a morte reputantibus miraculo haud vacare videbatur. Longum hic spatium concedendum fuit populi pietati, manusque pedesque Sanctorum vt loquebantur Corporum ac vulnera osculantibus pro se cunctis, nec non a rapere aliquid reliquiarum summo certamine conantibus. Frustra erat obsistentium modestia nostrorum. Nec caueri potuit quin praeter vngues, ac pilos sacrorum corporum, panni eorum contactu dignati, ac praesertim intincti cruore, diriperentur, quales, qui nancisci non poterant, vela ipsi propria sudariaque vulneribus appressa cruentabant: domum pro magno munere sancte asseruanda reportantes. Multa iam nox erat nec sedari aestus concursantis populi, nec disponi funeris pompa poterat. tandem explicata multitudine, prodire incipiunt longo ordine. Portabant feretra humeris Patres, funalibus vndique noctem vincentibus, alterno cantu Psalmorum antiquo ritu aures animosque mulcente. nullus, vt in funere, luctus: intimo potius gaudio passim omnes gestiebant, cuius dulcedinem plerique suauibus lacrymis testabantur. 210 Sepeliuntur in D. Mariae ad Niues. Sic peruentum in D. Mariae ad niues, primarium oppidi Templum, circiter noctem mediam, vbi Arca praegrandi praeparata, quinque intra eam Sacra corpora distinctis locis, suis quaeque insignita nominibus sunt deposita. Ibique manserunt quoad anno 1597. deportata Goam, in nostro ibi S. Pauli Templo decentius sepulta sunt. Hic finis fuit operariorum excellentium quinque; ipsis felix, quippe clarissime constitit, etiam epistoâ ab ipsis eorum interfectoribus deinde scripta, quae causam caedis illorum aperte testabatur, ideo ipsos trucidatos, quod Christianam religionem promulgarent, templaque et Cruces, deletis Pagodum fanis, erigere cogitarent; Ecclesiae ac Societati luctuosus, quae in paucitate Ministrorum magna, florem ipsum suae militiae, et spem victoriarum de Idololatria ingentium subito perdebat. Erant omnes aptissimi propagando Christi regno, praeclaris animi corporisque dotibus, summa experientia, linguis etiam, et caeteris facultatibus instructi copiose: quadragenarijs minores: de quibus recepto more quaedam sigillatim dicenda veniunt.

211 Rodulphi Aquauiuae ortus. Natus Rodulphus est anno 1551. P. Hieronymo Aquauiua Atriae Duce, Claudij Generalis Societatis germano: Matre Margarita Pia Carpensi, nobilissimo vtroque. Pueritia traducta in ijs studijs orationum, ieiuniorum, eleemosynarum, Pueritia san cte traducta frequentationis Nosocomiorum, piorumque id genus operum quae sanctitatis consummatae viros aetate iam, et virtute maturâ summe commendare potuissent, animum diuino instinctu ad Societatem applicuit. Obstitit eius voto Pater cum Fratribus acerrime, frustra Claudio Patruo, iam in Societatem ingresso, Ingressus in Societatem. fauente. Perrupit tamen omnes obices flagrantissimus ardor animi, miraque in puero constantia, nec desiderij compos minis initiorum degener quidquam in Tyrocinio exhibuit. Non aliam in eo mutationem longa dies, quam perfectionis semper crescentis exaggeratam altitudinem effecit. Sic nouennium, Romae plerumque, in studijs partim Religionis partim literarum posuit, vt omnes virtutis, plerosque ingenij admiratione compleret. Indicam Missionem ambitu expetitam summo, diuini praerogatiua nutûs, impetrauit a Praeposito Societatis Euerardo, et Sacerdotio Vlyssipone initiatus anno insequenti Goam 212 Mittitur in Indiam, et inde in Regnum Mogo ris. tenuit idibus Septembris. Vbi aliquandiu occupatus in Philosophia tradenda, Imperatorem Mogoris, Missu moderatorum, adiens, triennium ibi sanctissime patientissimeque laborauit, vnica in summis aerumnis se sustentans spe sanguinis pro Christo fundendi: cuius olim sibi promissae felicitatis cum occasiones vbique quaereret vbi minime crediderat compos est factus, anno aetatis tertio, et trigesimo, septimodecimo initae Societatis.

AEquali aetate parique splendore generis Alfonsus Paciecus Patrem habuit Ioannem Paciecum de Minaya, Matrem Catharinam Alarconiam, Minayae atque aliorum in Castella locorum Dominos. Minayae natus; Belmonte a prima pueritia ad pietatem bonasque omnes artes: eruditus, Societatem 213 Alfonsi Pacieci vitae summa. summo expetitam ardore ingressus est mense Septembri anni 1567. Sedecim annorum adolescens; ac magnis Ingenij in scholis, virtutis in religiosa disciplina experimentis datis, anno 1574. Nauigationem Indicam a Deo verius, quam ab hominibus obtinuit, nam contra omnium spem, ac vota, eo est dimissus. Appulsus Goam, Minister id Collegium triennio rexit. Tum Prouinciali comes, et adiutor adiunctus, vbique magni iudicij parisque pietatis documentis editis, Procurator Romam missus, prudentissime ibi rem gessit: reduxque Vlyssiponem tempestiue occurrit, vt diximus, ad discutienda consilia Idololatrarum, impunitatem, ac licentiam impietatis pecunijs licitantium. Cuius recte facti mercedem amplam pretiosa morte adeptus est. Petrum Bernam Ascona dedit in lucem. Est id oppidum ad littus Verbani lacus, Heluetici hodie iuris (olim Mediolanensis fuisse ditionis traditur.) Anno huius 214 Petri Bernae in Societatem, et in In diam vocatio. saeculi septimo supra septuagesimum in Societatem Romae admissus quinque, ac viginti natus annos, et iam Sacerdos, ac paucis post mensibus ad Indicam profectionem mira quadam sorte lectus. Octo destinauerat eo anno Praepositus Generalis Euerardus ex Italia in Indiam. Quatuor iam in Lusitaniam praecesserant. Nominati, qui sequerentur erant Nicolaus Spinula, Rodulphus Aquauiua, Michael Rogerius. Quartus desiderabatur. Euerardus Nicolao Spinulae qui aetate, ac Sacerdotio praestans, manipuli ductor declaratus fuetat, potestatem fecit eligendi ad explendum eum vnius ex Tyronibus, quemcumque mallet. Adit cum hoc mandato Nicolaus Ioannem Baptistam Piscatorem Tyronum ad D. Andreae Magistrum, qui vocatis extemplo Nouitijs vniuersis palam edixit prodiret in medium si quis Indiam expeteret. Illico, cunctis proiectis in genua eam sibi fortunam expetentibus, Nicolaus obseruato vultu singulorum vnum ex omnibus Bernam elegit. Goam peruenit Idibus 215 Labores eius in Salsettis. Octobris, perfecto prius, et probato per insolitos feruores in Lusitania tyrocinio, sic enim Generalis iusserat: eaque res illum tenuit ne anno superiore cum Socijs solueret. Statim ad excolendos Salsettanos missus, egregia ibi sedulitace, nec dispari fructu, multos annos laborauit. Linguam Indigenarum cito perdidicit. Percursabat summa contentione barbaras terras, quo semen Euangelicum vbique spargeret; flumina etiam natatu, quando alia transitus Dictum eius praesagum de mor te sua. copia non erat, per hyemem traijcere solitus. Succedebat illi negotium Euangelicum alibi fere felicius, quam Cuculini. Quare solitus erat dicere: durum id solum non prius concepturum coelestem sementem, quam esset sanguine irrigatum. Nec disimulabat sui praesagium animi beatam istam sibi despondentis sortem. Euentus vterque vaticinio fidem adstruxit. Nam et ipse Christi causa ibi cecidit, vt diximus, et Cuculimensium peruicacia fracta denique est. Primum quinque post haec annis sacello condito in eodem loco, quem 216 Autores necis Patrum conuersi. caede, ac sanguine beatae Christi victime signauerant, et Sanctissimae Dei Matri, titulo Dominae Martyrum, dicato, cum iam antea vnus e praecipuis caedis autoribus eiurata ibi solemni ritu superstitione, baptismum suscepisset. Quem alius ex loci primoribus autor olim nefarij consilij, anno demum saeculi huius quinto, et nonagesimo imitatus est.

217 Antonij Francisci, cum S Anto nio. Franciscano similitudo in voca tione religio sa. Antonius Franciscus, cum S. Antonio Franciscano, Lusitano a Patria, Patauino a mortis, et sepulturae loco nuncupato, non modo natale solum, et nomen commune habuit, sed vocationis quoque in religionem modum. Vt enim Sancto illi fama sex Franciscanorum apud Marochium Martytum Sacrae illius amplectendae religionis cogitationem obtulit, ita nostro Conimbricae in Patria successu. studiorum, et spebus saeculi florenti, vulgata anno huius saeculi septuagesimo fama caesorum ah Haereticis in odium Catholicae fidei quadraginta nostrorum, qui Duce Ignatio Azebedio in Brasiliam nauigabant, Soietatis expetendae ardens desiderium mouit. Concupiuerat nimirum similem in ea sortem felicis necis, quam anno post duodecimo, eodem omnino die cum ijs quos erat aemulatus inuenit. Secutus post aliquot probatae 218 Profectio in Indiam. in Lufitania virtutis annos Alfonsum Paciecum renauigantem in Indiam, et ibi triennio post Sacerdos factus, nauem in Moluccum soluentem inssu Maiorum libens, et gratulans conscendit. Sed prouidentia, quod de illo felicius destinauerat, immissa tempestate qua in terram est reiectus, exequi perrexit. Secundo consilio praesides Antonio in Salsettas misso Orliensis Ecclesiae curam imponunt. Quo munere dum praeclare, ac sancte fungitur, coronam, est nactus, quam erat a Deo solitus quotidie petere. Franciscum Araneam Brachara Lusitaniae Ciuitas dederat Mundo anno huius saeadi quinquagesimo primo, Goa Societati addidit anno post vigesimo. Is quamquam domo nobilis quippe proxima cognatione iunctus Gaspari primo Archiepiscopo 219 Francisci Araneae Religio, et modestia. Goano, infimum tamen in Christi militia, et optauit, et constanter obtinuit ordinem. Architecturae quadam peritia valebat. Et quae aim stabant in Salsettis aedes Sacrae, eius ingenio designatae, manu etiam magna ex parte structae fuerant. Ea illi res inuidiam Salsettanorum, et ex ea gloriosae mortis occasionem parauit. Etenim cum antea denunciasset, se propediem venturum Cuculinum ad ponenda noui Templi fundamenta, quo hactenus is pagus careret, Indigenae eam ipsam ob causam efferati in extremam rabiem, tot in eum atrocibus contumelijs, quas retulimus, immanitate plusquam barbara debacchati sunt. Nec ille nesciuisse visus est hanc sibi sortem reseruari. Racioli diuersari dudum solitus, arcae cuiusdam operculo vti pro lectulo consueuerat. De ea saepe auditus est cum diceret, incumpere se sepulcro 220 Vaticinium eius de nece et sepultura sua. suo. Nam olim in odium fidei se perimendum, et intra istam ipsam arcam condendum scire. Dicti veritatem euentus ostendit. Nam delata vti diximus Raciolum eius, et Sociorum corpora, in istud conditorium, quo nullum forte fuit ad manum commodius, inclusa sunt. Quod ad vindictam nefariae rebellionis attinet, ardebant quidem iusta eius cupiditate Lusitani Goenses: sed suspiciones ab Idalcane, vicino et potente Rege, cuius fiducia Salsettani peccauerant, circumspicere prius cuncta suaserunt. Principio igitur dissimulare iram placuit, quasi fuga paucorum qui duces factionis ferrentur, satisfactum sibi Magistratus putarent. Verum cum iam abunde ad cuncta prospectum videretur, 221 Arx in Salsettis extructa. anno insequente, repente Prorex magnis copijs accinctus in Salsettas proficiscitur, locoque in media regione Arci Regiae capto, eam per otium extruxit, ac propugnaculis egregie muniuit; tum validum ei, ac numerosum praesidium imposuit. Hoc fraeno rebellibus iniecto, ausos et sic meritos hostilia hostiliter inuadit, ferro flammaque per immissum exercitum late rebellium terras vastans. Nec pacem, 222 Vindicta de Salsettanis sumpta. ac veniam petentibus prius indulsit, quam captis aut deditis barbarae caedis autoribus, praecipuis qui tum reperiri potuerunt, ijsque capitali supplicio affectis, sacrilegi parricidij crimen expiatum est. Tum leges pacis fractis supplicibusque graues dictae. ablata omnis iurisdictio. impositi mulctatis Lusitani duo Domini, qui proprio et in haeredes transmittendo iure subiectos obtinerent. Quinque numerabantur praecipui Pagi sceleris affines. In horum tria ius supremum, et perpetuum Petro Castrio datum. Duo Ioanni Syluae assignata sunt. Castrius triennio post Lusitaniam repetens noui sui dominij haeredem rite consignatis tabulis, et 223 Quinque Pa gi rebelles Dominis da ti. Proregis ac caeterorum Magistratuum assensu comprobatis, Domum nostram Probationis Goanam reliquit. Antequam a Salsettis abimus placet adiungere mentionem Petri Mascareniae, qui primus e Societate Salsettanis ad Christum conuertendis zelo ardentem operam posuit. Nam admissus Goae in Societatem anno 1558. biennio post missus est cum adiutore socio ad promouendam in Salsettis 224 Petri Masca reniae vitae summa. Christianam rem; quod eam tum primum curam Constantinus Ducis Brigantiae filius, eâ tempestate Prorex Indiae, Societati commendasset. Mille ibi, admodum Christianos reperit destitutos omni fere cultura, eoque periculosius immistos superstitiosissimis Idololatris, ipsisque Philosophiae, ac religionis veteri subnixis In Salsettis laborat. famâ Brachmanibus, qui nullum finem eorum lacessendorum atque ad sacra patria reuocandorum faciebant. Hos non tantum in proposito seruandae Christo iuratae fidei Mascarenia firmauit: sed ipsos quoque aggressus Ethnicos, breui tempore centum ex ipsis ad Christum adduxit, non magis diuina eloquentia, quam coelestium prodigiorum testimonijs de Christianae Religionis veritate persuasos. Interim Messis Molucensis ad falcem parata strenuos operarios flagitabat. Eo Moderatores Societatis Mascareniam cum quinque socijs destinant. Duobus ex his Amboini, quos praesens occasio poscebat, relictis, cum reliquis Ternatem appellit, 225 Templum Ternate con dit. sub initium anni 1562. Ibi Mascareniae prima cura fuit Templum condere, in quo perannos aliquot immensis laboribus congregatam ex vniuersa Ternate, e Tidoris Regno, alijsque finitimis Insulis Ecclesiam sanctissime gubernauit: Hinc eum veteres Clientes, Salsettani sui, votis desiderijsque reuocarunt. Ijs redditus 226 In Salsettas reuersus ma le mulctatur anno 1568. furorem Idololatrarum vix saluus euasit. Verberibus ab ijs plagisque concisus, ac semiuiuus reportatus Goam, simul Deo volente conualuit ad locum redijt miles Christi, nihil tam cupiens quam delibatam iam victimam cruoris, ac vitae suae, pleno consummare sacrificio. Sed palma haec alio eum in campo manebat. 227 In Selebi Regno rem praeclare ge rit. Ternatem renauigare iussus, vix eo peruenerat cum in Selebi Regnum, Terram Molucis proximam, duobus recens Christum professis Principibus regnatam vbi rebellione Idololatrarum contra Sionium alterum Regulorum, insurgentium, Christiana Religio laborabat, cum copijs Lusitanorum suppetias accurrentibus Mascarenia mittitur. Mira ibi sedulitate parique felicitate rem gessit. Neophytos confirmauit, fidem late promulgauit, regnum pacauit, compositis rebus stationi se suae Ternatensi reddit Ecclesiae, vnde assiduis excursionibus per vicinas terras atque Insulas, innumerabiles in Coeli viam mortales induxit, maiore Christianorum 228 In Molucis dira patitur gaudio, an infidelium dolore, dubium. Horum insultus heroica semper constantia pertulit, insidias saepe diuina protectione vitauit. Fuit cum ad necem quaesitus ab armata latronum manu, per ignotos tramites obsessae syluae incolumis euaderet. Fuit cum in spelunca delitescens, ijsdem obstinatissima rabie vestigia Et tandem veneno tolli tur. eius cuncta persequentibus, octo ipsos dies sine cibo duraret. Tandem propinato a perfidis veneno, quam diu quaerebat coronam inuenit hoc ipso, vt creditur, anno. Nam nec tempus nec locus eius obitus satis distincte notatus est. Coniectura tantum intelligitur, illum eodem curciter tempore cum Rodulso, et caeteris 229 Balthassaris Gagi pia mors. Salsettanis Socijs, laboriosam vitam pretiosa morte clausisse. Neque hic finis honoratorum huius anni funerum. Goae Balthasar Gagus emeritam militiam septuagenario maior absoluit felici obitu. Est eius in rebus Iaponicis celebre nomem. Et quaedam inde scriptae ipsius Epistolae feruntur, spiritus viri, ac feruoris testes. Inde alijs alibi per orientem fortiter, ac fideliter excultis arbitrio Praesidum Ecclesijs, eorum, veteranam virtutem honorantium, iussu, fractam laboribus, et afflictam morbis senecturem extremis annis Goana requie fouit; votis et pijs mentis Et Dominici Fernanctis. exercitationibus deficientis naturae debilitatem supplens, ac sustinens. Huic ad longorum laborum, vt sperare licet, praemia eunti, comes ibidem adiunctus est Dominicus Fernandez, qui multos annos in Choranae Insulae procuratione consumpserat, eo successu, vt cum in eam ingrediens septem dumtaxat Christianos inuenisset, decedens quinque millia reliquerit. Insignis praeterea pridie Idus Februarij obitus contigit Francisci Perezij, de quo instar omnium elogiorum 230 Francisci Perezij fama sanctitatis, et felix obitus. esse possit dictum S. Xauerij, cui Perezius diu comes adhaeserat, profiteri soliti, se profundam animi demissionem in eo mirari, paremque, omnibus votis a Deo petere. Is post B. Patris excessum regendis Collegijs adhibitus, omnia fere quae sunt in hac prouincia prudenter, et sancte gubernauit. Ingrauescente iam, et fracta morbis aetate septuagenarius ex vrbe S. Thomae oram Piscariae, cum peteret, Negaparani consumptus occubuit. Rogauerat ille quidem adstantes moriens, cultae tota vita humilitatis memor tum maxime, ne corpus suum alibi quam in egenorum eius loci communi Sepulchro conderent. Verum ijs longe aliter visum. In templo maximo, curantibus funus Franciscanis Patribus, totius concursu nobilitatis honorificentissime sepeliri placuit. Populus passim fama excitus, ad diripiendas viri, vt aiebant, Sancti vestes, pilos, et si qua id genus: quae pro reliquijs habere possent, effuse coneurrit. Rosarium qui rapuerat, oblatum pro eo statim ab alio eius cupido plusquam centum, aureorum pretium recusauit. Ethnici etiam venerandi senis virtutes experti praedicabant, et desiderium lacrymis testabantur. Nostros inter haec Goenses consuetis laboribus procurandae salutis hominum vtiliter intentos, quod inter alia probauit baptismus publice celebratus die Conuersionis S. Pauli, quadringenrorum Neophytorum, eorum praedicatione ad Christum adductorum, incredibiliter exbilarauit aduentus e Iaponia Visitatoris Alexandri Valignani cum quatuor Iaponijs 231 Valignanus cum legatis Iaponibus Macao soluit. ad summum Pontificem legatis. Reliquimus eos anno superiori Amacai, vbi decem totos menses nauigandi versus Indiam occasionem expectarunt. Ventis tandem ac mari ad nauigationem aptis, Lusitana nauis maioris formae, optime instructa rebus omnibus, stabat solutura, cursum Indicum spectans. In hanc ab eius Nauarcho Valignanus cum legatis inuitabatur, et vt annueret plerique autores erant, quod nauis Ignatij Limae, quâ e Iaponia Amacaum venerant, et ipsa in procinctu ad idem iter, multo minor infirmiorque apparebat. Etsi ad eam partem haud dubie Valignanus propendebat, tamen vt in omni deliberatione solebat, spatium rei cum Deo tractandae sumpsit, ac post orationem, contra suam, et aliorum expectationem, clare constanterque magnam nauem recusauit, locum in minoti sibi, ac legatis retinuit: Vectoribus nauis maioris duos Patres in solatium concessit. Soluerunt simul ambae naues diuersissima fortuna. Prior enim oneraria, tam firmi operis, tamque copiosae armaturae, in conpectu Malacae vrbis caeco in scopulum incursu repente confringitur. Merces omnes pretij sexcentorum millium aureorum, mari hauriuntur. Nautae ac vectores nudi plerique enatarunt in vicinum littus, cum Patribus duobus, quorum tamen alter naufragij laboribus consumptus, vbi terram tenuit expirauit statim. Nauis Ignatij Limae tempestatis vrgentis periculo per modicam iacturam defuncta, incolumis 232 In Syncapu rano freto periclitantur. attigit Syncapuranum fretum, e regione promontorij in quo sita est vrbs Malaca. Multae ibi sunt insulae quibus abruptum mare in Euripos scinditur mire angustos, et labyrinthea quadam contortuplicatione perplexos. Maxime cum per illos alucos non vltra lapidis iactum plerumque latos, commeent rapidissimi torrentes, subiectis non raro acutis scopulis, in quos ineluctabili profluentis impetu rapta nauis impingitur. Quae causa facit, vt prudentiores quique Nauarchi longo per apertum mare circuitu istas angustias declinent. Quia tamen felici temeritate quidam eas innoxie tentarunt, multos taedium longinquae circumuagationis ad experimentum periculosi compendij trahit. Quorum exemplum Ignatius Lima secutus, aliquantum inter Insulas processerat, cum nauis aestu tumescente supernatans latentes aras, senescente mox malacia in scopulo subsedit, neque illinc quantocumque molitionum conatu dimoueri prius potuit, quam statâ periodo reualescens 233 Tandem Ma lacam appel lunt. marinus aestus nouo eam affluente vndarum cumulo tolleret. Sic tandem vI. Kal. Februarias legati cum Valignano Malacam incolumes appulerunt. Inde octauo die Cocinum versus soluunt in naue praetoria: in qua per malaciam, et aquae penuriam, morbis alijsque incommodis conflictati, venti precibus impetrati beneficio propter errorem Naucleri vti nesciuerunt. Cum enim peruenissent in fretum, Orae piscariae, et Ceilano medium, vnde pronus, et facilis Cocinum cursus erat, Gubernator 234 In terram Tricandur exscendunt. in Septentriones Proram dirigens, in scopulos Colai, naufragijs infames tantum non praecipitauit, aegre vix tandem impetrante Valignano, vt iaceretur anchora, quae res, vt postmodum constitit, mox frangendae nauis calamitatem praeuertit. Nec vero facilis ex iniquo loco receptus erat. Quod Valignanus reputans invicinam terram, Tricandur dictam, legatos secum cimbatraijci curauit. Insequenti nocte fractis anchorae funibus, nauis in scopulos abrepra ferebatur. Nec nisi vltimo sacrae anchorae praesidio a casu extremo seruata est. Valignanus celebrato cum legatis Pascha in Mana pridie Kal. Aprilis, nondum in Indijs audita exemptione decem dierum quam mense Octobri anni superioris Gregorius Pontisex iusserat, legatos Colanum portari curauit humeris Indorum in certis arcis, 235 Peruenunt Coeinum. aut cistis, vecturae genere illic vsitato. Colano, quae arx Lusitana est, Cocinum mari peruenerunt vII. Idus Aprilis. Ibi sex menses desidere necesse fuit, hybernante mari. Quod simul esse nauium patiens potuit facili trecentorum millium cursu Goam tenuerunt. Franciscus Mascarenia Prorex legatos Iaponios iam Cocini Et inde Goam. regio sumptu excipi magnifice haberique iusserat. Ipse vt in conspectum venerunt singulos amplexatus, torque quemque aureo donauit, ex quo reliquiaria theca pendebat. Caeteraque insignis humanitatis prolixe cumulauit officia. Archiepiscopus deinde, et vniuersa Goana Ciuitas exquisitis eos certatim honoribus affecerunt. In Collegio quoque nostro gratulatio aduentus eorum festo carminum apparatu speciose celebrata est. Abiecit hic spem Valignanus cum qua 236 Valjgnanus creatur Prouincialis Indiae. e Iaponiâ venerat, deducendi legatos in Europam. Inuenit enim Goae Praepositi Generalis literas quibus haerere in India iubebatur, et Prouincialis ibi munere fungi. Nec moram interposuit, quo minus impositae praefecturae statim administrationem capesseret: cuius illud specimen praeclarum fuit, quod lustrans hoc e ipso anno Residentiam Vaipicotanam, cum animaduertisset Christianos S. Thomae 237 Reformationem Christianorum veterum S. Thomae dictorum per synodum procurat. e primis illis, qui ab ipso S. Apostolo religionis Doctrinam acceperant, propagatos, limi aliquid in moribus ritibusque trahere, quod purgari expediret: capita notauit in quibus emendatio constituenda videretur; omniaque accurate cum Gentis Archiepiscopo contulit, qui re probata, conuocataque Synodo Cleri totius, cui duos e nostris interesse voluit, canones in praesens vtiles sanciuit. Sub haec duo solemnia sacra facta sunt, prius latino, alterum antiquo Gentis ritu Chaldaico. Quibus peractis fidei Catholicae professionem, de qua cum Valignano conuenerat, Romanae Ecclesiae placitis vsquequaque congruentem, ipse Archiepiscopus coram multitudine pronunciauit. Ac statim post legi publice iussit, quae a Sancta Oecumenica Synodo Florentina de Sacramentis sunt decreta: quibus adiunxit, quae Valignanus formauerat capita. Quae cuncta omnium vnanimi consensione sunt recepta. In vsumque mox redacta maculas, ac rugas Ecclesiae vetustissimae tanto aeuo inspersas renouata quadam Iuuentute absterserunt. In ora Trauancoris praeter consuetos nostrorum labores memorandum hic occurrit diuinae beneficentiae documentum perinsigne. Miles conscientiae perditae, desperata salute, miser se Diabolo addixerat. Affulsit infelici radius diuinae lucis, cuius ope salutari sui 238 Exemplum memorabile militis Poeni tentis in ora Trauancoris status horrore concepto, ingressus templum coram Sanctissima Dei Matris imaginc prostratus in genua, eius auxilium multis lacrymis implorabat; cum ecce in i gremio Virginis puer Iesus collacrymari visus est, simulque e manibus beatissimae Matris emicare fons aquae, qui totam perfudit aram. Exclamat ad visum Miles. comites accurrunt, et miro spectaculo fruuntur; ac imbutum aqua e Sanctissimae Virginis manibus fluente sudarium inter se partiti ad miraculi memoriam sunt. Hoc tanto diuinae misericordiae pignore accepto confirmatus Miles poenitens in fiducia salutis, prioris vitae flagitia cum ingenti detestationis significatione apud nostrum Sacerdotem deposuit; votoque concepto promisit; se religiosae 239 Mors Iosephi Victoriae vitae professionem suscepturum. In ora Piscariae magni, sed consueti, et propter hoc ad alia festinanti praetereundi labores nostrorum erant: e quibus Iosephus Victoria operarius inconfusibilis, vt Apostoli verbo de viro Apostolico loquar, et plurimarum palmarum Athleta, ad praemia hoc anno vocatus est. In Iaponia Faxiba, ex vltore necis Nobunangae, successor eius potentiae, id ambitiosissimis machinationibus agebat, vt ingentis fortunae solida, et inconcussa 240 Faxiba Iapponiae Monarchiam inuadit. fundamenta iaceret. Ferebat ille quidem se tutorem pueri triennis quem Primogenitus Nobunangae moriens reliquerat, quasi Monarchiam Iaponiae illi reseruaret: cum satis appareret non diutius in ea simulatione futurum, quam quoad vtilem rebus, ac spebus suis duceret. Id facile sentiens tertius Nobunangae 241 Nobunangae filium, et Xibatadonum vincit. filius, coniurat cum Principibus multis aduersus Faxibam, sed praeualere non potuit, idcirco quod robur exercitus nouo suo Duci multis beneficijs deuincti fidem inuiolatam praestitit. Igitur Xibatadonus, affinis Nobunangae, potentissimus coniuratorum, arcte obsessus in arce cum quadraginta millibus a Faxiba, desperata salute se ipse cum suis post largas epulas occidit, et incendit. Faxiba Victor mira significatione lenitatis omnium animos pacauit, sibique confirmauit imperium, Christianis quoque se mirifice propitium ostendit. Siue is verus 242 Christianis fauet. fauor fuit: seu temporis causa simulata beneuolentia, quod praecipui quique et strenuissimi Duces exercitus palam Christianam religionem profirerentur. Ergo et plurimi facere; et eximio palam gratiae loco habere iustum Vcondonum, Simonem Conderam, aliosque nobilissimos et strenuissimos Principes, qui cum essent bello fortissimi, tamen pietas eorum in incerto relinquebat, vtra re praestarent, militari virtute an religionis Sanctimonia. Regina quoque vxor Faxibae Puellas, et Matronas in comitatu Christianas habebat, easdemque lectissimas. 243 Florens status, et profe ctus Ecclesiae Iaponicae. Quibus rebus fiebat, vt et Nostri aucti animis praedicandi vbique laborem intenderent, et Deo passim fauente, miraculorum etiam editione frequentata multa in dies hominum millia Ecclesiae adiungerentur. non modo ferente, ac probante Faxiba, sed etiam profitente se quoque Christi legem amplexurum, si ea paulo exorabilior, et naturae desiderijs tantillum indulgentior esse vellet. Interim cum simile studium ei, quod Nobunanga dum viueret in vrbis Anzuquiamae exornationem contulisset, Faxiba nihilo quam ille humiliora cogitans, in vrbe Ozaca magnificentissime aedificanda amplificandaque poneret, vltro in ea locum, et quidem eximium assignauit Seminario Societatis extruendo, opusque ipsum pecunia iuuit; et accedentem ad se P. Coellium quem Visitator Valignanus decedens Iaponia Vice Prouincialem ibi reliquerat, mirifica beneuolentia excepit. In Bungo quoque res florebant, Rege Francisco late victore totam vim atque auctoritatem conferente ad propagandum Dei Regnum. Solum laborabatur, in Arimensi, regno, atque in ditione Bartholomaei Principis Omurae. Imminebat enim vtrique perinfestus, et praepotens Riozogus, e Bonzio tyrannus, cuius cum sustineri vis244 Riozogi contra Protasium Arimae Regem bellum. non posset, coactus erat Bartholomaeus Omurandonus pacem ab eo emere turpi pactione seruitutis, in cuius fidem tres filios obsides dederat. Solus Protasius Arimae Rex generosa diuini auxilij fiducia palam repugnare Tyranno ausus, eius arma in se verterat. Nec vires Arimani pares erant. Itaque Riozogus arcem Ximabaram Regni primariam, et vrbes aliquot circumsitas facile subegit; ipsum haud dubie regni caput deleturus, nisi subita rebellione Principum Regni Chicungi, quod sibi antea Riozogus subiecerat, reuocaretur. Interim Protasius clam a Patruo Principe Omurae, palam a Rege Saxumae, adiutus, exercitum congregat, cum quo Arcem Ximabaram sibi nuper ereptam obsidione cinxit. Riozogus mature compositis Chicungi turbis, cum viginti quinque armatorum millibus aduersus Arimanum mouet. Non erant in castris Protasij Regis circa Ximabaram plures octo aut decem millibus: quare Riozogus ex alto paucitatem conspicatus, ludibunde minax processit in aciem. Commissum est praelium primo mane die VIII. Kalendas Maias feria sexta, nondum eo perlata emendatione Kalendarij, vsque ad meridiem acerrime vtrimque pugnatum, neutrara in partem inclinante 245 Riozogus praelio victus occiditur. fortuna. Gestabatur Riozogus in acie media suorum, in lato vehiculo, stipantibus quindecim Bonzijs, in quibus vnus erat magni nominis, quem aiebant singulis noctibus colloquia cum Daemonibus habere. Huius promissis tumida fiducia supinus increpabat Riozogus vincendi moras: et suis inclamabat: ecquid puderet tanto tempore contendere cum paucis. Haec eum loquentem Dux Saxumanorum Auxiliarium prapius accessit, et caedem circa fecit. Credidit Riozogus rixari suos inter se se, et prolato e lectica capite: Nae vos, inquit, intempestiue vobiscum ipsi velitamini; qui me praesertim hic prope adesse sciatis: Ad ea Saxumanus; Nos vero te prope adesse gratulamur: diu enim quaesijmus. Quare accipe, quod ferimus. Statim deiectum e vehiculo Regem occidit. Vulgatur mox clamore Riozogi mors, totusque eius exercitus in fugam abijt, insequentibus magna caede Arimanis. Qui erant in arce Ximabara numero quinque millium, vitam pacti, deditionera Regi Protasio fecerunt; cuius et virtus, et consilium eo die probata sunt: 246 Protasij, et Christianorum pietas. nam et peritissime aciem instruxit, et fortissime pugnauit: et praesenti animo inter alternantes vices longi praelij ad omnia incommoda occurrit. Nullam tamen inde appetijt gloriam. Palam professus, diuino se munere vicisse, auspicijs vtique Crucis, quae in cunctis exercitus sui vexillis alte fulgebat. Postea compertum est libratores Christianos tormentorum nullum globum explosisse qnin prius flexo genu Pater, et Aue reciassent. Quo facto strages ingentes Aduersariorum dabant. Multum quoque ad victoriam impetrandam valuisse merito credita sint Ieiunia, supplicationes, sacra, publicaeque id genus religiones, quae per vniuersas Arimanae, ac Omuranae ditionis Ecclesias summo studio his diebus frequentabantur. Fructus vitrique Principi communis ex hoc successu contigit plenat, et secura tranquillitas 247 Trium Omu rani Principis filiorum constantia. Omurani, et Arimani Regnoram. Illa propria Bartholomaei gratulatio, quod occiso Riozogo tres filios, qui apud ipsum obsides fuerant, recuperauit incolumes, et meritis auctos suae constantiae. Nam in aula impij Principis varie, sed frustra semper, tentata puerorum fides, et innocentia fuerat. Inter haec prospera rerum Ecclesiasticarum in Iaponia non mediocris inctura facta est, morte Ludouici Almeidae, antiqui, experientis, et strenui huius Ecclesiae Ministri. Ortu erat Lusitanus. 248 Ludouici Al meidae aduentus in Iapponiam. Diu per orientem nauigauerat, quaestus et lucri causa. Venit in Firandensem Iapponiae portum Chirurgus nauis Odoardi Gamae anno 1555. ex quo loco missus Bungum accersendorum causa Patrum, qui classiarijs, et militibus sacra ministrarent; aliquot diebus exercitia spiritualia S. Ignatij, Balthasare Gago tradente, degustauit. In eo secessu coelesti lumine percepto, quam inanes hactenus spes esset Vocatio in Societatem. secutus, intellexit: ac proposito concepto retexendae vitae pecuniam quam collegerat instar quinque millium aureorum, totam obtulit in Constitutionem ptochotrophij, quo pueri a parentibus expositi (quod in Iaponia crebro fit) exciperentur, et alerentur: et Nosocomij vbi leprosi, quorum et ingens illic numerus, et incredibilis neglectus est, colligerentur et curarentur. Ipse qui praeter chirurgicam, in qua perfectus erat, etiam literarum tantum didicerat, quantum clericis officijs sufficere fungendis posset, se ipsum Societati dicauit, in eam post idonea experimenta 249 Dotes eius praeclarae. rite admissus a Cosmo Turriano. Hinc eum Iaponia totis septem, et viginti annis, maximis in rebus fortissime contendentem vidit. Lingua erat Iaponica promptus, morumque ac rituum gentis longe supra quam sperari ab externo posset, callentissimus. Adhaec mira homini ars inerat tractandorum hominum, demerendaeque gratiae Potentum. Iam in quotidianis cum aduersantibus sectarum Donum curationum. Magistris congressibus, inuictum ingenium, quod non immerito infusa diuinitus scientia confirmatum videretur. Accedebant familiaria prodigia curationum, cum nullus fere tam difficilis tam desperatus Almeidae morbus offerretur, quem ille, non vtique arte chirurgica, sed quod omnes fatebantur, coelesti potentia 250 Multas Ecclesias fundat, et auget. depelletet. Sic ille Facatensem, Scimabarensem, Cocinozuensem, Amacusanam, Funaiensem fundauit, et in splendorem maximum prouexit Ecclesias. Christi quoque doctrinam primus, et praedicauit, et late propugnauit in Regno Gotto. Cangoximae quinetiam, ac Saxumae, Christianorum, et numerum, et meritum auxit insigniter. Bonziorum quam plurimos conuicit, et detractis erroribus Christo subiecit. Quantis vero haec laboribus effecerit, immensum dictu sit. Humillimo vestitu, tenuissimo victu, homo non robustae valetudinis, perpetuis peregrinationibus 251 Pericula eius, et labo res. circum vndique cursabat, oues Christi quaerens. Nec Iupi deerant, qui rabiose arcerent. Saepe in seditionem consternati Idololatrae inermem male mulctatum abegerunt. Saepe Bonzij furore amentes ad necem quaesierunt. Horum scelere eiectus Cangoxima totum annum in tugurio deserti litoris delituit, non alio quam agrestium herbarum cibo aegram sustiens vitam. Alias in Regno Gotto cruenta odia persecutorum, longa vastae speluncae, horrentis in loco deserto rupis, habitatione vitauit. Nec sic semper manus infestas effugere potuit. Deprehensus 252 Spoliatur a Piratis. aliquando a Piratis Idololatris, spoliatus ab ijs, et male mulctatus inermi, et hianti cimbulae ad certum exitium impositus, et morbo, ac plagis, et rerum omnium penuria, horrenda insuper in alto tempestate, diu iactatus, tandem mirabiliter A Diabolo caeditur. terram tenuit. Diabolo porro non suffecit, pro eo quo flagrabat immani in virum Dei odio, per suos eum satellites insectari: ipse per se se, sic permittente ad eius coronam Deo, indignans quod e corpore puellae quam annis octodecim infederat, exorcismis Almeidae pulsus esset, Cangoximae, quadam nocte in eum insiliens, plagis crudelissime contusum in multos dies aegre trahentem animam reliquit. eminente semper in quantisuis malis inuicti herois animo, et fame quadam insatiabili dolorum, quo plus pateretur plura semper, et duriora 253 Sancte mori tur. ferre cupiente. Quoad tandem Amacusae, morbis et laboribus confectus, inter vota, et lacrymas Christianorum, Deum laudans, post recepta Ecclesiae Sacramenta, in suauissimis consummatae caritatis affectibus expirauit, mense Octobri huius anni, quinquagesimi noni aetatis suae, cum triennio ante Sacerdotio fuisset initiatis. In Brasiliensi, Peruana, et Mexicana, Americae Prouincijs res Societatis, et Ecclesiasticae tranquillum hoc anno cursum tenuerunt: consuetis profectibus conuersionum: in quibus cum nihil admodum dissimile superioribus, et consequentibus annis sit, praeteruehi modo licebit: summariâ minus notabilium, et si quis distincte curet exequi, dictu infinitarum rerum, significatione contentis.

HISTORIAE SOCIETATIS IESV PARTIS QVINTAE TOMVS PRIOR Liber Quartus.

FELIX hic annus Societati fuit Editione nouae Constitutionis Pontificiae, cuius initium est: Quanto Fructuosius. Quâ Gregorius XIII. vota simplicia Societatis aduersus quorumdam criminationes Antoritate Apostolicâ 1 Editio nouae Constitutionis pro Societate. defendit. Actis Deo de isto successu gratijs Generalis Societatis Claudius dum circumspicit quemadmodum partes Societatis omnes roboret, ac perficiat, posteaquam operosa cura perfunctus erat, quam emendatissime edendi Constitutiones, et Canones, et Regulas 2 Origines Ordinis studiorum postea editi. singulorum munerum, et alia ad communem Societatis disciplinam spectantia, prout postremus Generalis conuentus decrerat, ad rem li terariam ordinandam animum adiecit. Quam in rem quid gestum sit abunde docent acta ab ijs edita, quibus demandatum negotium est. Quae ad verbum sunt, quae sequuntur.

Acta Congregationis, quae anno 1584. iussu adm. R. P. Praepositi Generalis Claudij Aquauiuae habita est de ratione studiorum instituenda.

3 Acta Congregationis sex Patrum hoc anno ha bitae. Constitutiones 4. par. cap. 13. A. De statutis, inquiunt, lectionum, horis, ordine, ac modo, et de exercitationibus tam compositionum (quas a Magistris emendari oportet) quam disputationum in omnibus facultatibus, et pronuntiandi publice Orationes, et Carmina speciatim in quodam tractata per Generalem Praepositum approbato agetur seorsum, ad quem haec Constitutio nos remittit, id dumtaxat monendo, illa locis, temporibus, et personis accommodari oportere, quamuis ad illum ordinem accedere quoad fieri ipotest, conueniat.

4 Constitutionum loca, quae ordinem studiorum edendum praescribunt. In eadem quoque 4. par. cap. 5. §. 4. et cap. 14. §. 3. sic habetur, sequantur in quauis facultate securiorem, et magis approbatam Doctrinam, et eos Autores, qui eam docent: cuius rei penes Rectorem (qui quod statuetur in vniuersa Societate ad maiorem Dei gloriam sequuturus est) cura sit.

Hic tractatus ijs constitutionibus commendatus, qui et studiorum praxim, et doctrinae solidioris, autorumque delectum, sicut oportet, informet, ac moderetur, nostrorum omnium Patrum votis, iam inde ab ortu, ac primordio Societatis expetitus est: quod cum in caeteras instituti nostri partes excolendas strenue ab ijs, qui praesunt incumbatur, pars ista tamen, quae literarijs studijs recte instituendis temperandisque continetur, nondum plene exculta, nec ad eam speciem, ac splendorem, quem in optatis esse doctissimo cuique par est 5 Necessitas eiusdem Ordinis ex desiderio nostrorum, et fine Societa tis. perducta videretur. Duo plane sunt Societatis nostrae praesidia, ac firmamenta, ardens pietatis studium, et praestans rerum scientia. In haec duo capita omnis constitutionum nostrarum vertitut cardo, eo quod pietas, si doctrinae luce orbata sit, singulis quidem priuatim prosit non parum, at in Ecclesiae, proximorumque vtilitatem operam pene nullam conferre possit, in concionibus, in Sacramentis administrandis, in iuuentute erudienda, in disputationibus cum fidei Aduersarijs, in consilijs, responsisque de dubijs rebus, et caeteris nostrorum hominum muneribus, ac functiouibus, quae doctrinam non vulgarem illam, sed excellentem quandam desiderant. Ad eam vero consequendam interest plurimum, qua ingrediamur via, quibus artibus, quibus vtamur auxilijs, quod nisi ratio facilis, ac solers ineatur, multis consumptis laboribus fructus respendere soleat exiguus: Contra vero si studiorum labor ad sapientem aliquam normam dirigatur, non magnis lucubrationibus magnum compendium, et fructus vberes referantur. Huc accedit, quod non modo nostrates, sed externos etiam adolescentes docendos suscepimus, quorum cum numerosa sit multitudo, praeclara indoles, nec rara nobilitas, nostro muneri, nostraeque apud alios existimationi facere satis non videmur, 6 Eumdem exigit cura suscepta edu cationis iuuentutis. si tot pueris nostrae fidei commissis, tanquam nutrices non omnia optime mansa, vt aiunt, in os inseramus: ne exiguo cum progressu in scholis nostris pene consenescant. Porro nec lene pondus, et calcar ad studia nostra bene componenda accedere debet ex eo, quod res nostrae quotidie in promptu, atque in oculis omnium Et aemulatio multorum in Societatem. sunt, eorum etiam qui non optime videntur affecti. Horum vero iustam accusationem effugere non valemus aliter, nisi quod nonnullis beneuolentiae erga nos deest, id rerum bene gerendarum consilio, atque industria compensemus: cum praesertim non pauci sint, qui in hac literaria palaestra cum a nostris vinci non aequissime ferant, non parum res quidem suaspromouere, nostras autem obscurare nitantur. Iam nihil attinet multa verba facere de animorum consensione, quam grauissime nostrae commend ant Constitutiones, in ijs praesertim, quae 7 Idem ad consensionem inter nostros statuendam vtilis. Et ad praeca uendum nouitatum studium. publice geruntur, aut docentur: huic vero assensioni nondum satis potuit esse consultum. Cum enim nullus ordo, forma nulla communis adhuc praescripta esset, licere sibi quisque existimauit, et sentire quae vellet, et quae sentiebat, alijs tradere ea methodo, quam maxime probabat, vt aliquando non minus nostri inter se, quam ab externis dissentirent. Illud etiam vltimo, ac praecipuo loco cauendum videbatur, ne rerum nouarum studium, quod aliquando in nonnullis apparet, in aliquod discrimen nostram existimationem traheret, idque hac aetate, quae cum plus nimio abundet haeresibus, matura potius indiget soliditate, quam parum tuta subtilitate doctorum. Atque hi Doctrinae tanquam scopuli licet sapienter declinari possint a veteranis Professoribus, consulendum tamen fuit etiam tyronibus, quos veteranis iam defessis oportet identidem subrogare: tametsi hoc cautionis genus ne veteranis quidem obfuturum sit, cum possit interdum multis iam annis confirmata autoritas aliquem audaciorem reddere, et ad res nouas promptiorem. His itaque de causis semper visum est optimum factu, si, tam docendi varietas, quam opinandi libertas certis legibus vinciretur. Id quod cum hucusque confici commode non potuisset, tandem admodum R. P. Praepositus Generalis Claudius Aquauiua postquam primis suae administrationis annis in Constitutiones, omnium officiorum Regulas, Congregationum Canones, et Priuilegia Societatis emendatissime edenda diligenter incubuit, anno tandem 1584. adiecit animum ad studiorum 8 Ad istum Ordinem condendum sex Partes e varijs partibus collecti. rationem firmiter, atque vtiliter constabiliendam: eaque de causa ex disiunctissimis Societatis Prouincijs Patres Theologos sex ad id operis deputandos cuocauit. Ex Hispania venit P. Ioannes Azor. Ex Lusitania P. Gaspar Gonzales. Ex Gallia P. Iacobus Tyrius, Ex Austria P. Petrus Busaeus. Ex Germania superiore P. Antonius Guisanus, Romae commorabatur P. Stephanus Tuccius, Omnes administrandarum scholarum vsu praediti, et in omnibus pene facultatibus versati, gnari etiam singuli rerum Prouinciae suae: vt variarum gentium auditis, collatisque moribus, ac studijs, id communi consilio Conueniunt Romae Pontifice in primis probante. statueretur, quod locis, quoad eius fieri posset, congrueret vniuersis. Itaque sexto Idus Decembris, qui Conceptionis Deiparae Virginis dies est, per R. P. Generalem ad S. D. N. Gregorij pedes osculandos deducti sunt, vt auspicato negotium tam operosum inchoarent. Bene precatus Pontifex sedulitatemque, ac celeritatem operi adeo salutari, vt adhiberent, serio est adhortatus. Neque vero Pontifex Maximus solum, sed et Cardinales nonnussi Doctrina, et autoritate praecipui, quos tantae rei certiores facere oportuit, institutam hanc a R. P. Generali quasi communem studiorum Reformationem vehementissime comprobarunt. Domicilium peropportunum, et commodum hybernis quidem sex mensibns in Poenitentiaria Sancti Petri, aestiuis autem caloribus per trimestre spatium in Quirinali Monte ad S. Andream, illis est attributum. Horae ternae diebus singulis in tonsultatione ponebantur; temporis reliquum legendis Doctoribus, et Commentarijs, quos aliqui manu scriptos ex Prouincijs attulerant, traducebatur.

9 Opinionum delectus, et praxis scholarum, duo capita operis. Iam vero vniuersum hoc opus duo in capita distributum fuit. In vno de securiorum opinionum delectu, ac censura agitatum est. In altero traditus fuit ordo, ac praxis scholarum, omniumque exercitationum, quibus ad sapientiam, ac bonas artes iuuentus promouetur, institutio. Ac primum in opinionum theologicarum examine, in quo aliquid excogitare, quod multis probetur, arduum semper visum est omnibus, Patrum illorum vnus, qui praeerat Congregationi, quaestionem aliam ex alia iuxta ordinem Partium, Quaestionum, Methodus agendi circa primum. Articulorum S. Thomae in disceptationem vocabat: ordine suam quisque sententiam prodebat. Si suffragia concordabant, haud magno negotio res transigebatur, sin dissidebant, tum disputatio acris oriebatur: diuidebatur quaestio in proprios status: certa secabantur ab ambiguis, lubrica, et obscura a ratis, et definitis. Controuersiae capite sic explorato, discrepantium inter se argumentorum momenta appendebantur, in chartam sedulo referebantur, copiosa duorum, interdum etiam trium dierum disputatioue examinabantur, donec qui aliter senserant in plurimorum sententiam sponte concederent.

10 Ex quibus fontibus hausta sit ordinatio disciplinae scholarum. In constituenda deinde certa ratione, ac methodo, qua scientiae, et facultates singulae tractarentur, recitabantur Patrum nostrorum in hunc vsum conseruatae deliberationes, siue Romae, siue extra in nobilioribus Societaris Collegijs varia temporum occasione institutae: percensebantur Epistolae, et consulta, legesque vniuersi tatum, et diuersi generis alia, partim superioribus annis, partim nuperrime ad R. P. N. Generalem ex plerisque cum Italis, et Hispanis, tum etiam Galliae, Germaniae, Poloniae Prouincijs transmissa. Relegebantur quartae partis Constitutiones, studioque ad nutum allis parendi sedulo expendebantur: Canones similiter Congregationum, Regulae, et statuta scholarum, consuetudines praeterea, moresque Collegij Romani, quae liber manuscriptus 11 Quanta maturitate in ea processum simul omnia complectebatur. Ex his antiqua plurima retinebantur, recentioraque attexebantur: abrogabantur nonnulla: si qua dubitationem adferebant, singuli Prouinciae suae priuatas, vel communes institutiones, vsum, et exempla scholarum, mores, et euenta in medium proferebant: commoda, et incommoda demonstrabant, quibus tot, tamque varijs auxilijs ad disquisitionem, iudicationemque adhibitis, multarum peruestigata sunt remedia difficultatum, iactaque mutuae inter nos consensionis fundamenta, cum fixum, ac ratum id apud se haberent, nihil esse posse, vel ad scholarum conseruationem, promotionemque vtilius, vel ad gratiam, comparatamque existimationem retinendam accommodatius, quam vniusmodi omnes normam, praescriptionemque in excolendis ingenijs, gubernandisque scholasticis muneriribus tenere, ac sequi.

12 Ordo studio rum diu, et diligenter ante editionem expensus. Confectus tandem est tractatus duplex, vnus de opinionibus seligendis, alter de scholarum administratione. Vterque deinde sub incudem reuocatus, relectusque omnibus audientibus, et emendatus, tandem etiam subscriptione singulorum firmatus, inque Collegij Romani Theologorum manus iussu R. P. N. Generalis traditus est, vt ab ipsis primum, a reliquis deinde per vniuersam Societatem Prouincijs expenderetur. Atque hic Congregationis de studijs habitae tam cursus, quam exitus fuit. Anno vertente denique sub finem mensis Augusti, cum Decembris initio caepisset, conuentus est solutus. P. Stephanus, P. Azor, P. Gonzales in Vrbe relicti, vt sicubi desideraretur eorum, quae constituta sunt, interpretationem, vel rationem redderent. Caeteri domum quisque ad consueta munia rediere. Iam vero quamuis optatissimum esset R. P. Generali hanc totam rem cognoscere quam primum, et per Prouincias spargere recognoscendam, tamen impeditus primum Patrum Procuratorum, et Congregatione, et negotijs expediendis. Deinde aduentu Iaponiorum Principum, moraque diuturna in Vrbe proprer obitum Gregorij Pontificis Maximi: tum quotidianis curis, literisque Prouinciarum, non potait ante exitum pene anni 1585. animum adhibere cum quatuor Assistentibus ad ea perlegenda, quae a sex Patribus deputaris, et a Romani Collegij Doctoribus acta fuerant. Nunc tandem rebus omnibus perspectis, et ijs quae Collegij Romani Patres obseruarant, per sex Patres Deputatos recognitis, id quod perpensis vtriusque partis annotationibus compilatum est, in omnem Societatem dimittendum putauit, vt quod in communen comparatur vsum, communi quoque iudicio comprobetur.

Hactenus Acta literarij eius consilij. Sed vt clarius appareat, quanto res studio, et ordine gesta sit, interest etiam cognosci, quae posita sint totifabricae sundamenta. Igitur Patres de opinionum theologicarum delectu disputaturi, ita praefantur.

Admodum R. P. Generalis sex Patribus quos ad omnem studiorum rationem 13 Soliditas, et consensio in Doctrina Societatis per ordinem studiorum stabilita. bene instituendam delegerat, nihil grauius commendauit, nihil se magis optare testatus est, quam vt eorum opera opinandi licentia, quae quotidianis, et periculis, et altercationibus nostros perturbat, cohiberetur: omnisque Doctrina Societatis duas in primis res consequeretur in nostris Constitutionibus frequenter inculcatas, soliditatem, quae omni temeritate vacaret, et consensionem, quam tot Professorum contentiones labefactant non parum. His illi mandatis cum studerent obtemperare pro viribus, formulam quae sequitur, conscripsere, qua generatim quaedam, quaedam particulatim recte componi posse visa sunt. Est autem huiusmodi.

1 In docendo corroberandae inprimis fidei, alendaeque pietatis cura habeatur. Nemo igitur quicquam doceat, quod cum Ecclesiae sensu, receptisque traditionibus non bene conueniat: quodque aliquo modo robur fidei, et solidae pietatis firmitatem minuat.

2 Expedit etiam vbi nullum pietatis, et fidei periculum imminet, suspicionem vitare studij res moliendi nouas, aut nouae condendae Doctrinae. Quare opinionem vllam nemo defendat, quae contra recepta Philosophorum, aut Theologorum axiomata, vel contra communem scholarum Theologicarum sensum, a plerisque viris doctis esse iudicetur.

3 Quae opiniones, cuiuscumque autoris sint, in aliqua Prouincia, aut Ciuitate multos, aut nostrorum, aut exterorum Catholicos, et non indoctos offendere scientur, eas ibi nemo doceat, aut defendat, quamuis alibi sine offensione doceantur. Huiusmodi vero opiniones a quolibet Prouinciali colligendae forent, audito consilio Doctorum suae Prouinciae, vt qui ea docent, nec eas ignorent, nec vllas esse praeterea huius generis existiment.

14 Sodalitium Annunciatae Collegti Ro mani primarium declara tum cui alia aggregarentur. Eodem hoc anno Sodalitium, quod erat in Romano Collegio sub Deiparae Virginis clientela, Gregorius diplomate ad eam rem confecto, primarium iussit esse, amplis condonationibus peccatorum ornatum; factaque potestate eadem beneficia cum Sodalitijs, quae ad illud aggregarentur, communicandi. Nomen ab Annuntiatione Virginis mansit. Anno 1564. coeperat id Romae sodalitium, inde per Societatis Collegia pleraque fusa alia eiusdem Quare id factum. generis: et quaedam etiam autoritate Pontificis confirmata, et decorata Indulgentijs erant: verum per se se stabant singula, nec paribus beneficijs fruebantur: ac proinde, vt quodque recens excitabatur, ita ad indulgentias impetrandas noua priuatim opus erat voluntate Pontificis, quod non carebat negotio. Vt igitur pronior communicatio esset, atque ex eodem cuncta quasi tonte deriuarentur; adhaec pari iure, ac forma constarent, antiquatis quaecumque ad id loci statuta erant, cuncta inposterum ab Sodalitio Romano Gregorius suspendit: simulque vt certius, ac maiori cum ipsorum, cum Societatis trauquillitate regerentur, summam in omnia Generali Praeposito potestatem permisit. Diuinum sane fuisse inuentum hosce coetus ad discentium, siue morum, siue literarum profectum, passim experimenta monstrabar Vbique 15 Vtilitas Sodalitiorum B. V. Sodales Virginis vtrâque eminebant laude. Quippe nihil ita alit scientiam, vt vera pietas: ac vicissim nihil opportunam fraudibus Daemonis, et voluptatum illecebris adolescentiam ita continet, vt accurata literarum tractatio, quae bonis iucunditatibus amorem prauarum extinguens, occupatione praeterea rapaci, et assidua neque corruptori otio, neque Diabolo, aut satellitibus eius aditum nisi angustum relinquit. Adhaec puros, simplicesque clientum suorum complexa animos Mater Sanctitatis conserit Coeli seminibus, imbribus rigat diuinis, sancto igni ad maturam virtutis frugem perducit: et esse ei curae hosce alnmnos extraordinariae indulgentiae documentis passim ostendit. Ergo tam salubre opus, quo firmius staret, latiusque propagaretur, Pontificia fulciendum autoritate, ornandum clementia fuit. Quod Gregorius eo pronius fecit, quod ad Collegij sui Romani haud modicum decus, fructumque spectabat. Vnicus primo Romae horum Sodalium fuerat coetus. Verum deinde cum ij ex quibus ortus primum adolescentibus erat, in iuuenes euasissent, alijque inferiores aetate succederent, geminatus est ex aetatum gradibus, tum vt locus pateret pluribus, tum maxime, vt suos separatim conuentus, qui propiores inter se aeuo essent, haberent. Accessere deinde alij duo: quibus omnibus, quia sunt veluti membra vnius sodalitij, honos, et 16 Gregorius Pontifex Collegium Romanum a se aedificatum visit. nornen Congregationis Primariae commune est. Ipsius Collegij iam magnifico opere duo ad Gymnasium properata membra stabant, cum ea cohonestare die Sanctis Apostolis Simoni, et Iudae sacro praesentia sua Pontifex voluit. Exceptus est multiplici apparatu sapientiae, ipsis vbique parietibus Poetarum, Pictorumque ingeniosa facundia, autorem consalutantibus, et praedicantibus suum. Qui vbi in Aulam conscendit ornatam vndique descriptis aedificijs Collegiorum ab ipso per totum Orbem terrarum ad religionis amplificationem, et defensionem conditis, atque ea paulisper egregie picta contemplatus, parata in excelso loco sella consedit. Stephanus Tuccius, quem modo inter Patres studijs ordinandis praepositos numeraui, vir apprime doctus, et eloquens, idem qui duobus quoque ante annis Oratoris voce Beatissimum Patrem Collegium vetus visentem exceperat, modesta laudatione ci de genu gratias egit. Et Pontifex vbi finem Orator dicendi fecit, Soli Deo, inquit, honor, et gloria. Sub haec scholas omnes singillatim inspexit; 17 Initia docen di splendida in Collegio Romano. visus omnia vehementer probare. Nonis inde Nouembribus literarijs exercitationibus initium factum illustre, et accuratum, vt laxitati, splendorique Gymnasij Doctorum par esset industria. Sex dierum varia prolusione datae in conspectum ingenij vires, quam postremo clausit Orator Horatius Tursellinus ad amorem sapientiae iuuenes cohortatus. Biduum quoque solennibus praefationibus datum, quae non vt moris est, in suo quaeque auditorio, sed in Theologiae schola perampla atque magnifica, ternae ante, totidem post meridiem, ne qua cui officeret, auditae. Valuitque ea Gymnasij Maiestas, et Doctorum celebritas ad classes tum vrbanis, tum peregrinis auditoribus frequentandas, vt ex eo tempore haud multo pauciores binis millibus coeperint numerari. Cumularunt horum initiorum laetitiam lecti e singulis 18 Congregatio Procuratorum prima sub Claudio. Europae Prouincijs Patres, qui ad Procuratorum Congregationem, quae prima post Claudium Generalem sub illud tempus habita est, conuenerant. Romanae Prouinciae, reuersus ab recognita magna cum laude Sardinia, Fabius de Fabijs praepositus est. Ioanni Nicolao de Notarijs Perusini Collegij, pro veteri suo erga eam Ciuitatem studio, tanquam ad requietem cura permissa. Ameria quos ante aliquot annos iterum in Collegij spem socios Ciuitas impetrarat, cum nihil expediretur, omnes ex superioris generalis Conuentus decreto abducti. Par egregium Sacerdotum quinque dierum interuallo Nouembri mense dedit Coelo Professa Domus Romana, Federicum Manricium, et Franciscum Turrianum, ambos Hispanos, ambos aeuo graues, ac bene factis. Manricius ex nobili genere dum profanam militiam petit, ad Corsicum bellum profectus, ex morbo animum ad religiosam vitam adiecit: auditoque mox Genuae Lainio anno 1554. et familiariter cum eo versatus, bellatricem 19 Federici Manricij vita innocens, et mors felix. indolem ad diuina signa in Societatem transtulit; sub quibus ad supremum vsque spiritum infractus labore, tanquam bonus miles Christi IESV, certauit, Romana continenter in Domo praeter sacrarij, templique praefecturam, in statione confessionali assiduitate mirabili perseuerans: cui patientiae, cum innocentiae, comitatisque dulcissimae amabilitates adiungeret, aegris mentibus semper paratum, semper gratum perfugium erat. Ob singulare erga S. Franciscum, ac Bonauenturam studium, initio se Franciscum Bonauenturam nominari volebat: sed quia in Societate nomina mutare moris non est, inssit S. Ignatius prioribus suis nominibus esse contentum. Porro Turrianus is est, cuius monumenta rei 20 Francisci Turiani par eruditioni religio. Catholicae apprime vtilia multa extant: qui quod literarum, atque celebritatis longo studio, ac labore collegerat, itemque supremam suam aetatem in sinum religiosae disciplinae deposuit anno 1567. Ex quo tempore nunquam positis aduersus Haereticos telis, in sui victoria, beataque pace persequenda, et perfectae conatu virtutis, tyronis ardore, constantia veterani, gustu intelligentis vixit, exemplum domesticis, exterisque blandissimum.

Non est praetereundum quod a multis obseruatum est, peculiari Deiparae gratia videri assignatum eius morti diem vndecimum Kalendas Decembris, nempe Praesentationi eiusdem Sanctissimae semper-Virginis annuâ celebritate Sacrum, quod festum Censores qui iussu olim Pij V. Pont. Max. Romanum Beruiarium, et Missale recognouerant, tamquam antiquitatis suffragatione destitutum expungere cogitarant. Sed re comperta Turrianus qui Romae tunc erat, oblato Pontifici Libello professus est: luculenta sese testimonia Priscorum Patrum, quae festi eius veram, et bene fundatam religionem demonstrarent, exhibere paratum si audiretur, quo statim impetrato, facile euicit, vt in Ecclesiasticis fastis illa solemnitas iure quam optimo rerinenda censeretur.

Neapolitani Professi cum parum idoneam vtilitati publicae sedem haberent dum aptior quaeritur, quae fuerant Salernitani Principis aedes repente vaenales propositae sunt. Situs erat, quam qui optari maxime postet idoneus; nec aliud praeter ipsarum magnificentiam aedium fere quicquam obstabat. Regia moles videbatur praecelsa, ac spatiosa, parietibus vndique opere sumptuoso lapide quadrato extructis, adamantis instar cuspidatim exciso. Sed plerisque ciuium 21 Salernitani Principis aedes Neapoli in templum Domus Professae mutatae. pro ingenita Neapolitanae genti Religione, animique liberalitate gaudentibus, quod estet in vrbe sua pulcherrimum, id Numini colendo addici, res est Philippo Rege autore, non aegre transacta. Petrus Giron Ossunae Dux ea tempestate Prorex suscepit primus negotium, curaque, et studio summo gessit, priuatim quoque, et publice nobilitatem ad promouendum opus, sedulo cohortatus. Erant multi, qui vbi inita nouae Domus pollessio est, templum in proximo extruendum suaderent, quod et modico sumptu Religiosis aptari vsibus Salernitana domus, et templi de integro extruendi pro voluntate forma describi posset. Caeterum, quanquam ipsa quoque Religiosorum domicilia, vti ipsimet homines Religioni deseruiant tamen et illa aedificij maiestas congruentior Templo visa est, et priuatae commoditati praeuerti publicam decuit: vt tanto celerius ad solemnia pietatis officia loco, ac gente digna spatia aperirentur. Igitur quiequid intra latera inaedificatum erat euerso, ex Iosephi Valeriani ad id Roma missi descriptione peramplum, et elegans conformatum est Templum, et conceptae Deiparae dedicatum, vt grati animi aduersum Proregem cuius familiae praecipua veneratione ea solennitas colitur, hoc ad Posteros monumentum extaret Neapolitano Collegio, cuius anno superiore a Roberta Carafa fundandum vectigal susceptum narrauimus, tertius nunc primus Philosophicae disciplinae Magister est addicus. Accessit, et singulare decus tanquam caelitus missum. Guilielmi Elphinstonij, 22 Guillelmi Elphinstonij ottus. qui in eo decessit, venerandae reliquiae. Is postridie idus Aprilis anno 1563. natus in Scotiâ est, ex vtroque parente nobili. Namque Mater ipsam Scotiae Reginam altero cognationis gradu contingebat. Paternam vero gentem prae caeteris illustrarat Guillelmus Elphinstonius Aderbonensis Episcopus, idemque magnus Regni Cancellarius, sapientia, et sanctitate, studioque incorruptae religionis inter paucos insignis: qui opibus quoque suis Academiam Ederbonensem, et Collegia aliquot scholasticorum instituit. Hac Natalium claritudine, verum, vt erant tempora, Parentibus nouorum dogmatum contagio infectis, ortus Guilielmus, in ijsdem educatus erroribus, Matre mature extincta, eo diligentius primarum literarum cultura expolitus est, quo maioribus, et Rex ipse adolescens affinem puerum stimulabat promissis, et propter indolem ingenij singularem firmius destinabatur Caluinianae insaniae munimentum. Sed alia erant bonae voluntatis Dei Consilia, quae modo mirabili per ipsas Haereticorum iniurias ad suum exitum peruencre. Non persequar longas ambages adolescentiae miris casibus exercitae quas Hieronymus Platus, Iuuenis istius sibi notissimi vsque ad admirationem aestimator, diserto Commentario descipsit. Sufficiet dicere, quod argumenti mei est, admissum eum in Societatem Neapoli cum ibi aegrotaret, et coram Ludouico Massellio prouinciali vota simplicia Societatis emisisse, adeo redundantem coelestibus delicijs, 23 Admittitur in Societatem aegrotans Neapoli. vt confirmaret nullum in toto orbe terrarum sua sententia repetiri hominem se beatiorem, nec deinceps voluit a domesticis nisi frater appellari: et accito Rectore Antonio Lisio res ei suas omnes, et reliquiariam thecam, et Rosarium in manus dedit, rogitans, vt etiam subucula sibi Societatis daretur, vt exuta, quam tum gestabat, seculi hominem plane totum exueret. Iam aestus febrium suaues, morbique supremi cruciatus deliciae videbantur, dolenti quod sibi, vt loquebatur, nihil aduersi contigisset Dei causa perferre. Tanti enim donum hoc multa pro Christo patiendi faciebat, vt interrogatus an pro duobus, quos praecipue sibi caros profitebatur, oraturus esset, vt in Coelum quam primum transferrentur; non id, sed potius, vt in hac vita tribulationes multas Dei causa paterentur, oraturum se se respondetit. Ex eo Crucis amore cum ingentem aquae vim iuberetur a Medico in summis febris ardoribus haurire, modeste rogauit, vt id postridie fieret: quod quamquam ipse non explicauit, tamen fecisse intellectum est, vt eo die, sexta enim erat feria, 24 Mira patientia morbum tolerat. ad regustandos Christi dolores, doloribus suis, ne illa quidem leuatiuncula admista purioribus frueretur. Alio die vehementi cordis dolore correptus in latus dolens incubuit, exoptatum calicem quasi complexans, et eius acerbitatem, vti sperabat, eo positu adaucturus. Sed vt ignauos saepe in dolores ipsa fuga praecipitat, ita magnanimus Christi Athleta leui somno furtim illapso, vbi cruciatum quaerebat, ibi reperit sedationem. Et quoniam nunquam vincitur liberalitate Deus, adeo sitienti dolorum seruulo visus est solatia quaedam per se quidem vilia, sed immensae eius caritatis documenta, praeter ordinem diuinitus prouidisse. Nocte quadam Guilielmus cum defecisse malogranatum, quo medici iussu arentes subinde fauces humectabat, significasset, Excubitor, quamquam nullum praeterea tota domo restare probe norat, tamen vt functus officio videretur cubiculo velut alterum quaesiturus egreditur: 25 Materna Dei erga eum indulgentia. atque ecce tibi in fenestra malogranatum grande, ac pulchrum conspicatur; quod postea vnde allatum, a quo eo loco positum, nulla potuit, quamuis diligenti Praesidum inquisitione deprehendi. Itaque constans intet omnes fuit opinio, vt olim erga Sanctum Thomam aegrotantem in Haleculis, et Honoratum de quo S. Gregorius narrat, in alio pisce; ita erga hunc acceptum sibi adolescentem plusquam maternam, nec vlla aetate exhaustam Domini indulgentiam miraculo declaratam. Iam eminebat magnus ille animus e corpore, quoque exitus propius appetebat, hoc gestiebat magrs. Neque cum eo de morte dissimulanter agebatur, sed tanquam cum aliquo, qui magni Regis in aulam discessum adornans multorum studijs ambiatur, certatimque curandis apud Regem mandatis oneretur: quae Guilielmus mandadata 26 Vitae dolores purgatorio praeoptat volens excipiebat. Caeterum optabat quicquid ab noxis luendum poenarum haberet, in hac vita potius, quam in purgatorio igni dependere. Narrauit enim ipsemet Petro Antonio Spinello, cui de peccatis confitebatur, Angelum sibi custodem suum apparuisse, et id ipsum interrogasse, vtro mallet loco puniri? in hac, an in altera vita? seque respondisse, malle triginta diebus in hac vita, quam horae dimidium in Purgatorio cruciari. Vbi cum subijceret Spinellus, vt Purgatorij tormenta longissime superent mortalis vitae dolores, tamen bene suscipi, quo citius ad beatum Dei conspectum perueniatur: Guilielmus adiecit se poenas huius vitae praeoptare, non declinandi causa doloris, sed quod ijs praeter expiationem noxarum, etiam apud Deum merita cumulentur. Biduo ante obitum tria ex Prouinciali Massellio suppliciter postulauit, Primum vt Salmeron sibi moribundo bene precaretur, et sacrificium pro se faceret, Beatoque Ignatio commendaret. Deinde vt postquam obijsset, nomine suo Massellius de singulari erga se caritate Collegio grates ageret, deque repensis a se exemplis minus rectis veniam precaretur. Postremum, vt cum supremum instaret momentum, vellet suum in conclaue domesticos omnes acciri: summo enim solatio eam sibi coronam illo articulo fore. Quae cum Prouincialis omnia promisisset, biduo exacto institit rursus Guilielmus, vt Sacrosancto Viatico muniretur, quod item mirabili opportunitate concessum est. Nam quanquam vulgo credebatur aliquot dies superaturus, paulo post emigrauit. Allato diuinissimo Sacramento, et posteaquam coram eo Vota religiosa renouasset, cum incredibili pietatis gustu suscepto, etiam supremam, vnctionem poposcit; quae item clarioribus iam apparentibus instantis finis argumentis, adhibita est: et domestici conuocati. Quos vt confertim intrantes vidit, in haec ipsa verba erupit, O quam gloriosa est mors tot agminibus Angelorum constipata. O quanta consolatione perfundor, vbi recordor animam meam Angeli mei Custodis manibus deportandam in Coelum? Tum vero nunquam cessare: totus in sacra Colloquia, et oscula imaginum B. Virginis, et Christi Domini in Cruce fixi colliquescere, vt appareret, quod in rebus naturae nutu euntibus vsuuenit, quarum est prope quietis locum concitatissimus motus; ita animam illam, vt proxime ad beatam Sedem accesserat, ita velocissime rapi. Candelam porrigi sibi sacram poscit ardentem, et circumstantes orat, vt suas incendant: tum noua cum B. Virgine, Christo Domino, Beatoque Ignatio colloquia. Ac subito cum magno, et insueto ad astantes gaudio, Non videtis, inquit, non videtis Angelos? Tum quaedam cum Angelo suo Custode submurmurans, denuntiasse eum sibi interrogatus, 27 In summis consolationi bus moritnr retulit, fore, vt per Purgatorij poenas transiret, sed breui ex ijs ereptus ad Paradisi gloriam ab Angelo eodem deferretur: Vbi B. Ignatius occursurus esset, vt eum coram S. Trinitate sisteret. Quibus dictis tanta laetitia, et ardore spiritus repletus est, vt iam se ipse non caperet; sed cor, et caro eius exultarent in Deum viuum: totoque corpore quamuis infirmissimo super lectulum exiliret atque oculos retro post ceruical reflexos circumagens, et dulcedine quadam mirifica gestiens, indicaret aliquid se illic aspicere, quo valde delectaretur. Quod quid esset deficiente iam voce satis explicare non potuit. Solum Angeli, Maria, et id genus nomina ex intermortuis voculis percepta sunt. Inter quae repente conticuit, recumbensque ita suauiter, vt consopitus videretur, supremum spiritum lenissime exhalauit XVI. Kalendas Maij. Hoc tempore Sacerdoti e Societate viro graui, 28 Breue purgatorium patitur. qui quo attentius oraret, praesens cum caeteris moribundo non aderat, repente quaedam oborta est lux, et quasi vox audita, Iam mortuus est. Itaque statim precibus ad animam eius ex Purgatorij poenis liberandam translatis, eo studio rogare Dominum coepit eoque commiserationis sensu, ac si ante oculos ignes illos haberet. Vbi autem quarta circiter horae pars abijt, illico tristitia omnis euanuit, et mirabilis hilaritas animum subijt, luxque certissima, quae plane, ac sine vlla haesitatione persuaderet, iam Guilielmum ex ijs poenis euasisse, et receptum in Coelum. Postridie ad gratiarum actionem Socij omnes Collegij Eucharistiam sumpsere: quod tale genus mortis, ac virtutis spectare sibi licuisset. Eo die celebratae exequiae concursu etiam complurium nobilium ad quos de adolescentis virtute rumor emanauerat. 29 Consentiae, et Beneuenti Collegia petita. Actum a Consentinis, Praeside Calabriae Hieronymo Vazano inprimis instante, de aduocando Collegio, sed res non nisi quinto post anno maturuit. Permouerat Ciuitatem ardore suo Carolus Mastrillus. Qui Beneuentum item profectus, duos inter se Dynastas vt pacificaret, paucis concionibus ita desiderio Societatis omnes incendit, vt statim consilio publico vnum nobilem, Pompeium Morram, cum mandatis, ac literis, quibus et suas quam studiosissime scriptas Maximilianus Palumbara Archiepiscopus addidit, Romam ad Claudium legarint, templo, areaque ad Collegij aedificationem attributis, et 30 Statio in spem Collegij Beneuenti pesita, fructu magno. vectigalia certa polliciti. Per hanc postulationem missi quatuor, ardentes Ciuium animos multo magis inflammauere. His praeerat Emerius de Bonis, qui et conciones in frequentisumo conuentu habebat, et maximo audiebatur assensu, fructuque, praesertim quod apte explicationem Conscientiae quaestionum interserebat. Coepit et hebdomadarius Sacramentorum vsus induci, aliaque gesta de more. Sed Beneuentani Collegij absolutio dum multos in annos, quoad Ciuitas super attributo templo coortas expediat lites, differtur, in Prouincia Veneta Mantuanum iam pridem, vt in loco retuli, ab Cardinali Hercule Gonzaga designatum, incredibili Eleonorae Austriacae studio, ac pietate maturuit. Filia erat Eleonora Ferdinandi Imperatoris, Maximiliani Soror, Guilielmo Duci Mantuae nupta, ob singularem in tanta nobilitate modestiam, religionem, liberalitatem, et omnes Christianarum feminarum 31 Elconera Austriaca Dux Mantuae impense Societatem amat. laudes, vel sanctissimarum digna Reginarum choro. Hauserat vna cum sororibus, religionis indole plane germanis, a prima aetate erga nostrum Ordinem studium, et perpetuis auxerat incrementis Collegijque Mantuae instituendi cupidine, praesertim vt recentes puerorum animas Sanctus Dei timor vna cum rudimentis literarum imbueret, non faciebat modo per se ipsa assidue preces ad Deum, sed late etiam per homines pios, sacrosque coetus faciendas curabat. Obstabat tamen Vxoris optimae votis Guilielmi Ducis animus ab Societate ex maleuolorum sermonibus oppido alienus. Nec eam ob rem desperabat Eleonora, sed intentius cunctas obibat animo vias, per quas aperire sibi ad optata aditum posset. Statuit igitur, quoniam nullae tum erant Mantuae publicae scholae nonnullas excitare de peculio suo. Cuius rei cum potestatem sibi fieri ab Duce petisset, neque is videretur libenter concedere illa multiplicandis ad Deum precibus tanto enixius institit. Non despexit piam perseuerantiam clementissimus Dominus, qui et ad perseuerandum inuitat, quod suorum precibus delectatur: et postulata differt, quo cumulatiora donet. Ergo inter ipsas preces, quas longius solito, et ardentius protrahebat, Elconoram repente Dux euocat, et vltro interrogat, num, quas moliebatur, scholas condiderit? Quae cum aduersus nutum eius nihil se mouere ausam, respondisser, explicata fronte, singulari benignitate, Age, inquit, ne coeptum omitte: placet non modo eas, vt arbitratu instituas tuo, 32 Guillelmus Dux Mantuae Societati reconcilia tur. sed vt etiam Societatis Patribus tradas regendas. Inter haec Prosper Malauolta liberatus regendae Mediolanensis Domus cura, ad Mantuanum suggestum accitur: vbi praeter collatas in populum vtilitates, pia, prudentique consuetudine Ducem ita sibi deuinxit, vt abstersis ex eius animo calumnijs, et Societati eum, et pietati intime conciliarit. Tum vero Eleonora gaudia sua vix capere: mundi sui muliebris, quem luculentum habebat, ad conficiendum annuum censum parte addicta, vrgere Claudium literis suis, et Cardinalis Veronensis Augustini Valerij, cuius interponendam autoritatem censuit, 33 Eleonora Collegium Mantuanum Societati fundat. ipsum quoque incitare Ducem: demum omnibus curis in eam curam, incumbere. Neque interim manibus suis parcere; sed inter alia, supellectili clomesticae comparandae, perficiendaeque cum feminis suis insistere: quod caritate, benignitareque adeo prouida fecit, vt non modo, quod Religiosorum corporibus, sed quicquid coenaculo, culinaeque et eorum ministris vsui foret, Socij vbi missi sunt, parata affatim regijs illius manibus inuenerint. AEdes Sancti Saluatoris Collegio attributa initio est. Verum cum ad scholas concinnandas proxima Hebraeorum Synagoga inter alia tecta redigenda esset in potestatem, reclamantibus Iudaeis, ne Synagogâ, quam e primis Italiae aiebant esse, spoliarentur, eo valuit nationis perfidae pugnacitas, vt ipsorum impensa Christianae pietati sedes opportunior quaereretur, Nam Guilielmus terna aureorum millia, quibus pro obtinenda Synagoga eos damnauit, ad aedes coemendas contulit, in quibus hodieque Collegium magno cum Ciuitatis bono habetur. In ijs ineunte Nouembri, Prospero Malauolta primo Rectore, tradi duabus in scholis, quibus mox addita tertia est, latinae coeptae literae solenni cum exordiorum celebritate, ac pompa. E Prouincia Veneta Paulus Mancinus, cum altero de Societate, Venetarum copiarum Duci 34 Missiones per Cretam, Charaos, et Istriam salutares. Latino Vrsino in Cretam tendenti comes additus, tum apud milites, tum apud Insulanos rem Christianam commode gessit. Apostolico per varias Charnorum Dioeceles Visitatori Parentinati Episeopo Rodulphus Florius egregiam nanuauit operam. Tertius item Sacerdos in Istriam ad vrbem Polam Episcopi accersitu missus, multa ad pietatem fouendam pia instituta, vel intermissa reuocauit, vel ipse primus inuexit. Continuati consueto cum fructu, et Ragusae labores, et Cathari. Nam hoc quoque anno Catharum Philippus de Philippis, dum Ludouicus Mansonius Ragusae elaborat, excoluit. Raphael 35 Ragusae, Cathari, perque oram Illyrici. res Catholica curata. Bonellus Archiepiscopus, non solum ipsa in Vrbe Ragusae, vbi Ambrosius Castanea Clero conscientiae quaestiones iussu eius explicuit, sed et foris in Dioecesi lustranda secum Patres deducens, vtilium laborum materiam praebuit. Caeterum per totam fere Illyridis oram maritimam, et Epirum, Macedoniaeque, et Mysiarum partem, et inde pene vsque Constantinopolim, Visitatorum Apostolicorum autoritate, Pontificis iussu, ac sumptu latinarum Ecclesiarum reliquias recognouere Thomas Radius de Societate, et Alexander Comuleus tum Iaderensis Canonicus, et Cardinalis Sanctae Seuerinae domesticus, multis post annis et ipse noster. Principio anni Roma profecti ampla potestate in animarum vtilitatem instructi: dein impetrata ab Imperatore 36 Aliquot Dioeceses Turcis subiectae vtiliter visitatae. quoque Turcarum publica fide, exorsi ab Vrbe Lisso (Alexium hodie est) ac Dioecesi, Dyrrachiensem Archiepiscopatum, et Antibariensem cum adiunctis Episcopatibus, partim coniuncti, partim, ne quam suspicaci Turcarum genti causam calumniarum offerrent, seiuncti obiere. Multi restabant Christiani circa Antibarium eaque loca, quae recens in Turcarum dominatum venerant, rari in olim subiectis. Adeo cum libertate religio sancta sensim amittitur. Neque deplorantur, neque ab ijs, quorum est muneris satis. aestimantur haec damna. Vtinam sicut ad propagandam in Indijs, terrarum que vltimis oris religionem sanctissimo multi studio rapiuntur, ad restituenda quoque in his atque finitimis gentibus, vbi tamdiu floruit, multi item Apostolici viri per gloriofa pericula tendant. Thomas, et Alexander vbi tractum omnem cis montes quos Ducaginos vocant, lustrarunt, singularumque cognouere Ecclesiarum necessitates, conuocatis, quos commodum fuit, Episcopis tribus Sappatensi, Alexiensi, Sconrensi, et Archiepiscopi Antibariensis Vicario, et sex Coenobiorum, quae supererant e Franciscanis Obseuantibus, Custode, quicquid ad remedium, siue ad profectum visum est opportunum consultarunt, atque sanxerunt. Hinc dum Montes transgrediuntur, hand paucos inuenere sparsos per iuga in ritu latino perseuerantes, sed rudes plane, intractabilesque, Oratorijs, et Sacerdotibus destitutos; nec valde ob parochorum, et locorum asperitatem potuit ijs in longum consuli. In descensu Montium in eo latere, quod septentrionem spectat, Ecclesiae complures inuentae curionibus suis instructae, quibus inspectis, ordinatisque Petropolim (vulgo Prezren) perrexere, vrbem pulcherrimo loco sitam, vbi et templum stabat Catholicorum, et supta eius culmen ad auras spectabatur veneranda Crux, quod merito attulit cum admiratione laetitiam. Non enim religiosa haec signa solent Turcae ferre, vt in sua ditione habeantur: quare et eam Crucem Christiani referebant saepe eos deijcere frustra conatos. Superiore Mysiâ peragratâ, vbi multa Christianorum millia, plerique, ob nobiles in ea regione auri argentique fodinas, aurifices, praesertim Nouomonte, habitabant, Inferiorem Mysiam, seu Bulgariam petunt, diuque Sophiae versati, et in vrbe, agroque rebus studiose compositis, Constantinopolim, et inde Romam insequenti anno se recepere. Ante omnia solicitudinem Pontificis de animabus eorum explicantes, Iobelaeum promulgabant: quod populi hoc suscipiebant auidius, quo talia dona ad eos rarius perferuntur. Matrimonia item praeter Ecclesiae leges contracta redintegrabant, et conscientiarum nodos difficillimos expediebant, conciliabant paces, et alia quae in hoc genere consueta sunt. Adhaec vbique dedere operam, vt quae extabant Ecclesiarum bona conseruarentur, sua Episcopi munera diligenter administrarent. Tridentinum Concilium, et nouum Kalendarium ad vsum reuocaretur: Sacerdotes praeficerentur suis Ecclesijs: et ignari Sacerdotalis officij erudirentur: quam in rem Missalia, Breuiaria, Summas quaestionum conscientiae, aliosque id genus libros ipsi donabant. Denique magnum populis, magnum Pastoribus, et solatium, et adiumentum allatum 37 Iulius Mancinellus Constantinopoli Catholicos excolit, praesertim captiuos. est. Constantinopoli in Perano suburbio coepta superiore anno cum Catholicis liberis captiuisque Iulius Mancinellus strenue promouit. Nam Temparizam mala valetudo plurimum occupauit. Praecipuum extabat pretium operae cum captiuis, quorum multae sunt Constantinopoli custodiae trecentorum, quadringentorum eoque longe amplius capitum. Ad has Mancinellus vesperi adibat (interdiu enim Herorum occupantur in opere) et statim sub ingressum cohortationem pro tempore habens, cum ostenderet quam necessaria esset Sacramentorum susceptio: quamque salutaris, quam vero periculosum in lethali noxa vel breui momento haerere, et alia paenitentiae excitandae accommoda sensim eo delabebatur, vt diceret: scire se multos eorum partim ob simplicitatem, partim ob Sacerdotum penuriam, partim ob calamitates, quae quodammodo miserorum mentes obstupefaciunt, longo tempore diuinis caruisse subsidijs. Ideo se adesse omnes pro virili consolaturum, sed maxime eos, qui grauius laborarent: miserari se eorum vicem, et conari cum diuina gratia velle, vt leuius huius vitae ferrent aerumnas, et optima spe aeternam felicitatem praeciperent. Proinde alacriter tanquam ad Patrem filij summa cum fiducia accederent, mergerent se in Christi Iesu viscera, sacro eius sauguine animarum suarum sanarent vulnera, et ij accederent primi, qui diutissime confessi non essent. Hoc genere orationis multos, qui plus decem non paucos qui plus viginti, atque adeo triginta annis nunquam animae sordes abluerant, ad sacrum Poenitentiae 38 Graecos aliquot a schismate abducit. lauacrum pellexit. Tota dein nocte in audiendis confitentibus posita, sub auroram in arula, quae fere in singulis custodijs stat, sacrum faciebat: et diuinissimo quoque Sacramento paratos impertiebat. Nec solum orthodoxos operâ confirmabat, expiabatque captiuos, sed etiam ab Graeco nonnulli schismate abducebantur. Sane ingentis erat, et caritatis, et laboris officium, cum peruigil nox in tenebricosis Ergastulis traduceretur inter foedissimas sordes, et odorem intol erandum: verum, et periculi erat nihilo minoris. Nam cum mancipia semper imminerent fugae, et subinde nonnulla fugerent, arripiebant Turcae ansam in religiosos qui ad illos adissent, tanquam conscios saeuiendi. quamobrem saluberrimum id studium temperandum Mancimello fuit: nec tamen potuit deuitare calumniam. Quidam Christi desertor iam inter Turcas Vexillifer, desiderio paterni soli potius quam studio pietatis, fugam corripuit: qui deprehensus, 39 Calumnia Apostatae in Mancinellum. et Trierarcho, traditus nexusque gratiam aucupaturus, ac libertatem, magni momenti arcana proditurum se profitetur, idque quid esset iussus effari: Societatis homines Constantinopolim venisse nequam menritur vt speculatorum operam Papae nauent. Non latuit Ioannem Franciscum Moresinum Consulem Venetum iniqua delatio, qui pro sua pietate, ac periculi magnitudine, Mancinellum rei totius plane ignarum admonet, vt aliquot dies cum Socijs, abstineat publico: si vero quid noui accidat ad se statim perfugiant. Ad propria religiosorum Veneti consalis ope discussa. tela in omnem parati euentum famuli Dei confugiunt, preces, sacrificia ieiunia, flagella, et alias vexationes corporis, in quibus dum perseuerant, ad summum Baxam Constantinopolitanae vrbis Praefectum desertoris defertur indicium, et lata de vinciendis nostris sententia. Sed Deus qui miro cuncta artificio temperat, Baxae animum praemuniuerat. Namque Moresinus in primo statim nostrorum aduentu diligenterea, quae Societas tractaret munera, hominem edocuerat, ex qua iam tum concepta opinione delatoribus in praesentia respondit, notum sibi esse genus hominum: scire viros esse bonos, quique absque vlla mercede iuuandis Christianis laborent. Ita pessimi nebulonis mendacium nihil Innocentibus obfuit, ac ne ipsi quidem ad recuperandam libertatem quic 40 Miracula per aquam benedictam. quam valuit. Quaedam etiam per Mancinellum Deus praeter ordinem gessit aquâ ritu Ecclesiae consecrata. Cum per aestatem grauis Constantinopolim lues popularetur, ea aqua epota foeminae inde laboranti valetudinem reddidit; foeminae alteri parturienti, iamque ad extrema deductae, adeo vt Medicus (Hebraeus erat) ad conseruandam vitam parentis concisum ferramentis foetum extrahendum frustillatim pronuntiaret, eadem item epota foelicem masculae prolis partum expediuit. Et sacras reliquias. Eadem aspersa Graeci hominis domo, daemones duos, qui humana figura apparentes vxorem eius, ac liberos male accipiebant, abegit, vt nunquam postea apparuerint. Ad Sacras reliquias quas Patres Româ detulerant mancipium Daemoniacum perductum adhibita solenni prece liberatum est: postridieque eius Herus Turca duos grandes cereos dono misit, beneficij monumentum. In ijsdem ad orientem plagis Leonardus Sanctangelus, et Ioannes Baptista Elianus cum Francisco Saxo, missu Pontificis vti supra narratum est, abscissa illa, varieque disiecta membra, vt colligerent, suoque capiti redderent, nullis, aerumnis periculisue parcebant. Leonardus cum vana cecidisset ad Antiochenum Iacobitarum Patriarcham legatio, pauloque melius cum Patriarcha Armenorum res gesta esset, dum conuenturus Graecos Antistires Damascenum, et Hierosolymitanum Aleppi iter adornat, venit eo Vicarius Patriarchae 41 Vicarius Pa triaichae Chaldaei Eclesiae reconciliatus. Chaldaei. Huic parentes Christiani fere impium dogma Nestorij tenent. Patriarcha in extrema agebat Perside: nec ipse tum propter longum, incertumque iter, tum maxime quod Turcarum, ac Persarum infestis copijs media spatia tenebantur, conueniri potuit. Vicarius non expers Doctrinae visus est, vitae autem admodum laudandae, qui multos dies cum Leonardo collocutus, ab eo de religione edoctus, tandem errores eiecit, vnaque cum altero Sacerdote suo publica caeremonia Aleppi in aedibus Veneti Consulis solennem Catholicae fidei professionem fecit. Insuper Romam se vt Summo Pontifici vniuersali Pastori obedientiam coram iuraret, venturum pollicitus est. Damascum inde Sidoniensis Episcopus, et Sanctangelus profecti ad Patriarcham 42 Patriatcha Melchitarum reditum ad Ecclesiam spondet. Melchitarum (hi quamquam lingua Arabes, natione sunt Graeci) et ipsum admodum tractabilem docilemque reperere: valdeque commotus est Sanctorij Cardinalis Sanctae Scuerinae hortatoria Epistola. Sed quia in Pago conuenerant vndique Turcis, Arabibusque circumsepto latronibus, spatium Colloquio longo non fuit. Recepit Patriarcha vbi Pontificij Visitatores Hierosolymis redirent, Tripoli se affuturum, vt inchoata perficeret. Sed adeo leuibus momentis earum res gentium pendent, tot repentinis subiacent tempestatibus, vt reiecta in futurum consilia perraro exitum habeant. Breui post excitata in Melchitas procellâ a Turcis, Rhodum primo, inde Constantinopolim fugiendum Patriarchae fuit: eoque factum est, vt nouo colloquio locus non fuerit. Hierosolymitnum Antistitem non alieni, sed fui ab cognitae veritatis complexu deterruere. Vbi enim Pontificij Nuntij ad Sanctam vrbem progressi, religiosissima illa mysteriorum Christi vestigia venera sunt, ab Graeco Patriarcha peramanter admissi, multum habuere sermonem triduo 43 Patriarcha Hierosolymitanus ab agnita veritate profitenda, metu retardatur. de processione Sancti Spiritus, de Purgatorio, de Beatitudine animarum, de Azymo, Sedisque Aposcolicae auctoritate, quibus maxime capitibus Schismatici Graeci a Catholicis dissident: audijtque rationes Cathosicorum eo cum assensu Patriarcha, vt re ipsa facile rediturus ad Ecclesiae Sanctae communionem videretur, nisi id Schismaticorum quidam subodorati, turbas ciere, minitarique ab honore se eum deiecturos coepissent, si praeterea cum Pontificijs hominibus ageret. Is turbo coepta discussit. Non enim omnibus tantum animi, ac roboris inest, vt cognitam veritatem, vel cum capitis discrimine velint amplecti. Quo maiorem ij, quibus inter Orthodoxos nasci, aetatemque degere datum est, singulari erga ipsos clementiae gratiam debent. Hunc Leonardi Abelae Episcopi Sidoniae, et Leonardi Sanctangeli de Societate IESV peregrinationes exitum habuere, non quidem votis aequalem, sed tamen haud sine multiplici religionis emolumento. Nam renouata est memoria Catholicae Doctrinae; adeoque ea explicata, erroresque reuincti, vt ferme vbique Patriarchae, caeterique Antistites, cum quibus disputatum est, nihil aliud profiterentur obstare sibi, quominus plane Catholici fierent, quam turbarum metum siue a popularibus suis, siue ab Turcis in omnem occasionem 44 Fructus huius peregrinationis. intentis. Sparsa igitur fidelia semina sunt, quae haud dubie suas dedere fruges in tempore. Cognita super haec Catholicorum est caritas, dum plane apparuit, tantum periculorum terra marique, tam longa peregrinatione susceptum nullo plane priuati boni respectu, sed voluntate dumtaxat errantes animas ad salutis aeternae semitam reuocandi. Ipse certe summus Pastor Gregorius suo defunctus officio est, dum nulli parcit impendio, nulli solicitudini, vt commissum sibi Domini gregem pascat, aegrasque, et periclitantes, et aberrantes omni ope curet oues, cogatque in vnum, ac seruet. Profecto admirationi erat vigilantissimi Patris, vbi memorabatur, in omnes gentes benignitas, tam multis vndique dimissis ad omnes iuuandos populos fidis administris, totque per Italiam, Germaniam; atque in terrarum vltimis finibus, ipsaque Iaponia excitatis contubernijs, in quibus adolescentes diuersarum nationum, ad suarum quique gentium subsidium gratuita disciplina, et literis, et moribus bonis informarentur. Quae omnia multum valuere ad bene afficiendos erga Romanam omnium Ecclesiarum parentem, ac Magistram Ecclesiam transmarinorum animos, vt deinde tanto procliuius in salutare eius obsequium redderent se se, quanto benigniorem eam, et cupidiorem gentium vniuersarum salutis agno scerent. Memphi in AEgypto Ioannes Baptista Elianus, et Franciscus Saxus eo Patriarcham 45 Patrum negotiatio cum Patriarcha Cophtorum Cophtorum anni superioris exitu deduxerant, vt coacta suorum synodo, animum induceret de vero Christi cultu cognoscere. Quippe in primo conuentu Elianus cum exposuisset, quanta cum pietate illuc ab Romano Pontifice destinati essent, vt eos consolarentur, deque religione conferrent, atque eos (quod vehementer dolerent) deprehendisse ab recta fide per Sanctum Marcum accepta longo iam tempore defecisse, recepta Eutychetis blasphemia, qui duas in Christo Domino naturas negauit, vehementer hortatus est vt inquirere ea de re accurate vellent. Tum docta fusaque disputatione e dininis literis, Conciliorum decretis; Sanctorum Patrum testimonijs, eorum maxime, quos ipsimet venerabantur, ostendit necessario agnoscendas duas in Christo naturas: nec stare aliter venerabile Incarnationis mysterium posse; neque id vlla ratione Nestorianae fauere impietati, quam Catholica Ecclesia execratur, sed plane esse contrarium. Ad ea plerique Cophthorum mirari tanquam noua, et antea nunquam audita. Nam Patriarcha a primis annis in vastissima Beati Macarij Eremo enutritus, plane erat agrestis, ac rudis, vt ne legere quidem satis commode nosset. Eiusdem erant sortis Episcopi: quin etiam volumina apud eos nulla erant in manu, nisi quoddam, Confessiones Patrum, nomine, erroribus refertum, et fabulis. Itaque cum responsi nihil occurreret, spatium postulant, quo sua scrutentur monumenta, ac meditentur quid concedi possit. Aliquot diebus inquirendo traductis, ineunte Ianuario in Patriarchae domum iterum conuenitur. Hic vbi Patriarcha, Episcopi quinque, Vicarij duo, aliquot Abbates Coenobiorum Beati Macarij, et circiter triginta totius nationis facile principes consedere, ad ea quae in primo conuentu proposita erant, responsuri, aiunt suos vetustos codices sibi diligenter inspectos euolutos annales, collata inter se omnia: denique confirmasse in eo sententiam, vt a Patrum, ac maiorum suorum religione, ac moribus, quamuis prodigenda vita foret, nullo pacto discedant. Qua adeo praecisa denuntiatione nonnihil territi, tamen fixa in Deum fiducia instant Patres; si quod vestri libri, ac vestrae loquuntur Historiae ratum sanctumque est, cumque Sanctissimis Nicaenae Synodi, Constantinopolitanae, et primae Ephesinae decretis consentit, retinete sane, et tanquam diuinum depositum, quam diligentissime custodite. Nam hoc facit Sancta Catholica Ecclesia. hoc a vobis exoptat. Verum cum in superiore conuentu planissime demonstratum sit augustissimum. Incarnationis Sacramentum plane solui, euertique, nisi diuina in Christo pariter, et humana concedatur natura, nec aliter posse vllo modo affirmari vere, Deum esse hominem factum, nisi in vna Verbi persona humana simul natura cum diuina subfistat, quae prudentia est, quod in aliquo vestro volumine aliter scriptum legatis, velle cum manifesta veritate pugnare? Nam consuetudo sine veritate vetustas erroris est, Cypr. epist. 74. Quod si maiorum vestigia vultis insistere, eos sequimini, qui vobis ad salutem non ad exitium praeiuere: qui ante Dioscorum, atque Eutychetem natos, Apostolorum, et Euangelistarum Beatique Marci nominatim viam tenuere. Non igitur quid vestrarum quaedam literarum tradant, sed quam vere, congruenterque autoritati 46 Copti conui cti. diuinae, et religioni Christianae tradant, intuendum est. Nam et potuere scriptores illi decipi, et potuere in eorum scripta deinde errores intrudi: in summa, autoritas hominum cedat diuinae necesse est, vbi praesertim tam euidenti ratione autoritas diuina fulcitur. His auditis iterum conuentus reijcitur in Kalendas Februarias. Eo die post longam horarum quinque disputationem, demum expressum est, vt inposterum confiterentur Christum Dominum vere Deum, et vere hominem esse: et qui vnam tantum in eo Duas tamen in Christo naturas inegant. naturam poneret, anathema esset, quoniam necesse sit, cum verus Deus sit, et verus homo, et naturam habere diuinam, quam aeternam accepit a Patre, et humanam, quam in tempore assumpsit a Matre. Vt autem duas dicerent naturas perpelli non potuere. Visum est tum quidem Eliano, et Saxo multum expressum. Nam re quidem ipsa veram Confessionem videbantur edere, vbi verum Deum, verumque hominem agnoscebant Christum, et vetabant vnicam in Deo poni naturam: tamen rectius considerantibus visa manca ea confessio est, nisi duas diserte distinctas naturas, cum suis quamque proprijs, et inconfusis facultatibus, actionibusque profiterentur. Caeterum 47 Patriarcha retrahitur ab itinere sal utis. aliquid haud dubie promotum erat, et gradus ad vlteriora iactus, quod vel inde potuit animaduerti. Nam Patriarchae Vicarius Gabriel, is, qui anno quoque altero, et sexagesimo apud superiorem Patriarcham sanae Doctrinae obstitit, imminens, vti opinio fuit, Patriarchatui, timensque si res procederet, ne ad quempiam alium a Romano Pontifice deferretur, paucis post diebus solicitare Patriarcham cepit deterrereque a nouis consilijs: demum versare in omnes partes imperitum senem, quoab demum permouit, vt nulla cura sancitae modo in conuentu sententiae, cum Patres leniter ad prosequenda coepta vrgerent, ille primum vacillaret, tum procrastinaret, adextremum in solitudinem, Et clam anfugit. Beati Macarij cum suo illo Gabriele clanculum euolaret. Vix Patriarcha profugerat, cum in ipsam Cophthorum nationem saeua ab Turcis procella excitur. Duo Primarij arctissima includuntur custodia, vnus autoritate, opibusque praepollens, fortunis expoliatus omnibus in capitis discrimen adducitur: caeteri vel abdunt se, vel ex vrbe proripiunt. Qua re cognita Patriarcha interiora Delitescitque per tres menses. solitudinis petit, vt ne Cophthis quidem per tres menses constare potuerit, vbi gentium latitaret. Vbi procella consedit, et ille apparuit: continuo Patres datis literis per Sanctissimum Christi IESV sanguinem orant, obsecrantque, 48 In itinere Memphim versus moritur. consulat sibi, consulat credito sibi gregi: ipsos quidem testari Deum, nihil ab se praetermissum, quominus haereses, et Schismata tollerentur, tantum praesentiam eius desiderari, vt quae in publica Synodo magno tandem labore, ac studio constituta erant, perpetuis sanctionibus firmarentur. Respondit ille Alexandrinae Dioeceseos lustratione se distineri, propediem rediturum. Memphim: ni graue ducerent aduentum eius opperiri, omnia optatum exitum sortitura. Vti nuntiarat, iter subinde Memphim versus intendit: sed vt erat extremae senectae, quodam in pago Nonis Scptembribus vita defecit, rationem administrati muneris haud dubie seuerius redditurum, quo plus, et facultatis, et stimulorum, ac temporis ad consulendum sibi, ac suis habuerat. Sublato Patriarcha rursus inter Cophthos noua rerum facies: neque suffici Antistes per eius Ecclesiae leges nisi vertente anno fas erat: quae fuit causa cur Partres, quemadmodum admoniti Roma fuerant, si res non procederet, repetendam sibi Italiam ducerent. Accepere a Cophtorum primatibus literas quibus communi consilio gratias primum agebant Pontifici Maximo: quod homines eo vsque misisset, qui veritatem ipsis Catholicam aperirent. Deinde vehementer dolebant, quod suae Ecclesiae cum Romana Sede, quae caput, et Magistra 49 P. Elianus cum P. Saxo a Turcis comprehenduntur. est omnium, concordia exitum habere nequiuisset. His acceptis literis. Patres, praemisso Alexandriam Mario Amato, qui nauigationi vtilia prouideret, ipso die Beato Matthaeo Apostolo et Euangelistae sacro, mox nauim secundo Nilo, vt deueherentur conscensuri; dum diuina procurant, ac protinus sacrificaturus ad Eliani genua de more conscientiam eluit Saxus, subito Turcarum manus, praeeunte quodam personato, fulgentibus gladijs irrumpit: irruunt in Dei famulos magno cum fremitu, ac tumultu: raptant, vexantque et male verberibus acceptos Sacerdotem vtrumque, et Laicum Franciscum Bonum, ac simul Franciscanos duos, qui ad ipsos forte diuerterant, comprehendunt: tum clauso obsignatoque in quo habitabant conclaui, et scrinio, in quo Pontificis, Generalisque Praepositi, et alias id genus grauiores habebant literas, ablato, manibus post terga vinctis impositos Asinis ad Praesidem Turcarum asportant. Plane quid ageretur seruos Dei latebat, nec poterant suspicari vnde subita vexatio eo praesertim rerum articulo, extitisset: et quamquam nonnihil commouebatur naturae infirmitas, tamen conscientia nixi, et ope diuina, iucunde secum agitabant: quando Cophthorum causa non successerat, forrasse Deo cordi non esse, vt ex tam longa procuratione adeo pusillum fructum referrent. Quod si etiam Martyrij palma dignarentur, tum vero peregrinationem, moram, curas, aerumnas suas optime positas, tum se supra vota felices. Has inter cogitationes, et interdum sermones, (nam via longula erat trium fere passuum millium) ad Praesidem perducuntur. Interrogati, qui essent, quid rerum eo loci haberent, quandiu in AEgypto fuissent; respondent se Italos este, loca sancta Palaestinae inuisisse: ad quae cum nemini Christianorum iniussu Romani Antistitis fas sit accedere, ab eodem sibi mandatum, vt ex itinere AEgyptios Christianos nomine ipsius salutarent: deque religionis rebus humaniter, atque fraterne cum ijs agerent. Videbatur haud sine assensu Praefectus audire, cum ex interceptis literis epistola promitur ea, quam dixi ab Natione Cophthorum ad Pontificem exaratam. In ea vbi legit: cupere Cophthos idem sentire, idemque esse cum Sanctissima Romana Ecclesia, constitit, vultuque 50 A Mophte pronunciantur incendio digni. mutato, nubila fronte indignabundus ad astantes, Nonne ita est, inquit, vt indicatum est? Nempe aduenisse eos significabat, vt Cophthos, totumque inde AEgypti regnum a Turcarum dominatione eriperent. Tum Mahometanarum superstitionum Antistes, cui Mophtes nomen, graui supercilio exurendos pronuntiat. Deportantur inde in Arcem, cui nomen Arcana: inque Arctae custodiae mancipantur. teterrimum carcerem penitus intra quinque claustra repostum, abduntur. Accusationis iniquissimae autor nunquam est plane compertus: illud fere constitit ab ipsis Christianis ortam latinis. Disceptabant acerrime Paulus Marianus, et Christophorus Ventus de Nationis Gallicae Consulatu, quem is repetebat quod ab se Mariano non nisi vicariam eius procurationem, idque precario, traditam Suspiciones de accusationis causa vel Autore. diceret: ille contra, ipsum omnino, vti quod optimo iure, demandatum sibi consulatum contendebat. Igitur cum lis in graues, vt fere fit, inimicitias exarsisset; quod Elianus, ac Socij multis Mariano obstricti erant officijs, cuius et vsi erant hospitio, in eam partem suspicio multorum incubuit, id turbarum Mariani aduersarios molitos, seu veritos, ne reuersi in Italiam Patres causae illius apud Pontificem fauerent, seu vt ipsum Marianum perderent, tanquam conscium proditionis; quippe qui proditoribus, vti insimulabantur, receptum apud se tandiu praebuisset. Fraudis administer Iudaeus fuit e Lusitania profugus, fidei Christianae desertor, Dauid Mozzus nomine. Is, si quid praemij proponeretur, verum autorem editurum se profitebatur. Sed quis Iudaeo, desertorique talia auso fidem haberet? Periculum, erat ne quem maxime miserum vellet, eius infamiam venderet. Certe non defuere, qui in ipsum Marianum originem mali reijcerent: a quo tamen indignissimi suspicionem facinoris cum caetera vita satis arcebat, tum maxime, quod sperare înde ipse nil poterat, sed potius, quod euenit, periculum, vexationemque timere. Interim Amatus Alexandriae dum Patres expectat, auditis eorum vinculis, aeger animi, morbo corripitur, vnde occumbit. Patres in teterrimo carcere, tametsi, nuda humo cubandum, grauissimus odor exhauriendus, rerum omnium inopia, et aliae tolerandae erant aerumnae: tamen solatium habebant ex communi conuictu. Itaque confessione Generali praeparati, in sanctis colloquijs orationibusque perseuerabant, expectantes si forte digni haberentur, qui in sanetae obedientiae religionisque catholicae causa vitam profunderent. Illa grauiter angebat eos sollicitudo, ne Praeses Turca, quod semel, iterumque iactauerat, in omnem Cophtorum nationem crudelitatem, et auaritiam verteret. Inde Patres, quemadmodum visum est Christianissimi 51 Patres redimuntur. Regis Venetorumque consulibus, qui causam studiosissime suscepere, de redemptione, passi sunt transigi: ij partim numerata pecunia, partim gemmis, summam nummum aureorum quater millium pro quinque Religiosorum totiusque nationis Cophtae libertate dederunt, quam pecuniam pro sua benignitate Gregorius Pontifex rependit. Hanc nimirum aucupabatur praedam Barbarorum auaritia. qui quamuis satis intelligant nullum esse verum crimen, neque vllum tyrannidi suae periculum, tamen per insolentissimum dominatum, vbi quem nudare facultatibus, aut mactare venit in mentem, id genus suspicionum commouent, seu delatas excipiunt, quo fit nihil vt in eorum Imperio miseris Christianis tuti securique sit. Quarto et vigesimo die omnes nostri Franciscanique liberati custodia: et mox quanquam non sine mercede, scrinium quoque recuperatum cum literis. In quo praeter illam Cophtorum Epistolam, quae reddita non est, ita omnia recepere composita, vt appareret, ne loco quidem mota: quo clarius constitit haud absque indicio in Cophtorum epistolam statim manus iniectas. 52 A Pontifice iubentur ibi subsistere Id quibus de causis. Eodem tempore ab Cardinali Sanctae Seuerinae Pontificls nomine literas acceperunt, quibus vetabantur discedere, ne penitus incideretur negotium: semper enim iplo congressu nonnihil profici: praesertim quod spes esset fore, vt nouus crearetur Patriarcha e Doctioribus quispiam, aut forte ex ijs qui ad Catholicam communionem reuocati iam erant. Ad haec quidam Abassinus, Ioannes Maria nomine, Roma in EAthiopiam mittebatur, multa apud suos conaturum pollicitus. Saxus tamen in Italiam redit. Haec quo caderent, et ad regendum iuuandumque conatum, et forte vltra in AEthiopiam destinandus Elianus videbatur opportune Memphi mansurus. Quare his literis acceptis, ipse quidem mansit: communi tamen consilio tum ad minuendas suspiciones Turcis, tum ad reddendam Romae rationem curandumque, vt qua redempti erant, pecunia mercatoribus redderetur, Franciscus Saxus in Italiam nauigauit. Haec ad orientem sub ditione Turcica dum tentantur in finibus Italiae septentrionem versus, cum veteres continuata expeditiones inter Salazzos, et finitimas valles, tum nouae Rhaetos inter susceptae. Praesul Sanctissimus Carolus Borromaeus, vti priuata virtute, et caritate erga Deum, 53 Visitatio Apostolica Rhaetorum per S. Carolum Borromaeum. ita studio animarum in dies mirabilior, cum iam Mediolanensis Ecclesiae res ad antiquae pietatis speciem satis reuocasset, adiecit animum ad iuuandas finitimas Rhaetorum gentes, ab haereticis partim corruptas, partim valde periclitantes; idque, eo impensius, quod claustra illa Italiae multum intererat Catholicarum partium esse: tum ne eo hominibus nequam castae religionis pertaesis paratum effugium, tum ne corruptoribus Haereticis inde in Italiam patens aditus esset. Igitur potestate Visitatoris Apostolici a Gregorio Pontifice impetrata, superioris anni autumno, egregios adiutores ducens, interque ceteros nobilem verbi diuini praeconem Franciscum Panicarolam e Sancti Francisci obseruantium ordine, postea Astensem Episcopum, et e Societate Achillem Galliardum, in Vallem Mesoacinam contendit. Huc praeter alia remedij egena Sanctum Praesulem late manantia veneficarum maleficia accersebant. Exceptus vbique, et summa cum voluntate, et honoribus maximis; gaudentibus populis, quae de Antistitis optimi singulari pietate fama cognouerant, ea suis oculis vsurpare: et in fulgore purpurae maiestateque amplissimi honoris, modestia, benignitas, laborum 54 Quatuor Patres, vt curionum ibi loco essent a Generali impetrati. aerumnarumque perpessio clarius, et iucundius splendelcebant. Inde factum est, vt Panicarola, et Galliardo, alijsque egregie iuuantibus, cum ipsemet labore contientique opera, et omnium virtutum luce praeiret Antistes, messis vberrimalecta sit. Difficultatum maxima Curionum penuria erat. Praeerant Parochi nomine, Apostatae quidam, noxij magis exemplo, quam vtiles ministerio. Hisce summotis, ne omnino sacrorum administris Fideles carerent: ac paratum sementi nouale deperiret, institit a Claudio Generali Borromaeus grauissimis literis, vt adiutores sibi de Societate submitteret. Multos postulanti, per occupationum copiam, et operarum inopiam, Sacerdotes duntaxat quatuor dati: continuoque Mediolano missi duo, Carolus Carlantinus, et Iacobus Morescus: quorum ille in prima Valle Roboreti, hic in extrema Mesuaci, vnde toti Valli nomen, locatus est. Accessere sub anni exortum Ioannes Constantius Gamma, et Ioannes Baptista Ceccottus, optimi exempli, laboriosaeque ambo industriae Roma missi: totique expeditioni Gamma praefectus. Cuncta principio, longoque 55 Labores eorum fructuo si. in de tempore dum Cardinalis Curiones conquirit idoneos, obita munia Parochorum: nec lentius inter haec Societatis proprijs insistebatur. Pueris non elementa solum Christianae Doctrinae, sed etiam quo minore cum strepitu pietatis instillarent semina, latinas tradebant literas. Discurrebant Roboreto, ac Mesuaco, tanquam ex duabus arcibus, in Vallis Pagos, docebant rudes, confirmabant nutantes, vitia extirpabant, expiabant conscientias, omnes ad salutis Grisonibus Haereticis ingrati. viam conabantur adducere, populis vbique laetissimis. Nec tamen quamuis summa cura prouideretut, ne qua Grisonibus locorum Praefectis turbarum materia praeberetur, potuere astutissimo Satanae aditus omnes occludi. Ineunte Paschali ieiunio Mesoaceni Magistratus Curiam (quae vrbs est Grisonum princeps) accersuntur ad certa crimina responsuri. Qui cum adfuissent magnopere ante omnia contenderunt, vt ab Societate Grisa, in quam nominatim Mesoacena Vallis contributa est, sua causa cognosceretur. Quippe Grifonum gens tribus Pagis, seu Societatibus continetur: quarum Cadea, et quae ab octo Praefecturis nominatur, ab Caluinianis, Zuuinglianisque maxima partem corruptae sunt. Tertia Grisa, vnde nomen deriuatum in totam 56 Catholici se purgant a criminibus obiectis. gentem videtur, multos habet Catholicos. Mesoaceni hac sibi iudice impetrata, trium insimulantur criminum. Primum quod externum Principem receperint (Borromaeum Gardinalem designabant.) Deinde quod Iesuitas gennus hominum neque Lutheranum, neque Catnolicum, sed plane perfidum, et cui tota Grisonum ditione interdictum sit, non solum domum, sed in arcem admiserint (nam Roboreti diuersorium in arce habebant.) Postremo quod Kalendarium nouum introduxerint. Ad quae Mesoaceni Magistratus, Cardinalem Borromaeum honorifice ab se quidem exceptum: caeterum ea se existimare tanti viri merita, adeoque praestantem virtutem, vt ipsimet Domini, si ad eos diuertisset, amplioribus quam ab ipsis potuerint existere, suscepturi honoribus fuerint: Neque illum quicquam attigisse, nisi inspexisse Ecclesias, Diuinum Verbum praedicasse, diuinis populum impertisse mysterijs. Porro ita non venisse cum armis, vt familiaribus eius, ne cultri quidem escarij secando pani essent. Denique Sancto illi Antistiti tantam esse in populo venerationem, vt vel nomen eius priuatim, publiceue auditum multum habeat ad pietatem momenti. Quod Iesuitas excepisse dicuntur, haud plane compertum habere, homines, qui ad se venerint, Iesuitarum ex numero nec ne sint. Illud indubitate nosse: Sacerdotes esse eos, tum religionis omnino secum eiusdem, culcores, praeconesque; tum idoneos in literis, ac pietate iuuentutis Magistros: 57 Iniqua sententia Haere ticorum in Catholicos. Nec denique in eorum actionibus quicquam se obseruare potuisse, nisi quod religiosum, ac recti exempli foret. Quod postremo Kalendarium nouum receperint, existimare a se, cum Catholici sint, quod caeteri omnes religionis eiusdem excepissent, repudiari non debuisse. Vbi haec audita, ob receptum Cardinalem pecuniaria mulcta damnantur: Kalendarium repetere vetus iubentur: Iesuitas Curiam iubentur sistere: interim nec habere ludum eis, nec sacris operari, nec consuetorum munerum quippiam administrare fas esset. Reuersi Roboretum Magistratus publicum consilium conuocant, quo etiam Gammam accersunt. Is auditis, quae contra Societatem de monstrosa secta dicebantur, cum paucis ostendisset, quam illa non modo religionem teneret orthodoxam, 58 Contra eam PP. Societatis Reboreti retenti. sed et doceret vbique terrarum, et sanguine propagaret. Ne quid, inquit, res vestra publica nostro nomine detrimenti capiat, parumper tota Valle secedemus: Domumque reuersus discentium gregem ab ludo dimittit. Hi moesti, lacrymantesque fusi per oppidum tantum exciuere motum, vt parum, abfuerit, quin tumultu ad retinendos Patres publico signo concurreretur. Itaque certi homines allegantur, qui vetent se loco mouere. Postridie magno coacto consilio, iussi, qiu retinendos Patres censerent, manum de more sustollere, continuo frequentes non solum vnam, sed ambas manus magna alacritate tollunt: nec solum mancre, sed etiam in coeptis perstare operibus iubent. Interim cum et Borromaeum per literas, et Achillem Galliardum Ioannes Constantius consuluisset, de eorum sententia, vti citabantur, se Curiam cum Ioanne Baptista Ceccotro sistit magno animo, et ardore Crucis experiundae, nusquam dissimulata Societate. Episcopus aberat. Ab Vicario hospitaliter accepti: qui vbi Borromaei, ac Generalis Praepositi literas vidit, nulla obiecta mora ad stationes suas, atque exercitationes dimisit. Peropportunus autem reditus cecidit ad suprema multorum subsidia. Nam adulto iam vere haud praeter temporis, locorumque ingenium montibus interiectorum, at solito dirius, repentinae inter immodicos aestus interspirarunt aurae gelidissimae, quae multos mortales dolore laterum confecere. Solandis itaque decumbentibus, armandis morientibus, humandis demortuis, pia sedulitate labor impensus. Quae 59 Quatuor Patrum statio collocata Roboreti. vbi calamitas desijt, et ad Parochorum munia Presbyteros Cardinalis misit, Patres Roboretum omnes coacti, cum suis congruentiorem legibus, tum populis nihilo minus salubrem vitam instituerunt. Digressi enim per pagos Christianam circumtulere Doctrinam: inque id opus quo plus vacabat ab Curionum officijs, eo intentius insistentes, breui effecere, vt coelestium vbertate segetum late valles abundarent; passimque legis dininae carminibus plana camporum, ardua saltuum, iuga Montium personarent. Adeo excitata suos erga 60 In Salassijs, et aliis eius Tractus locia res bene gesta. Magistros accolarum beneuolentia, vt anno insequenti cum reuocati sunt, cum publico rei bene gestae testimonio, publicoque dolore etiam Haereticorum dimiserint. Haec, de qua diximus, Vallis, supra Lacum Larium, ac Verbanum interiecta (huic tamen propior) iacet ad fines Italiae in septentrionem vergentes. Ad partem Occiduam qua Gallia Italiam excipit Salassij sunt; vallesque in quibus multis iam annis egregie desudatur. Ipsa in Vrbe Salassiorum Sodalitas Misericordiae instituta, et noua addita docentium rudimenta Christiana, lulij Modesti inprimis opera. Is, et Caesar Doria multum Draconerij cum profecissent, per magnum ieiunium digressi, ille Clusam, hic in Oppidum Sancti Petri, vtrobique insignem restitutionem morum fecere. In Pago cui a Sancto Dalmatio nomen, Federicus Cauacius restaurata Sodalitate Sanctissimi Sacramenti, quodque maximum fuit, resarta inter Parochum, et populum gratia, omnes Sacramentis expiatos, mirificeque ad emendatiorem ordiendam vitam animatos reliquit, ac pueros ita eruditos, institutosque, vt suis quisque domesticis in Christiana Disciplina loco essent Magistri. In Vallem Lucernam, quae quindecim passuum millia longitudine patet, iterum missus Ioannes Baptista Rosetus, praeter consuetam industriam ad excitandam vulgo pietatem, illud opportune excogitauit. Multa sunt in ea Valle Oppida, sed maiora decem: quorum vnicum dumtaxat Mombrunum ea tempestate Catholicum erat. Angronia, quae alteri Valli, seu Lucernensis Vallis brachio quatuor passuum millia porrecto nomen dedit, Robium, Villurum, Rura plane Haeretica. At Lucerna, Turris, Bibiana, Campilio, Fenile, permistos habebant Catholicis Hugonottos. Praeter haec Pagi ferme viginti, cui maiorum Oppidorum proximi erant, eius religionem sectabantur. Gens vniuersa ad viginti capitum millia, quorum vix quinta pars in antiquis durabant ritibus: in ijs tamen 61 Supplicationum vtilis religio. Dynastae censebantur, totiusque Vallis moderator Carolus Manfredus testituendae in integrum pietatis percupidus. Hoc igitur in rerum statu Rosetus, quo latius suam explicaret operam, et Catholicorum inter se animos arctius copularet, et publica pietatis specie decepta ab impijs simpliciorum corda compungeret, atque pelliceret, publicas supplicationes hunc in modum multas instituit. Eodem die certum in locum, quam poterant maximo, et religiosissimo apparatu Sodalitates variorum oppidorum, pagorumque additis puerorum in Angelorum speciem agminibus, comitante caetera multitudine contendebant, sacra inter carmina, et preces. Vbi agmina cuncta conuenerant, sacrum faciebat Rosetus, impertiebat Diuinam Eucharistiam, tum adhortationem pro tempore adhibebat, et interdum prae multitudine sub dio: tum demum plenos rectis monitis, et animi gaudijs, interque se gratulantes domum suam dimittebat. Hoc ritu ad B. Virginem cui a Colliculo nomen, ad Montem Sancti Bernardi, ad aedem Sanctae Margaritae, quini seniue pagi deducti semel atque iterum. Verum cum ad aedem Sanctae Margaritae pergeretur penitus inter Haereticos sitam, cum plus decem pagi simul pergerent, commouit Hugonottos tanta multitudo. Itaque quamuis nulla eorum cernerentur arma, nisi Rosaria, Crucesque, nullae audirentur voces, nisi caelites inuocantium, tamen veriti, ne per speciem pietatis vis contra ipsos pararetur, ingentem numerum coegere Sclopetariorum, qui non procul ab aede, petendo signo, dissimulandae suspicionis causa, certantes, in procinctu stetere. Caeterum ita res admninistrauit Rosetus in causa religionis magnanimus, constansque, et interritus, Haereticorum Magistros lacessens, palamque redarguens; in caetera autem vita submissus, mitis, omnibus etiam Haereticis, sicubi vsus incideret, benigne faciens, vt etiamsi principio non semel pericula adierit, tamen postea non modo securus vbique, verum etiam tutus esset, ac venerabilis. Idem in Vallem Padanam iussus excurrere; vbi ex octo Pagis tres habebant Haeretici, Catholicis, quos Diuini verbi sitientissimos reperit, plus consolationis, et animi, quam pro mora attulit. Gemina his dum apud alios populos 62 Mors S. Caroli Borromaei. Tractus eiusdem Socij alij conantur, Sanctus Cardinalis Borromaeus, qui vberem bene de Christiano populo merendi, et Sacerdotibus reliquis, religiosisque hominibus, et Societati materiam suggerebat, ereptus mortalibus est: Apud Varallum Montem, Sanctorum Palaestinae locorum pia quadam imagine, atque imitatione celebrem, dum ex Beati Ignatij instituto spiritum exercens, vti identidem consueuerat, nouos ad omnem sanctitatem impetus capit, noxis generali confessione apud Franciscum Adornum, quem in hisce secessibus habere tantus Doctor Magistrum non dedignabatur, ab vltima generali expiatis, tertiana febri corripitur, ex qua demum cum Mediolanum redijsset, Nonis Nouembribus sanctissime, vti vixerat, expirauit, magnum sui desiderium, magnum ex merito nomen, perfectumque ac nullo obscurandum aeuo exemplum priscae Antistitum sanetitatis relinquens. Extant decorae aliorum literae Praesulis optimi immortales complexae res. Eidem Ecclesia Catholica honores rite caelestes maturat: eo mihi pro grati animi officio paucioribus opus fuit. Pro eo tanquam pro duarum Societatis familiarum parente Tyrocinij Aronensis, et Brerani in Vrbe Mediolano Collegij, ab cuncta Societate 63 Translatio Sacrarum re liquiarum in Taurinense Societatis templum. preces, ac sacrificia persoluta. Taurinensis Collegij Templo ita ad culmen perducto, vt pars vsui sacris foret, decimo Kalendas Ianuarias eo sacrae Thebaeorum, Solutoris, Aduentoris, et Octauij Martyrum translatae reliquiae, Sanctaequae Iulianae, et Goslini Abbatis. Thebaeorum vrnam Archiepiscopus, qui et sacrum fecit, Cardinalesque hinc et hinc, Guido Ferrerius Vercellensis, et Vincentius Laureus Montis Regalis, instar gestantium tenuere. Duce Carolo Emmanuele Vmbellam cum Legato Veneto, Marchioneque Estensi, et Bernardino Sabaudo Raconisij Domino sustinentibus.

Superioris exitu anni Campanus in Polonia Prouincialis ad res Societatis Transyluanicas, vti optabat Stephanus Rex, et populorum causa exigebat, ordinandas intentus, indictis tota Prouincia pro rei successu mille quadringentis sacrificijs, bis mille Rosarijs, Varsauia cum egregio operarum 64 Quatuordecim e nostris eunt in Transyluaniam. manipulo iter caepit. Numero quatuordecim ibant, suis, cuique ad conseruandum ordinem, vt domi fit, muneribus distributis, ac nominatim Exercitationibus Spiritualibus in commune proponendis praefecto Ferdinando Capecio. Is erat Neapolitanus genere nobili, quem Philosophiae curriculum docendo vixdum permensum Claudius Generalis Claudiopolitano Collegio praefuturum miserat, commendatione ea prosequutus: mitti hominem, quem vere dicere posset non solum secundum cor suum, sed etiam omnium, qui illum nossent. Non dubitare quin idem de eius virtute, prudentia, doctrina, et dexteritate in agendo futurum esset in septentrione iudicium. Vna missus est haud dissimili, vt merebatur, cum laude morum atque doctrinae Hieronymus Fanfonius. Igitur dum pergit plena animi lecta cohors, et tanquam acie instructa, Somlij Natalitia Domini celebrarunt, magno cum et Dynastae, et populi fructu. Praecrat Stephanus Bathoreus, Andrea, qui hoc ipso anno creatus est Cardinalis, frater, qui post Haereticam vxorem ductam nutare visus, plane confirmatus in Catholica fide est. De eius voluntate nouum Kalendarium promulgatum est. Institit idem ab discedente Prouinciali, vt Sacerdotem sibi de Societate relinqueret, quod ipsum turmatim accurrens Somliensis populus flagitabat. Sed ante inspiciendum sibi Societatis, ac regionum statum Campanus ratus, spe relicta pro re, pridie 65 Claudiopoli Exercitijs Spiritualibus mentem excolunt. Kalendas Ianuarij Claudiopolim intrat. Non domesticis modo, sed Catholicorum vbique reliquijs, tanquam ex densa nocte caecisque tenebris, tam opportuno subsidio lux oborta. Continuo pro suo more Campanus in communi Socios alloquens, duo praecipue commendauit: vt Beati Ignatij Exercitia ad conseruandum, alendumque virtutum studium permagni facerent. Deinde eo conatus suos dirigerent, vt propriam viuendi Societatis rationem bene haberent perspectam, seque ad eam totos componerent. Ea cohortatione exercitiorum voluntate omnes incensi, eorumque sibi copiam fieri datis libellis postularunt; in primisque Rector lacobus Vangrouitius, et designatus ei successor Capecius. Nec pepercit labori suo Campanus, tum vt ipsos iuuaret domesticos, 66 Prjucipis Sigismundi spes egregia tum vt hos in vsu tam salutaris teli ad proximorum vtilitatem erudiret: eoque accuratius Capecium, et aptissimos quosque percoluit. Qua in cura prope mense exacto Albam Iuliam ad Principem, et Regni Praesides abijt. Indolem Sigismundus Princeps praeferebat, quam fingi votis posset, egregiam, ac religionis Lelesij Magistri eius laudes. verae studium supraaetatem. Lelesius ad eius institutionem videbatur factus diuinitus: adeo et amabatur, et colebatur a puero: adeo retinebat in Aula solidas, verasque religiosae Disciplinae virtutes, et cum singulari modestia constantiam, quae personae par esset. Audebat ille (quod necesse erat inter omnia haeretica) murum se opponere pro domo Dei: efficiebatque vt nec pueri imbeccillitas, nec paucitas Catholicorum contemptui esset. Magna apud omnes eius autoritas. Itaque in Siculia cum dudum carerent Pastore Catholici, coacti sua sponte velut in Synodum, communi consilio se Lelesij potestati tradiderant: Nec secus inde (quanquam potestatem Pater abnuerat) quam si recepisset, nutum eius obseruabant, magno vtique suo bono. Insinuantes enim se errorum ministros monito eius exterminabant. Vehementer igitur cum aliorum Sociorum, tum praecipue viri huius fideli opera laetatus est Prouincialis. Cum Regni Praesidibus (hi erant tres, omnes Haeretici) multum fuit certamen. Contendebat Campanus, vt Petrus Neotytus, Societatis Catholicaeque religionis desertor, ne exemplo, et conatu Christi pusillis noceret, Transyluania omni interdiceretur. Repugnare illi, contendere bonum esse virum (nam quae noxa videretur Haereticis ab Religiosa Disciplina aut recta fide, quae vtraque detestantur, defectio?) clamare haud fraudem commissam 67 Protectores hominis Apostate diuinitus plectuntur. Regni legibus vindicandam. Dum contra perseuerat Campanus, et (quicquid de causa religionis sit) ius in hominem suae potestati subiectum persequi se profitetur: nec iure se posse auxilio publico aduersus contumacem, rebellemque destitui. Ecce mirum dictu, singulis Praesidibus singuli liberi pene infantes moriuntur. Quique grauius impugnabat, alterum quoque subinde funus liberorum vidit: qua re conterritus Alba aufugit, forte ne tum quidem Diuinam manum agnoscens, caeterum quod per hominis impotentiam maxime stabat, nec sperandum, si Albae mansisset, erat, eo summoto 68 Senatus Hae reticus religioni fauet. ab Senatu, et alijs praesidibus impetratum est. Campanus re Albae ad voluntatem gesta, Claudiopolim reuersus, hic quoque Senatum habuit haud sine aperta Numinis prouidentia (omnes enim erant Haeretici) propitium, ac benignum. comprobarunt Apostatae exilium. Ad Pontificium, Regiumque Seminarium cum Posseuinus anno superiore Regis autoritate connitens, aegre conductitium diuersorium expressisset, vt multae optimo loco aedes emerentur, concessere. Additum est, et Caemeterio instituendo spatium, 69 Seminarium Claudiopoli erectum. quod Rex ipse, veritus ne impetrabile in vrbe non esset, extra moenia condi mandarat. Ita Seminarium recte constitutum, et pauperum quoque adolescentium exciratum contubernium. Harum tractatio causarum, saepe obtulit peropportunam materiam, tum de Societatis institutis, tum de Catholica fide disserendi: idque et Albae, et Claudiopoli Campanus luculenter exequutus, et benigne auditus a Senatu est, et honorifice semper dimissus, vt sacrificiorum precumque Societatis, ac praesertim in sua Prouincia ad hanc rem edictorum aperte fructum perciperet. Saepius, et Squarcialupum, et Blandratam Haereticorum 70 Squarcialupus, et Blandrata Heresiarchae conuicti. Antesignanos nobiles adortus, Squarcialupum ita commouit; vt verbo literisque polliceretur, se plane fore Catholicum, continuoque ab vsuris destiterit exercendis, quas a Beza didicerat. A Blandrata quoque Ariano teterrimo veras aliquando voces expressit, vt fateretur Christum esse verum Deum, ac sempiternum, quem Campanus etiam longa Epistola adhortatus est, vt omnino, ac propalam impietatem eijceret. Interim nouis in dies Ciuitatum, ac 71 Multae ciuitates operarios e Societate petunt. Prouinciarum fatigabatur precibus quempiam de Societate postulantium quarum legati rheda etiam ad deducendos Patres adducta, vndique conueniebant. Primi fuere Somlienses, quibus vt ex itinere spes facta erat, Sacerdos conecssus. Deinde Vassarelienses, quorum legatus preces multis lacrymis miscuit. Successere Varadinenses, quibus haec ad verbum oratio fuit. Parter, rogant vniuersi Ciues Varadinenses, velis ipsorum misereri. Sumus enim tot Oues circumdatae lupis, destitutae Pastore. Concesserat nobis Dominus vnum Pastorem, is erat P. Georgius, sed nostra peccata fecerunt, vt Dominus vlcisceretur in capite, quod membra peccarunt. Alibi Pater, messis quidem multa, Operarij pauci: nos vero messem habemus multam, operarios vero non paucos, sed ne vnum quidem habemus. Georgius, de quo loquebantur, erat is, quem superiore anno Posseuinus ad eos cum Martino Valorra miserat, qui dum strenue Sacerdotis obit partes graui interceptus morbo ex omnium stupore neruorum, iacebat inutilis. Postea accessere Tordenses, tum Fenesenses, deinde Siculi: ex alio quoque eius Tractus loco venerunt quidam primarij Domini, Lazari dicti, cum triginta nobilium comitatu, qui ter, quaterue conuento Prouinciali haud precibus abstitere, quoad Sacerdotem impetrarunt. Traditus eis est Valentinus Ladus, sic adigente penuria, tyrocinio nullo perfunctus: sed tamen, vt Campanus loquitur, Sanctus plane vir, per quem Deus fecit miracula Albae, et expulit daemonia. Deinde Valachi duos misere nobiles, per quos nuutiabant: vnicum sibi Sacerdotem fuisse in finibus Moldauiae, et eum deprehensum impostorem, nec initiatum: itaque vnus saltem de Societate in amplissimum illum, ac Turcis finitimum Tractum, vt mitteretur, orabant. Denique Temesuario, ex ipsa ditione Turcarum, octo dierum itinere adfuit Ragusaeus nobilis, apud quem superiore anno P. Bartholomaeus Sfondratus pie decesserat, singulari Dei beneficio vsu mentis, quem multis ante mensibus amiserat, sub extremum tempus recuperato. Is denuntiabat: posse Societatem liberrime illuc ire, et Christianos earum regionum excolere: Neque Baxam Turcarum praesidem impedimento, sed potius patrocinio fore; quippe qui et Sfondratum in suam tutelam receperat. Haec studia populorum, totque animarum auditae cognitaeque calamitates commouebant viscera Prouincialis: et quia aliter non poterat, consolans singulos bona 72 Pagi etiam Heretici Catholicos Magistros oblatis alijs praeoptant. spe, ingemiscebat corde, et clamabat ad Deum, vt mitteret operarios in messem suam: diuque post Campani quoque discessum ardor hic Transyluanos habuit. Certique Pagi fuere, qui a Claudiopolitano Senatu missis Legatis Haereticis, interrogati vtrum priscae, an nouae religionis vellent Magistros, Catholicos se vnos velle dixerunt: et Haereticos eiecerunt. Eoque magis excitati exemplo Pagi Siculorum ad sexcentos, rursus ab Societate Catholicos flagitare institerunt magistros, quibus quam potuit opem Capecius tulit. Verum Campanus rebus Claudiopoli, et Albae constitutis, quoniam Varadini coepta iam sedes a Georgio erat, et plurimum in ea quasi arce religionis agebatur, praemisso Stephano Aratore, cum Laurentio Laico, ipse ad res inspiciendas subsequutus est. Vbi peruenit, accurrere viri nobiles, et honestissimi ciuium quindecim, qui omnium nomine exceperunt, et gratulati 73 Varadinenses Collegium expetunt. sunt. Exceptus et a Praefecto nec dum Catholico est summis honoribus, summaque humanitate. Is primus habetur a Principe. Varadinenses institere pro impetrando Collegio, de quo cum Stephano Rege, et cum Generali Praeposito perstudiose egere per literas. Videbatur omnibus modis peropportuna sedes populis late iuuandis. Audiebatur Arator ab concione frequentissima, ob templi angustias, in Coemeterio. Ab quindecim, ac viginti milliaribus confluebant Christiani ex Turcarum imperio causa Sacramentorum. Ciues bonam partem Catholici, vel a sanitate minune abhorrentes, pagi vero incorruptae pietatis quamplurimi erant. Iam Societati sacram aedem, ac reditus consulto Rege tradiderant: quanquam accepta haec rite nondum erant, cum Stationibus vectigalia certa possidere ius non sit. Campanus rebus et hic ex voto compositis repetito in Poloniam itinere, ad quinque millia ita licorum passuum a Praefecto cum sexaginta nobilium comitatu deductus, Ecziedum biduo venit, Sedem Nicolai Bathorei Comitis. In Caesaris iam potestate 74 Reditus Campani Prouincialis in Poloniam. arx erat, media in palude sita. Solus Comes sacra retinebat Catholica, eiusque vicatius, quos Pater Sacramentis refecit, et. pijs muneratus libellis, accepto itineris Duce Chisuardam venit: inde sexto die Dinonum in Russia, Rubea, vbi Pater Benedictus Erbessus cum Collegij Iaroslauiensis Fundatrice Vaporouia totus erat in Dei cultu curando, Ruthenisque conuertendis. Postridie Iaroslauiam attigit tempestiue, oppressum aegris Collegium consolaturus. Hic actis Paschae solennibus bidui itinere Leopolim excurrit. Instabat Ioannes Demetrius Solscouius Leopolitanus Archiepiscopus, vt sibi quoque Societatis praesidia praeberentur. Nam et ab Societate aiebat se formatum ad eam, quam instrtuerat, vitam Sacerdotalcm, ac proinde ea carere non posse: et quod caput est innumeras dicebat animas curae suae commissas, et quidem inter varias 75 Leopoli Societas expetitur. gentes, ac sectas. Habitabant enim Leopoli Rutheni Schismatici, Armenique cum suo vtraque gens Episcopo, Iudaei, Turcae, Scythae. Itaque Catholicam plebem versantem inter gentes, et discentem opera earum, regere atque ad emendationem vitae reuocare operosum dicebat, eratque; praesertim Sacerdotum, qui causa animarum aliquid scirent, vellentque, penuria maxima. Prouinciali vehementer ea sedes probabatur ad late operam non solum in Leopolitanos, ac Ruthenos, sed in Scythas, Valachos, Moldauosque porriendam, auxiliumque ferendum toti Pocutiae, atque Podoliae. Non ausus tamen certi quippiam Antistiti polliceri, rem vehementer Generali Praeposito commendauit. Tum aliquot interuisens Collegia, ad Prouincialem conuentum, legendi 76 Conuentus Prouincialis Societatis apud Archie piscopum Gnesnensem habitus. Procuratoris causa recepit se se Calissium. Quippe Stanislaus Karnkouius Archiepiscopus Gnesnensis, de cuius in Societatem studio multa superiore annali dicta sunt, et nunquam satis dici posset; vbi cognouit conuentum habendum, institit vt ne alibi, quam apud se haberetur: idque consequutus, et in beneficio summo numerans, gaudio triumphabat. Solebat bonus senex dicere ad populum, idque tanto cum ardore, et maiestate faciebat, vt multum Archiepisco pi zelus animarum, et amor in Societatem. permoueret Haereticos, quos postea etiam ad mensam vocatos, nitebatur officijs, apposita lectione, omni genere humanitatis deuincire, atque conuertere. Bis eo tempore, quo conuentus est habitus in frequentia maxima dixit, cum ijs Societatis laudibus, vt multum conandum sit nobis ne vanas faciamus. Quod Collegium Posnaniense daretur perficere, Calisfiense excitare, pro dono Dei praedicabat singulari reseruato sibi, nec Gnesnensibus ante se Praesulibus concesso. Erumpebat interdum prae ardore animi, quasi gestiens in has voces, AEdificabo Domine, aedificabo tibi domum. Et, multi seculares (certos nominabat) etiam patrimonia sua ad aedificandas domos seruis Domini conferunt: Ego vero Archiepiscopus, Primas Regni id non faciam? Absoluta Congregatione inchoatum Collegium est, moderatore Gaspare Sauicio. Alfonsus Pisanus in bono Cleri, ac religiosorum auditorio tractare quaestiones officij coepit: tradendae Latinitati Magistri duo praepositi, quibus tertius subinde accessit. Praefecto etiam Collegij Antistes, de Canonicorum, 77 Initia Colle gij Calissien sis. et Parochorum, itemque Senatus sententia, Scholas parochiales duas subiecit, vt in ijs prima elementa pueri sub patrocinio Societatis, sine periculo prauae educationis, edocti ad Collegij scholas grammaticae causa transirent, inde postea, vt supra dictum est, altiorum disciplinarum causa Posnaniam transmittendi. Hoc iam plenius laetabatur Antistes, Deoque gratulabatur, qui se tanto (sic enim loquebatur) beneficio affecisset, vt videret bona Domini in terra sua. Inter haec Hieronymus Rozdrazouius Vladislauiensis, seu Cuiauensis Episcopus, multa et ipse in Pomerania moliens, amice expostulabat: sibi assidue clamitanti ne Campani quidem aliquando congressum dari. Literas simul accuratas dederat Romam ad Claudium, quod in praesens de Collegio desperaret, 78 Gedani statio concessa. saltem Stationen aliquam rogans. Nec abnuit Claudius, vt Gedani, quasi ad semen Collegij, in spem fructus vberrimam pro Emporij Ciuitatisque nobilitate, ac frequentia, figeretur. Multa praeter haec de sua iuuanda Dioecesi cum Campano Episcopus contulit, dicens, quoniam ea mora Prouinciali ad inspicienda Collegia properanti molesta erat, debere id tempus ab eo pro inspectione maximi Collegij numerari. De eius consilio ad instituendum primo quoque tempore Seminarium ex Concilij Tridentini decreto animum adiecit. Interim dum Gedani adeundi aperiretur occasio, duo Sacerdotes Ioannes Conouianus, et Sembuuius in oppidum non multo ante ex Haereticis receptum, Neuburgum nomine, seu Nouam, Bransberga missi, Catholicorum ad sexcentos reperere: quibus expiatis, confirmatisque, et duobus, ac triginta Haereticis Ecclesiae redditis, haud minorem Episcopo laetitiam, quam plebi vtilitatem peperere. Sed Prouinciali nulla dabatur requies. Christophorus 79 Niesuifij Collegium flagitatum. Radiuillus, saepe antea memoratus, ex Palaestina peregrinatione reuersus, de statuendo Niesuisij Collegio certabat adeo cupide, vt repulsam sine graui stomacho ferre non posset. Dicebatur in Italia e maleuolorum hausisse sermonibus: Iesuitas magnarum Vrbium ambire nobilitatem, ignobiliora oppida Metu offensionis concessum. fastidire. Quam opinionem, vt detraheret Claudius, eo descendit, vt Magistri, Sacerdotesque Niesuisium mitterentur: non tamen Princeps impensam in aedes, aut alia diuturna faceret, antequam experimento appareret, quid e re communi esset. Nam omne genus hominum, nobis carum esse, scientibus eodem Christi sanguine emptas vrbanorum, et agrestium animas, apparere ex officijs, quae in vrbibus erga vilissimos quosque obeuntur, ex peregrinationibus per Pagos, et Castella susceptis. Tamen Ordinem nostrum, non item vt aliorum Religiosorum, vbique idoneas posse habere sedes. Operarios nos esse: vbi desit materia operis, desides fore, ac vacuos. Itaque paruis Oppidis, vbi agrestium fere solum turba degit, toram hebdomadam in suis occupata laboribus, multo melius per temporarias excursiones consuli, quam fixa apud eos sede. fraudari enim expectatione sua Collegiorum talium autores, perire sumptus, perire multorum industriam, quae parem alibi nacta campum fructus ingentes afferret. Nihil horum apud Christophorum valuit. 80 Christophorus Radiuillus Niesuisiensis Collegij fundator munificus. Sine vlla experimenti conditione, etiam atque etiam instat, vt aeternum Collegium fiat. Itaque cum iusso planius spectari loco, Claudius demum cognouisset, non poenitendam eam fore coloniam, voti compotem bonum Principem fecit. Cum quo in assignandis reditibus, scribendisque Collegij conditionibus, non aliud certamen fuit, quam vt nimiam eius indulgentiam religiosa modestia temperaret. Vnica statim schola aperta est, et noui Collegij administratio Alberto Mroscouio, qui eam stationem inchoauerat, demandata. Placato Principe Radiuillo, difficilior cum Rege dimicatio restabat, quod recepto Niesuisiensi Collegio, aequum existimabat, et quae ipse Brestnae, Grodnaeque moliebatur, non recusari. Iam Brestnae paraeciam cum opimo vectigali in eam rem assignarat volente Pontifice. Grodnae vero, et similes Ecclesiarum euersarum reditus, et alios paratos habebat: vbi non ad populi solum vsum, sed etiam ad suum, ac suorum aulicorum adiumentum aiebat se Societatem requirere. Multum enim Stephanus ea delectabatur vrbe: ibi arces, ib villas, ibi piscinas ad vsum, oblectationemque extruebat: ibi aptissima venationi patebat regio. Itaque eam sibi viuo, eandem mortuo destinabat sedem, in templo, quod Collegio extrueret, tumulo excitato. Haec omnia consilia 81 Cur mulca simul Collegia inchoare non expediat. vbi plane, fuseque Campano exposuit, ille de Societatis instituto dicere aggressus, et quam ob causam multa refugeret noua Collegia, ostendit maxime eas causas valere in Polonia. Se enim experiri quantum inesset incommodi tot locis in ea Prouincia recens adiunctis, vbique inchoatis, nusquam perfectis. Olim, inquit, sacrorum locorum Institutores praepotentem Deum imitabantur, qui prius domicilium orbis terrarum creauit, et omnem eius perfecit ornatum, postea hominem in illud introduxit. At nos hac tempestate in incertum vocamur, non domo parata, non re: ita multa conamur, pauca perficimus. En Iaroslauiae, et aedificare, et pro aedificijs mendicare cogimur. Lublini Varseuitius ante mendici nomen acquirit, quam cultoris animarum, dum intentus aedificationi hos, atque hos Dynastas, et Regiam Vestram Maiestatem fatigat, cui gratias ago de collato in eam rem luculento, subsidio (quina in quinquennium florenorum millia attribuerat.) Pulocense, Rigense, Calissiense, Niesuisiense coepta opera sunt, non perfecta. Item Derpati, Cracouiaeque, et in Transyluania Albae, Varadini. Hinc fit, vt frustrentur expectatione sua populi, dum necesse est rebus domesticis prouidendis insumere labores, quos oportebat in culturam animorum impendi. Quod si iustas Operariorum liceret continuo habere familias, minus esset incommodi. Sed explere statim Collegia nullo modo, vt nunc quidem res sunt, licet: primum quod non sunt prompta subsidia: deinde, quod est grauissimum, quod nec idoneae nobis, neque plane vllae suppetunt copiae Sociorum. Nihil ita, Rex optime, (et ante oculos, sunt nimio plura exempla) nihil ita pessundat, autoritatem Religiosorum, obterit disciplinam, mores sensim corrumpit, vt minutos in coetus dissipatae familiae. Quod si omnibus est noxium Ordinibus, nostro certe, cui non intra septa latendum, sed prodeundum in solem, aciemque est, pestiferum plane est. Quis melius, quam Tua Maiestas intelligit, valido exercitui eneruando nihil esse praesentius, quam si in exiguas discerptus cohortes in varias ablegetur Prouincias. Atenim hic locus periclitatur, et ille alter, itemque tertius. atque hic bene gerendi rem, alibique offertur occasio. Num igitur prudens belli Imperator spe partium, Summam in periculum dabit? Praeterea nobis haud quidem priuata causa, sed ad effectum eorum quae tractamus, necessaria est hominum beneuolentia, atque existimatio. At rerum imperiti dum vident tam multa quanta opus sunt ad nouorum fundamenta Collegiorum addici, non solum Haeretici verum etiam Catholici, non in ea vocari nos, sed irrumpere interpretantur. Quidam odere, quod sperata sibi interuerti bona putant: denique vulgo fere omnes, non animarum magis nos, quam pecuniarum auidos iactant. Tum vero quid reliquum fit, nisi vt quorum vita (iure, seu iniuria perinde hic est) despicitur, eorum et Doctrina repudietur? Itaque amplexantes toto animo, osculantesque hanc Tuae Maiestatis erga nos caritatem, et hoc singulare iuuandi populos studium venerantes, precamur, et obtestamur, vt Ordinis huius tibi si non aliud, addictissimi patrocinium, quod instituisti tueri pergas: pro certoque habeas, tunc recte nos consulturos rationibus publicis, cum leges seruauerimus nostras: tum tuis, bonorumque Votis optime responsuros, cum ipsi fuerimus optimi. Haec et alia in eandem sententiam cum audisset Stephanus, vario (vt apparebat ex vultu) animi habitu, primum aliquantum haesit, dein cum graui gemitu, Non debeo ego, inquit, esse iudex, et censor vestri Instituti, quod sancte ordinatum est: dixeram tamen, quod mihi videretur, et addidit pene plorans, Nunc quando vobis non licet, et illi, qui deberent, vel nolunt, vel nesciunt, computrescemus in sordibus nostris. De Bresta non amplius institerim, qui locus tamen erat operae vestrae egentissimus. Grodnae vero non mihi denegabitur, quo minus Collegium fiat, vbi saltem viginti alantur, et humaniores tradantur literae. Nam vt excursionibus iuuentur loca ista (Campanus eas dilaudauerat) spes valde exigua est: est enim inuentum Spiritus Saneti, vt tute ipse dixisti, quod de Seminarijs Tridentinum Concilium ad instituendam iuuentutem decreuit. Quippe Senes, qui in excursionibus audiunt aliquid, vel obdurantur magis, vel fides, si conuertantur, non agit tantas radices, vt sine irrigatione perpetua durate possit. Adeo consuetudo in aduersum insedit. Qui ab teneris annis pietate vera solidaque imbuuntur, hi nobis nouam formant rem publicam, planeque Catholicam: eo scholas requirimus, 82 Grodnense Collegium admissum instante Stephano Rege eo Collegia vbi facultas datur, erigimus. Tum rursus ad Grodnense reuersus multam de eo fecit orationem: quod cum perseucraret, datis quoque ad Pontificem literis, petere, Claudius denegare non potuit: sed vnde factum sit, vt exitum non haberet, suo loco scribetur. Sane erat ea tempestate anceps valde deliberatio. Multa quae numerata sunt ex tam multis ordiendis Collegijs haud dubie consequebantur incommoda: nam re vera nec ad regendum, nec ad docendum, nec ad alia munia suppetebant idonei: neque ex alijs Prouincijs, quamuis multa mitterentur, poterant auxiliae mitti, quae forent satis. Ex altera vero parte videbatur Deus ardentia illa Principum, ac Praesulum studia singulari benignitate excitare, quae si praeterirentur, tanquam si annorum feracitas sineretur inanis effluere, verendum erat, ne postea frustra requirerentur. Ad haec sacrarum possessionum multae ex Haereticis recipiebantur, quae nisi diuino cultui statim addicerentur, in potestatem veniebant profanorum hominum, vt nec eae postea facile liberari possent, nec aliae, quae ad sacra transferrentur, ad manum essent: tamen Claudius constanter tenebat decreta Societatis, quae Collegia nec passim, nec nisi idoneus cum rerum, tum Sociorum apparatus praesto sit, recipi vetant. Et verebatur interdum ne flagitantium illa ad indignationem vsque efferuescens auiditas a malo spiritu inijceretur, tentante Satana Societatem, vel nimijs fauoribus obruere, vel si ea via minus procederet, retardare 83 In Liuonia res bene gesta. eius cursum offensione, et abalienatione Principum. Campanus benigne tandem ab Rege dimissus, ad reuisendas Liuoniae Sedes tetendit. Optimo loco res offendit, Diuina clementia extraordinarijs quoque documentis pietatis fauente. Nam praeter restitutam aegris lustrali aqua, rebusque sacris valetudinem, ac Daemonum terricula depulsa, et alia id genus fere consueta, in Balthico mari admodum ante piscoso, posteaquam vicinam oram Haeresis Foecunditas aquis Sacerdotis benedictione reddi ta. occuparat, querebantur accolae pisces pene euanuisse. Orant Rigensis Collegij Rectorem Leonardum Rubenum, ei vt benedicat, quod cum factum esset, redijt aquis foecunditas, sua genti annona; adeo vt rursus, et mari, et flumini Dunae benedici voluerint. In reuocatis ad orthodoxos vir e prima 84 Dei praesens tutela in hominem conuersum ad fidem. nobilitate Federicus Ducerus fuit, in quem protinus eam ob rem impiorum odia exarserunt. Itaque vnus item nobilium, posteaquam perpotarat, ad Ebrios Sodales ebrius, Quid agimus, inquit,? Quin ad Ducerum imus, et nouum Papistam confodimus? Iter bacchantes arripiunt: sed prauum consilium in caput recidit autoris: forte inter eundum a Sutore plumbea traiectus glande illico expirauit. Quae res vigilare Numen ad suorum tutelam fidem faciens, innocentium animos vehementer erexit. Saepe Rigâ ab alijs, atque alijs Sacerdotibus in finitimos Pagos, et arces salubriter excursum: sed peregrinationis, quam cum Cardinali Radiuillo per totam Liuoniam ad fines vsque Daniae, Suetiae, Moscouiae Leonardus Rubenus obijt, praecipue fructus 85 Varia, et fructuosa populorum cultura. extitit. Sub annum extremum grauiter Collegium vexari coeptum: quod fusius insequenti libro dicetur. Laetissiraa Derpati circaque, Estonum fuit cultura. Hi sunt indigenae simplex gens, ac ferme agrestis, mire ad pietatem, et Catholicos ritus propensi. Praeter hos Germani, Polonique regionem, habent, cum quibus lentius erat negotium. Est sua Estonibus lingua, qua P. Thomas Busaeus iam recte concionabatur. Eosdem Catechismum docebat Ioannes Ambrosius Velcherus, qui egressus in forum, qua turba erat frequentissima in eam se mediam dabat, tum extemplo elata voce, datoque signo circumstantibus, vt sequerentur, Orationem Dominicam, Salutationem Angelicam, Apostolorum Symbolum praeibat, dein totum agmen ex interuenientibus continenter auctum, continuans carmina, deducebat in remplum. Hic adhortatio habebatur accommoda, et Velcherus iterum egressus in publicum 86 Estonum gens bona, et ad pietatem propensa. ad Pontem, ad Portas, et frequentissima quaeque loca eodem modo terna, quaternaque, ante, ac post meridiem feriatis diebus agebat, erudiebatque agmina. Porro circa per agrum amplius tricies excursum laetissimis ijs ad quos diuerteretur: qui et Derpatum profecti, vt secum quempiam reducerent Patrum certatim orabant. Mire delectabantur consecrationibus frugum, domorum, familiae, panis, salis: et hinc se Romanos, ac regios Sacerdores, quos summe colebant, ab Haereticis, quos detestabantur, internoscere dictitabant. Gaudebant quoque suum quisque habere, ex veteri gentis more, patronum e Sanctis (ipsi Apostolos vocant) itaque praeter Catechismum, et solennia munera, hîc labor erat in rebus benedicendis, distribuendis Apostolis, et baptizandis infantibus: vtique cum alij Sacerdotes deessent Catholici. Fructus ex ea magnus. Hoc anno nongenti septuaginta lustrati, septingentis vero adhibitae, quae haeretica impietas fastidierat Ecclesiae Caeremoniae. Rite quoque complura iuncta, vel resarta matrimonia: et Confessione, cuius vel nomen ignorabatur, expiati quamplurimi. Ad haec coeptae tum Derpati tum Rigae literariae scholae. Quanquam enim vtrobique pauci agebant Socij, tamen quod lecti erant omnes, ac strenui, siue labore, siue fructu multorum vicem implebant. 87 Contubernia Scholasticorum pauperum vtiliter insti tuta. Suas tamen, et ipsi laxare conabantur angustias bonorum iuuenum secularium auxilijs ad hanc rem conductis. Eam ob causam multum reponebat Campanus in Scholasticorum pauperum contubernijs instituendis: quorum cum vnum, vti supra narraui, Claudiopoli excitasset, alterum Polociae inchoauit. Eadem iam multa per Germaniam contubernia florebant: et nouum Ingolstadij Guilielmus Dux condidit, Bonauenturae Paradinae Rectoris Collegij 88 Collegium Ingolstadij auctum. rogatu. Ibidem in nouo Gymnasio Guilielmi impensa magnifice extructo scholae haberi coeptae: addita, quae ad hanc diem desiderabatur, schola Rhetorices. Kalendis Maij Augustae, Tertio Kalendas Octobris Lanspergae noua templa rite consecrata. Caeterum in Germaniae Prouincijs post Kalendarij restitutionem, noua ex eo introducendo difficultas, noua in Societatem inuidia 89 Ex Kalenda rij emendatione in Societatem inuidia. orta est, Haereticis id Iesuiticum inuentum appellantibus, tesseramque Papisticae, ac Iesuiticae sectae. In Boemia, in Styria, in Argentinensi Dioecesi, alibique prope tumultuatum: Sed Augustae maxime eam ob rem vexata Societas. Nam cum Octobri superioris anni, decreto ab Caesare impetrato, Senatus id Kalendarium promulgasset, Praedicantium instinctu tumultuari populus coepit. Tum gliscente seditione, et Ciues pro se quisque comparare arma, et Senatus, quem ad subita motuum in procinctu haberet, militem Et seditiosi tumultus. scribere. Feruere varius rumor in Iesuitas, feruere indignissimae in Senatum minae, nisi homines rerum nouarum, ac turbarum duces eijceret, Collegium dirueret, decretum de Kalendario reuocaret. Intemperantissime Lutherani Dux Gregis, Rabula Georgius Myllerus agere, dictitareque inter suos, propediem in templo Iesuitarum se verba facturum. Tamen Senatûs vigilantia, singulari cura, consilioque, impendentibus malis occursum. Iamque deferbuerat populi furor, cum hoc anno, ineunte Ieiunio maximo, Lanij, qui supra ducentos, omnesque praeter septem, haeretici dicuntur fuisse, incendium de integro excitarunt, scilicet Praedicantium inductu obstinati, quoniam ex nouis fastis ieiunium citius multo, quam ex veteribus, inchoabatur, initio Quadragesimae Catholicae plenum habere macellum, in Paschate vero vacuas, occlusasque tabernas, vt Paschalium opsoniorum inopia tumultuante plebe, Senatus cogeretur ab emendata temporum ratione discedere. Alij Ciuium Lutheranismi maxime pertinaces Spiram ad supremum Imperij Consilium causam deferunt. Operaepretium est notare Hominum peruersitatem, in aeternitate dogmatum mutabilitatem amantium; in mutabilitate temporum aeternitatem volentium: prona in deterius, ac deuia semper ingenia! Caeterum stultam contumaciam egregie Senatus elusit, et vltus est, non sine Laniorum detrimento, 90 Senatus Spirensis damnat Kalendarij correcti oppugnatores. aliunde comparatis affatim Paschalibus escis. Ex quibus dum attingere Haeretici non audent, quippe quas Iesuiticas carnes appellabant, nec ab suis copia praesto est, minus vnctam quam cuperent Quadragesimam suam peregere. Interim et Spirae pro Senatu, et instaurato Kalendario iudicatur. Itaque quinta Kalendas Iunias rursus pro Curiae foribus edicto proposito, octauo post die publica praeconis voce seruari id iubet. At Praedicantes vbi rem vident procedere, supremos conatus adhibent: eodem die, et insequenti adeo in Senatum vocantes ad arma populum, rabide concionati, vt Senatus hominum impudentiam stomachatus, praecipuam seditionis facem Myllerum iusserit vrbe quamprimum exire. Tum vero quiritari, vociferarique Haeretici: concursus fieri armatorum. Dumque impositus in Rhedam Myllerus asportatur, in egressu portae lora equorum strictis ensibus praeciduntur. Minister de curru raptus in proximas aedes trahitur, vnde postridie fertur in muliebri amiculo vrbe cessisse. Tumultus inde augetur, clauduntur portae, milites cum Ducibus praesto sunt, compita armatis implentur, et vt in eiusmodi casibus mos est, ad prohibendas coitiones cratibus ferrcis demissis, partes vrbis aliae ab alijs secluduntur. Ita Collegium Societatis, quod in vrbe, vt vocant, veteri 91 Collegium Augustanum a seditiosis periclitans, vano illoru metu seruatur. sicum est, omni Senatus, Patronorumque auxilio interelusum erat. Factiosi in eius area conglomerati, quid potissimum cladis inferant furibundi consultant. Fit concursatio, et fremitus, minae, conuicia, varia mortis genera intentantur, irrumpere domum decreuerant, cum erroris propugnatores merito error occaecauit. Haeretici duo, vetula et textor, procedunt in medium, grauiterque confirmant; ab Duce Bauaro quingentos in praesidium eo milites introductos: et vetula addebat, se ipsis suis oculis eos vidisse. Haec inanis opinio totam peruagata Augustam famulos Dei seruauit, qui interim foribus occlusis, nullo alio quam diuino fulti praesidio, necem, si ita Numini cordi esset, in momenta singula expectabant. Postridie ad vesperam cum remotae essent crates, Duumviri, et Fuggeri, alijque Collegij Patroni misere consolatores ad Patres, spectatumque num quid detrimenti passi essent. Et sane insigne fuit tutelae caelestis documentum, cum toto anno Haeretici iactassent in circulis, ad vnum se Iesuitas trucidaturos, eo die in tanto tumultus ardore, tamque impunita licentia, nihil grauius ausos. Per octiduum insequens, eadem discrimina, eadem animi suspensio tenuit: sed nunquam vltta probra scommata, famosos libellos, quae fuere innumera, processum. Consedit sensim tempestas: sua Patres semper in melius studia promouere. Iactator Myllerus non modo Templum Iesuitarum 92 Theodori Peltani mors. inuadere, sed nullum e suis potuit obtinere. Inter tumultum Augustae Theodorus Peltanus, vir libris, vel scriptis, vel e Graeco conuersis notus, deque Christiana re optime meritus, e vita concessit quinto Nonas Iunij. Patria ei fuit Pelta Dioeceseos Leodiensis Oppidum, vnde cognomen inhaesit. Coloniae in Societatem anno 1549. receptus, annoque insequenti Romam missus, inde Romano, tum Neapolitano, postea Ingolstadiensi inchoandis Collegijs interfuit. Latinae, Graecae, Hebraicaeque linguae interpres, postea altiora docuit, sed ea animi ad obedientiam praeparatione, vt pari voluntate in pueris erudiendis confecturus aetatem esset. At Brunense domicilium pestilentiae genus ignotum prudentibus, quod et vrbem depastum est, euastauit. Vndecim rapti. In his Leonardus Corcelius domus Minister mirae vir obedientiae, legum custos accuratissimus, in Deum, ac proximos ardentissimae caritatis. Triduo ante diem supremum ad Rectorem Ricchardum 93 Brunae vndecim e nostris pestilen tia sublati. Zantenum accedens, instare sibi mortem significat, Zantenoque rem comiter in iocum vertente, serio se ab duobus iam mensibus vicinae migrationis habuisse argumenta adiecit. Itaque confessione praeparatus eo die, posteroque sacrum facit, tertio, qui erat Dominicus, lam languidior cum fratribus in templo communicauit; feria secunda vnica ante mortem hora decubuit, iterumque eo spatio communitus Sacramentis, extrema quoque vnctione adhibita, intentissimis in Coelum oculis perseuerans, assidueque orans, sub haec verba, Iam per gratiam Dei absolui cursum meum, purissimum spiritum. Deo reddidit. Dicebatur duos monuisse Fratres, Matthaeum Scultetum, et 94 Leonardi Corcelij Sanctus obitus. Ernestum Krekouoik, specie vitaque Coelestibus similes, breui sequuturos: neque aliter euenit. Enituit eo tempore Rectoris erga sibi commissos Fratres caritas, sedulitas, constantia singularis, quae valentibus incitamento, decumbentibus multiplex auxilium attulit: nec vnam ipsimet peperit apud Deum 95 Petri Peraxi li piae vîtae similis mors. coronam. Spirae Petrus Peraxilus, in aetatis, rerumque agendarum prima maturitate, sed Coelo iam plane maturus paulo ante Collegij creatus Rector, sublatus est, Ab adolescentia iugo Christi ceruice summissa, generis nobilitatem omni virtutum genere exornarat: praecipua quadam animi propensione 96 Seminarium Fuldae a Pon tifice fundatum. in tenera aetate iuuanda, paruulisque ad Christum ducendis intentus. Inchoatum est Fuldae Seminarium Pontificium, Gregorij consueta in Germanos benignitate. Petrus Loppersius Romam ob causam Gasparis Abbatis Fuldensis profectus, subiecit Pontifici: multum Germaniae Religionem a nobilitate pendere: magnum fore momentum si ipsa in Germania Nobilium institueretur contubernium, quo parentes hoc libentius, quo propius suos liberos amandarent. Cum respondisset Gregorius id esse, quod iam dudum ipse animo agitasset, quamprimum effectum voluit, Existimabant Etiam Haereticia gratum. plerique munificentiam Romani Pontificis fore vulgo Haereticis suspectam, ac minus gratam, sed aliter cecidit. Certatim accurri coeptum est: et de aditu impetrando interposita Principum autoritate contendi. Itaque breui plus quadraginta nobiles recepti mire dociles, mire, quanquam ex Parentibus orti nouae, sectae, antiquae cupidi religionis. Periclitatus est nouus caetus semel, atque iterum pestiferis malis, sed singulare Dei patrocinium, et pietas adolescentium, adhibitis sedulo precibus, voluntarijs poenis, sacris mysterijs, et id genus placamentis, haud sine admiratione ciuium, ex quibus multi periere, periculum omne discussit. Actum drama Moguntiae ab Scholastica iuuentute in arcis area frequentissimo in theatro, Archiepiscopis Moguntino, ac Treuirensi, Augusto Saxoniae Duce, itemque Duce Casimiro spectantibus, mira gratia: vt Augustus Collegio haud exiguam pecuniae summam dono dederit, et Moguntinus antistes actores, numero centum ac decem erant, inuitaret. Hasce per illecebras, vt nihil intentatum 97 In Belgio melio riconditione Societas esse incipit. relinquit caritas, Catholicae Academiae splendor, et autoritas quaerebatur, et parta est. In Belgio pariter cum Catholica re Societas capur attollens, in ius quoque recepta est, bona, quae solo continentur, possidendi, vtendique priuilegijs authoritate Apostolica sibi concessis. Anno 1556. vt ibi memoratum est, enixe Ribadeneira Beati Ignatij missu hac in causa contendit: lex enim Prouincialis viginti annis ante lata obstabat, neque tum potuit aditus, nisi admodum angustus, interseptusque grauibus conditionibus aperiri. Quod fecit vt consequenti tempore Collegia Societatis, vel certo fundo caruerint, vel maxima in eo assignando certamina fundatores subierint. Caeterum, quod tum summa contentio non nisi perparce potuit quodammodo extorquere, id non multo negotio, tanquam interiecti temporis aestu maturuisset, satis liberaliter in praesentia tantum non sponte obuenit. Nullus erat hac tempestate 98 Multa ibi Collegia offeruntur. paulo frequentior populus, quin ad se Societatem accerseret. Montenses, Insulenses, Valencenenses, Atrebates, Cortracenses, Gandauenses, Luxemburgenses, Lirani, Bredani, Aldenardenses, alijque, necdum etiam ad Philippum Regem regressi, flagitabant. Alexandro autem Farnesio Parmensi Principi, et priuati eius consilij viris, ea stabat sententia, vt quaeque recipiebatur ex Haereticis Ciuitas, continuo fere in eam immitti Societatem debere; valere id tum ad pietatem priuatam Ciuium, tum ad pacem tranquillitatemque publicam intelligebant, quod subiecta Deo Ciuitas, et suo volens Principi subdita est. Et causam, necdum finitarum calamitatum respicientibus, ex facili apparebat: nullam, nisi religionis diffidium, vel esse, vel obtendi. Quippe turbulenti homines, iustique impatientes imperij, ad tumultus ciendos, copiasque, et opes sibi conflandas religionis nomine abutuntur; de qua tamen hactenus curant, quatenus eorum libidini commodum est. Igitur cum vnica ratio sit humanae parandae felicitatis, eadem nimirum quae, et aeternae, vnica, ac vera religio, homines Societatis, qui in eam se curam totos deuouere, late expetebantur. Quem ad afflatum vela aptans Balduinus Prouincialis, anno superiore 99 Ius possiden di bona immobilia, et vtendi priui legijs Pontificijs impetratum. libellum supplicem dedit, per quem breui exequutus, quae Societas plus triginta annorum cursu documenta sui in Belgij Prouincijs edidisset, postulabat ei potestatem fieri possessiones, domosque ad Collegiorum institutionem habendi, quae ex iure ciuili exempta in Ecclesiasticum ius, et immunitates transcriberentur: itemque vtendi priuilegijs, quae Sedes Apostolicae ad salutem animarum vberius curandam, eidem concesserat, quemadmodum in alijs terris cum aliorum Christianorum Principum, tum ipsius Catholici Regis licebat. Hoc dato libello adfuit Visitator Oliuerius, eoque pariter adnitente ferme omnia ad voluntatem Maio mense transacta sunt. Fauit inter caeteros Praeses Consilij priuati Guilielmus Pammelius. Negotij plurimum cum Academicis Louaniensibus fuit, quibus tradidere consiliarij priuilegia Societatis spectanda: contra quae cum acre scriptum confecissent, idque Pammelius Oliuerio tradidisset, modestia responsionis, et consiliarios mire delectauit, et Doctores in praesens sedauit; vtique cum Principem, et priuatum eius consilium, ab Societate stare non esset obscurum. Decretum autem priuati consilij de Societate, et Concilium magnum, quod Namurci, et Brabantinum, et quod Finantiarum, hoc est fisci rationum et AErarij appellant, expenderunt sedulo, 100 Collegium Brugis restirutum. et commendarunt, vt ea tanto admitteretur honestius, quanto causa diligentius, et a pluribus cognita probaretur. Statim, vt Brugae Regi se reddidere, Remigij Driutij Antistitis flagitatu, quinque de Societate eo reuersi, in quibus Arnoldus Hauentius, et Robertus Clayssonius, mox alij additi, Ipris caeptum. scholaeque redditae. Ipris quoque Collegium inchoatum. Praesul optimus Martinus Ricthouius id dudum optarat, egeratque vehementer de certis in eam rem Coenobiorum vacuorum addicendis reditibus. Sedis priore anno dum Dioecesim suam lustrat, contagiososque sanctissime visit, ac consolatur, contagione sublatus, quod inchoarat in terris perfecit e Coelo. Simul ac Iprae rediere ad Regem, duo Sacerdotes eo profecti, sedulis officijs Ciuitati summis adhuc calamitatibus, praesertim fame pressae, speciem ostendere, et vehementer cupidinem incitauere Collegij, quod subinde conflatum est. In Castris perseuerabat Michael Hernandus, magno cum aerumnarum pretio. Condidit 101 Michaelis Hernandi benefacta in Missione Castrensi. inter mulieres Sodalitatem in Beatae Virginis clientela, quae inter belli fluctus diu coalescere ad diuturnitatem haud potuit. Totus erat Hernandus in tollendis dissidijs, prohibendis flagitijs, coercenda militum licentia, verborum intemperantia. Praesto erat in conflictu, vt moribundos expiaret: leuabat inopum miserias: sacro coram copijs quotidie faciendo, frequenti dictione, alijsque officijs bonum Christi militem se inter Mundi milites exhibebat. Missus ei ab vrbe adiutor, Sacerdos integerrimae animae, Matthias Fouatius, eosdem, sedulo labores vrgebat: sed morbo paulo post vrgente, Terramundae extinctus ad praemia triumphantium euolauit.

Lutetiae Parisiorum pestifera lues cum apparere inciperet, Iacobum Latrei Prouinciarum Gallicarum Procuratorem, in suburbana Collegij Villa forte corripuit. 102 Iacobi Latrei mors pia. Quae res in Collegio cognita nobile certamen inter multos exciuit, dubiam aegro ministrandi prouinciam ambientes. Praecipue duo rei domesticae adiutores contendere, quorum Claudius Cuissottus, innocentiae singularis, ac diligentiae, voti compos effectus. Iacobus paucis diebus, quibus decubuit, vti de S. Martino legitur, inuictum ab oratione spiritum nunquam relaxauit. Itaque orans, manibus ante pectus coniunctis decessit, ea securitate simul, et caritate, vt missum ab Odone Prouinciali Confessarium, vetuerit sua causa in periculum dari: Nam se paulo ante confessum, et sacris operatum, nihil per Dei benignitatem, vnde grauius vrgeretur, habere: leuiora Patrum, ac Fratrum precibus expiatum iri. Claudius vero cum alacritate, curaque summa Iacobo ministrasset, ipsemet post Patris excessum eodem malo ictus, alteri etiam Fratri materiam praebuit sua vota complendi. 103 Claudius Cuissotus Peste affectis ministrans moritut. Qui quidem haud minore studio rependit Claudio, quae ille exhibuerat Iacobo ministeria, sed exitu dispari, Dei misericordia pari. Namque huic dilata ad incrementum, Claudio ad celerem fructum repraesentata Coeli est merces. Saeuius Niuerni pestilens flamma debacchata est. Quae vt primum exarsit, cum Biturigas Collegij corpus amoueretur, paucis, qui affectae Ciuitati subsidio essent, manentibus, institit Petrus a Rue, vt liceret sibi in periculi parte subsistere; et potestate facta, abeuntium se precibus Sociorum commendans, breui, inquit, de mea ad vos morte perferetur. Nec mora longa. Postridie anthrace diro feritur: quinto post die salutari munitus viatico vitam relinquit: Gaspari Buchetto, qui ipsi aderat, gaudere se multum testatus, quod demum a diuina clementia id, quod summis precibus contenderat, vt in Societatis disciplina extremum ipiritum funderet, impetrasset. Quae vox timidiorem, vt in tanto periculo, Petrum Fayr Laicum ita confirmauit, vt quintodecimo post die, et ipse idem vlcus tanquam diuinum donum exceperit, biduoque traducto in precibus, animoque 104 Felices mortes quorumdam ex peste purgando, iucunde migrarit. At Renatus Burgius, qui post hos cecidit, vt erat egregie pius Sacerdos, vbi se contactum persensit, Gaspare, vt se ad grates agendas adiuuaret accito, Te Deum laudamus, laetitia gestiens recitauit. Quem cum spiritus interclusa anima defecisset, vbi Gasparis cura recreatus est, ad eum conuersus, Dominus, inquit, tibi Pater ignoscat: quid me tam suauiter in Coelum properantem reuocasti? Cumque Gaspar, quod differtur, nequaquam auferri subiecisset, et adhuc indigere opera eius Societatem, et haec dicens lacrymaretur, Renatus quid, inquit, te feliciores luges? Alios sequamur oportet, qui Collegium caelesse incolunt: meae resolutionis iam tempus instat. Ita plenus gaudio ad beatam Societatem, abijt feria sexta, in eum diem, quo potissimum ad mortis Christi memoriam a Deo mori optauerat, vita prope miraculo propagata. Omnibus his Gaspar Buchettus Sacerdos, omnibus humanarum et diuinarum rerum praesidijs, noctes diesque praesto fuit inuicta constantia, et valetudine. Nec vero inter funera, et pestis ardorem intermissa curandarum studia animarum. Haud dictu magnum, sed nouum, ac periucundum quod addam est. Per sacra Principum. Apostolorum natalitia cum Dux, et Cardinalis, Guisij Mussiponti adessent, tum literarum specimen adolescentes, tum Christianae Catecheseos pueri edidere. 105 Doctrinae Christianae, et humanae specimina Mussiponti. Illi praeter alia ingenij opera, carminum partim Graece, partim latine ad sex, et quadraginta millia proposuere. Hi venere in certamen Christianae eruditionis cum rusticis e Dioecesi Metensi. Nam cum P. Carolus Roscerius per eam Dioecesim diu, ac feliciter desudasset, ex vndecim Pagis supplicantium habitu Matres, Patresque, Mussipontum pueros suos, ac puellas egere. Hic ipso spectante Duce Oppidani cum Paanis separatim inter se pueri, puellaeque in statutis ad eam rem pulpicis disputarunt. Sua victores ferebant praemiola. Varios in vultu Parentum vidisses habitus, vt prospere, aut secus cessisset paruulis cuiusque certamen. Sed maxime videbatur gestire Dux laetitia, praesertim quod circa Metas, in regione admodum ad eam diem contaminata zizanijs, adeo laetam videret sanctarum frugum segetem 106 Aginni Collegium postulatur. adolescere. Itaque nullum faciebat sibi ipsi gratulandi finem, quod in suas terras adeo nauos colonos inuexisset. Multae per omnes Galliae Prouincias obitae euangelizando orae. Collegia multa postulabantur. Sed Aginnenses summis opibus contendebant. Et Ciuitas publice, et Ianus Fregosus Antistes, et Margarita Nauarrae Regina, quae Aginni degebat, prompta, ac parata omnia affirmantes, alijs super alias literis Generalem Claudium fatigabant. Missus est velut in Stationem cum altero Sacerdote Sencrinus Guysianus: quo Sacramentorum administro Regina, et praecipui quique vti coepere. 107 Liber famosus in Societatem editus Rupellae. Haeretici inter haec tanto excruciari acerbius, et immitius efferari, quo latius fundi, expetique videbant, qui ipsorum conatibus obsisterent. Edidere volumen anonymon Rupellae, in quo praeter consueta maledicta, et impudentia mendacia de origine, et moribus Societatis, repetita fere ex Kemnitio, et Boquino Germaniae Lutheranis, Catholica de Indulgentijs, de Purgatorio de Veneratione imaginum et similia impugnabant dogmata; et tamen libro titulum fecerant, contra praecipua capita Doctrinae Iesuitarum: quo scilicet facilius lectori imponerent, quasi capita illa non orthadoxae Ecclesiae, sed praecipua Iesuitarum essent. Sed dum volebant dogmatum eleuare 108 Caluinistae eiectionem Societatis e Gallia procurandam decernunt. autoritatem, Societatis plusquam vellent, fidem laudabant, cui quod Catholicorum commune est, tanquam proprium adscribebant. Ad haec in conuentu ad Montem Albanum mense Septembri flatuerunt machinas admouendas omnes, vt e Gallia Rex Iesuitas expelleret, ac Regni deinde finibus diligenter arceret. Ad id autem extorquendum a Rege, non Caluinianorum modo, sed Catholicorum etiam quorumdam opibus enitendum, causam, vti putabant, expulsionis ineluctabilem excogitarant. Aiebant Regi in animo esse clauum Regni Gallicani Nauarraeo Regi committere: esse autem euidens non modo administrationem, sed ne vitam quidem Nauarraeo fore diuturnam, si Iesuitarum natio versaretur in Gallia: Quod confirmabant Guilielmi Nassouij Principis Auriaci recenti casu. Hunc Burgundus quidam nomine Balthassar, per occasionem literarum de Alenconij Ducis morte ferendarum admissus in Aulam, captato tempore sclopi ictu occidit: idemque statim comprehensus post acerbissima tormenta, necem dirissimam constantia 109 Calumnijs ad eam rem Haeretici grassantur. supra humanam pertulit. Haeretici, vt quibus, neque quid faciant, neque quid dicant, quicquam curae est, neque opportuniores in quos incurrant homines vllos, quam Iesuitas putant, dissipare conati sunt rumorem, Iesuitarum consilio interemptum esse Guilielmum: et interfectorem (cum sacrae cerae agno forte repererant) ab ijsdem praemunitum amuletis, et ad immanem illam peruicaciam veneficijs obduratum: cum tamen re vera, quod ipsemet persancte testabatur, nullo de Societate vllo modo consilij eius conscio, Gaspar facinus perpetrasset. Igitur hoc rumore animum Regis implendum dicebant, assiduisque irritandum obtrectationibus, Conspirante cum ijs Cacodaemone. vt Galliam omnem Iesuitis liberare animum induceret. Coniurabant egregie cum Haereticis Daemones. Nam per id tempus Augi Energumenae ore acriter minitari coepere se non quieturos, quoad ex Gallia Iesuitas exterminarent. Quod vt multis post annis, et quidem (Deo cuncta in melius vertente) quanto suo cum damno consecuti sint, opportune reddetur.

110 Busaquiense Collegium in Sardinia dimissum. In Sardinia Insula res a Fabio Visitatore compositae, belle cum vbique procederent, Busaquiense Collegium sublatum est ex proximi Generalis conuentus sententia, eo maxime, vt exiguorum Collegiorum tricis Societas expediretur. Res vulgo benigne accepta, praesertim quod nouum, pleniusque Collegium Alguerij reddebatur. Nam Alguerensis Decanus Carrobira aliquot ante annis fratrem scripserat haeredem moriens, cum eo, vt si is non relicta stirpe decederet, haereditas ad Collegium Alguerij statuendum transferretur, tandiu illibata, reuolutisque in sortem amplificata fructibus, dum iustae familiae in alimenta sufficeret. Ad haec Helena Antiochi Bellid aliquantum Algueriense fundatum. item pecuniae dudum in eam rem legarat, facta Generali Praeposito potestate, si aliunde necessaria subsidia non supplerentur, eam pecuniam alijs pro suo arbitratu intra Sardiniam addicendi. Attributa Busaquiensi Collegio fuerat. His ad Regem Catholicum a Cupidis Algueriensis Collegij perlatis, scripsit Rex ad Claudium Generalem impense commendans vti haereditatem Carrobirae cernere, et Helenae stipem, quando Busaquium deserebatur, transferre Alguerium vellet. Itaque cum Pontifex quoque administrationem haereditatis Carrobirae Societati, quamuis nondum iustam summam expleret, tradi mandasset, inita hoc anno possessio est: et Alguerium profecti Leonardus Oliues, qui primus praefuit, Melchior a Sancto Ioanne, Lucasque Canalis Sacerdotes cum fratre Thoma Mallone, vix dum respirantem a luis vastitate vrbem opportunis rerum diuinarum auxilijs recrearunt. Quoad proprias aedes nacti sunt, apud Antonium Surreddu tum Canonicum, et Episcopi 111 Francisci Berni mors pretiosa. Vicarium, postea Episcopum Ales, domicilium habuere. Obijt Calari cum summa animi tranquillitate Franciscus Bernus, rari vir exempli; adeo in omni vita cupidus Crucis, vt supremo tempore inuisentes rogaret, vt male se iniurijs acciperent. Nempe nolebat vltimam sibi perire horam: morbique vitam carpentis dolores non satis existimabat ad famem suam, illo praesertim, Et funus celebre. quod restabat, breui spatio saturandam. Eo mortuo apparuit quanto plus homines vera pietas, quam humana quaedam comitas afficiat. Nam Bernus quamuis non multus esset in consuetudine cum Ciuibus, tum studio religiosi secessus, tum occupatione regendi Collegij, et instituendorum Domi Tyronum; tamen affirmat Melchior Valpedrosa Proprouincialis Sardiniae, sua quidem sententia nullam fuisse Calari domum, quae non boni Patris excessum grauiter deplorarit: quam caritatem etiam optime patefecit ingens ad iusta 112 Bilbilitani Collegij initia. eius Ciuium concursus, ingens copia lacrymarum. Bilbilitanum in Aragonia Collegium coeptum communi Ciuium studio, nullo certo fundatore, nulla conditione posita. Praecipuus autor eius Rodericus Zapata fuit, non solum, re collata de suo, quam potuit, sed etiam multorum annorum perseuerantia corrogatis e multis locupletum adiumentis. Nec mediocriter iuuit Ioannes Petrius Ciuis item Bilbilitanus e primis, eo praecipua dignus grati animi memoria, quod primus ex ea Ciuitate Societatis fautor, et hospes fuit. Praegressi veris extremo Antonius Ramirius, qui fuerat Rector Valentiae, et Ioannes Palomerius ambo Sacerdotes, dum et Catechesi, et concionibus, et caetera id genus sedulitate ciues excolunt, simul domicilio noui Collegij, sacelloque componendo institere. Quae vbi satis parata sunt, die Sanctorum. Simonis et Iudae Apostolorum, Ioanne Zapata Roderici Auunculo sacrum festo apparatu faciente, nouae domus natalitia cum magna ciuitatis approbatione celebrata. Quaterni Sacerdotes, ac Laici Antonio Ramirio Praefecto, Coloni primi fuere. Ingens in Boetica praecipuas vrbes, quae nondum impetrarant 113 Astigitanis statio in spem Collegij concessa. Societatem, eius habebat ardor, Astigin, Vbedam, Caciorlam, Lerenam, alias: in quibus omnibus hoc anno per ieiunij quadragintadialis conciones res pietatis praeclare gesta. Astigitanis singulari pietate instantibus, dum perpetuae sedi dotem conficiunt, statio concessa. Lerenae concionatus Ioannes Frias antiquae vir, saluberrimaeque facundiae, afflatu sub initia non 114 Ioannis Fria sij conciones vtiles Lerenae. admodum secundo vsus. Nam residebat adhuc in multis opinio, damnatos olim pro Illuminatis in ea Vrbe presbyteros, homines de Societate fuisse. Itaque etiam puerorum petulantia toleranda principio fuit. Sed breui reliquias erroris omnes eximia concionatoris oratio, et virtus abstersit, tanto Societatis nobiliore excitata fama, quanto perfectae laudis imago ipse erat illustrior. Dedit Hispalis Coelo dignum sancta illa Ciuitate par Rodericum Florium quotidianae operae administrum, et Georgium Aluarium Sacerdotem: in suo vtrumque ordine exactum, et artificio gratiae Christi subtiliter expolitum. 115 Roderici Florij excellens virtus. Rodericus quo nihil pauperius, nihil humilius, nihil tota vita seuerius, assidui operis molestias perenni ieiuniorum, ciliciorum, et flagellorum vexatione condiebat. Voluisset alicubi inter Indiae ignota loca Dei causa, necessarijs tuendae vitae destitutus subsidijs agere. Fingit enim sibi caritas aerumnarum varias formas, et ad ea se simulacra exercet. Tanto est ordinariâ materiâ superior. Alebat Florius duritia vitae mortalis immortalis cupiditatem; quoque se altius supra humana tulerat generoso fastidio, hoc Deo arctius, et iucundius inhaerebat. Quouis in opere, loco, ac tempore nihil habebat suauius, quam de Deo cogitare, cum Deo versari. Vbi sua manuum opera diligenter explerat, ad diuina Colloquia, tanquam Ceruus ad fontes aquarum sitiens, festinabat: quibus quo diutius frueretur, spatia somni contraxerat. Quin adeo saepe nulla per noctem erat afflicto eius corpusculo quies, nisi quae vigili in preces perstillabat ex animo. Nec raro supera vi terrena ipsa corporis moles raptum in ecstasim animum sequebatur, et sublimis pendebat in aere, adeo stupente sensu, vt confixis acicula pedibus, nihil sentiret, nec posset loco moueri, aut membra aliter, quam sita erant, inflecti; vt aliquando a prima vespera Feriae Quintae Maioris hebdomadae, ad insequentis diei lucem, brachijs in Crucis modum protensis, rigidus, et immobilis pependerit. Inuentus etiam interdum suo in cubiculo foribus obstructis abiectus in genua orans, totum os splendore caelesti aspersus, toco pariter collucente cubiculo. Quibus Coeli suauitatibus vtens ille magis, quam fruens, quanto dulciora experiebatur caelestia, tanto amarorem casuum humanorum auidius appetebat. Precatus fertur vehementer ab Deo, vt graui, diuturnoque aliquo morbo, tanquam fornace vellet scoriam omnem sui cordis excoquere, seque limare, ac perpolire, quo dignius in Et pia mors eius conspectum veniret. Audijt preces Pater Caelestis, semestrique elaboratum tabe, corpore sensim detracto sincerum spiritum ad sese recepit. Sub extrema Rodericij rogauit eum Georgius, impetraret sibi solennia Christi natalitia, quae instabant, vt liceret in Coelo peragere. Quod cum recepisset 116 Georgij Aluarij obitus, et virtutes. Frater, cumulate etiam praestitit. Quarto Idus Decembris decubuit Georgius, pridieque Natalis Domini primis tenebris ad lucem beatam diuinis praeparatus mysterijs laetus excessit. Vir fuit omni virtutum genere, sed aute omnia studio salutis animarum memorandus. Ortus Vbedae, a puero valde ad diuina propensus, et orationi deditus. Decurso Philosophiae, Theologiaeque studio, ad haec biennio in docenda grammatica versatus, Granatae maioris diuini obsequij studio, magnis Coeli suauitatibus, motibusque inter orandum pellectus, in Societatem venit anno quinquagesimo octauo seculi, de quo scribimus, septimo et vigesimo suae aetatis. Vt caeteris in rebus, ita in disciplina virtutis solent initia progressus ostendere. Continuo Georgij inter Socios, obedientia, compressio cupiditatum, contemptio sui, et caetera religiosae professionis insignia spectabilia coepere esse. Sed iam tum ardor ille eminebat errantes homines ad salutis callem reuocandi. Ad opus hoc factus, ad hoc totus incitabatur diuinitus. Nihil habebat iucundius, quam improbi hominis reditum ad virtutem, aut boni in virtute progressum. Nihil ita eundem angebat intimeque excruciabat, vt Dei offensa, et aeterna hominum Christi sanguine redemptorum pernicies. Nihil adeo arduum, ac formidandum potest cogitatione fingi, quod Dei fretus ope summo cum gaudio suscepturus non esset, si adiumentum animarum inde speraret. Idque vehementer a Praesidibus rogabat, se se vt mitterent ea in loca, quaecumque 117 Studium eius, et indu stria efficax salutis homi num procurandae. tandem forent, vbi vel quiduis pateretur, quo proximi salutem consequerentur, quae est in Christo IESV. Coepit in publicis foris, et compitis docere Christiana rudimenta, assiduus esse in Confessionaria sella, nunquam quietem capere. Si Iaboris materia adesset in templo, nunquam inde pedem efferre. Vbi vltro conuenientibus satisfecerat, exire in plateas, in vias, in agros, ac sepes, inuitare, pellicere, compellere omnes ad Magni Regis coenam. Et vt sincera plane mente pro Deo laborabat, atque cum Deo, difficile dictu est, quam mirabiles morum commutationes effecerit, quam grauia sedarit odia, quam multas resarserit amicitias, quam multorum effraenatas cupiditates infregerit: quot inopum aliorumque calamitosorum succurrerit angustijs, quot aegris animi salutem, corporisque reddiderit. Primos annos Granatae, reliquos ferme Hispali exegit. Assumebat sibi libertatem, ac fiduciam Magni Dei ministro dignam. Obuios, et ignotos compellabat, et interdum tanquam pro potestate iubebat sequi se, et protinus confiteri, incendens interim verbis, iuuans industria, vt nunquam melius parati absoluerentur. Prout ferebat vsus locupletes conueniens, Tu, inquiebat, illum vesti nudum: illi tu obaerato, carcereque clauso succurre: tu aegro illi subsidia cura, et medicamenta, et alia id genus. In ludentium 118 Sancta eiusdem libertas, et assiduitas in opere. circulos incidens, inferebat se medium, aleas, talosue postulabat, et tradebantur. Iubebat ipsis in compitis si quem execrantem, deierantemue audisset, flectere in eodem vestigio genua, et solum exosculari: et habebat fere omnes mirabiliter obsequentes. Et sane magna Christiani operarij virtus est, nullum putare tempus non aptum sementi. Mane, inquit, Ecclesiastes semina semen tuum, et vespere ne cesset manus tua: quia nescis, quid magis oriatur hoc aut illud, et si vtrumque simul, melius erit. Seminator Euangelicus non modo in terram bonam, sed et in viam, et in spinas, et in saxa semen proiecit. Et solebat dicere Georgius, descripta ab Apostolo venisse iam tempora, cum homines sanam Doctrinam non sustinerent: quare instandum opportune, importune: non quidem quod proijciendae sint margaritae ante porcos, sed quia cauendum est, ne cauta nimis, potiusque carnis, quam spiritus ex offendendi metu prudentia praeclaras occasiones corrumpat. Qui enim obseruat ventum non seminat, et qui considerat nubesnunquam metet. Non est illa modestia, sed mollitia: non considerata maturitas, sed stulta lentitudo. Verum enim verbum est, Qui corripit hominem gratiam postea inueniet apud eum magis, quam ille, qui per linguae blandimenta decipit. Sed quanto plus libertatis, ac potestatis vsurpas, tanto necesse est clarius emineat in te persona, quam sustines Dei. Tum cedunt monitis mentes humanae cum extat in monitore diuinum quiddam, vt appareat non homini obtemperari, sed Numini. Neque ad eam colligendam autoritarem necessaria habemus miracula, et prodigia, sed constans virtus, et aequabilis in re omni loco ac tempore tenor sanctitatis abunde est: et ante omnia si constet, te non quae tua sunt quaerere, sed quae Christi IESV, quaeque animarum salutis. Haec extabant in Georgio, his scelera expugnabat, haec successum praeclaris dabant incoeptis. Fertur in Sacerdotis domum pellicem. pessimo exemplo palam habentis, iugressus, cum ambos accumbentes mensae deprehendisset, primum obiurgasse, tum seuera, ac libera voce iussisse feminam 119 Insolita einsdem ausa miro euentu. extemplo facessere: turbatoque presbytero, ac caeteris, et principio etiam vim parantibus, cum ille perseueraret interritus, ita omnes fractos, vt inciperent precari tantillam moram, confestim quam minimo strepitu amandaturos polliciti: nec tamen abstitisse Georgium, quoad omnibus attonitis prae se feminam agens confusam, ac trementem eduxit; quantoque fieri maximo silentio potuit, collocauit in tuto. Per agrum Hispalensem iter faciens in Veterinarios quosdam incidit, a quibus equum iussus conscendere, cum simul pergerent, audiuit post tumulum, cui appropinquebant, periculum ab latronibus esse. Bono eos animo iussit esse, ac Deo fidere. Vbi ventum ad tumulum, latrones apparent, ac Georgius comitibus iussis subsistere, ex equo delapsus, pergensque ad homines praedae auidos, quem primum obuium habuit, vultu, ac voce terribili ita affatur, Fare age bone vir, est ne tibi potestas a Deo viatores expoliandi? Quae vox ita illum, ita caeteros, qui proxime sequebantur consternauit, vt tanquam Agni mitissimi Patrem circumstantes, coeperint suam inopiam excusare, ac deplorare calamitatem, quod militiam olim professi, manuum insueti laboribus, cogerentur iam vitam alienis iniurijs tolerare. Miseratus Pater homines, a Veterinarijs, quod habebaut commeatuum sumpsit, ijsque dedit. Demum post refecta corpora, egregie monitos, ac sua dolentes facinora dimisit. Alio tempore hominem insontem insimulatum nefandi criminis, addictumque ob eam rem flammis, cum cognouisset, exorata a Iudicibus quatuor ac viginti horarum dilatione, ad conquirendum calumniatorem discurrit: reperto in agro, accidit supplex ad pedes, humiliter per IESVM Christum obtestans, ne innocenti vitam, et famam per summam iniuriam ereptam vellet: qui cum negaret a se quicquam commissum, repente Georgius exurgens sua illa vi, maiestateque oris, ac vocis, intonat, Non paues improbe, non paues supplicium tibi instans a Deo? I mecum, nec tibi quicquam a Magistratu timueris: sed tu periculo, in quod coniecisti, exime innocentem. Sequitur homo confusus tanquam occulta vi tractus, domum Professorum adducitur: publico excipiente scriba coram testibus idoneis accusationem retractat: innocenti salus conseruatur: libertas, ac fama integra redditur. Sed calumniator, quanquam secreto eum Pater in tutum dimiserat, tamen Deo iustas expetente poenas, paucis post diebus datus in carcerem, quam alteri molitus erat iniuste, poenam incendij sustinuit. Melius cum quodam periuro actum est, quem Pater 120 Orationis ad Deum praesenti experimento comperta vis. ad periurium suum publicis actis rite reuocandum adductum, poenaque legum liberatum, ipsummet contra se vehementer accendit. Itaque maximo cum dolore sua vniuersa crimina ad Sacramentum Poenitentiae detulit, ac multis cum lacrymis expiauit, adeo in tempore, vt tertio post die repentina morte conciderit. In his quam potens verbo esset apud homines Geogius apparuit: in eo quod sequitur, quam simul apud Deum valeret. In hominem male gestis negotijs totum desperabundum, ac furentem cum incidisset, ex turbato vultu rem suspicatus, comicer accedens, insinuauit se leniter in sermonem, sensimque elicuit quicquid animo miser coquebat: non tamen vllae, seu blandae, seu grau voces durum pectus emolliuere. Tum Georgius ad comitem versus, hic opus est inquit, praesenti manu Dei: flexisque vterque genibus pro obstinato homine dant se se in preces. Precum ea vis fuit; vt quamdiu illi perstitere orantes, gressum homo non mouerit, ac deinde totum se Patris in sinum coniecerit. Cuius consilio inprimis generali expiatione conscientiam, deinde etiam negotia recte vtiliterque composuit. Minus negotij, haud minus Diuinae clementiae fuit in illo. Egressurus domo Pater ad suas de more venationes animarum, cum paululum morae, quam postularat, comiti concessisset, mutata repente voluntate, sequi iubet. Haud multum progressis occurrit homo nunquam aute, quod scirent, conspectus. Appellat eum vltro Georgius, conuersoque domum itinere in templum deducit. Instat alloqui, quoad miser laqueum protulit, quem ad se se perdendum gestabat. Expiatus, et ipse confessione est, et ablato laqueo liber onere conscientiae, plenus consolatione dimissus. Haec et alia id genus non sine multis laboribus, et aerumnis, et interdum contumelijs, iniurijsque gerebantur. Nam connexa fere sunt, multa praeclare facere, ac dura perpeti. Neque praeda tam multa de Satanae extrahi faucibus poterat absque graui certamine. Sed haec magnis animis sunt incitamenta 121 Georgius peste afflictorum curam gerit. virtutis. Anno 1580. cum dira illa terrarum vexatrix grauedo tantum mortalium strauit, confecitque; annisque deinceps consequutis duobus, cum Hispali pestis desaeuijt, habuit latum se se fundendi campum Georgij operosa caritas. Obibat vicatim vrbem: vt quisque maxime destitutus iacebat, ita curabat studiosissime. Pestilentiae tempore cum plurimi Nosocomio non reciperentur, siue Ministrorum culpa, vnde nil sperarent negligentium, siue aegrorum multitudine abundante, horum sibi praecipue curam assumpsit: distribuit per curias: Medicos, pharmaca, alimenta conquisiuit: multaque vno tempore virtutis exercebat opera, emendicans vnde mendicos pasceret, dans in periculum se, vt pereuntibus subueniret: his animi: his corporis, illis vtramque salutem reddens. In his, et talibus ministerijs, vt qui soli Deo laborabat, plausum apud homines gratiam, et emolumenta, quam mercenatij quaerunt, tam ipse refugiebat. Dum Hispalensem per agrum aliquando euangelizat, nocte interceptus prope villam viri nobilissimi, sibi addictissimi, occultato suo nomine, per internuntium id modo rogauit, vt in paleario sibi receptum praeberet. Plus aureorum nummum triginta millia eo autore Hispali distributa in pauperes sunt. Ex quibus non modo nihil ad suas intercepit vtilitates, sed ne ad suas quidem venire manus volebat res, verum per fidei perspectae personas conseruari, 122 Mors eius, et funus frequens. ac diuidi; data insuper opera, vt autor ipse beneficij ignoraretur. Hos inter bonos labores ad gloriosum eorum fructum, quo supra dictum est, die peruenit. Ad persoluendum amantissimo Patri supremum officium ingens multitudo affluxit. Dum vero ad contingendum venerandum corpus Rosarijs, et pedes exosculandos accurritur, homo qui forre interuenerat, paulo certam ob causam viro Dei offensior, diu stimulis interioribus incitatus, vt et ipse pium exequeretur officium; denique potius circumstantium oculis, quam, suae pietati seruiens accessit; Patrisque manus, ac pedes exosculatus, retulit postea miram se odoris suauitatem e sacro manantem corpore hausisse, et alia eo die admiranda ad viri testandam vitae probitatem euenisse narrantur. Dum vero corpus tumulo inferendum aufertur e medio, sublato repente in 123 Ferdinandi Marchesij pius obitus. circumstante turba ploratu, eiulatuque, tanquam suum quisque parentem auferri sibi videret ex oculis, concursus ad rapienda certarim, quae pro reliquijs asseruarent, est factus. Etiamnum effusius honorauit Ocania Fernandi Marchesij suprema. Vbi migratio eius audita est (in quintum nonas Iulias incidit) vltro Curiones vrbis omnes funebre campana signum dedere. Tum ad visendum, exosculandum, rapienda monumenta populus ardentissimis studijs conuolauit. Fuit is Sacerdos ex Hormilla Calaguritani Episcopatus oppido, lenitatis, et mansuetudinis in nullam partem mutabilis, quae caeterarum quasi chorum virtutum ducens, hominem supra modum amabilem toti Ocaniae venerandumque faciebat; ita vt saepe ipse postularit veniam alio commigrandi, vbi obscurus, ac vilis esset. Vt fidelis ille animus exijt e corpore, supra cubiculum clara conspecta lux pro argumento est habita eius lucis 124 Itemque Francisci Stradae. aeternae, ad quam ferebatur in Coelum. E tumulo post aliquot annos ad alium condendum Sacerdotem patefacto, magna cum omnium admiratione suauissimus odor afflatus est. Septimo Kalendas Nouembris in Toletana Domo Franciscus Strada consentaneum laudatissimae vitae finem imposuit, inter prima Societatis Columina merito numerandus. Excelluit in eo donum Sacrae praedicationis. Adolescens per Italiam, iuuenis in Belgio, dein per omnem Vnde concionum eius efficacia. Hispaniam matura aetate, et facultate cum singulari grauitate, vi motuque concionis vbique frequentissimae auditus est. Interrogatus aliquando a Ribadeneira vnde eo dicente, tantus existeret vbiuis locorum in auditore motus? ingenue respondit, sibi inter dicendum radium quendam, et impulsum illabi caelitus, quo totus praecordijs intimis commoueretur: inde fieri, vt audientes motu eodem afficeret, inde postea morum sequi commutationes. 125 Terna quotidie flagellatio. Sane ad recipiendam diuinam vim se ille impigre comparabat. multis annis ter in die flagella repetijt, semel pro animabus, quae post hanc vitam purgantur: iterum pro conuersione in lethali noxâ iacentium; postremo pro Ecclesia vniuersa. Alia praeterea cruciamenta corporis: ad haec singulare orandi studium, secessum, rerum omnium humanarum contemptum adhibebat. Creditur illibatam ad extremum spiritum pudicitiam Caeterae Stra dae virtutes. custodisse. Mirum quam magnifice, et, vt aiebat, diuinitus saepe edoctus de Societate sentiebat. Ad eam perpaucos, ne se quidem, putabat idoneos. Quid sancticatis in eius requiratur alumnis, aegre verbis exprimi dicebat posse: tamen neque verba necessaria multa esse, cum ex ipso nomine constet si recte intelligatur, quid sit, haud vtique nomine tenus, sed re vera esse dignum Socium Christi IESV. Fuit ipse multae patientiae, facilis ad alienas commoueri calamitates, ad opem ferendam egenis acer, ac promptus: prudens in rerum publice administrandarum consilijs. Verum haec, et salutarem illam facundiam postremis annis voluntaria quadam solitudine inter Sanctorum Patrum monumenta, sibi vni, Deoque viuens abscondit: maiore fortassis cum animi sui quiete, minore certe cum Ecclesiae fructu. Dum 126 Oppugnatio nes Societatis variae. hi ad beatas emeritorum sedes euocantur, superstites in militia Socij strenue virtutis bella bellabant, satana contra, clam, palam omni ope pugnante. Praeter Peredi procellam alibi narrandam, vt diximus, aliae tumebant, quae in consequentes erupere annos: in praesens, quod superiore motum, hoc anno transactum in Vrbe Victoria est, iuuat describere, vt appareat, quam contra hominum spes, cogitationesque saepe incoepta cadant. Gens quam Hispani vocant linguae Vascongadae, modicis tribus continetur Prouincijs inter se finitimis, Guipuzcoa, Biscaia, Alaba, Hi olim Cantabri ferme erant. Gens vniuersa, vt fere per saltus, montesque dispersa, et ingenio ferox, cultura supra modum indigebat. Et Societas, quae maxime destitutos, vel in ipso nouo conquirit orbe terrarum, hoc propensius hisce populis 127 Societas officio grati animi erga S. Ignatium, eius populares iuuare studet. sua dedicare cupiebat obsequia, quod et nobilitas merebatur gen tis, et ipsa inde Ignatium Parentem suum acceperat. Videbatur enim patria illa suo iure partem repetere fructuum, quos terris omnibus peperisset. Haec faciebant, vt dum vbique locorum in repudiandis, quae offerebantur Collegijs laboratur, si aperiretur in Cantabriam aditus, eundum absque mora Patres censerent. Maxime opportuna sedes iudicabatur Victoria: vt inde commodius excurri per circumiectas posset oras, et iuuentus virtute, literisque institui eo fructuosius, quo plus auditorum loci celebritas suppeditaret e suis, e peregrinis acciret. Itaque cum Iacobus Morus de Alaba Canonicus Victoriae in eam rem domum donasset, et alij quidam summis precibus et promissis Collegium postularent, fecit potestatem Claudius Generalis Antonio Marcenio Prouinciali Castellae rem in nomine Domini aggrediendi, translatis eodem Ognatensis Collegij principijs, vti per vltimum Generalem conuentum licebat: cum Ognate haud tanta in commune vtilitas, quanta 128 Collegium Ognate in Vrbem Victoriam tran slatum a Victoriensibus reiectum. Victoriae sperabatur, extaret. Marcenius, quo res maiori cum auctoritate gereretur ab Ioanne Ochoa Salazario Episcopo, ab Philippo Rege, ab sorore eius imperatrice Maria commendatitijs literis acceptis, Ioannem Osorium cum aliquot Socijs Victoriam mittit. Hi paratas a Canonico aedes ingressi, et adornato sacello, omnia legitimae possessionis vsurpant iura: dant signum aere Campano, sacrum faciunt, dumque alterum maiore apparatu cum cantu sacrum peragitur, ad Magistratum cum Regis, et Antistitis accedunt literis, suam in Ciuitatis, totiusque nationis adiumentum operam dedicantes, responsum re magis, quam verbis datum est. Mittunt Sacerdotern, qui diuinissimum Sacramentum in nouo Sacello iam collocatum in Paraeciam proximam transferat: tum altare dissoluunt: sacellum ad communes vsus restituunt, et donatam insuper Societati domum occludunt, summo cum dolore Canonici Alabae et aliorum, qui Societatem haudquaquam talem in spem acciuerant; sed a plerisque obuijs vlnis exceptum iri praedicauerant. Res continuo ad regium defertur Consilium, et incipit disceptari. Victoriani anno 1577. (vt quidam aiunt Societati aditum interclusuri) cum regium Consilium edocuissent bina sibi virorum, ac feminarum Coenobia esse, Sacerdores praetetea supra centum viginti, et Ciuitatem inopem, decretum abstulerant, ne qua noua Religiosorum familia iure Victoriam introducta censeretur nisi Ciuitas decem ante dies admonita esset. Quod cum Patres non obseruassent, immo se clanculum obtrusissent, Victoriani aiebant, se ijs excludendis suum, ius defendisse. Pro Societate praeter caetera aperte faciebant summorum iussa, Pontificum, quae in domiciliorum eius institutione, neutiquam secularis potestatis assensum requirunt. Itaque pro hac parte responsurum Consilium regium haud dubia erat coniectura, praesertim quod Rex satis perspectas habebat locorum necessitates, et Maria Imperatrix enixe certabat. Verum 129 Claudius Ge neralis absisti negotio iubet. vbi Generalis Praepositus rem cognouit, vehementer quidem doluit, adeo praeter spem male grata accidisse eo loco studia suorum ex mente profecta optima. Caeterum mimme pro Collegijs multiplicandis suscipiendas lites intelligens, tum quia tanto amplior Societati locorum suppetebat, quam hominum copia, tum quod violenti ingressus proposito nobis fini iuuandarum animarum consentanei minime sunt, protinus incoepto desistendum existimauit. Itaque absque mora ad Aegidium Consaluium, et Antonium Marcenium eiusdem sententiae literas dedit, vt etiam si forte iudicatum pro Societate iam foret, cum eae perferrentur literae, nullo tamen pacto, nisi Rex diserte mandaret, Victoriam ingrederentur. Longe enim abesse a seruis Dei, vt veluti per vim velint irrumpere. Societati proprium esse ad publicum vtilitatem forticer quidem eniti: at vbi tanta perturbatio, atque offensio obstat, modeste recipere se, deque suo iure concedere. Neque pertimescendam inde ignominiae notam: nam praeter testimonium conscientiae, satis manifestum esse, quam multa eodem tempore in loca accerseretur opimis cum vectigalibus; cum triennij spatio ipsemet ad quinquaginta repudiasset. In eandem sententiam scripsit ad Regem: fusiusque cum eo agere Franciscum Porrem iussit. His datis literis ab ipsa Ciuitate Victoriae literas mense proximo accipit, rogante, vt iuberet a causa desisti, quibus ille in haec verba respondit, Quarto ab hinc die literas vestras quinto Kalendas Nouembris datas accepi. Nouit Dominus, quae istic cum Socictaris nostrae hominibus gesta sunt, 130 Eins ad Victorienses literae. quanto me dolore affecerint. Id adeo vel ex eo licet intelligi, quod statim vt rem cognoui, fieri mandaui. sine mora enim desiderijs vestris obsequendum censui, et id dandum, quod in praesentia postulatis literis vestris. Castellae, ac Toleti Prouinciales continuo, etiamsi forte causam apud Regium consilium obtinuissent, absistere iussi vti iam credo eos fecisse: atque ita Deo bene iuuante semper ero paratus, quod vobis gratum fore intelligam in alia re quauis agere, vt in hac egi: in qua sane pro certo habeo haud recte vobis expositum consilium nostrum, totiusque Societatis fuisse: cum nihil nisi inseruire vobis, satisfacere officio nostro vellemus. Etenim nostra haec Societas inde vsque ab eo tempore, quo Deus illam per sanctae memoriae Parentem nostrum Ignatium genuit, quemadmodum caeteris nationibus spam operam cum Dei ope fideliter praestat, ita eiusdem sui Parentis causa ad istam eius patriam, nationemque Vascoagadam, tum Ecclesiasticis ministerijs, tum institutione, atque educatione iuuentutis in virtute, ac literis iuuandam, praecipua semper cum pietate, ac propensione tetendit. Haec mens adeo est efficax, et sincera, vt cum istam vrbem existimaremus maxime idoneam sedem ad earum rerum effectum, ac propositum finem, impulerit nos ad id cum ea agendum, quod cum alia nulla in Europa est actum. Id erat, vt non solum operarios idoneos, verum etiam quingentos aureos nummos annui vectigalis ad eorum alimenta istuc transmitteremus: ajijs priuatim multo plus pollicentibus: adeo vt nihil Ciuitati Victoriae decederet, nihil ex ea expectaretur. Verum adeo res aliter cecidit vt contraria quemadmodum reor suspicio fecerit, vt adeo male Societas istic exciperetur: nihil equidem tale merens, aut timens: quin potius sperans fore, vt benignem cumque actione gratiarum exciperetur. Haec pollicebantur non ea solum, quae agebat, et amor, ac sincera mens, quibus agebat, cum re vera nihil nisi quod dictum est, spectaretur; sed etiam quia ea agebat tempestate, qua cum accerseretur, et flagitaretur multas in oras admodum opimis oblatis reditibus (vt poteritis ex quouis cognoscere) eas inuitationes, flagitationesque ob penuriam operariorum praetermittebat, ac tempore eodem istam deligebat vrbem, in quam cum operarijs, et vectigalibus ad obsequia Dei, Tegis, totiusque Ciuitatis se se conferret. Quae cum ita sint, spero in Domino vobis ipsis iam cognitum, quam pio, rectoque studio istic societas, quam item iuste, legitimeque veniret: Quemadmodum habeo persuasum, quod aduersus eam actum est, eo solum factum, quod caula non bene cognita esset. Verum vtcumque fuerit, certum habetote, nos de voluntato deque amore, quo studemus in Domino inclytae vestrae nationi deseruire, nihil immutaturos, neque cessaturos, tum ei communiter, tum proprie isti Ciuitati Diuinam Maiestatem bonam, ac propitiam comprecari. Hae literae dum perferuntur, iam suas Rex acceperat. Quibus perlectis, et a Porre fusius de tota re edoctus, respondit. sibi admodum probari Praepositi Generalis administrationem, et fructum, quem vbique locorum Societas afferret. De causa Victoriae cum Praeside Consilij agendum: quae cum singulari beneuolentiae significatione Rex dicere visus est. Voluere Consiharij etiam literas Generalis Praepositi ad Prouinciales scriptas inspicere: quas cum quinto Idus Februarij vna cum datis ad Regem publice recitari iussissient, omnes consensu vehementer probauere modestiam, prudentiam, et sanctas voces (sic enim loquebantur) quibus P. Generalis suis in epistolis vtebatur: adijcientes satis apparere, caput esse, ac ducem adeo sanctae familiae. De summa rei haud secus statuendum, quam ille censuisset. Ita Marcenius cum et ipse 131 Liber famosus Victoriae vulgatus titulo Decalo gi Theatino rum. per literas separatem Ciuitati Victoriae, Canonicis, Cleroque satisfecisset cum pace Socios reuocauit, haud ingrato plerisque modestiae exemplo. Quanquam per idem tempus Victoriae apparuit, ac tota dein celebratus Hispania est, libellus famosus, autore incerto, quo Theatinorum (ita nos vulgo appellant) praecepta decem diuinis aduersa per scurrilem contumeliam ficta describebantur. Eodem tempore sedatis iam prorsus turbis, quibus iactata Pompeioli Collegium apertum. Angrae restitutum. sunt Pompeiopolitani quoque Collegij initia, in eo literarius ludus, summen omnibus laetis, apertus est.

Angrae in Insula Tertia Lusitanae Prouinciae restitutum est Collegium. Ad duos, qui superiore anno redierant, Ludouicus Vasconcellus Rector cum Socijs tribus accessit: qui certatim ab omnibus summo honore, et gratulatione excepti. Res admodum praeteriti belli afflictas calamitatibus reperere. Vbi dum quemadmodum discipulos Christi decet, iuuare omnes impense student, eosque nihilo secius, a quibus maiorem patientiae materiam in obsidione nuper habuerant, vt sunt hominum demum pectora ad humanitatem facta, caepere ij Religiosorum caritatem mirari, ac praedicare. Praesidiariae militum cohortes nominatim, cum publicâ vtilitate, ad Christianum 132 Sodalitium iuuandis ani mabus defunctorum conditum. officium, ad venerationem B. Virginis, ad quotidianum spectandum sacrificium, ad frequentem vsum salutarium mysteriorum foeliciter institutae. Eborae sodalitium conditum, quod praecipue in animis mortuorum iuuandis exercere tur. Olysippone condita domus habendis instituendisque Cathecumenis, e sectê Saracenorum. Id saepe ante tentatum hac occasione perfectum est. Serifij, eius Africae Regis, pro quo restituendo Sebastianus Rex Lusitaniae perijt, filius, prope Olysipponem degebat, e cuius comitatu nobiles aliquot, Christianorum Sacrorum cupidi, cum professos Patres adijssent, Petrus Fonseca Praepositus 133 Domus Cathecumenorum Olysippone. primum ijs ab Alberto Austriaco, Regni pro Philippo Moderatore, diuersorium, et impensas ad Baptismi celebritatem impetrauit. Tum per eundem a Rege tenuit, vt perpetuum domicilium in eam rem conderetur. Eidem Fonsecae leges domicilii scribendi negotium datum; et Societati, quoniam rei curam domesticae recusauit, quae ad pietatem pertinerent commissa: 134 Eduardi Me nesij in Tyrocinio constantia. In Angolae Regnum quatuor missi. decem in Indiam. Redditi aliquot Coelo in quibus Duardus Menesius. Cui cum sex annis ante etiamnum tyroni euenisset Patrimonium amplius denis millibus nummûm annui census; rogantibus vtrum vellet haereditatem adire, respondit se non eo animo saeculo renunciasse, vt deinde Coelestia terrenis permutaret. Caeterum gaudere se, eas opes obuenisse sibi, et amplius gauisurum si ampliores forent, quo plusi Christi causâ posthaberet.

Legati Iaponiorum Reum hoc anno Cocino versus Lusitaniam soluerunt 135 Legati Iapo nij Cocino versus Euro pam soluunt x. Kal. Martias, biennio euoluto, ex quo Iaponiâ exierant. Prorex tum Indiarum Franciscus Mascaregnas tria ipsis aureorum millia in viaticum Olysipponem vsque numerauit; iussitque, vt quae optima instructissimaque nauis i habebatur, inter quinque destinatas in Europam, eisdem tribueretur. Ei naui a S. Iacobo nomen erat: in quam P. Iacobus Meschita, cui Valignanus in Indiâ, vt diximus, praeter spem detentus, suas ducendorum Romam legatorum 136 Nauis eorum Diuino fauo re casuum maris expers. partes commiserat, vna cum ijs conscendit. Nunnius item Rodericius totius ipsorum comitatus praefectus. Nauigatio ijs contigit in paucis foelix: quod ne placidiori tum mari, et tempestati forte commodiori possit imputari, obstat quod aliae quatuor, quae eodem tempore cursum eundem incaeptarunt naues, varia, grauiaque Coeli, ac sali passae incommoda sunt, quibus vna S. Iacobi nauis caruit, Deo illam peculiari fauore prosequente. Quo magis, quam vento, aut arte Gubernatoris freta, cum scopulos ad Insulam Madagascarem S. Laurentij multorum naufragijs infames prospere vitasset, sexto Idus Maij Promontorium bonae spei mirâ facilitate flexit, nullam passa earum procellarum, quae saeuire Illic horribiles solent. Ad insulam inde, cui a S. Helenâ nomen est, in medio iacentem Oceano, pari prope interuallo inter Promontorium bonae spei, et aequatorem, cum appulisset, eo ad aliquot dierum opportunam quietem exscendere visum est. Modico haec ambitu, quippe 137 Insulae S. He lenae situs, et commoditas. haud plus nouem milliaribus patens, adeo tamen arborum fructibus, adeo carnibus, piscibusque, ac reliquis humano victui vtilibus, ac praesertim frigidorum aquaae dulcis in primis salubrium scatebris fontium abundabat, vt possit intelligi stationem ibi, ac diuersorium vasta illa sulcantibus Maria indulgentiâ quadam Prouidentiae Diuinae praeparatum. Fama est anno huius saeculi duodecimo, Lusitanum militem redeuntem ex Indiâ, solitariae vitae in Dei exactiori obsequio apud eum secessum degendae studio incensum, ibi confedisse, ac delatis e naui secum aliquot paribus altilium auium, quadrupedumque mansuetorum, qualibus plerumque ad cibum Europa nostra vti solet, succrescente mox in Solo ac Coelo felici mirifice sobole, vniuersam Infulam istarum animantium gregibus implesse. Terrae quoque cum mandasset mitium frugum, atque arborum, illata item e nostrati solo semina, prouentum eorum benignissimum tulisse. Quo Lusitani Reges cognita, vetuerunt ne vlla illic colonia statueretur; nec quisquam in eâ Insulâ praeter vnum, alterumue Anachoretam degeret, quo cuncta illius copia reficiendis ex longo cursu classibus abundaret. Ibi loci, Iaponici Adolescentes iucundam amoenamque stationem habuerunt diebus vndecim, venatu piscatuque facili, praedâ passim, obuiâ, longae nauigationis taedio leuato. Inde Rectoribus cursum incoeptum repetentibus, solicitudo incessit, ne Piratis circa Insulam Tertiam insidiari solitis nauis vna praedae foret: nam alias quatuor, quas ibi se reperturos sperauerant, earumque comitatu, ac mutuo praesidio tutius ituros, biduo ante, quam illuc appellerent vela fecisse cognorant. Id quoque periculum Diuina potius benignitas, quam humanum consilium, et ipsum eodem adhibitum, discussit. Ea cautione clauum gubernator moderatus est, vt quam longissime a suspectis praedonum receptaculis recederet, ad tertium vsque, ac quadragesimum 138 Periculum a Piratis. versus septentriones gradum. Verum praeterquam haec deerratio, propter inde secutam intemperiem frigidi Coeli, valetudini vectorum nocuit, morbis ex eo vulgatis, quibus triginta tres e comitatu perierunt, parum etiam, quod timebatur cauit. Etenim in conspectum nihilominus venerunt piraticae classis. Verum, nescitur qua causâ, cohibiti Piratae ab impetu faciendo temperarunt. Tandem eluctatis omnibus aduersis quarto Idus Augusti, Legatis 139 Legati Vlyssipponem appellunt. incolumibus, nauis S. Iacobi portum Vlysipponensem foeliciter tenuit. Ibi nuncio ab antegressis quatuor, quas dixi, nauibus de aduentu Iaponum perlaco, parabatur ad eos excipiendos publicus honor. Caeterum literae quoque Valignani ad nostros praecesserant, quae modum eiusmodi exceptionibus honorificis adhiberi quam maximum, multis ac grauibus de causis; praecipue ne inuidorum liuor in Societatem nimio isto splendore inflammaretur, magnopere suadebant. Quod iudicium, quamquam Gregorius deinde Pontifex communicatis sibi a Claudio Generali similis argumenti literis, non probauit; deditque mandata, vt quam honoratissime, vbique publicis occursibus exciperentur: tamen nondum Vlysipponem perlata huiusmodi Pontificis voluntate, nostrorum tum modestia praeualuit; eo etiam plausibili praetextu aduita, quod cum trienni iam ferme nauigatione fessis, nihil expetibilius quiete foret, iure timebatur ne amplissimae, ac Regiae Ciuitatis consalutatio frequens, grauis 140 Priuato dum taxat occursu nostrorum excipiuntur. adolescentulis tanto cursu vexatis, strepitu ipso, concursu, ac reddendi cuique debiti honoris solicitudine, accideret. Occursus igitur solum domesticus fuit nostrorum in lintribus obuiam euntium. In eos accepti Legati per Tagum flumen, in Vrbem, ac Domum professorum silentio noctis sunt deducti. Multa et bencuolentissima fuit vltro citroque complexatio grarulatioque. Postridie salutato Cardinali Alberto Archiduce Austriae, Lusitaniam Philippi Regis vice gubernante, ab eoque percomiter, perque honorifice accepti Principes Iapones, paucos inde dies recreandis viribus, iaterimque opulentissimae illius vrbis cognoscendae magnificentiae dedere. Illud autem vbique curabatur, vt in spectandâ Europaearum rerum Maiestate primitiae illae Iaponicae Sanctitatis, Sanctorum in primis operum amplitudinem, ornatum, ac religionem mirarentur; quo sic intelligerent, maximam Christianis Gentibus gloriam sitam esse in Religione verâ cultuque Sacrorum. Nonis Septembribus iter Vlysippone Romanum ingressi Eboram proficiscuntur, quo per vnum e primoribus ad eam rem missum a Theutonio Archiepiscopo humanissime 141 Eborae ab Archiepisco po humanissime tractan tur. inuitabantur. Deducebat eos Iacobus Mesquita, et Sebastianus Morales Prouincialis. Nunnio Roterigio, cui etiam prosequendi eos munus impositum vidimus, nunciando eorum aduentui, et negotijs alijs vrgentibus, a naue celeri recto itinere Romam praemisso. Archiepiscopi officia erga hospites singularia expressere, vt dies Eborae septem morarentur. Tum ad Brigantinum Item Villauezzosae a Brigaptinis Ducibus. Ducem beneuolentissime item acciti, eiusque Matrem Catherinam, Villauezzosam Archiepiscopi rhedâ deuecti, non modo, vt nobilissimi Legati, sed etiam velut Filij amanter indulgenterque sunt habiti. Inde varia ex itinere cum alibi, tum praecipue Toletanâ in Vrbe experti documenta singularis humanitatis, Madritum, Regem ibi Philippum adituri, sub extremum Octobrem ingrediuntur. Morbus ibi Martinum e Legatis vnum lecto affixit, qui dum curatur, longo tempore expectandum alijs fuit antequam ad Regem admitterentur, coram quo non nisi cuncti simul apparere cupiebant. Interim incidit festiua sane, ac speciosa visu celebritas. Cuncti Dynastae, ac Ciuitates Regni Castellae per se, aut splendidis legationibus missis, Madriti conuenerant, vt Philippo Principi, qui deinde Rex certius eius nominis fuit, fidem velut Paternae ditionis legitimo haeredi, rite iurarent. Rem magnâ caeremoniâ 142 Madriti beneuolentissime audiuntur a Rege Philippe. peractam ad III. Idus Nouembris Iapones ex obductâ velis fenestrâ ipsi inconspicui spectarunt. Postridie regijs essedis per confertas omnium ordinum frequentiâ vias in Regiam vecti, ad Philippum Regem Catholicum in: troducuntur. Rex more suo stans, vti agere cum Legatis Summorum Principum Dynastisque maioribus solebat, haerede filio, Elisabethâque, et Catherinâ filiabus circumstantibus, adeuntes humaniter hilariterque admisit: nec passus eos fibi manum exosculari, benignissime amplexatus est: quod, et regij liberi praestitere. Tum literis Iaponiorum Regum ad Philippum Iaponicâ, et Hispanicâ linguâ recitatis; et quae coram legati de eorumdem erga Romanum Pontificem, ac regiam eius Maiestatem obseruantiâ breuiter dixere, auditis: vultu placidissimo respondit: Se Iaponios Reges, ac Principes eiusdem Religionis orthodoxae necessitudine sibi deuinctos, nouoque germanitatis nexu coniunctos ferre inscriptos in pectore; laetarique summopere, quod tales mutuae ipsorum erga se beneuolentiae testes, atque interpretes ad se misissent: Sperare quoque in posterum huius consuetudinis iucundissimae vsum magis ac magis in dies augendum. Sub haec familiarius agens, multa de Iaponicis rebus interrogare: Vestes (nam patrio in cultu comparuerant) diligenter spectare; pendentes ab latere enses in manus sumere, ac vaginis nudare; calceos ipsos, eorumque formam cum curâ inspicere. Ad vltimum oblata munera multâ gratiae significatione accepit; elegantiam, et ornatum eorum verbis pluribus commendans. Inde inuitauit ad 143 Ab Imperatrice Maria alijsque proceribus honorantur. vespertinas preces in Regio Sacello audiendas. Raro alias Rex ille sapientissimus ad tantam descendere hilaritatem est visus. Postridie Mariam Imperatricem salutarunt; tum alios, atque alios, vel Ecclcsiasticâ, vel Politicâ dignitate insignes Aulae Proceres. Iussit praeterea Rex quidquid in opibus, operibusque regijs maxime spectabile esset, ijs ostendi; et in primis magnificentissimum S. Laurentij Coenobium et Templum Scoriacense. Tum per 144 Diligentissime commendantur a Re ge. literas diligentissime commendatos Comiti Oliuarezio suo ad Pontificem Romae Oratori, datoque negotio regiae Classis ad nouam Carthaginem, et Alonam procuratoribus, ac Murciano Praetori, vt eis opportunum ad traijciendum in Italiam nauigium, commeatumque praeberent, summe laetos dimisit. Madrito digressi Complutum adiere, vbi Ciuitatis, et Academiae nobilissimae eximijs cohonestati officijs; dein per consimilia publicae, priuataeque 145 Murc iae naui gationem Romanam expectant. humanitatis experimenta Villaregio ac Belmonte transitis, Murciam cum honestissimo Praetoris nobiliumque virorum occursu intrarunt. Hîc solemnia Domini Natalitia egere, et literas in Iaponiam dederunt: quo nos quoque ad res huius annalis Iaponienses conquirendas instituti ratio vocat: vbi tamen prius, si quae memorabilia per Indias occurrent, obiter sublegerimus. 146 Prima Concio Archiepiscopi Goa ni in templo Societatis. Goae in Collegio Societatis, Kalendae Ianuariae Sanctissimo IESV nomini sacratae, vt augustiori hoc anno caeremoniâ celebrarentur, Archiepiscopi Goani praestans religio, et bencuolentissimus in nostrum ordinem animus fecit. Is cum esset, e sacrâ Praedicatorum familia, magnis suis meritis recens in eam Cathedram euectus, quam primam ad populos paltorali suae curae subiectos, habiturus erat e sacro pulpito orationem nostro in templo tali die pronunciare voluit, in eaque tam multa de instituto Societatis, deque successu ministeriorum eius in hominum salute procurandâ, cum laude, ac commendatione magnificâ dixit, vt et verecundiam audientibus nostris, et curam non mediocrem incusserit, omni contentione conandi, ne tanti Praesulis iudicio, atque expectationi parum deinceps respondere viderentur. Sacris peractis, cum idem ad benignitatis cumulum, cibum etiam in Coenaculo communi apud nos sumere non esset dedignatus, 147 Honores ei a nostris habiti. a Iuuenibus nostris sedecim linguis Orientalium illarum gentium super menfam consalutatus est, ea voluptate animi sui, quam exquisitis gratiae, atque approbationis suae significationibus declarandam Antistes optimus putauit. 148 Baptismi solemnes Goae capitum mil le ducentorum. Baptismi deinde celebres solemni apparatu habiti sunt, semel nongentorum, in quibus Brachmanes nobiles complures, iterum triginta supra trecentos. Archiepiscopus, et Prorex vtramque pompam suâ praesentiâ cohonestare, ac Christiano ritu renascentes e sacro lauacro suscipere in fidem, atque adoptare grauati non sunt. Priuarim praeterea plures in vitam meliorem sacro fonte 149 Alij multi priuatim baptizati. regenerati, quidam ita opportune, vt cum mox a salutari mysterio, nequaquam apparentibus antea causis, essent mortui, detenti ad id momentum in vitâ beneuolo Decreto Diuinae Praedestinationis putarentur. Cathecumenis colliendis continendisque simul, quoad cuncta satis Christianae Religionis 150 Aedes excipiendis Cathecumenis addicta. dogmata percepissent, aedes pij cuiusdam viri benignitate concessae sunt, cum ad coetera commodae, tum viciniâ nostri Collegsij, Patrum frequentibus ad eos docendos accessionibus opportunae. Interim Collegium haud adhuc idoneis instructum censibus, non facile centum viginti capitum (tot enim in 151 Res Collegij famillaria liberalitate Proregis adiuta. eo nostrae Societatis homines numerabantur) alimentis sufficiebat. Prorex forte discessurus in Lusitaniam, valedicendi officio cum illud inuiseret, et nescio, quid de eius inopiâ sensisset, non modicam ei pecuniam partim liberalitate propriâ, partim ex antea neglectis solutionibus assignatarum a Rege pensionum, benignissime curauit. Iam pridem nostri cogitauerant de Domo Goae Professorum excitandâ, in qua explicati e Scholarum, et iuuentutis tumultu maturiores Societatis operarij, ministerijs confessionum, ac concionum ad Ciues vacare quietius addictiusque possent. Ad eam rem ne Templum aliud ab eo, quod iam peramplum, perque bene instructum, Collegio contiguum Societas habebat, quaereretur, multa dissuadebant: illud in primis, quod multi, ijdemque ex florentissimis, Goani Ciues, ex quo illud templum erat conditum, 152 Domus Professa Goae a Collegio separata communi cum eo templo vtens. aedes sibi peramplas in proximo construxerant, istam ipsam eius viciniam secuti, quos iam deseri, alio translatâ praecipuâ sacrarum ad Populum functionum sede, durum ingratumque videbatur. Res igitur sic temperata tota est, vt paratis aedibus a Collegialium quidem habitatione disiunctis, caeterum, quae Templum idem, amplitudine sua vtriusque Domus vsibus abunde suffecturum, aliâ ex parte contingerent, aditumque ad id facilem haberent, in eas e Collegio Patres Socijque ad quadraginta segregarentur, ibique sub curâ Praepositi alterius, fortuitis eleemosynis piorum, sine vllo ceirto censu, viuerent, et impense administrationi Sacramentorum, et Verbi Dei ad plebem expositioni operam darent. Ad diem XII. Kalendas Octobres nouae Domus Encaenia 153 Archiepiscopi, et Ciuitatis in eam rem fauor. celebrata sunt. Concurrit frequentissima panegyris in Templum, cunctis ordinibus Magistratuum in veste festiuâ praesidentibus. Archiepiscopus de vniuerso Instituto Societatis, deque graduum in eâ differentijs, diuersâque conditione Domuum a Collegijs, erudite ornateque ad Concionem egit, magnâ plerorumque admiratione incomperta sibi hactenus audientium. Caeterum concordi adraurmuratione cunctorum. attentior inde constantiorque in Templo Sacrorum officiorum assiduitas, communi vrbis applausu, obseruata est. Placuit maxime, quod profestis etiam diebus, pomeridianisque horis, certum Sacerdotum numerum in Poenitentiae Tribunalibus continue sedere deprehenderunt; oratione, aut lectione piâ totum illud tempus explentes, quod a poenitentium accessu vacuum haberent. Qua opportunitate illecti non pauci, quibus aut otium, aut animus accersendi absentem confessarium non suppeteret, Conscientiae onera in longum alias trahenda, fructu suo maximo 154 Tertij anni probatio sta tum in vsum redacta. ponebant. Constitutio S. P. Ignatij de tertio Probationis anno, nostris, qui studia in Societate peregissent, assignando, hactenus propter multitudinem occupationum, et operariorum paucitatem in his locis, non satis certâ sede, ac tempore obiri solita, hoc primum anno iuxta statam, et communem caeterae Societati formulam redacta in vsum est. Salsetanus ager irrigatus anno superiore quinque Patrum sanguine, Quingentorum supra miile ad Christum 155 In Salsettis mille quingenti baptizati. ex superstitione prophanâ transeuntium, opimam supra priorum experientiam temporum segetem tulit. In ijs Brachmanes fuit nobilitate, ac sapientiae famâ, in canâ ac venerabili senectute commendatus, nefario Daemonum cultui tam perdite antea addictus, vt quocumque pergeret multa secum idolorum simulacra circumferret. Alius praeterea veneficus, et magus, quem saepe cum apparente coram sensibili specie sermones miscuisse Diabolo constabat. Hic diu reluctatus, in vltimo morbo denique, Deo illuminante, veritatem ab vno e Patribus propositam agnouit, et animo magno professus est, iusso afferri ad se, coram amicis magno numero circumstantibus, peculiari suo quodam Idolo, quod in omnium oculis conspuit: ac biduo post cum optimâ spe salutis aeternae cessit e vitâ. Bazaini, et in quatuor subiectis ei Collegio sedibus bene res gesta, Ethnicis fere quingentis Ecclesiae 156 Ludouici Go ueani mors. adiunctis. Cocini P. Ludouicus Goueanus probatae virtutis operarius obijt, non sine suspicione veneni ab Idololatris in odium praedicatae ab ipso fidei propinati. Et praeter alias coniecturas, fauebat ei opinioni immanis in nostros infidelium rabies, atroci vnius laniatione monstrata. Cum enim ad Regem, Christianis alioqui parum aequum, causam horum acturus, in exortâ 157 Bazaini, Cocini, Coulani, Malacae res bene gesta. cum Ethnicis controuersiâ, quidam e nostris mitteretur, oppressus intidijs in itinere, pro mortuo relictus est, capite in tres quatuorue partes foede dissecto, confracto dextro brachio, trunco ipso corporis a pectore ad dorsum mucronibus transuerberato; ex quibus tamen vulneribus, sedulo curatus, Diuinâ misericordiâ conualuit. Coulani, et in Orâ Trauancoris: in Orâ quoque Comorinensi, et Malacensi Collegio, magnis laboribus et periculis, praeter patientiae fructum, non poenitenda quoque responderunt animarum lucra. Multis locis erectae Cruces, Templa Christiana excitata, Mahometana euersa, minae, et iniquae vexationes infidelium Principum, constantia Patrum, et opportune intentato metu alienandi Lusitanici Commercij, repressae.

158 Fauor noui Imperatoris in Ecclesiam Iaponicam. Ecclesia Iaponica pace aurea florebat, fauente impense Faxibâ, cuius opes ad summam in dies potentiam proficiebant. Arx erat in primis fere totius Iaponiae munita, in quam se tertius Nobunangae filius, cum Patruo Micabae Rege receperant. aderant vnâ copiae non contemnendae veterum Nobunangae amicorum, ac clientum; quibus se adiungebant, quos noui hominis in nimiam fortunam exerescentis 159 Eius victoria de filio Nobunangae inuidia pungebat. Eo Faxiba celeritate summâ, cum septuaginta millibus armatorum mouit; et obseruato situ arcis, in edito vmbone agri Montibus septi, praeterquam ex parte vnâ, qua fauces quaedam, iugis inter se vicinis, planum acutum dabant, istud ipsum ostium, lato altoque solide obstrui aggere curauit, irridentibus primum inanem molitionem, qui arcem tenebant. Quoad Opere perfecto, deriuatus in clausum vndique campum superne fluens amnis, subiectum late agrum inundauit. Iamque aliquot dierum continuo affluxu tantum aqua excreuerat, vt naues ad id paratas cum militibus, et Machinis, propugnaculis arcis admoueret. Hoc nouo genere belli perculsus Micabadonus se suosque dedidit Faxibae, qui omnes terris, quas possederant mulctatos, assignatis pensionibus ad victum, apparere deinceps assiduos in Comitatu 160 Ozacam Ciuitatem aedificat. suo iussit. Ozaca interim noua Ciuitas, continuo innumerabilium Iabore operarum in incredibilem magnificentiam exornabatur. Eam Imperij sui Metropolim, et regij comitatus domicilium Faxiba destinabat. Quam ideo, vt non minus securam haberet possessione finitimarum regionum, vnde aditus ad eam quoquo modo posset esse, quam aedificijs visendam, et omni genere ornamentorum admirabilem effecerat, egit cum Iusto, et Simone Christianis Dynastis sibi caris, vt ille Tacacuquiensem, hic Tanganam arces praeclaras, cum subiectis ipsis ditionibus peramplis, cum alijs non minus opulentis, sed ab 161 Christianos Principes in alias Prouin cias transfert magno Ecclesiae bono. Ozaca remotioribus commutarent. Hoc quoque ad bonum Religionis Deo fortunante profecit. Isti Principes, omnes iam fere subditos suos ad Christi Religionem adduxerant, quibus eâ in parte nullam a se molestiam futuram sancte promittebat Imperator; et ab eo, vt tum erat a Bonzijs, et Iaponicis superstitionibus alienissimo, nihil tale timeri prudenter poterat. In eas autem vterque translati regiones sunt, in quibus pauci, et a potentioribus oppressi, Christiani numerabantur. ac Simon quidem in opimam Regni Mino Ciuitatem translatus, magno ibi solatio, et patrocinio egentibus vtroque Christianis 162 Tacacuquienses opera Iusti Vcondoni conuersi. fuit. Iustus antequam Tacacuquiensem Praefecturam permutasset, edixerat cunctis suae potestati subiectis (ij non pauciores triginta millibus erant) nolle se ferre inter eos quemquam, qui Deum Coeli Creatorem, et Christum eius Filium non veneraretur; quare si qui patrijs adhuc superstitionibus inhaerere vellent, ij vasis collectis alio migrarent. Vnde plerorumque ad Christi Religionem accessio secuta fuerat. Fama igitur noui Domini ad Bonzios perlata, qui multi, ac praepotentes in terris degebant cum Tacacuquiensi Tetrarchiâ permutatis, ingens eos consternatio incessit, paria, 163 Bonzij ad Faxibam confugiunt metu Vcondoni. non sine ratione, metuentes. In eâ trepidatione consilio raptim habito, decernunt conferre se Ozacam, allatis secum Fotoquium suorum Idolis plurimis, et inter illa ijs maxime, quae in primis venerabilia putabant. Cum his ad Reginam Faxibae coniugem aditum nacti, (nam Regem ipsum recta conuenire non sunt ausi) miserabiliter supplicem exorsi orationem, haud sine lacrymis obsecrarunt, vt sibi suisque Dijs aduersus nouum Dynastam cautum a Rege vellet. Recepit causam Regina, sed cum eâ de re Faxibam interpellasset, tale ab ipso responsum tulit, quo Bonzij facile intelligerent maturasse 164 A Faziba repelluntur ipsos sibi perniciem sedulitate istâ, et nouum Principem incerta Imperatoris voluntate fortasse cunctaturum, eâ perspectâ ad quiduis in se audendum authorasse. Facessant hinc, respondit, cum suis simulacris, quae si, vt aiunt, non habeant vbi collocent, in mare per me licet, vel ignem iaciant. Ego bonâ fide cum Iusto transegi, et plenum ius ei esse volo in eâ Prouinciâ, quam in suae mihi traditae compensationem a me accepit. Ex his apparet, quam vtiliter ad Dei gloriam conferret Iustus vim omnem authoritatis in subditos suae. Caeterum eiusdem aduersus aequales comitas, et familiaris consuetudo sermonis, 165 Iusti Vcondoni flos om nis, et gratia ad Dei obse quium conuersa. nihilo minori Ecclesiam fructu ditabat. Erat Iustus Vcondonus in flore fortunae, atque aetatis, eâ nobilitate, eâ gloriâ rerum gestarum, ijs praeclaris omnis generis artibus praeditus, quae accedente summâ Imperatoris gratiâ, mirabilem illum, ac venerabilem etiam ijs facerent, qui humanis tantum, et aspectabilibus intenti dotibus, maximam, optimamque partem laudum eius, Religionem, et virtutes Christianas vniuersas, vel ignorarent, vel parui penderent. Ergo Domus eius celebrari, amicitia expeti. Certatim nobilissimi quique, quos Ozacam ex cunctis Iaponiae Regnis spes, aut metus ex nouo Principe trahebant, eum colere, ac sequi, vni se quam familiarissimos 166 Nobiles Iustiopera ad fidem allecti esse studere. Ex his hoc anno supra quinquaginta praestantis indolis, et primae nobilitatis iuuenes, studio Christians Religionis a se incensos, Laurentio nostro erudiendos ad fidem dedit. In quibus eminebat is, quem Faxiba Praefectum maris creauerat, Augustinus in baptismo nuncupatus, qui breui Patrem, Matremque ad imitationem sui pertraxit. Ille Ruyzius in sacro fonte, haec Magdalena nominata est. Ambo apud imperantes gratiosi. Nam Magdalena in Reginae comitatu, cui a secretis erat, principem autoritatis habebat locum. Insignis quoque inter illos fuit Condera prius dictus, 167 Eorum post baptismum sancta vita. cui Simonis dum regeneraretur, inditum nomen est. Erat autem in exercitu Faxibae Magister Equitum, siue equestrium omnium copiarum Dux, ac Tribunus summus. Horum, ex quo Christo nomen dederant, mutatio morum spectaculo erat. Passimque mirantium, et impense laudantium sermonibus ferebatur, ex quam arrogantibus, et tumidis, quam comes affabilesque cernerentur. Vnde popularis fauor in religionem, quae tantum posset, et praestans existimatio increbescebat.

Hoc anno stabilem in Regno Sinarum sedem Magistratuum permissu Societns habere caepit; tum primum eius voti compos, in cuius appetitione, ac conatu, et S. Franciscus Xauerius ante hos annos duos supra quadraginta vitam exhauserat; et ex eo tempore nunquam relaxata solicitudine, Socij, filijque 168 Ingressus in Sinas diu fru stra a Societate tentatus. eius, labores et molitiones innumerabiles, vt pertinaci instantia, ita successu semper casso adhibuerant; forti videlicet armato, vt est in Euangelicâ parabolâ, nempe Diabolo, tam acri vigiliâ custodiente istud atrium suum, vt quoad illo fortior Christus, Numen suum ostendere, statuto per suam aeternam prouidentiam momento, dignatus est, irritae omnes eo penetrandi contentiones euaserint. Hic quamquam angustijs vrgemur, quas rerum infinitarum in vnius huius scriptionis argumentum necessaria complexio facit, euagationibus styli, nec spatium, nec animum indulgens liberum: tamen lege ipsâ cogor historiae, informare hoc loco notitiam vniuersalem quandam gentis istius, atque imperij, cuius deinceps rerum mentionem, et quasi pensionem hice nostri Comentarij Lectori annuam debebunt. Sinarum, aut quod verius puto, 169 Sinarum nomen Europaeis vsit tum ipsis ignotum. Cinarum, etsi vsus contra praeualuit, quae increbuit apud hos appellatio, peregrina Indigenis, et fere ignota est. Ipsi suum Regnum Chungoa, vel Chungque vocant; priori vocabulo medium regnum, posteriori medium hortum, aut florem indicante. Sitos se se videlicet in meditullio terrarum orbis opinantur, et terrae suae tantum ipsis amoenitas, feracitasque placet, vt horti eam, ac Paradisi dignandam appellatione putent. Exteri, cum quibus rarum, et non nisi suspiciosis cautionibus solicitum, ac propterea superficiarium fere vsum habuerunt, eos a Regiâ familiâ Cin dictâ, quae quod Imperij habenas iamdiu tenuit, in ore, vt fit, ac praedicatione frequens erat, Cinas indigitatos; 170 Vnde ductum. istâ per nostrum orbem nomenclatione celebrarunt. Per nostrum inquam orbem. Nam Tartarorum fusa per immensum Asiae spatium gens, a Ponto Euxino ad confinia Sinarum, horum Regnum ipsis olim cognitum, et saepe non infeliciter bello tentatum, superstite hodieque in ipsorum vsu vocabulo, Cathai dixerunt: Vnde Marcus Paulus Venetus diu apud Tartaros peregrinatus, Regni Sinensis nomine Cathai meminit. Patet vastum hoc Imperium paulo 171 Fines Imperij Sinici. plus viginti gradibus latitudinis a termino eius australi, Insulâ Hainan, quae septentrionem ad nouendecim gradus sublatum videt, continuo tractu, vltra quadragesimum aquilonaris altitudinis gradum excurrens. Huic par longitudo diuersis lunarium maxime defectionum obseruationibus deprehensa est. 172 Prouinciarum numerus, et nomina. Quindecim istius Regni Prouinciae numerantur, totidem singulae Regnorum instar: quarum haec sunt nomina. Pachin, Nanquin, Sciantum, Sciansi, Sciensi, Chiansi, Honam, Cechian, Huquam, Siciuon, Fuchien, Quamtum, Quamsi, Iuonnam, Queiceu. Oppidorum in his quatuor genera sunt: Praecipuas Ciuitates, et quasi Metropoles Fu vocant: secundas ab his Ceu. Tertij generis, et ipsae cinctae muris vrbes, Nien dicuntur. Alij pagi, aut 173 Vrbium Varietas, et numerus. vici plerumque vrbibus frequentia non impares, sed munitionibus nudi, duplicis sunt appellationis, et ordinis. Partim enim Guei, partim Su vocantur. Fu hoc est maximae Ciuitates, quinque, et quinquaginta supra centum sunt. Ceu, hoc est vrbes fecundae dignitatis, ducentae quindecim. Hien videlicet oppida murata tertij generis, centum viginti octo supra mille. Inter Pagos, Guei, et Su, dictos celeberrimi quadringenti quadraginta numerantur. Sed aliorum eiusdem Ordinis ignobiliorum innumerabilis multitudo est. Praeter 174 Multitudo populi innumerabilis. quam Villae ac Rusticanae domus plenae populo, passim quoquo versum cuntibus occurrunt. Vt nulla in tam amplo tractu quamuis exigua terrae portio deserta, incultaue relinquatur. Iam in amnibus maximis, ac lacubus, sinibusque maris vndique affluentibus tanta nauigiorum diuersae formae, piscatoribus, mercatoribus, militibus, nautis, omnisque generis vectoribus plenissimorum innumerabilitas continue cernitur, vt quorumdam id oculis vsurpantium opinio fuerit, mihi quidem incredibilis, non pauciores in aquis Sinas, quam in terrâ degere, quae qui omnia prudens reputauerit, haud plane opinor fidem abrogabit ei, quod in libris censualibus publico Regni Tabulario seruatis nostri legerunt: vno (nam in exemplum vnum sufficit) vno inquam totius imperij condito lustro, censa fuisse quingenties, et octies centena hominum millia; praetereaque quinquaginta quinque millia centum octoginta. Cum tamen nec Mulieres, nec Pueri, nec Eunuchi, nec Literati, nec Milites, hoc est quinque diuersa immensarum ibi multitudinum genera, 175 Fertilitas terrae Sinensis. in eum censum relati fuissent. Terrae fertilitas, etsi satis inde intelligitur, quod tantae multitudini, non ad victum, et cultum solum, verum etiam ad delicias, et luxum abunde omnia ex se se suppeditat, tamen hoc videtur ad captum forte nostratium accomodatius commemorari de illâ posse: fere nihil eorum non illic nascitur, quae apud nos vitae vtilia proueniunt, plurima vero ignorata, et desiderabilia nobis in hoc genere ingenti copia succrescunt. Nec vero Sinensi solo foecundissimo parenti metallorum, succorum, herbarum, arborum, reptilium, pecoris, ferinae, notarum, ignotarumque Europae specierum, aut Coelum varietate simili, copiaque auium, aut piscosissimo prouentu natatilium infinitorum, Mare, ac flumina concedunt. Adeo cuncta ibi opima, et pinguia dixeris praeter ingenium gentis, tenue, perspicax, acre, curiosum, experrectum; artibus vbi desunt excogitandis solers; percipiendis vbi monstrantur velox. Constat e certae autoritatis monumentis, calcographicas formas, 176 Ingenij Sinensium specimen in artibus. et praela, nitrati pulueris, magnetis item et acus nauticae artificia, longe prius apud eos in vsu frequenti fuisse, quam in Europa, et cum circiter annum millesimum trecentesimum sciamus Europaeos aliquot, vt Odericum, Marcum Paulum Venetum, et alios, per Tartariam ad Sinas penetrasse, non vana coniectura est, Typographiae, tormentorum bellicorum, bombycum vermium alendorum, et metaxae ex ijs educendae, nauigationumque per acum magneticam regendarum praeclaras artes, post illud tempus diuersis locis et temporibus in Orbe nostro primum vsurpatas, non tam inuentas a nostratibus, quam exemplis inde clam sumptis imitatione propagatas. Argumentum etiam magnum est ingenij Sinensium cum ad inueniendum acris, tum ad doctrinas si ostendantur rapiendas facilis, et celeris, Mathematicarum 177 Et in Mathe maticis disci plinis. disciplinarum, et praesertim astronomicae subtilitatis, tentata ipsis antiquitus, vt ex libris, et vsu veteri eorum cernitur; et cupidissime hodieque appetita cognitio. Sane non alia ipsos attraxit illecebra pellacior ad vsum, congressumque patiendum Exterorum, a quo semper superbo fastidio abhorruerant, quam ostentata spes cuiusdam ex ijs istarum rerum vberioris percipiendae 178 Philosophia Sinensibus culta. notitiae. Philosophiam quoque, tum quae in naturae considerationej. versatur; tum quae morum rationem exequitur, a Sinis nec serius, nec remissius, quam a Graecis cultam, fateri cogunt superstites ibi antiquitatis vltimae commentarij eius generis praeclari, plurimique. Politicen quidem exquisitam in primis, et subtilem, non otiosis speculationibus magis, 179 Ijdem in Politica excellunt. quam vsu praxique celebrarunt. Monarchica Imperij forma est; sed consilijs Aristocraticae non carens. Regiae curiae duae sunt, Pacchinum Borealis, Nanquinum Australis, hoc est Prouinciae, in quarum alterâ Rex Regiusque comitatus fere semper degunt: Vtrobique amplissima, et lectissima concilia Senatorum sunt, ingenio doctrinâ, rerumque vsu praestantium, ad quos grauissimae toto ex imperio causae deferuntur. Hi eligunt Praefectos, et Magistratus grauissimis Reipublicae muneribus praeponendos. Rex, quos illi sapientissimos, aptissimosque iudicauerint, Prouincijs praeficit. Porro 180 Nobilitatem e virtute, ac Doctrina non ex genere censent. in honoribus mandandis nulla nobilitatis ratio habetur: sola virtutis, ac Doctrinae commendatio valet. Quisquis ibi quacumque ortus domo excellit in literis, ad opes, et dignitates promouetur maximas. nec filios relinquit potentiae haeredes, nisi fuerint imitatores industriae. Ita nusquam gentium honoratior, celebriorque professio litterarum est: et cum ingenio sibi quisque fortunam fingat, opumque, ac dignitatum maximarum vnum, ac certum iter in exercitatione lucubrandi, ac scribendi elegantiâ, lege, vsuque perpetuo signatum sit; facile cuiuis aestimatu est, quam acri contentione 181 Quatuor sectae superstitionum apud Sinas. studiorum in eas illic artes incumbatur. His tantis affluenti copijs Genti, ne beata dici posset vna res deerat ad felicitatem necessaria maxime, vera Religio: Quatuor vigebant ibi superstitionum sectae: Prima litteratorum Confucium quemdam sequentium scriptorem perantiquum, cuius multa multumque Prima Confucianorum ipsis laudata volumina feruntur. Hi supremum quoddam numen se nosse profitentur; sed vltra mentionem honorificam non colunt: parum ea curantes, quae sub sensus non cadunt. Morum eatenus disciplinam tractant, quoad tuendae in speciem honestati, prosperaeque famae, quieri quoque priuatae ac publicae muniendae, quae vna spectant bona, conducere arbitrantur. 182 Sccunda Tausorum. Altera obscurior infrequentiorque Schola est, cuius Princeps Tausus dicitur, et Sectatores Tausi. Communiter in Coenobijs viuunt, nuptijsque abstinent. Duos agnoscunt Deos, vnum alio maiosem; vtrumque corporeum, et alia quaedam incondita nugantur de Paradiso, quem suis meditationibus, et ritibus arcanis repraesentaturos volenti, etiam ante mortem, iactant. Sed frustrâ experti ludibrium debent. Quin non raro a delusis iracunde mulctantur, vt Pechimi anno 1622. cum de frugibus siccitate arescentibus sollicitae Ciuitati ausi polliceri certa die pluuiam, adeo sibi male cum Coelo conuenire demonstrarunt, vt tempore condicto pro imbre optato, lapidatio atrox horrendae grandinis late agros crudeli strage fructuum, animantium, hominumque, misere occisorum vastaret, funestaretque.

183 Tertia Xacham venerantium. Duabus hisce sectis in Sinensi terrâ natis totidem aliae respondent aliunde importatae, Xachae, et Mahometis superstitiones. Xaca, vel Xechia (nam ita varie scribitur id nomen) vnus fuit ex ijs pseudoprophetis, quos per orbem terrarum plurimos, sub initium praedicationis Euangelij, Sathan Christi operum Huius sectae origines. Aduersarius ei frustrandae impediendaeque suscitauit. Natus apud Indiam in eâ parte, quae Indostan dicitur, parata inter suos ingenij, doctrinae, ac Sanctitatis famâ ingenti, Discipulos per Orientem quoquo versum suorum dogmatum praecones innumeros misit. Horum tricies centena millia (si credere fas est: tamen sic Annales memorant) per Imperium Sinarum sparsi, regnante ibi Rege Hanmim, cuius fauorem, somnij ipsi per Diabolum oblati commendatione, nacti erant, magnam celebritatem habuerunt. Contigit, hoc, prout ab ijs, qui Sinensium fastos cum nostrâ Historiâ compararunt, deprehensum est, circiter annum aerae Christanae sexagesimum tertium: ex quo tempore licet multum de primo illo splendore, vitijs eorum vsu perspectis, perdiderint Bonzij: tamen, et apud Sinas, vsque ad tempus, de quo scribimus, suum existimationis non vulgaris locum tuebantur: et in Iaponiâ, quo propagatis Sinarum Colonijs olim transierant, regnum superstitionis obtinebant. Eorum ex praescripto Doctoris sui Xachae, pari videlicet spiritu instincti cum aequali eius Apollonio Tyaneo, alijsque impostoribus Antichristis, princeps destinatum erat, confirmare credulas gentes in cultu Idolorum: praeoccupareque falsis Doctrinis animos hominum, ne proponendae per Apostolos Euangelicae Doctrinae faciles, docilesque se praeberent. Nec dubium videtur quin id magno impedimento fuerit Ecclesiae per Apostoli Thomae praedicationem apud Sinas quoque fundatae (quod indubitatae autoritatis testimonijs scitur) 184 Quarta secta Mahometanorum. ne propagari, ac statum suum ibi tueri diu posset. Mahometana prauitas e Tartariâ irruptionibus earum Gentium in Sinas penetrauit: nec repulsis inde Tartaris, et muro immanis operis, leucarum trecentarum, ingressu prohibitis, ita defecit, vt non ad haec vsque tempora, tenues quidem et contemptibiles, tamen aliquae Mahumetismi reliquiae, traditione domestica per manus a Patribus ad filios transmissae superessent. Hoc loco res erant Sinensis 185 Autoritas Si nensium apud Iaponios. Regni, quando S. Franciscus Xauerius, promulgationem Euangelij apud Iaponas aggressus; et excitatâ ibi magnis laboribus Ecclesiâ, nodum, moramque conuersionis integrae illarum gentium non aliud magis esse comperit, quam Autoritatem exemplumque Sinensium. Ab ijs enim se Iapones oriundos praedicabant: vitaeque, ac reipublicae leges, Religionisque Doctrinam, non aliunde fere hausisse meminerant. Porro eos pax, et copia, flosque, ac splendor Principis terrarum, vt ibi quidem credebatur, Imperij, tam venerabiles Iaponibus fecerat, vt postquam nihil supererat, quod hiscerent contra manifestam Christianae Doctrinae veritatem: tamen sustinendum assensum putarent: illudque passim exciperent: Se ista quoque Dat occasionem S. Francisco Xauerio cogitandi de conuer sione eorum. recepturos vbi probata Sinensibus audissent, quorum de sapientiâ, deque sanctitudine institutorum eam animis praeiudicatam et originis conscientiâ, et famae commendatione, opinionem ferrent, vt nefas arbitrarentur, ijs inconsultis, et aliud exemplo monstrantibus, peregre allatae religioni nomen dare. His Xauerius cognitis, nihil praeuertendum statuit tentandae conuersioni In cuius pro curandae conatu S. Pater moritur. Sinensis Regni. Ab eoque Consilio perruptis inuictâ fortitudine animi immensis molibus se se vndique obiectantium difficultatum, ad Sancianum denique peruenit; Insulam modicam, et incultam Ditionis Sinicae, quo Lusitani ad condictum certo tempore cum Sinensibus mercatum naues appellere consueuerant. ibi quod oranes sciunt, Sanctus Pater beatum laborum finem inuenit. Sed vt plerumque cum in oppugnatione munitissimae cuiuspiam arcis Generosus quispiam Dux cecidit, tamen manipulares eius, et contubernales viri fortissimi caeptum opus vrgent et monstratâ Consilij viâ grassantes destinatum Imperatoris mortui viuentes ipsi vigentesque totis persequuntur 186 Societas destinatum S. Xa uerij persequitur. viribus; ita non desponderunt animos Societatis Patres, res animarum, et Coelorum Regni per Orientem curantes, quo minus obfirmatissimâ constantiâ in idem illud propositum conniterentur inferendae Sinarum finibus praedicationis Euangelicae, cuius conatui Apostolum Indiarum immortuum viderant. Ergo Lusitanis Mercatoribus quando annua cum Sinis negotiatione paciscebantur, cupidi se addebant comites, explorabundi, acrique vigiliâ intenti, si quam forte rimari viam possent, quâ Sinensium fines inexorabili semper insuperabilique custodiâ exteris clausos ad Christi nomen eo importandum penetrarent. Et commode accidit ad istam spem mutari 187 Sancianum Insula parum commoda conuersioni Sinarum. sedem, conditionemque Nundinarum. In Sanciano quippe Insulâ primum a Sinarum vrbibus remotiori; deinde, in quâ nullum fixum habere domicilium a suspiciosissimis Sinis Lusitani sinebantur, satis erat difficile in eo genere quidquam profici: quod, et pauci, et exiguo tempore, et negotiationis abstracti curis eo Sinae statis conuentibus nundinabantur. Et nostri, qui eius, quam dixi captandae occasionis causâ, eo venerant, non alibi, quam in excitato ad paucorum dierum vsum, moxque disturbando Tabernaculo, sacra nostra, quae ad sui venerationem superbissimis Sinarum ingenijs incutiendam, splendidiorem apparatum poscerent, tractare cogebantur. Erat vltra 188 Insula Gauzan prope Cantonem a Piratis occupatur. Sancianum sexaginta fere miliaribus Cantonem versus, primam ab illâ parte occurrentem Regni Sinici Prouinciam, alia Insula Gauzan a Sinis vocata, tam intime admota continenti Sinicae, vt eius appendix a plerisque, ac peninsula dicatur. Eam portu naturali commodam, et rupibus abruptis tutam, Piratae magnâ manu occupanerant; et ex eo latrociniorum receptaculo quotidianis grassationibus erumpentes, oram illam vniuersam infesti agebant, ferebantque: opimisque, ac facilibus de opulentâ, et imbelli gente ditescentes praedis; fundamenta in dies maioris, et formidolosioris potentiae struebant. Facile apparebat Proregi Prouinciae Cantonis, caeterisque loci Magistratibus politicae doctrinae consultissimis, molem istam publico periculo crescere; nec dubitabatur inter eos, quin opprimenda quam primum augescens factio, elidendaque tenera semina mali nascentis forent. Sed cum robur, numerumque duratorum bello, et successibus audacium latronum reputabant: homines, et ipsi longâ pace desides, et satis conscij, quam inexercitatam militiam haberent, in expediendo rei aggrediendae conatu, consilioque cunctabantur. Tandem omnia circumspectantibus venit in mentem, saepius expetijsse Lusitanos, 189 Lusitanis ea Insula offertur si piratas expulerint. vt sibi figendi apud Sancianum Domicilij potestas fieret, apothecarumque mercibus ibi seruandis struendarum; ne tanto incommodo e remotissimis Indiae Portubus ad Mercatûs diem, alieno plerumque tempore, et infesto ventis mari, eas periculose importare cogerentur. Esse illam Gentem, et quietae indolis, et quantum ex commercijs perspiceretur, fidei probatae; vt nihil a talium hominum viciniâ magnopere metuendum videretur. Porro Lusitanorum eorundem late celebrari fortitudinem, et Naualium praesertim industriam pugnarum. Quid multa: cum Mercatoribus ad imminentem tum forte Sancianensem mercatum Naues Cantone soluentibus, certum hominem mittunt, qui Proregis Cantoniensis nomine Lusitanis Nauarchis offerret Prouinciam belli Piratici suis ipsorum viribus, et auspicijs gerendi: proposita in praemium si latrones e Gauzano insulâ exterminassent, potestate insulam eandem aedificijs quae vellent, et coloniâ frequentandi. Nullam moram promittendae operae Lusitani fecerunt; dictoque citius armatâ classe, expositisque in insulam, 190 Origines Amacaensis Coloniae. quam Piratae insederant copijs, eos ita concluserunt, vt sine vllo suorum damno multos ipsorum interfecerint, omnes eiecerint. Post haec consideratâ loci naturâ, cum animaduertissent fanum quoddam Idoli Ama, quod vnum in insulâ vetus aedificium erat, opportune imminere in stationem optimam tuti portus, cum situm legerunt Vrbi fundandae, quam Amacao nominarunt, adiuncto ad nomen proprium modo memorati Fani, vocabulo, Gao, quo stationem nauium, qualis ibi est optima, Sinae significant. Hae sunt Origines Amacaensis Ciuitatis, quae deinceps Christianae Religionis quasi Metropolis in vltimo illo Oriente fuit. Inter primos huc aduolarunt Patres Societatis; et vt ex propinquo, attentius, ardentiusque in antiquam, et quasi haereditariam curam incubuerunt, aperiendi Christianae Religionis aditûs ad Sinas. Prima via tentata est exemplo Xauerij per legationem Regis Sebastiani nomine ad Sinarum Imperatorem decretam. Sed cum res semel, et iterum e magnis caeptis in irritum abisset, prout nostri Annales in loco memorant, Ioannes Baptista Ribera noster, aliud extremum a S. Xauerio tentatum iter, furtiui nimirum attentandi aditus, ingrediendum, 191 Riberae in Sinas profectio irrita. Part. 3. lib. IV num. 281. et seq. ratus, Nauiculario Sinensi, partim numeratâ, partim promissâ pecuniâ, persuasit, vt se dam in Vrbem Quamcheu primariam Cantoniae, indeque in aliam, vbi praedicationis Euangelicae facere initium constituerat, Ciuitatem maximam nomine Languim, importaret: Verum ab Amacaensibus, concitandam in se se Sinarum iram Riberae facto metuentibus, cum iam vltra Quamcheu processisset, redire coactus est. Multi sic anni fluxerunt inter laboriosos apparatus, conatus audaces, successus semper irritos: vt Alexander Valignanus Praefectus nostrorum summus in illis partibus, et inferendae religionis in Sinas vnus omnium cupidissimus, postquam omnia expertus nihil profici cernebat, aliquando auditus sit cum e fenestris Amacaensis 192 Valignanus operarios in Sinas destinat. Collegij scopulosos Montes, qui claustra Regni Sinensis eâ parte sunt, intuens, exclamaret perfusus lacrymis: semperne semper Christi gloriae obstabitis aeternae rupes; neque vmquam eius nominis Praeconibus accessum laxabitis? Hic tamen idem Pater, alijs iam fere desperantibus inuicto animo in proposito perstitit, ac cum anno 1578. in Iaponiam proficiscens Amacao transiret, omnino imperauit designari quosdam e nostris, qui linguae Sinicae addiscendae diligentem operam darent. Verum istius Consitij effectum, praeter alias angustias, etiam operariorum penuria morabatur. Quare cum nemo Amacai satis ad eam curam meditandae perdifficilis linguae expedicus reperiretur, scripsit Valignanus ad Prouincialem Indiae, vt aliquem ad id mittetet. Elegit is Michaelem Rogerium Italum, qui Amacaum peruenit mense Iulio anni 1579. statimque in opus incumbens, adhibitis quos reperire Amacai potuit Sinicae literaturae, linguaeque peritis, sensim aliquantum proficiebat; quae ipsa initia, vt firmaret, promoueretque; comitari Lusitanos dum ad Vrbem Quamcheu Cantoniae praecipuam ad statos Mercatus tenderent, statuit. Solebant Lusitani bis quotannis eo se conferre, mensibus nimirtim Octobri, et Martio, ibique vtroque tempore per trimestre circiter spatium commutationibus mercium attendere. Sicque congregare quae soluturis mense Ianuario in Indiam nauibus imponerent; quibusque rursus Classem in Iaponiam ituram onerarent, cui statum nauigandi tempus mense Iunio redibat. Sic porro in ijs Nundinis per suspiciosissimas Cautiones Sinarum arcte circumscribebantur, vt pernoctare extra nauem, aut hospitium 193 Rogerij primus aditus ad Sinas. in terrâ capere ipsorum nemini liceret. Caepit anno 1581. in eum comitatum se immiscere Rogerius, cum iam bienuium cum rudimentis linguae Sinicae, labore improbo luctatus, aliquid efferre quod intelligeretur posset, quod ipsum vsu, exercitioque elimabat. Itaque sensim successu gliscente plus confidens, progressus ad salutandos magistratus, Gubernatores Vrbis, vnum ex ijs obseruauit plus fortasse quam caeteros officio isto delectatum, aut alioqui humaniorem, qui magnâ ipsi fauoris signisi catione responderet. Erat is Maris Praefectus, Hai tao Sinis dictus, cuias potestatis est dare facultatem domicilij figendi. Hunc, experientiâ benignitatis inuitante, cum aliquoties adisset, semper eo honore excipiebatur, cuius similis ne ipsis quidem Regni Magistratibus ab illo habebatur. Iubebat enim cum surgere, et sibi ad latus stantem confabulari: cum nemini etiam Mandarino aliter eum alloqui, quam positis humi genibus liceret. Haec in omnes occasiones in tentus Rogerius cum etiam atque etiam secum reputasset, tandem multum, atque instanter re Deo commendatâ, libellum supplicem idiomate Sinico concinnat: eumque ipse Haitao offert. In eo exponebat: colere se se Deum Coeli et terrae Creatorem, ac Dominum; eique quotidie, vbi facultas esset, sacrificare consueuisse, ritibus ab ipso Deo praescriptis: Id se non posse in Naui praestare, quod inter alias suae Religionis sanctiones vna illa sit, vt Deo sacrificium in terrâ fiat. Praeterea se se a puero cupidissimum sciendi, hausisse patrijs disciplinis non pauca Mathematicas artes, et astronomicas rationes attinentia. Sibi esse compertum Doctrinas easdem magnopere a Sinis coli. Cupere igitur tum cognoscere ipsum, quae de his Sinae 194 Hospitium primum Societatis in Vrbe Quamcheu. doceant, tum communicare vicissim, quae domo afferat. Ad ea poscere, vt si graue non sit, copia sibi commorationis innoxiae sub hospitali tecto iustâ mercede fiat. AEqua, et Ciuilis postulatio Haitao visa est. Itaque, et Domum ei assignari iussit in quâ diuersaretur; et edicto per praecones vulgato, propositâ capitis poenâ, vetuit; ne quid iniuriae hospiti fieret. Rei nouitas, et Europaei Doctoris, quem Praefectus maris magni faceret gliscens repente per Vrbem fama, magnam ad eum desidis, et curiosae gentis frequentiam conciuit. Omnes auide spectare cultum, et vultum nouum, multi percontari varia. Omnibus Michael humanitate, modestiâ, Doctrina quoque, atque ingenio satisfacere. Nec deerant odiosi, ac proterui, 195 Calumniae in Rogerium vanitas deprehensa. quos vix ab externo nomine violando Praefecti minae deterrerent. Clanculum insidijs grassabantur, palam irridebant. Fuit, qui non obseruatus murum noctu perfoderet. Perque illum mox hiatum alius nequam intro penetrans, testâ quam manu gestabat, triplici ipse sibi inflicto ictu, elicuit sanguinem, erumpensque foras vociferabatur se a Falanco Bonzio male mulctatum. Re ad Praefectum tumultuose delata, is Rogerium accersens, ex eo quaerit; an istum hominem pulsarit: negauit Pater eo vultu, qui vim prolixae defensionis, apud aequum praesertim, et sauentem, haberet. Itaque statim persuasus Iudex: credo, equidem ita esse, ait, vt dicis. Nam hunc iam ante noram Nebulonem esse. Inde aucta existimatio Rogerio; vt iam Mandarini quoque, ac literati ipsum adirent: Munuscula offerrent, quaesita de Doctrinis, quas in Europâ tractari audiuerant, proponerent. Quibus ita Pater respondebat omni officij diligentiâ, ac sermonis comitate, vt beneuoli, placidique, ac fere cum reuertendi proposito discederent. Sic Trimestre Nundinarum Cantoniensium eo anno Rogerius transegit, sacrum quotidie Missae Sacrificium Deo palam offerens, frequentibus circa Lusitanis; quibus etiam caetera Ecclesiae Sacramenta loco eodem ministrabat. Ad extremum gratijs Haitao actis, Lusitanos Amacaum redeuntes soluto mercatu secutus est. Anno eodem, recurrente mercatûs Autumnalis tempore, redit in Vrbem Quamcheu Rogerius cum nauibus mercatorum. Erat tum ibi Prorex, aut Supremus Gubernator, Tutanum Sinae vocant, quem non sine curâ Rogerius adiens, vt quam per mercatum superiorem ab Haitao inferiore Magistratu obtinuerat, iterum impetraret facultatem habitandi extra nauem, mire illum facilem prolixeque beneuolum inuenit: Respondit enim vultu, gestuque humanitatem spirante, recte, atque ordine fecisse Haitaum, quod ei copiam hospitij fecisset; in vno minus fuisse liberalem, quod parum laute diuersari eum passus esset; Domunculam illam superioris anni angustiorem esse, quam Maiestati Sacrorum, quae ibi tractaret, propriaeque ipsius dignitati 196 Secunda commoratio Rogerij in Vrbe Quamcheu. conueniret. Quare in istud quidem domicilium redire ipsum nolle: prouisum a se aliud amplius, commodiusque, ad quod deducendum patrem Ministris continuo commendauit. Erat id palatium, quo Regis Sian legati cum honorarium vectigal Regi Sinarum deferentes in Cantoniam veniunt, excipi consueuerant, Accidit hoc cunctis eo admirabilius, quod meminerant paucis ante annis in Tutani Cantoniensis Consilio fuisse decretum, vt nullo vmquam praetextu quisquam Falancorum Bonziorum (sic nosttos appellabant) ad congressum, multo minus ad hospitium admitteretur: quod quidam e nostris Patribus, Lusitanos in Mercatum comitatus, filium cuiusdam Sacerdotis Sinae Christianae Religioni nomen dare cupientem, Amacaum insalutato Patre, Lusitanis nauibus reuertentibus, duxisset. Hoc secundo Trimestri, ijsdem quibus prius artibus, et moribus Rogerius plurimos Mandarinorum intimâ sibi familiaritate deuinxit. In his exercitûs Prouincialis Supremum Ducem, Zumpium ibi vocatum, cui rotatam horologij machinam donauit. Quo munere, et caeterâ significatione beneuolentiae ita se is deuinctum ferebat, vt magnopere optare prae se ferret, admitti Patrem vlterius in interiora Regni; eiusque conficiendae rei se rationes indagaturum, captaturumque occasionem, si qua offerretur, vltro reciperet. Sequente anno Trimestre per Nundinas hospitium in Domo eâdem Rogerius habuit, patienter caeptum promouens, et vt apud suspiciosissimam, et iniquam exteris gentem, caute, ac circumspecte fundamenta iaciens Commorationis ibi securioris, liberiorisque. Verum eo tertium reuerso Domum, conturbata, ac poene disturbata res tota est. Venit priori reuocato nouus e Regis curiâ Tutanus, cui priuatum nomen Cinsui erat, cum mandatis (nam querelae de Amacaensibus in aulam perlatae fuerant.) Cum mandatis inquam serio consultandi: Ecquid expediret Sinensi Regno istam Externae potentiae arcem in finibus ipsis, atque adeo intra sinum Imperij tolerari. Tum si 197 Lusitani Falanci Sinis dicti, quam ob causam. periculum in eo aliquod prouideretur, daret operam omni ratione, atque adeo exercitibus si opus esset immissis, vt Falancos inde deijceret. Sic Lusitanos Sinae vocant. Cuius appellationis semel explicanda origo est. Cum primum nauigare per illa maria Lusitani caeperunt, quaerentibus inter se se Sinis quodnam id genus hominum esset, a Mahometanis, quos diximus ex irruptionibus Tartarorum paucos ibi permansisse, audierunt esse illos Francos, hoc est Europaeos Occidentales Francorum vno fere nomine Asiaticis notos, ex memoriâ sacrarum expeditionum, Ducibus plerumque Francis, ad Terram Sanctam a Saracenis vindicandam susceptarum. Id nomen cum Sinae linguâ suâ, quae Caninam literam in suo alphabeto non habet, efferre nequirent, R. in L. commutato extensâque syllabâ Falancorum ex Francis formarunt nomen, quo deinceps Lusitanos, Castellanos, Anglos, Batauos, et quoscumque alios ex Occidente profectos eo ferri contigerit, designare sunt soliti. Sed e diuerticulo in viam redeamus. Missus Amacaum est, qui haec indicaret a nouo Tutano quidam eius familiaris: qui minaciter increpans praefectum Vrbis, et Episcopum, quod iniussu Regis, vt aiebat, in Sinensi Regione Ciuitatem condere, eandemque augere quotidie numero, atque operibus munire non dubitarent, eosdem ambos ad Tutani Tribunal citabat; venireque continuo secum Sciauquinum 198 Amacaenses Magistratus ad Sinarum tribunal citantur. iubebat, vt ibi Actorum, et consiliorum rationes redderent. Amacaenses hoc nuncio trepidi non parum anxie deliberabant, quid tali rerum articulo factu optimum foret. Erat tunc ibi Alexander Valignanus recens e Iaponiâ, vnde, vt diximus, legatos Christianorum Regum Romam ad Pontificem ducebat. Is, vt habebatur exquisitae vir prudentiae, et rebus Societatis per Orientem vniuersum summa potestate praeerat, cupide ad id Consilium adnibitus, primum negauit committendum, vt Episcopus, et Praefectus, Principes Ciuitatis, superbae genti ad ludibrium obijcerentur. Eandem omnes sententiam domo attulerant: sed irritandum, nisi ad nutum obediretur, noui Tutani animum, et fortasse in aliquod extremum consilium erupturum, magnopere verebantur; rebus nouae coloniae teneris adhuc, atque infirmis, vixque per se se constantibus, ne dum, vt Imperij potentissimi armatis contra opibus pares sustinendis forent. Haec memorantes Valignanus stare animis, et Deo confidere iubebat; addens habere se ad manum Patrem Rogerium hominem suae potestatis, cui nonnullus vsus tractandi ingenia Sinarum, et aliqua isthic gratia non desit. Illum offerre se se, et autorem esse, 199 Rogerius ab Amacaensibus ad Tuta num Sinam mittitur. vt ad Proregem cum aliquo alio rerum perito Lusitano, Episcopi, et Praefecti vice mittatur. In hanc sententiam cunctis euntibus, responsum Nuncio Tutani est: Episcopum, et Praefectum cum alijs distineri rebus ne proficisci Sciauquinum possent, tum ob ignorantiam linguae Sinicae minus esse idoneos ad reddendam isthic, quam reposcebantur rationem. Eâ causâ duos alios esse lectos, qui id commodius praestarent. Assentiens ille sine morâ reuertitur cum Rogerio, et assignato illi comite ministro quodam Reipublicae Amacaensis, ex illo genere, quos Auditores vocant, cui Matthias Penella nomen 200 Tutani minae in Amacaen ses. erat. Hi coram Tutano apparentes, graues primum minas audierunt. Verba is fecit: mirari vehementer, et offendi Regem, nouam non iuris sui in suo Regno ab exterâ gente fundari munirique Ciuitatem: quare si saperent mature desisterent, antequam malo suo experirentur, quae vis, quaeque sit potentia maximi Sinarum Imperatoris. Haec simul adducto supercilio graui voce pronuncians nictu oculorum signum dedit Praetorianis trecentis, qui circum tribunal stabant, terribili hinc inde dispositi specie, euaginandorum ensium, quod illi statim non sine minaci fremitu fecerunt. Tum dicere iussis Lusitanis, sedate modesteque Rogerius ingressus, docuit: Nihil Lusitanos iniussu ausos. Inuitatu, quin etiam hortatuque Magistratuum Sedem Amacaensem perduellibus Regis periculo suo purgatam, tenuisse. Caeterum ita ibi hactenus 201 Modesta, et prudens Ro gerij oratio. fuisse, ita porro victuros, vt veneratione erga Regem magnum, fide erga Rempublicam Sinarum, ne indigenis quidem, ac Ciuibus cederent. Citare se se conscientiam Sinarum omnium, qui aut Amacai fuissent, aut in vrbe Quamcheu, vel alibi quidquam rationis, aut negotij cum Lusitanis transegissent, an vmquam in quoquam illorum, non dico iustitiam, sed beneuolentiam, sed caritatem vere fraternam requisissent. Haec, et alia in eam sententiam plura Lusitani cum dixissent, recedere sunt iussi. Tutanus cum Consilio loquutus audiuit a multis, quos Rogerij comitas maxime, simplexque ac fuci, expers consuetudo ceperat. Vera Falancos memorasse: modestam, et tranquillam vsu probari gentem, viderique viciniam, et Societatem eius, non modo fidam, tutamque, sed quaestuosam quoque Cantoniensi Prouinciae, atque ad multa 202 Mutatio Tu tani, lenitasque eius, ac beneuolentia in Rogerium. vtilem. Ea mirum in modum Tutani animum mutarunt. Reuocatos Rogerium cum Socio verbis lenibus affatus est, eo vultu prolaris, qui facile abstersam omnem offensionem testaretur. Dimissos officiose, ac perhumaniter, muneribus mox missis honorauit, epulis excepit, per dies quindecim, quibus Sciauquini subtiterunt, omni genere honoris prosecutus est; quotiesque occasio fuit pollicitus prolixe est fauorem ad quiduis suum paratum ipsis fore. Denique quo die discedere ipsi constituerant, portari ad eos palam iussit per Ministros, munenis nomine, magnum argenti pondus, comeatum praeterea varium. Tum imperauit Magistratibus, militibusque vrbis, vt eos honorifice per celeberrimas vrbis plateas ad tibiarum concentum deductos, vsque ad nauem comitarentur. Hic inexpectatissimus Tutani fauor Amacai, Rogerij, ac Penellae reditu vulgatus suramâ omnes laetitiâ perfudit: maturauitque baptismum multorum Sinarum, qui dudum Amacai commorantes, et cog nitâ Religionis Christianae veritate eius profitendae cupidi, timidius hacte nus admittebantur ad Mysteria nostra: Magistratibus semper timentibus, ne aliquid fieret; quo ira Regis, et Mandarinorum concitaretur. Quare tunc abstersâ 203 Domus exci piendis Sinarum Cathecumenis Amacai fundata. omni formidine, cum palam sacris aquis abluti non pauci Sinae fuissent, qui ad id satis instituti sunt reperti, cumque alij plures id ipsum ambirent; egit Valignanus cum Proceribus, vt Domus excipiendis: Cathecumenis assignaretur. Electus ad id locus Collegio vicinus, ad aediculam S. Martino sacram, vnde nomen nouo seminario factum, cui starim frequentato idoneo numero, Rogerium praesidem imposuit, eo animo, vt ista cum Sinis domesticâ consuetudine, magis, magisque in linguae Sinicae parandâ facultate iuuaretur. Non multo post haec idem ille Auditor, qui Rogerij Comes fuerat, publice missus ab Amacaensibus, munus Ciuitatis nomine Tutano detulit. Accepit exporrectissimâ fronte etsi id, vti et caetera, quae deinde sunt oblata, non donata gratuito, sed iusto a se pretio empta credi voluit. Adiunxit tamen non sine blando arrisu, gratiora illa futura, si tuus quoque, inquit, Socius (Rogerium indicans) tecum venisset. Respondit Penella venturum fuisse illum, nisi ex graui morbo Amacai decumberet. Caeterum ne sic quidem occasionem omisisse testandi studij, atque obsequij erga Tutanum sui; munuscula enim, sibi commisisse, quae suo nomine eius Excellentiae offerret. Statimque specularia quaedam, 204 Reuocatur Rogerius a Tutano. et similis generis reculas protulit, ipsique dedit. Ad ea officiosissime Tutanus, dolet sane, inquit, mihi talis viri morbus; ex quo illum recreari quamprimum opto, voueoque. Munera eius magni facio; sed fac ei a me significes, praesentiam ipsius omni munere iucundiorem fore. Adiunxit opportune Auditor (nam ita Rogerius mandauerat si Tutanum sui memorem forte obseruasset) adiunxit inquam, testatum sibi discedenti Rogerium, se destinasse, simul Dei ope conualuisset, Sciauquinum proficisci, ad gratum suum animum tam benefico Patrono declarandum oblatione Machinae ex Metallo Automatae, quae perpetuo vigens motu, diei, ac noctis horas sono enunciaret. Etiam literis officiosissimis Abi Tutanus ait, dic a me illi, ne moram veniendi faciat. Hinc cum aliquante tardius, vti ex acutâ, et malignâ febri, reualesceret Pater, Tutanus desiderio ferendo impar officiosissimis ad eum literis manu propriâ scriptis, vt venire maturaret, quoad sine periculo incommodoque posset, inuitauit. adiunxit in ijs diserte: se se potestatem ipsi facere, Templi Deo quem coleret aedificandi. Haerebat adhuc Amacai, nauigationis opportunitatem opperiens Valignanus cum istae sunt literae perlatae: quibus visis, Deum oculis, et manibus in Coelum sublatis, laudans, fortunâ, inquit, Domine augurium spei meae confido venisse horam tot annis expectatam tuae magnae gloriae Sinicae genti manifestandae. Tum ad iam satis consistentem viribus Rogerium: I Pater, inquit, quo Christus vocat, melioribus ni fallor auspicijs, quam vmquam, 205 Rogerij, et Pasij profectio ad Si nas. et ostium tot antehac seris firmatum, nunc bono casu dehiscere incipiens, quâ prudentiâ industriâque valueris totum Euangelio pande. Discessit sine morâ Rogerius, socio auctus Francisco Pasio Societatis Sacerdote Italo et ipso, qui destinatus in Iaponiam, quod eo transmittendi praesens opportunitas non erat, in istam interim expeditionem commodare operam iussus est. His. quid euenerit antequam reddimus, vltima Valignani cogitantis Indiam, 206 Matthaeus Riccius in Sinas destinatus Amacaum peruenit. et Romam, Amacai in rem Sinensem acta memorare opus est. Iam tum ab anno Superiori cum moraretur in Iaponiâ, scriptis inde in Indiam litteris curauerat Matthaeum Riccium, qui studijs Theologicis manum vltimam Goae imponebat, Amacaum mitti, Sinensi linguae operam illic parandae daturum. Peruenit eo ille mense Augusto anni 1582. Cum iam, vt dictum est, ibi esset Valignanus, qui viri indole perspectâ, consultoque, vt solebat Deo, magnam in eo spem Sinicae Missionis collocauit, iussitque cunctis alijs omissis in vnam eius rei meditationem, ac curam totis viribus incumbere. Paucis inde post mensibus, perlato, vt dictum est, Proregis Cantoniae diplomate, quo Rogerio, et Societati Domicilium Sciauchini, cum facultate extruendi templi offerebatur; discedenteque ad eam spem Rogerio, Valignanus in Matthaeum Riccium Praefecturam Cathecumenorum transtulit, Rogerioque mandauit, vt si posset impetrare a Prorege adiunctionem tertij socij, confestim Riccium accerseret. Sub idem tempus animaduertens Valignanus aliquem iam numerum Sinensium Baptizatorum Amacai versari, praecipui momenti esse ratus ad reliquam eius gentis Conuersionis 207 Sodalitium Sinensium Christianorum Amacai institutum. spem, istas primitias ad omnem virtutem sedulo excoli, Sodalitium instituit eorum, in quod vetabat Europaeum quemquam admitti, praescriptoque ipsis certo numero conuentuum, exercitationurnque ad eorum captum, vsumque intenti finis accomodatarum, enixe rem totam loci praesidibus discedens commendauit. Sciauquinum Sinensis Regni in Cantoniâ vrbs est centum quinquaginta miliaribus Amacao distans, non illa quidem prouinciae primaria, haec enim Quamcheu vocatur, sed inter Ciuitates secundae dignitatis eminens, et quinquaginta millibus familiarum frequens. In eâ Prorex vel, vt Sinae appellant, Tutanus Cantoniae commorari solet, quod Prouinciae Quamsi contermina sit, ex quâ, licet Proregi proprio subiectâ, ius habet Prorex Cantoniae, si qua eius rei necessitas incidat, militis legendi. In hanc vrbem accitu Proregis, vt dictum est, Rogerius, et Pasius peruenerunt die 208 Rogerius, et Pasius Sciau quini beneuole excipium tur. S. Ioanni Euangelistae sacro anni 1582. Ibi accessu primo nihil minus repererunt, quam sperauerant: quin etiam Prorex multiplicandis inusitatae beneuolentiae documentis contendere videbatur, vt expectationem de se motam factis superaret. Admisit hospites semel iterumque ad conspectum, colloquiumque praeter Sinarum morem familiarissimum. Machinae horariae dudum promissae tunc oblatae, vitrei quoque trigoni speciosissimâ colorum varietate cuncta quae trans ipsum spectarentur depingentis, dono, ac visu mirifice delectatus est. Denique, quod more illic recepto magistratuum summorum vulgare familiaritatem ad quotidianos congressus prohiberetur, inuito 209 Benignitas Tutani erga nostros. similis significauit, haud se posse sine periculo notae, indulgere cum ipsis frequentiae colloquiorum. Irent in a se prouisam, instructamque ipsis domum, ibique laeti, ac securi degerent. Assignauitque curandis, ac crebro visendis ijs duos ex familiaribus intimis, quibus vti possent interpretibus ad a se petenda, quae opus haberent. Admonuit quasi suâ causâ, peterent ex interuallis ab se audientiam: se se enim, quoad per leges patrias liceret, cum ijs libentissime acturum. Sic dimissi in aedibus percommodis ad fanum suburbanum sitis, a Ministris Proregis publice deducti, collocantur. Fanum ipsum, cui nomen erat Thiennizci, Christiano ritu expiatum, Incruento quotidie sacrificio, caeterisque verae religionis ministerijs sedem idoneam praebebat. Iam varij commeatus, et exquisita lautorum illic ciborum fercula, continue a Tutani Praetorio ambitiosis Ministrorum eius officijs affluebant. Est Gens Sinarum supra omnes caeteras Regum, ac Principum suorum demissa obnoxiaque veneratrix. Quo fiebat, vt ista tam palam demonstrata, tamque illustribus indicijs eminens, Magistratus inter Regni proceres maximi (nam Cantoniensis Praefectura maioris est, quam pleraeque aliae dignitatis) in homines aduenas beneuolentia, multam ipsis apud omnes conciliaret autoritatem. Praesertim cum ista mirantibus, occurrebat: hunc priuato nomine Cinsui dictum, qui tunc ibi Prorex erat, proprijs suis virtutibus, ac dotibus, insignique super omnes laude prudentiae, fere supremum in Regis intimâ gratiâ locum 210 Sinarum hu manitas in Patres. tenere. Sic enim de illo, toto late Regno percrebuerat. Ergo nostri praecipuâ in veneratione, non vulgo magis, quam primoribus Ciuitatis esse. Salutari officiose, audiri beneuole, etiam cum de Religione dissererent. Sermonesque istos commendabat genus vestis. Nam suasu Tutani ambo Patres cultum Mandarinorum, augustum illic, et eximie honoratum induerant. Ardebant cupiditate Patres Proregis ad veram Religionem adducendi. Sed obstabat fastidiosa Maiestas, et illa patria superstitio, raros tantum, et breues indulgendi congressus. Tamen quoties licebat occasionem arripiebant, inferendae mentionis Diuinarum rerum, Tutano neutiquam aspernante: qui etiam aliquando interrogauit: ecquid tantum suis sacris confiderent, vt maleficuin 211 Daemon malus terribili specie Sinis apparet. Daemonem, qui non raro in illis partibus formâ terribili se ostentaret, multosque vexaret, abigere illorum obiectu se putarent posse? Ac cum nostri fidenter affirmarent, paratosque se ad experientiam ferrent, delectari, ac probare visus est. Menses iam quatuor fluxerant tam secundo rerum cursu, et fiduciam Patres non dubiam conceperant, propriam ipsis, perpetuamque hanc habitationem fore. Quare haud oblitus Rogerius commendatae sibi a P. Visitatore curae Matthaei Riccij euocandi, maturum putauit eius rei facultatem a Tutano petere, quam et statim impetrauit. Scripsit igitur Amacaum ad Riccium, vt quamprimum veniret. Verum is dum itineri 212 Tutani subitus e gratia lapsus, et cuocatio ad Regem. se comparat, superuenit tristis Nuncius mutatae inopinatissimo casu fortunae. Tutanus Cantoniensis delationibus Aduersantium apud Regem gratiâ exciderat, et ad causam dicendam subito in aulam euocabatur. Is minime proviso circumuentus malo, misit raptim, qui Patribus diceret: esse ipsis continuo migrandum. Sibi enim, et ipsis exitiosum fore, si successor ipsius mox adfuturus, Externos contra Regni leges Sciauquini Domicilio proprio constitutos reperisset. Institit Rogerius per sibi fidos interpretes, ne se saltem e Regno funditus exterminaret, sed quod citra periculum suum posset, daret sibi veniam consistendi in aliqua saltem vrbe Prouinciae, quoad explorassent, 213 Patres conantur regredi in Vrbem Quamcheu. quo animo futurus in ipsos esset Tutanus nouus, qui expectabatur. Ad ea Cinsui, ne in tanto quidem suo periculo beneuolentiae quam hactenus ostenderat oblitus, aut poenitens, respondit se attentius considerato negotio putare tentari posse a Patribus reditum in Vrbem Quamcheu, in quâ nutu, et gratiâ decessoris sui sedem antea fixissent. In eam spem diploma misit a se conscriptum ad Haitaum, siue Praefectum maris, in ea plerumque vrbe commorantem, quemque nostris beneuolum intellexerat: quo admonebat, vt si ei videretur, antiquis hospitibus priorem stationem in istâ Ciuitate redderet. Soluunt confestim Sciauquino cum hoc diplomate nostri Quamcheu versus. Sed perincommode accidit Haitaum inde tunc abesse. 214 Sed inde excluduntur. Nemoque aliorum Magistratuum illic est repertus, qui tam trepido cardine rerum quidquam consciscere auderet, quo aduentantis e Regiâ Proregis in se commoueri seueritas posset. Quare Patres ne breuis quidem hospitij copiâ factâ, facessere sine morâ e Regni finibus iussi sunt. Sic reuersus Amacaum cum Rogerio Pasius, in Iaponiam, quo prius destinabatur, nauigauit. Interim nouus Tutanus, qui prinato nomine Co vocabatur, Sciauquinum appulsus, et regiminis habenis in manus sumptis, dum quod ante omnia, recentes illic Magistratus solent, inquirit, ecqua extet in eius tabulario praescriptio, quae executioni mandata non sit, reperit exemplum diplomatis, quod diximus a Tutano Cinsui nostris Sciauquino discedentibus datum, ad cuius pariculi calcem cum non esset de more adscriptum, effectum id fuisse, quod illic iubebatur, mittit nouus Prorex continuo ad Haitaum, cur edictum illud inscribebatur, percontatum an fecisset, quod Prorex mandauerat? 215 Diploma a Tutano abeunte relictum nouam occasio nem Patribus offert reuertendi ad Siuas. Haitaus eius rei plane inscius, idcirco, quod vt diximus, ei ex Vrbe Quamcheu tunc absenti, Patres nostri diploma reddere non potuerant, suspicatus id quod erat, fuisse id scriptum delatum Amacaum, mittit confestim ad Praefectum Vrbis, quem Sinae Hiam-xan, Lusitani mollito in suum vsum vocabulo, Ansanum vocant, Magistratum cuius curae peculiari res Amacaenses erant commendatae, interrogans num de isto diplomate aliquid ad cum notitiae venisset? Is confestim ad militum Praefectos, qui Amacaensi Portui praesunt, expedit mandatum inquirendi de diplomate, quod illi cum sedulo fecissent, illud demum in Societatis Collegio rite obsignatum repererunt: ac cum illud sibi dari poscerent, referendum in Vrbem Quamcheu, quo necessarium ipsis iter erat, rogati sunt a nostris, vt paterentur, Patres Rogerium, et Riccium ipsis adiungi comites; eos enim velle, sicut mandatum ipsis ab Exprorege fuerat, Diploma Haitao iam reuerso reddere, cui propter eius absentiam antea nequiuissent. Negarunt illi suae potestatis esse quemquam externum in Vrbem Quamcheu ducere. Sed esse in illo itinere 216 Sed ij prohibentur a Prae secto Vrbis Ansan. aliam Vrbem Ansam vocatam, ad quam vsque se Patres deducturos receperunt, ibique repraesentaturos Magistratui loci, qui si causam probaret, eis facultatem dare posset vlterius pergendi. Praefectus Vrbis Ansan Ci-Hien dictus, auditis Rogerio, et Riccio, potestatem ferendi ad Haitaum diploma ipsi inscriptum petentibus, haud familiari sane vultu, negauit id se facturum: at iussit, diploma sibi redderent; se enim perferri, quo esset opus curaturum. Cunctantibus nostris dare, ac magnopere instantibus, vt veniam deferendi daret, ille indignatus, diploma e Rogerij manu raptum proiecit in terram, increpauitque vltro, quod sperarent quidquam ipsis profuturum edictum exautorati Proregis. Hac acerbitate in hospitium remissi decernunt clam in Vrbem Quamcheu progredi. Res erat illis locis, et moribus periculi, et difficultatis non vulgaris, nec perfecissent vmquam, nisi casus opportunus adiuuisset. Commodum accidit per eos dies deferri ad Ci-Hien Vrbis Ansanis Praefectum, Nuncium de morte Patris sui. Sinarum more filij Parentum obitum trienni luctu prosequuntur, et per id tempus omnis potestatis incapaces sunt. Redacto igitur in ordinem priori Prefecto dum nouus instituitur, occasionem impune latendi, et vtiliter negotiandi, quod volebant, nostri foeliciter captarunt. Successorem Praefecti nequaquam tam 217 Fauore alterius praefecti Patres Quancheù appellunt. seueri virum ingenij, non magnâ pecuniâ expugnant. Is cum scriba quodam talium perito, et ipso largitiunculâ asperso, scriptum verbis ambiguis componit, quo ita fiebat potestas Aduenis duobus in Vrbem Quamcheu pergendi, quo se diploma nescio quod habere perferendum dicerent, vt si res non probaretur, ipse Praefectus Ansanensis extra periculum esset. Hac arte aditu inuento Haitaum conueniunt, diploma reddunt, potestatem Domicilij figendi postulant. Respondet Haitaus benignissime, sui hoc iuris non esse. Hospitij dumtaxat temporarij facere se gratiam exteris posse. Perpetuam habitationem a Tutano, vel a Visitatore Prouinciae, Ciai-Yuen appellato, solis concedi. Responderunt nostri vsuros se interim ea, quam offerret hospitij precarij copiâ, et eo annuente in Palatium legatorum Regis Sian, vetus Rogerij diuersorium, iuerunt. Verum ne ibi quidem diu quietis esse licuit. Eodem die venit ad eos Haitai familiaris eius nomine nuncians, nouo ei indicio compertum Censorem Prouinciae lustrum suum solemne mox inchoaturum. Huic ius inquirendi in acta onmium Magistratuum esse. Vereri se se, ne si permissu suo Peregrinos homines in Cantoniâ commorantes 218 Coguntur Patres Ama caum regredi. inuenisset, grauiori se aliquâ notâ configeret. Eius censurae vim longe maximam, et indelebilem maculam haberi. Rogare ideo Patres, vt cederent tempori; neue facilitatem in ipios suam, sibi ipsi perniciosam esse vellent. Pronum arbitratu est, quam haec acerba denunciatio Patribus fuerit. Abeunt moerore pleni, et dum per Vrbem Ansanem Amacaum repetunt, legunt in portâ Ciuitatis expositum recens edictum noui Tutani Co, multa de Amacaensibus conquerentis; multa item, et grauia minantis Interpretibus Sinis, qui Falancos patrias literas docerent, eisque animum facerent, et vias indicarent penetrandi in Regnum: Vnde intelligebant, quam alienus a spebus, et rationibus ipsorum noui Proregis animus esset. Cum his tristissimis cogitationibus, pudore pleni doloreque tentatae toties frustra rei tam optatae, Amacaum Patres redeunt, Dei iudicia venerantes, nec spem deponentes tamen apparituri aliquando in suâ tantâ causâ Diuini Numinis. Ecce autem subito ingens, et inopinatissima mutatio. Dies ab his vix quinque sex-ue fluxerant, cum peruenit Amacaum miles e Ptaetorio Tutani, qui Patres humanissime Sciauquinum inuitaret, allato diplomate, quo eis ibi a publico assignatae commodae, 219 Renocantur-Patres Sciau quinum miro euentu. perpetuaeque habitationis libera potestas offerebatur. Res transacta in hunc modum est. Iussi a Prorege Cinsui abire Sciauquino Patres dum amicis in digressu valedicunt, in magnâ eorum turba discessum eorum aegrê se ferre significantium, cum alia multa, quae mutuam ipsorum voluntatem ros tarentur, tum illud dixerunt: se certam pecuniae summam ei numeraturos quicumque a nouo Tutano ipsis reditum exorasset. Aderant Praetoriani aliqui Proregis, quorum vnus non e maxime conspicuis, cum dictum annotasset, paucis diebus post initum a Tutano Magistratum, libellum ei obtulit Interpretis Patrum nomine, quo Patribus dari facultatem habitandi Sciauquini, et aream assignari, vbi Domum sibi, et Deo suo Templum extruerent, postulabat. Haec legente Tutano apparuit, si vmquam alias, eius oraculi veritas: Cor Regis in manu Dei, et quocumque voluerit inclinabit illud. Cum enim consentaneum esset ab eo, qui edicto recenti Sinas Interpretes Amacaensium proscripsisset, oblatum sibi nomine vnius eorum libellum non sine indignatione reijci; longe aliter ille, benigne admisit, et ad calcem adscripsit: remittere se rem istam ad inferiorem Praefectum, quem Sinae Cocumfu, conseruatorem Ciuitatis, vocant, vt quod ei videretur statueret. Erat in istâ tum Praefecturâ quidam Guam-puon nomine, e Prouinciâ Cequianâ, Ciuilis vir ingenij; cui cum miles libellum, quem diximus a Tutano subscriptum reddidisset, consideratis mature omnibus, aequa postulari cenfuit. Statimque officiosissimas ad Patres literas dictauit; quas idem miles continuo Amacaum detulit. Patres his supra modum laeti, strenue incumbunt in eleemosynas conquirendas, vnde, et promissam mercedem tam bene merito soluerent militi, et caeterum itineris aedificationisque Domus, ac Templi conficere sumptum possent. Erat tum Amacaensis Ciuitas exhausta iacturis, quod in eum forte annum multa onerariarum varijs ex locis merces magni pretij non paucas importantium naufragia concurrerant. Redegerat praesertim ad incitas plurimos, fidemque de foro sustulerat Iaponiensis Classis miserabilis casus, quae ad Insulam Leuciqueum tota cum onere perierat, fortunas maximae partis Amacaensium in extremam pene desperationem trahens. Ad haec amicissimi quique liberalitatem exhauserant in trium irritarum expeditionum, de quibus diximus, impensis conferendis: et ex earum vano successu, male de hac ominantes, 220 Liberalitas Gasparis Viegae in Prosequendis viatico Patribus. a proijciendis in spem tam incertam pecunijs abhorrebant. Quo maior, et commemorabilior extitit tunc pietas Gasparis Viegae, qui nihil his deterritus, tam profuse largitus est, vt non propriae solum benignitatis obire partes, sed vnus omnium vices explere voluisse videretur. Suppeditauit etiam ex domesticâ inopiâ largiter Franciscus Capralis Collegij Rector, instructosque benigne, ac prudenter admonitos, Rogerium, et Riccium, mense Septembri cum aliquot amicis Sinis, deducente Praetoriano Milite, qui accersitum eos venerat, dimittit. Sciauquinum, vt primum attigerunt sistunt se ad Tribunal Cocumfu flexis genibus, non enim aliter coram isto Mastratu quisquam apparet, interrogatique ab eo blande, ac dementer, quid vellent? Responderunt se se missu magni Patris (hoc nomine ibi notus erat Romanus Pontifex) profectos ex Europâ, eo venisse instinctos cupiditate cognoscendi literas, linguamque Sinicam; quo sic mutuae communicationis facultate paratâ, cum audire ipsi possent, ac discere, quae a Sinis, vt fama erat, de Doctrinis varijs copiose prudenterque tradebantur; tum suggerere vicissim, quae de ijsdem Europaei non paruo, nec breui studio elaborata commentati essent. Bonum hoc, atque vtrisque vtile fore commercium, nec apparere causam; cur cum Sinenses Magistratus mercatus, et Nundinas suorum cum Externis Institoribus, ad mercium peregre apportatarum cum ibi abundantibus commutationem permittant: non similiter approbent magis etiam salutarem bonorum mentis, fructuumque ingenij communicationem. Petere se igitur, vt sibi ad eam rem figere domicilium Sciauquini liceat; solumque assignetur, ubi suo sumptu Domum sibi construere, et Deo Coeli, quem colerent, cuique quotidie sacra facerent, 221 Cocumfù humanissime Patres excipit. Templum excitare, ornareque possent. Ad ea Cocumfu, placido renidentique vultu. Ite, inquit, quod bene vertat, lustrate Vrbem, ac suburbia, et qui vobis maxime situs arriserit, ad eas, quas dixistis structuras, notate, mihique indicate. Mea erit cura impetrandi a Tutano, vt eius autoritate supremâ istius vobis loci, quemcumque optaueritis, propria, et perpetua possessio firmetur. Ab hoc colloquio digressis Patribus Miles, qui eos Amacao duxerat, alijque, quos priori aliquot mensium commoratione Amicos Rogerius parauerat, auctores fiunt eum locum petendi, quem ipsi monstrabant. Vastus patebat extra Vrbem Campus ad ripam amnis ingenris, villis suburbanis sparsus, quas felicium arborum speciosa nemora, et hortorum amoenissimi prospectus, cum ciuibus e Turrium fenestris spectantibus, tum aduenis per fluuium commeantibus miro late spectaculo monstrabant. Huius in agri eâ parte, quae flumen contingebat, mille fere passibus ab Vrbis muro, surgere coeperat sumptu publico turris ingens, quales apud Sinas multae antiquâ superstitione tolli solent studijs populorum, vanâ fiduciâ sperantium, pacem, vbertatem, foelicitatemque regionis istiusmodi molium speciosa perennitate contineri. Prope Turrim iam ad primum euectam tabulatum, et versicolori exterius tectorio fulgentem, vnde ei floridae nomen adhaeserat, designabatur templum magnifici, vt ijs locis, et elegantis operis, quo in Templo conseruatori Ciuitatis isti ipsi Guampuon statua decreta fuerat consilio publico literatorum, ac plebis, sexennium eius praefecturae inoffensâ prudentiae, ac benignitatis famâ laudatum, istâ grati animi significatione honorantium. Eo nostri deducti ab amicis locum animaduertunt ad ministeria praedicationis Euangelicae inprimis opportunum. Redeunt igitur ad Cocumsu, eique referunt: locis exploratis, vt ipse pridie iussisset, nullum ad suas rationem accomodatiorem reperisse, quam eum, qui turrim floridam proxime tangeret. Haec nostri autoritate adducti amicorum verecunde, ac timide dicebant, multum verentes, quo res caderet. 222 Et locum aptissimum ipsis ad aedificium concedit. Cum ecce haud dubijs indicijs sentiunt exhilaratum istâ mentione Conseruatorem, cui videlicet amplum, gloriosumque videbatur, locum illum in quo suae virtutis monumentum aeternum ponebatur, nouâ, et mirâ in illis partibus Europaeorum Sacerdotum habitatione nobilitari. Benigne igitur arridens: rem, inquit, mihi quidem gratam, et ni fallor impetrabilem optatis. Adibo Tutanum, et vestro ei voto exposito quod ille annuerit renunciabo. Istius responsi moram bene Patres collocandam putauerunt in Arâ requirendâ, quam Rogerius Sciauquina discedens iussu Proregis Cinsui, apud amicum deposuerat. Erat is Ciuis Sciauquinensis, nomine Nico, cognomento Ciu, quicum nostri, quod vicinus esset domui, quam Prorex ijs habitandam dederat, familiaritatem contraxerant, et docilem experti, Christianae Religionis elementis imbuere volentem caeperant. Huic cum subitâ necessitate ad discessum vrgerentur, sacrum altare seruandum commiserant. Eius igitur cum Domum adijssent, Nico amplexus hospites, et constantem 223 Supellectilem sacram priori disces su relictam sancte custo ditam reperiunt. amicitiam omnibus officijs prolixe testatus, duxit in conclaue pro copiâ ornatum, cuius in medio sacrum altare stabat, octo thuribulis perpetuo sui mantibus halans. Eminebat supra inscriptio literis ab ipso cubitalibus splendide formata, duas has voces exprimens Thien Chu, quae hisce latinis respondent: Coeli Domino. Referebat bonus Cathecumenus; se se quotidie, ex quo Patres discessissent, in eam Aulam statis locis venerabundum orasse Deum Coeli, vt suos Sacerdotes reuocaret, seque illuminaret. Delectati Patres viri humanitate, reditum in hospitium parabant: cum ille: nequaquam, inquit, patiar vos quamdiu propriam Domum non habebitis, alibi diuersari, quam apud me. Partemque illis aedium ostendit, Aulae, in qua erat Altare coniunctam, in quâ sine familiae incommodo, degere interim possent. Acceperunt Patres, quod vero affectu offerebatur, et sarcinis ex hospitio eo traductis, fruentes opportunitate offerendi Deo quotidiani sacrificij, responsum illic Conseruatoris expectabant: quod non est diu moratum.

Dies inter haec illuxit decimus octauus Kal. Octobris, anniuersariâ per Ecclesiam Catholicam Sanctae Crucis exaltatae memoriâ Sacer. Eo die adfuit a Cocumsu Nuncius, qui Patres accerseret. Subito profecti ab eius renidenti placidoque vultu primum omen concessae, quam optabant gratiae sumpserunt. Audiunt mox ab ipso, impetrasse se ipsis a Tutano, quae petierant. Quare postridie constitutâ horâ ad Turrim floridam adessent: se eodem occursurum, et AEdis extruendae metaturum solum. Conuenitur vtrimque ad condictum. Sed Cocumfu more Sinis vsitato, qui exquisitas in negotijs rite conficiendis solemnitates adhibent, Collegam alium suum virum maximae authoritatis secum adduxit; et cum eo tres e primoribus Ciuitatis, quorum vni tum priuato, sed Mag istratibus alibi primarijs cum laude functo, aedificatio eius, de qua diximus Turris, a Concilio Vrbis publico commendata fuerat. Is alioqui austeri vir ingenij, vbi audiuit hoc agi, vt in viciniâ Turris fuâ curâ structae, stabilis et perpetua sedes Exteris hominibus tribueretur, caperare frontem caepit: adductoque supercilio, itane, inquit, Amacaensibus mox turbâ magnâ secuturis, ostium pandimus, et nouae ipsorum hîc in nostris ceruicibus fundandae coloniae locum vltro damus? Trepidare hîc nostri, et rem tacite Deo commendare. Conseruator, in quem omnium oculi obuertebantur, tranquille respondit: omnia Tutano, et sibi prouisa satis esse. Nec quidquam hîc periculi talis apparere. Duobus hominibus singulari, nec vim exempli habituro, priuilegio concedi stationem in commodum publicum. Tum versus ad Patres: 224 Area aedificandae domui, et templum nostris assignatum. Videte, inquit, ne quemquam Amacao sine nouâ facultate euocetis, atque legibus Sinensium subiecti sitis. Annuentibus ijs, ipse Cocumsu mentas designauit Domicilij. Area videbatur angustior, quam vt templum simul, et Domum commode caperet. Quare modeste interpellat Rogerius: non videre se in tam arcto spatio locum aedi sacrae. Cui Cocumfu equidem vestrae dumtaxat, inquit, habitationi hos circumscribebam fines: nam templum quod iuxta, vt videtis, sumptu publico tollitur, vobis commendare, ac proprium addicere statui. Erat id templum, in quo, vt diximus Conseruatoris statua collocanda erat. Quare deducendum mature ab errore absurdo Rogerius hominem ratus, Atqui solus, inquit, Deus noster in illo, quod meditamur colendus templo est: neque in eo vlli hominis viuentis signo, aut simulacro locus esse potest. Constitit aliquandiu defixus ad haec verba Cocumfu: et cum seducto Collegâ, alijsque, quos adduxerat arcano locutus est. Tum ad nostros consuetâ serenitate se conuertens. Ne id quidem, inquit, quod obijcitis obstabit, quo minus templum, quod iuris esse mei publica liberalitas voluit, vobis conditione quam optimâ condonem. Vos cui voletis Deo, quibuslibet caeremonijs sacrabitis. Nec vobis eâ in re quidquam molestiae a nobis erit. His dictis, aream praeterea quam aedi nostrorum priuatae descripserat laxari aliquantulum praecepit. Nostri exquisitis verbis prout res poscebat gratias egerunt; et quoniam sarcinulas ad possessionem assignatae sedis continuo adeundam, eo secum tulerant vitreum trigonum inde promptum Conseruatori obtulerunt: simulque pictam 225 Tabella Vir ginis Matris puerum IESVM vlnis gestantis admirationi est Sinis. tabellam Deiparae Virginis, cui sacram aedem dicare constituerant, in loco conspicuo defixerunt. Spectauit Trigonum cum admiratione Conseruator, alijs etiam certatim effusius laudantibus. Nec minus cunctos rapuit Virginis species Christum puerum vlnis amplexae: intueri, haerere, passim omnes, nullum finem commendandi, venerandique facere. In primis Cocumfu nullo non indicio prodebat se mirifice rerum earum aspectu delectari. Memor tamen abstinentiae, qua summam in eo magistratu laudem meruerat, palam negauit se vitreum Trigonum, aut omnino quidquam aliud, dono accepturum. Petijt tantum, vt si graue non esset, sinerent Patres Imaginem Virginis Dei-Matris, et Triangulum vitreum deferri tantisper in Domum 226 Abstinentia Conseruatoris dona recusantis. suam. Se enim liberos, et familiam tam miro spectaculo recreari cupere Prolixe videlicet assenserunt Patres. statimque tabula, et vitrum Conseruatoris Ministris portanda sunt tradita; adiunctis alijs quibusdam, quae etiam, atque etiam Conferuatorem rogabant, vt sibi habere dignaretur: se enim in beneficij parte numeraturos, si aliquid a se oblatum acciperet: multo vero maxime iucundum habituros si admittere omnia vellet. Sed frustra haec fuerunt. Nam Conseruator vbi satis domi spectata illa sunt, cuncta remisit: ne sudario quidem acu picto, Europaeo opere, in quod vxor eius muliebris cupiditatis oculos adiecerat, retineri ab illâ permisso. Post haec conductâ in proximo domunculâ instabant operi nostri, festinandum rati, ne qua voluntatum mutatio existeret. Ergo iam positis in areâ sibi affignatâ fundamentis, muri lateritij surgebant: Cum ecce Turris floridae structores ex primo illo specimine certius aestimatâ crescentis aedificij formâ, et mole: palam vociferari, obstrui luminibus operis publici, et totam elegantiam ceptae turris, quae in salutis, ac foelicitatis publicae auspicium surgeret, priuatâ externorum hominum ambitione corrumpi. Haec illis assidue querentibus, facile primores Ciuitatis, suburbanas eo ambulatiunculas frequentantes, 227 Iactis iam fundamentis Patres loco assignato cedere coguntur. assentiebantur. Ergo de horum Consilio Praefectus operis Turris floridae, ille ipse quem diximus coram Conseruatore contra nos obnunciasse, viatore publico ad Patres misso, desistere illos aedificatione iubet. Rogerius hoc audito, Proceres Vrbis singillatim conuenit, quâ mente, quoue consilio, quâ Magistratuum Sinensium voluntate, aedem vtilitatibus magis publicis, quam suis ipsorum vsibus seruituram condat, accurate, ac modeste docet. Probabant audita plerique; et Conseruatoris autoritate, impetratoque per eum Tutani diplomate praesertim mouebantur. Addebant tamen dehonestandum non esse publicum monumentum adstructione priuatâ. Componi 228 Alium impe trant commodum. rem ex aequo posse, si Patres paulo remotiorem aliquem situm optarent, summâ statim omnium voluntate concedendum. His cognitis Patres, qui frustrâ se perfecturos domum viderent, si odio, inuidiaque populari ab eâ frequentandâ Sinae abhorrerent, consilium a necessitate capiunt descendendi ad conditiones oblatas. Et Deus ita rem fortunauit, vt longe accomodatior rationibus 229 Riccius dira calumnia liberatur. nostris, quam prior ille fuerat, locus assignaretur. Caeterum frustra consumptis caepto in opere pecunijs, Rogerius Amacaum redit subsidij conquirendi gratia. Vbi dum moratur, Riccius dirâ calumniâ periclitatus, conuictis Diuinâ prouidentiâ falsis testibus, et calumniatore grauissime a Conseruatore mulctato detractum honorem cum gloriae accessione recuperauit. Perfecta denique Domus, et Sacellum est, et vtrique appensum diploma Tutani, quo solum illud in stabilem possessionem, quam optimo iure Patribus dabatur, et inquilinorum securitati quietique, regiae tutelae interpositione cauebatur. Misit etiam Cocumfu vtriusque valuis affigendos sinico more titulos, ingenio, et manu designatos suâ. AEdis quidem sacrae haec erat inscriptio: Templum, et flos nouellus Sanctorum. Domicilio Patrum appensa tabella haec habebat: Ab Occidente venerunt ad nos Patres, homines candidissimi. Addidit Epigramma panegyricum septendecim versuum, stylo pereleganti, omnibus Sinicae poeseos suauitatibus condîtum: quod item manu eruditâ suâ in ornatâ pigmentis tabulâ graphice pictum proponi publice voluit. Quae res magnam nostris existimationem, 230 Perfectum aedificium inscriptionibus ornatur. et venerationem conciliauit. Interim Rogerius, quam ante hos annos quatuor scribere linguâ Sinicâ caeperat Christianae Doctrinae summam, Mandarinis amicis Domum nostram amicissime frequentantibus videndam, et si quid in grammaticae regulis peccatum erat, emendandam commiserat. Eorum concors iudicium fuit, librum esse praeclarum, et quamprimum typis publicis 231 Christianae Do ctrinae summa lingua Sinica a Rogerio edita. edendum. contulerunt quin etiam in id operam. Itaque illorum maxime studio sub finem anni 1583. perfectâ editione, vulgari caepit. Eius libri capita quotidianis scholis ad densam, et perattentam coronam nostri disserebant; cunctis admirantibus, credentibus non paucis, et aquam peccatorum deletricem (sic baptismum appellabant) concedi sibi flagitantibus. Patres nihil cupide in istis initijs festinandum rati, rem in longum trahebant. Vnum tantum mendicum hominem morbo afflictum a suis crudeliter eiectum domo, et misere in publico iacentem, cum in tugurium commode ad id ipsum structum prope domicilium nostrum deportassent, et humanissime aliquamdiu fouissent, illo ipso caritatis miraculo apud Sinas rariffimo permotum, 232 Primus baptismus aegri inopis. ad Christianae veritatis ipsi eodem tempore propositae lucem amplectendam, volentem, poscentemque, baptizarunt, et mox cum suaui spe salutis aeternae mortuum honorifice sepelierunt. Laudantibus plerisque benignitatem in miserum impensam: Nonnullis tamen absurdâ in vulgus sparsâ fabulâ rem ad auaritiae suspicionem trahentibus. Aiebant enim callidissimos Falancos ex istius languencis aspectu intellexisse, gemmam ingentis pretij in eius capite latere, quare illum laborantem curasse, vt mortui cadauere potirentur. 233 Conseruator in Lancitani dignitatem pronectus. Vergebat inter haec ad finem trienne spatium Magistratui Cocumfu Sinicis legibus praescriptum: metusque cum Ciuitatem vniuersam, tum nostros priuatim solicitabat, ne tam impense fauente Conseruatore priuarentur. Hoc formidantibus laetifsimus e Regiâ Nuncius superuenit, diploma ferens, quo Guampuon, hactenus Cocumfu, Lancitanus deinceps ibidem esse iubebatur. Est Lancitani tanto superior illa priori dignitas, vt non nisi genibus humi positis quicumque est Cocumsu Lancitanum alloquatur. Gratulatio ergo ingens publice fuit, nec vllorum, quam nostrorum verior, ac maior. Vnum deerat ad legitimam Residentiae iuxta vsum Societatis institutionem, vt adiri ea lustrarique a superioribus eius posset. Adeunt Rogerius Ricciusque Lancitanum. Exponunt: degere Amac ai P. Franciscum Capralem Collegij Societatis illic Rectorem, cuius potestati, atque imperio ipsi subiecti sint. Eius iuris, officijque esse visere, et explorare quid sui, vbicumque sint, rerum gerant, Nec quidquam nostro more rite fieri, nisi eo dirigente probanteque. Petere idcirco sese a Lancitani perspectâ tot beneficijs humanitate, ne sibi addictissimos clientes summâ consolatione, domum, et templum, quod sibi tam munifice dederit, istâ, quae vna deesset, iuris solemnitate fraudari velit: Sed quâ polleret, vi noui Magistratûs, plenâ eius rei potestate, annuere negrauaretur vt Caprali quoties vellet Sciauquinum ad nos venire, inspiciendi causa ordinandique, quae e re viderentur, libera facultas esset. Concessit id solitâ facilitate 234 Rectori Amacaensi potestas visitandi Patres Sciauquini degentes facta. Lancitanus: et statim Rogerius, relicto Sciauquini Riccio, Amacaum profectus Capralem deduxit, Lancitanoque stitit. Is hospitem exporrectissimâ fronte, benignissimis verbis excepit; addens se mox missurum, qui eum domi suae a se salutaret, paucis post horis eodem die venit in Domum nostram nobilis Aulicus Dux Praetoriae cohortis, qui conuento Gaprali dixit, se a Lancitano adesse, gratulandi nomine ipsius eius aduentûs causa. 235 Lancitanus beneuolentis sime Capralem excipit: et eius exemplo Mandarini. Simul ab eodem munera obtulit, quae honestissima illic praestantibus vieris dari solent. Volumen panni serici candidi, ventilabra sex, et mappas quatuor. Tantundem Patri quoque Rogerio donatum. Concursus inde fuit Mandarinorum re per vrbem vulgatâ, hospitem, quem Lancitanus tanti faceret, certatim colentium. Horum erant variâ humanitate officiosae voces, adhortantium, vt quandoquidem vrbem suam, et nouam Patrum Domum honorare aduentu iuo dignatus esset, ne breue id gaudium esse vellet, sed duorum saltem mensium indulgeret hospitio moram. Mensis erat Nouember anni 1584. et praesentatae in templo Deiparae Virginis anniuersarius imminebat dies, quem primae in ijs partibus publici baptismi caeremoniae solemniter celebrandae idoneum Capralis credidit. Baptizauit igitur eo die nostro in Sacello, quanto maximo apparatu licuit, duos e multis delectos. Prior ortu erat, et literis clarus, quem cum Primi nostrorum Patrum recens Sciauquinum appulsorum sermones caepissent, ita ipsis famillariter adhaesit, vt etiam vltro petitâ cum ijs diuersandi facultate, quinque circiter menses eodem 236 Primus Baptismus publicus Sciau quini celebratus. cum ijs tecto eâdem mensâ vsus sit: quo tempore totus erat in recognoscendo describendoque compendio Doctrinae Christianae Sinicâ linguâ, vt dictum est, a Rogerio composito. Eius libri lectione illuminatus, Diuinâ operante gratiâ veritatem agnouit; serioque induxit in animum profiteri eam, et illi propriae, ac quoad posset alienae quoque salutis vsum adhibere. Nomen illi Paulo factum est. Alter Sciauquinensis fuit Ciuis, Sinico nomine Nico, cognomine Ciu, idem ille, cuius in domo expulsi primum Sciauquino Patres, Sacrum Altare deposuerant, vt diximus: Cui Sanctum illud depositum non minus, quam olim Obededoni Arcae testamenti hospitium profuit. Nam ex eo tempore magis, magisque incensus desiderio Christianae Religion, cum vniuersa eius elementa probe percepisset, ad Fidelium coetum aggregari, studio et perseuerantia meruit. Huic regenerato nomen Ioannis nouum est additum. Qui cum laetitiâ gestiens a Sacro mysterio in suam domum redijsset, vicini magno concursu eum adierunt, etiam, atque etiam rogantes vt ipsos iuuare ne grauaretur, in nouâ, quam suscepisset Religione cognoscendâ amplectendâque. Paulus ex Prouincia Fuchien oriundus, Sciauquini ob quaedam negotia consederat, ibi, et in Regis Aulâ bene notus, ac magni habitus, cum ob caeteram prudentiam, tum praesertim ob insignem in literis, disciplinisque Sinensibus profectum. Ad hunc vbi Christianum factum percrebuit, Primores ipsi Principesque Sciauquinensis Vrbis gratulatum concurrerunt: certatim pro se quisque contestantes, se factum eius collaudare, ex eoque ipso intelligere bonam, et sanctam nouam istam religionem esse, quam vir tantae Doctrinae, ac virtutis, tamque excellentis ingenij sibi suscipiendam iudicasset. Post paucos dies idem Paulus iter in Vrbem Regiam suscepit, vbi promouendus ad Mandarini dignitatem existimabatur. Alebat tamen nostris, se prius domum suam reuisurum; vxoremque ac familiam inuenti thesauri participes facturum, ijs ad Christi Religionem, vt sperabat, adiungendis. Hactenus tantum necessariae morae traximus in enucleate, ac distincte repetendis originibus Sciauquinensis Domus, quam primam intra Regnum Sinarum Societas habuit: in quo si aliquot retro Annorum memorias coniunximus, boni consulere debebit aequus lector, id quod eius plenius commodiusque docendi causâ innouatum hic semel a nobis est, alias non facile limites Annalis transgressuris.

In Brasiliâ hoc nno a centum, et quadraginta socijs Regni Dei negotia strenue, ac feliciter procurata sunt, Infidelibus ad fidem, Fidelibus ad vitae Sanctitatem inuitandis. Barbarorum ad duo millia Ecclesiae per baptismum adiuncta sunt. Christiana Iuuentus praecipue curata, excitatis saluberrimo 237 Mors subita vnius e nostris Pernam buci. euentu sodalitijs. Inter hos labores duo ad mercedem, vt speramus, euocasi sunt. Alterius horum notabilis mors fuit inopinatâ celeritate. Relaxans animum a prandio, familiari cum fatribus sermone, in Pernambucensi Collegio Balthasar Fernandez XI. Kal. Iunias, dum signum Angelicae salutationis meridie insonuit, repente cotruens expirauit; valens eatenus, et vegetus. Eum, etsi morte praeoccupatum, in refrigerio fuisse, (vt sacrae literae loquuntur) cum ex caeterâ eius bonitate confidere licuit; tum quod ijs ipsis forte diebus promulgato illic Iubilaeo, ad eius participandas vtilitates peculiari se religione praeparauerat. In Peruuiâ Synodum celebrarunt earum partium Episcopi, ad quam etiam Prouincialem Societatis aduocare sunt dignati. In eâ cum esset animaduersum, 238 Christianae Doctrinae summa Peruuiano idiomate conscri pta. quae ibi vsu terebantur. Christianae Doctrinae linguâ populari explicatae volumina, multis locis mendosa circumferri, quod, qui primi Prouinciam interpretandi susceperunt, non satis adhuc in Idiomatum illorum intimâ notitiâ profecerant, datum Societati negotium est nouae summae conscribendae, quae non tantum elementariam declarationem mysteriorum, et dogmatum Christianae Religionis, ad informationem Neophytorum; sed etiam ad vsum Sacerdotum Parochias curantium, rituum sacrorum, officiorumque praecipuorum, breuem dilucidamque praescriptionem traderet. Liber is magno studio compositus, et tum Hispanicâ, tum duabus illic vigentibus indigenarum linguis vulgatus, mite omnibus probatus est, et vtilitates habuit ingentes. In Mexico ijsdem, quae annis prioribus meminimus studijs, Gentilium ad fidem 239 In Mexico res hoc anno bene gesta. adducendorum, Neophytorum excolendorum diligenter hoc anno operarij Societatis, nec minus foeliciter institerunt. Natio indigenarum bona, et docilis, ad haec beneficijs allecta nostrorum, qui morbis per eos tractus vulgatis, obsequijs aegrorum pauperum se liberalissime impendebant, non aegre sequitur ad meliora inuitantes: miris etiam euentis; et Diuini fauoris claris significationibus ad idem excitata. quarum rerum narrationem fusiorem in Annuis dudum editis relinquimus. Sua quoque culturae Hispanorum, vel peregre profectorum ex Europâ, vel in ijs colonijs natorum, pars curae tributa: et fructus ibi quoque benigne respondit.

HISTORIAE SOCIETATIS IESV PARTIS QVINTAE TOMVS PRIOR Liber Quintus.

ANNO 1585. laetum Romae, et post hominum memoriam plane nouum spectaculum praebuere Legati Iaponici: 1 Legati Iapo nici ex Hispania soluunt. quanquam Gregorij XIII. excessus haud modice laetitiam temperauit. Legati solennibus Natalitijs Murciae in Hispania exactis; quoque magis fama increbescebat, hoc maioribus quacumque praeterueherentur studijs populorum cohonestati, Alonam, hodie Alicantum, Nonis Ianuarij peruenerunt. Hinc in Italiam traiecturi, semel, atque iterum Naui conscensa in eundem repulsi sunt portum. Cum tertio conscendissent, et neque progrediendi, neque Alonam redeundi potestas esset, ad Maiorem Balearem, in portum vrbis Alcudiae, magno conatu se receperunt. Cuius rei fama cum statim Insulam peragrasset, multi accurrêre equites, 2 In Italiam perueniunt vitato periculo Turcarum. peditesque, tum spectandi causa, tum vt hospites comiter, honorificeque tractarent. Post quartum diem placido iam inuitante mari, in altum prouecti, secundo cursu ipsis Martij Kalendis in Italiam ad Ligurnum portum appellunt. Apparuit deinde reflantium moram ventorum haud frustra fuisse: namque per eam Regis Aligerij, qui maria illa magna classe percursabat, effugêre manus: nec multo post turcica quaedam erupere nauigia, quae nauim Christianorum optime armis instructam, et formae maioris caepero. 3 Magnisice excipiuntur a Francisco Duce Magno Etruriae Ita suos Christus Legatos, quos tandiu, tamque multis seruarat periculis, prope finem laboris perire non siuit. Franciscus Dux Magnus Hetruriae vbi appulsos cognouit, salutatores misit, ac Rhedas, ad se se Pisas, vbi tum agebat, accersens. Quo cum postridie venissent, post alia magnificae humanitatis praeludia, Franciscus ad eos excipiendos ad medias Palatij Scalas occurrens, et irruens in amplexum, magnopere laetari se dixit, quod tales Proceres, adeoque longinquis ab oris, adeoque pia causa aduectos primo sibi Italorum Principum contigisset complecti, suisque tectis, ac terris exerpere. Cui ipsi responderunt, sibi quoque gaudium idem fuisse, quod tantum quaesita tandem Italia potiti, vbi primum Naui descendissent, in ditionis eius terris pedem posuissent, cuius de amplitudine iam tum ipsa in Iaponia ex Patrum Societatis commemoratione muita cognorant. Inde Magnus Dux Mancio manu prehenso, vt erant in Iaponico habitu, ad Magnam Ducem Coniugem suam omnes deduxit. Ea quoque materna singulos caritate complexa est. Tum considetur sellis ita dispositis, vt primo loco Mancius, deinde Dux, tum alij ordine, postremus Ducis Frater Petrus Mediceus consideret. Ita enim his, alijsque Hispaniae, Italiaeque Principibus placuit Christi causam in peregrinis adolescentibus honorare. Instantibus iam Cineralibus, adeo institit Magnus Dux, vt laetiores illos ante ieiunium dies apud se agerent, vt saluo officio, quamuis properarent, proficisci nequiuerint. Ipsis Cineralibus ad Sancti Stephani templum vecti, primisque tum loco, tum ordine sacri suscipiendi cineris secundum Ducem dignati honoribus, plenam maiestate Caeremoniam spectarunt, qua Sancti Stephani Equites in candidis togis ad solum vsque promissis, purpurea ad pectus Cruce insignibus, Magno Ordinis Magistro, hoc est ipso Magno Duci, Obedientiam profitentur. Neque satis habuit Princeps Hetruscus genus omne liberalitatis in eos Pisis expromere, sed idem voluit Florentiae, totoque dominatu suo cumulate praestari, misso ductore, qui lautia vbique praeberet. Florentiae non solum venustas Vrbis eos delectauit, sed etiam cum caetera, tum Pratolinae Villae ingeniosa amoenitas in admirationem adduxit, quamquam magnifacere potius illi Europaeas res, quam suspicere se prae animi excelsitate, gentis more significabant. 4 Pontifex eorum aduentum in Vrbem vrget. Cum ad id loci, vbi Societatis domicilium erat, alia omnia modeste remissa essent, euitari non potuit, quin Florentiae, ac Senis, ad publicas aedes deducerentur Magni Ducis imperio. Iam dudum Nunnus Rodericius, quem supra praegressum dixi, peruenerat Romam: ex eo Iaponum aduentu cognito Gregorius, haud facile dictu est, quanta laetitia completus sit. Auxit deinde iam in Italiam peruectorum, iam Hetruriam peragrantium, et ad Sanctam Vrbem appropinquantium fama Romae expectationem: et Sanctissimus Pater, tanquam breuem sibi praesagiret vsuram vitae restare, per nuncios magnis itineribus obuiam missos accelerare iussit, Horatio Celso Prolegato Viterbiensi dato negocio, vbi primum Pontificij patrimonij oras contingerent vt honestum ijs comitatum, et cetera ad vitae commoditates prolixe suppe ditaret. Simul de genere honoris, quo excipi eos Romae oporteret; deliberauit. Priuatum 5 Decernit eos excipere vt legatos Regum. satis fore congressum Societatis Patres dicebant, tum quod hac tantum spe missi Iaponia erant, tum ne magnificare per honores eorum industriam ipsi suam viderentur. Verum Pontifex, cum quas legati afferebant literas, et mandatorum summam videre prius voluisset, vbi cognouit Mancium quidem a Francisco Rege Bungensi: Michaelem a Protasio Rege Arimano: Martinum a Bartholomaeo Principe Omurano mitti, vt ipsi tanquam Christi Vicario obsequium, et venerationem deferrent, statuens nihil ad regiae legationis formam deesse, de sententia aliquot Cardinalium, quos item consulendos putauit, publice ijs Senatum, eumque in Aula regia dandum decreuit; ratus id non solum muneri, quod obibant, deberi; sed etiam, quo ornatius fieret, eo maiorem in Apostolicae sedis gloriam cessurum; Nouellaeque Iaponum Ecclesiae incitamentum, ac probrum haereticae contumaciae. Interim legati, quo propiores Romae fiebant, hoc maiore tum hominum ad excipiendos obuiam procedentium, tum pietatis, seu nouitatis causa affluentium concursu, inter ingentia agmina iter habentes, spectatis vbique, Vulsinij, Viterbij, Bagnaiae, 6 Perueniunt Romam. Caprarolae, quaecumque se ad sanctitatem, magnificentiam, et amoenitatem memoranda obtulerunt cum ad bidui ab Vrbe iter duas a Pontifice praemissas Equitum turmas obuias habuissent, deinde alias submissas a Iacobo Boncompagno Generali Ecclesiae Sanctae Imperatore XI. Kalendas Aprilis metam sui longissimi cursus Deo propitio contigere. Eo die quanquam de industria dilatus in noctem accessus erat, et curru velis vndique demissis inuehebantur, ne decreti in posterum diem publici ingressus gratiam eorum, conspectus defloraret, tamen et ad portam Flaminiam turba expectabat ingens, et exciti strepitu Equitum, et tubarum clangore multi per vias accurrêre. Conuenerant ad Professorum Domum, vbi paratum ijs domicilium erat, de Societate facile ducenti; temploque iam clauso, Germanici Alumni concentum in gratiarum actionem parauerant: ipse Claudius Generalis ad 7 Excipiuntur a Generali Societatis. portam Domus opperiebatur, cuius vt in sinum, complexumque Iapones, velut in parentis amantissimi se se dedere, non potuit inter tantam, tamque nouam laetitiam, dulcissimumque pietatis sensum oculis temperari. Multo plus lacrymarum cecidit, vbi statim exclusa, quantum potuit, turba, ex domo in templum introducti, hymnusque gratulatorius suauiter, ac pie decantatus est. Subibat animos Diuina clementia, quae ex tenebris illis Iaponiae tot seculorum, tantam lucem fecisset: quae tam longinquo ex Orbe, vbi paulo ante Christi ne nomen quidem erat auditum, haec verae religionis pignora ipsis spectanda oculis transtulisset: quae, dum refrigescit in Europa, multorum caritas, ad eam exsuscitandam inde vsque ab extremo Oriente faces accerseret. Ipsis Iaponibus multiplex erat summae seges laetitiae, reputantibus vnde, quo, quanta per temporum, ac locorum spatia, quam, mirabili Dei custodia, omnes demum ad vnum sospites peruenissent. Nam tres euoluti erant anni, diesque insuper tres, ac triginta, cum e Iaponia, Romanum hoc iter capessiuerant, totumque decursum iter propter varios anfractus, atque circuitus, vicies semel millium passuum millia fertur colligere; quantam amplitudinem peritiores Geographi ne toti quidem tetrarum, 8 Solemni pompa deducuntur ad Audientiam Pontificis. ac maris Orbi concedunt. Postridie ad Villam Iulij Tertij Pontificis extra portam Flaminiam, vnde mos est legatis in Vrbem solenni cum apparatu inuehi, tecto in curru delati, dum instrueretur pompa, Cardinalium nomine missis salutatoribus responderunt. Adfuit, et Oeconomus Pontificius Alexander Musottus, Imolensis Episcopus, qui significans Patris Sanctissimi nomine: laetum ei, gratumque accidisse eorum aduentum; et cuncta large officia deferens: addidit praeterea missum se cum caeteris ex Aula, vt eos, quo par erat honore ad Sanctitatem eius deducerent. Vbi maturum, fuit, praeeunte equestri custodia, et Heluetiorum cohorte, dein alijs de more, inter festum tympanorum tubarumque sonitum tres Iaponij adolescentes, (namque Iulianum morbus prohibuerat) patrio ritu vestiti, suo quisque acinace succincti, insidentes equis holoserico nigro egregie phaleratis incessere. Mancij, qui ibat primus, Archiepiscopi duo tegebant latera, Michaelem duo Episcopi Martinum alij nobiles medios deducebant. Sequebatur inde flos nobilitatis Romanae, et aduenarum: plenae erant spectantium viae, plenae ianuae fenestraeque domorum; et faustae voces mirantium, beneque precantium, passim exaudiebantur. Festa de more ad molem Adrianam, et ad Vaticanum salutatio facta tormentis explosis. Interim Pontifex cum Cardinalibus ad Aulam regiam descendit, vbi Praesules, et honoratior populus ita cuncta complerant, vt in summouenda turba, viaque aperienda laborandum lictoribus fuerit. Tum demum legati introducuntur, qui vt primum apparuere, arrecta capita, oculique in eos multitudinis vniuersae coniecti: variusque animos peruasit sensus admirationis, laetitiae, pietatis, Addebat legationi gratiam tum peregrinus, et plane ab nostro Orbe abhorrens corporum vultus, tum flos aetatis, et indoles, eminensque fiue generis, siue morum nobilitas. Item succurrebant aerumnae adeo longinquae peregrinationis, et pericula ea aetate (nam duodeuigesimum nondum exierant annum) fidei dumtaxat, et Christi Vicarium venerandi causa suscepta. Quae simul, aliaque obiecta spectantium animis, pias multis excussere lacrymas; multasque multi Cardinalium, et ipse Pontifex fudit. Illi per confertam turbam sui quisque Principis literas propalam deferentes, ad Pontificiam sedem magna veneratione, modestiaque progressi, Patri Sanctissimo pedem exosculantur. Quos Gregorius vultu blandissimo, oculisque lacrymarum 9 Dato Senatu a Pontifice in Aula regia causas legationis exponunt. plenis excipiens, semel iterumque dulcissime quasi filios amplexatus est: spectaculo frequentissimae illi eclebritati haud minus iucundo e Senis Sanctissimi lacrymis, paternaque quadam indulgentia, quam e religione, peregrinitateque adolescentium. Tum paucis primum Mancius, deinde Michael, aduentus sui causam per interpretem Iacobum Mesquitam exposuere, Regum suorum nomine, suoque, verum ac fidele obsequium tanquam vnico, ac summo Christi Vicario, et vniuersali Ecclesiae Sanctae Pastori deferentes. Quibus cum grauiter pro re Pontifex respondisset, traditis literis in destinatos sibi gradus extra Cardinalium consessum deducuntur. Ibi dum aperto capite starent, versas Italice literas clara voce Secretarius Pontificius recitauit. Summa voluptate auditae sunt. Primum agebant gratias ij Principes Deo, quod per Societatis homines ad fidem Christi perducti essent. Id supra omnia beneficia, quae possent diuinitus accipere, numerantes. Deinde, vel aetatem, vel turbidas suarum Prouinciarum res excusabant, quo minus ipsi coram (vti peroptabant) adesse potuissent: et capita sua (ita enim loquebantur) pedibus Beatissimi Patris subijcere. Postremo significabant hos legatos a se mitti tanquam ad communem Pastorem, ac Patrem. De caetero, quae ipsi Legati, et Visitator Societatis adijcerent tanquam ab se se audiret. Recitatis literis, Legatorum nomine Gaspar Consaluius de Societate Lusitanus, Doctrina, et pietate clarus verba latine fecit. Audita est Oratio magno cum assensu, nec sine multorum lacrymis. Vbi peroratum est, Antonius Buccapadulius, Pontificis mandato respondit: Postquam Antonius dixit, iterum ad Pontificem Legati deducti: inde rursus impressum 10 Conuiuio ex cipiuntur. sacris vestigijs osculum, eundem in sua recedentem conclauia sequi, Pontificijque pallij syrma, quod Caesarei Legati, cum adest, munus est, sustinere iussi sunt. Eo die excepti conuiuio a Cardinali S. Sixti, cui et Vastauillanus, et Iacobus Boncompagnus interfuere, haud modica ediderunt modestiae, munditiaeque, et vbi loquendum fuit, prudentiae documenta. Non satisfecerat publica illa significatione pietati suae Gregorius: itaque secundum epulas priuatim reuocatis, liberius, effusiusque totum paterni sui animi sinum, et caritatis flagrantissimae dulcedinem exposuit. Multa de Nauigatione, 11 Priuatim alloquuntur Pontificem. de rebus Iaponicis, de conuersione, de Ecclesijs earum regionum interrogauit: cumque diu tenuisset, admonitos vt Diuum Petrum salutarent; eique de viae successu grates agerent, haud sine sensu dimisit. His Sabbato gestis die Lunae, qui Annunciationi Deiparae Sacer erat, cum de more ad templum B. Mariae supra-Mineruam Pontifex iret, iussit adesse in Comitatu Iaponios, et proxime ante se, qui primae autoritatis locus est, collocari. Eo quoque die in Iaponico vestitu conspecti sunt. Deinceps cum ille cultus a nostro more plurimum dissideret, Italico vsi sunt habitu: quo ex genere terna singulis continuo parari Gregorius vestimenta iusserat. Posthaec salutationes Legatorum, Romanarumque potestatum exceptae. Sed Gregorij animus expleri non poterat: rursus accitis, grauissimam personae Maiestatem remittens, diu se tanquam Pater cum filijs familiariter oblectauit. Septem mox Basilicas inuisuris ita patere adyta, eosque haberi honores voluit, vt ipsimet Pontifici vix quicquam posset fieri honorificentius, quam ipsi singulis in Basilicis honorati sunt. De Iuliani autem decumbentis salute sic laborabat, vt praeter curam Medicis praestantissimis demandatam, singulis diebus vellet de statu eius edoceri. Ecce autem dum tota gestire Vrbs videtur laetitia, nec quicquam fere, nisi Iaponia versatur in Ore, maxime autem omnium triumphat Sanctissimus Pater Gregorius, repente is ex humanis aufertur. Quippe vt erat aetatis exactae, quartum, et octogesimum decurrens annum, paucis ante horis de fugiente vita a peritis admonitus, quo breui spatio accurate ad praemuniendum sibi ad beatam vitam aditum institit, quarto 12 Moritur Gre gorius XIII. 10. Aprilis 1585. Idus Aprilis magno cum omnium dolore decessit. Sane Pontifex ob multas, egregiasque virtutes immortalitate dignissimus, communis omnium gentium pater: inopum, et calamitosorum persugium: conseruandae, restituendaeque, et amplificandae religionis studio Pontificibns Sanctissimis adaequandus. Haec illi prima, haec summa curarum erat. Eam ob rem Societatem, quae se praecipue sanctum in hoc opus deuouit, adeo paterne complectebatur, et 13 Virtutes eius, et merita erga Ecelesiam, et Societatem. fouebat, tamque multos ad vsus adhibebat. Plurimum illi Ordo hic debet, cum humanis, tum diuinis auctus, et communitus ornamemis. Sed ante omnia erat illa singularis benignitas, per quam non solum larga beneficia tribuebat, sed ipsemet animum faciebat modestiae nostrae, onusque leuabat pudoris, praeueniens necessitates, inuitans ad poscendum, obuia semper, laetaque, et inexhausta pietate occurrens: ita ad futura intentus officia, ac si omnia deberet, et nihildum praebuisset. Multum etiam Gregorio gentes omnes debent: multum Roma, quam cum alijs decoribus illustrauit, tum excitatis Nationum Seminarijs, omnium gentium, et Magistram et parentem esse ostendit. Laudauit Sanctissimum Patrem in Exequijs ad Diui Petri Stephanus Tuccius, quae edita in vulgus extat Oratio: Sed ingenium quamuis magnum, et eloquens, et obnoxium superauit mareria. Censuit eidem Claudius quoque Generalis, apparatu decoro, a Societate iusta soluenda. Quibus cum sacrum ipse faceret, Adolescentes Iaponij atrati interfuere. Tota vero Societate multum meritissimae animae sacrificiorum, precumque persolutum est. Non desuit Romae qui diceret: Gregorium laetitîa ex Iaponum Legatorum aduentu exanimatum. Quod, vt longe absit a vero, cum duodeuigesimo ab eorum aduentu die excesserit: tamen prorogatam in eum vsque diem proprio Dei beneficio vitam ei interpretari fas est, vt quam laetissimus emigraret. Quippe adeo propagandae religioni intento Antistiti hoc maxime conueniebat supremum gaudiorum, vt legatione post orbem conditum honestissima, maximeque longinqua, ab nouis vltimarum terrarum Ecclesijs exhilararetur, et Christi religionem, pariterque ditionem Romani Pontificis vltra fines noti Orbis longius quam vllum vnquam humanum pertinuisset imaperium, productam, abiectis ad suos pedes Legatis Iaponiorum Regum, videret. Tam benigni Patris desiderio moestos adolescentes Iaponios opportune solatus est Claudius; diuino factum consilio admonens, vt ipsis praesentibus vegetioris aeui sufficeretur Antistes, cui patrias res commendare ipsimet coram possent. Cardinales quoque penes quos summa rerum in interregno potestas est, Episcopum Ripae Transonis Lucium Saxum (qui postea fuit Cardinalis) misere consolatorem, iussum nomine omnium denuntiare, quicumque ipsorum succederet, repraesentaturum illis Gregorij benignitatem, et curam.

14 Sixtus V. creatur Pon tifex Max. Successit paucis post diebus Gregorio Felix Peretus e Sancti Francisci Ordine, qui Sixtus Quintus vocatus est. Ad eum Claudius Generalis biduo post cum Assistentibus introductus, ita locutus est, Beatissime Pater vna cum his Patribus Assistentibus, qui meoadiuuant in Societatis ferendo pondere adsum, vt Sancticatis Vestrae sacra vestigia osculemur, et gratulemur hac de 15 Adit eum Generalis Societatis cum Assisten tibus. sancta lectione, tum reipublicae totius Christianae causa, tum etiam nostra, priuata, quod persuasum habemus singulare patrocinium Societati nostrae in Sanctitate Vestra futurum. Praeter haec iubent Constitutiones nostrae vbi Pontifex nouus creatur hoc nos defungi officio, ac pariter denunciare, praeter commune obsequium, quod Christi Vicario vniuersi Christiani debent, Societatis nostrae professos praecipuo se voto obstringere, ituros 16 Pontificis ad PP. Generalem, et Assistentes oratio. quocumque ille iusserit, sine inter Haereticos, siue alios infideles, paratos in Sanctae fidei defensionem et amplificationem sanguinem ipsum, si opus fit fundere. Ad quae clementer Sixtus, Felices, inquit, veneritis delectat nos vester conspectus: nouimus vestra Societas quam salutaris sit Ecclesiae Dei: itaque ad nos libere adite, libenter accipiemini: clementiam in nobis, et opem reperietis. Iaponij vt valent? cumque respondisset Claudius recte valere, deque eius Pontificatu gaudere, memores quam officiose, et amanter ab eodem nuper Cardinali accepti essent: subiecit Sixtus, curate, vt eorum commoditatibus 17 Eus cura paterna, et liberalitas in Iaponios. nihil desit. Quod si quid opus sit, nos conueniant, omni ope iuuabimus. Non semel deinde ad se adeuntes multa humanitate, amplisque promissis excepit. Tum ad quaterna, quae tribuebat Gregorius aureorum millia Iaponiae Ecclesijs, et Seminarijs, bina in singulos annos adiecit. Idem digna et Romano Pontifice, et Principibus ad quos mittebantur munera dedit, et ipsos legatos solenni ritu equites, qui ab calcari aureo vocantur, creauit pridie Ascensionis Dominicae: postridieque ad sacrum, quod priuatim fecit, admissis, sua manu Diuinissimam Eucharistiam porrexit. Ab Romanis in Patritiorum adscripri sunt numerum, cuius rei testes literas singulis dedere affabre minio pictas, aurea bulla praegrandi insignes. Denique rursus salutato 18 Legati Iapo nij discedunt Roma. Pontifice, ornatique commendatitijs literis ad obuios Principes, impetrata etiam liberali consecratione granorum, atque Numismatum, addito per Italiam ductore de Societate Hippolyto Volia, tertio nonas Iunij Roma discesserunt. Iusserat quoque Sixtus, quacumque Pontificiarium terrarum tenerent iter, honorifice, et gratuito excipi, deducique. Itaque Narniae, Spoleti, in Montefalco (quo ad Beatae Clarae incorruptum spectandum corpus, mirasque alias Virginis eius reliquias diuerterunt.) Tum Fulginij, Assisijque festa vbique humanitate, et gratulatione publica certatim excepti sunt. Perusini iam dudum, necdum Roma digressos impense rogauerant, ad ipsos vt modico diuerticulo vellent ascendere. Quod vbi facturos cognouere, nisi Ioannes Nicolaus 19 Perusiae, et alibi magnifice excipiuntur. Collegij Rector prohibuisset, decreuerant ad eorum cohonestandum ingressum, et triumphales excitare fornices, et alia magnae impensae moliri: tamen venientibus ad ipsos territorij fines, cum tres e primis communi Ciuitatis nomine occurrissent, ad pontem Sancti Ioannis Tyberi impositum nobilium frequens equitatus adfuit, cum quatuor egregie instratis equis auro multo fulgentibus, in quos, quo facilius populi qui ex circumiectis quoque pagis affluxerat, oculis satisfieret, ab rhedis Iaponios transtulere. Alijs inde, atque alijs tum a legato Philippo Spinula Cardinali, tum a Magistratu Decemuirûm occurrentibus, inter continentem tubarum, ac tympanorum aerisque campani sonitum, et tormentorum bombos, recta ad Episcopale templum Sancti Laurentij deducuntur. Hic supplicantium habitu Clerus, et Canonici ad gradus progressi, peramanter, pieque exceptos introduxere in templum, vbi cum praeclaro vocum, Organorumque concentu grates Numini actae. Inde per frequentissimam turbam, et splendidum comitatum ad Societatis Collegium ducti. Dederat hoc Ioanni Nicolao Ciuitas, vt diuersorium in Collegio haberent; at conuiuij ordinandi ipsa sibi partes desumpsit; multique Nobiles, tanquam in Nouellis illis Christianis Christi ipsius famularentur, et blandirentur infantiae, mensae administri esse voluerunt. Quidam item digredientes comitati ad inclytum vsque templum S. Mariae Angelorum sub vrbem Assisium, ibidem pariter cum ijs, sacrum faciente Ioanne Nicolao, 20 Visitant Lau retanam aedem. diuinae mensae accubuere. Haud absimili gratulatione interiectas vrbes preteruecti ad Lauretanam aedem peruenerunt. Hic salutata religiosissime Dei Parente, miratique, ac venerati cellam illam Sanctissimam primam e terris consciam caelestium sacramentorum, Deique hominis templum, ac regiam, ac rursus in ea diuino pane refecti, Anconam iter intendunt. Cuius ciuitatis perhospitalis humanitas, tum occursu multiplici, tum festa militarium simulacrorum laetitia, tum conuiuijs, et id genus lautijs perspecta est. Nam non solum ineuntes vrbem laeto bombardarum tumultu consalutarunt, sed etiam, instaurarunt gratulationem sub noctem ludicris ignium, strepituque vario tormentorum, cum hinc colles ingeminarent, inde littus, aequorque longe prouoluerent fausta tonitrua, et fixis, seu volucribus ignibus vndique omnia collucerent. Caeterum haud vacat ire per singula, quae et olim diligenter memoriae tradita extant, et coniectare pronum est, cum in pulcherrimo hospitalitatis certamine ciuitates Principesque Christiani, et suam quisque priuatim agi dignitatem censerent, et omnium pectora tacitis Numen ad gratulandum ciere impulsibus videretur, et tanta omnium mentes pietas impleret, vt saepe simplicior turba tanquam diuinos homines intueretur, et coleret, et contingere vestes eorum manu, vel rosarijs tanquam sanctum quiddam ambiret. Non igitur, quae Senogalliae, et Pisauri ab Vrbinate Duce, quae a Bononiensibus Ciuibus, ac Legato Saluiato, et Archiepiscopo 21 Excipiuntur Venetijs splendide ac religiose. Paleoto Cardinalibus, non quae ab Ferrariensi Duce magnificae documenta humanitatis edita sunt euoluam pluribus. Eo minus Veneta officia, quae cogi in pauca nequeunt. Nam praeter caetera Veneti, cum adfuturos ad Corporis Christi solemnia Iaponios coniectarent, solito magnificentius diei eius supplicationem instruxerant: haec maxime rati spectacula a veteribus Christianis nouellae soboli proponi decere. Sed cum ad eam diem Legati non adfuissent, supplicationem quam in apparitionis Sancti Marci memoriam quotannis habent, distulere in eorum aduentum: in eaque, cum iam venissent, apparatum, quo Christi Domini Corpus deduxerant, totum multis partibus auctum explicuere. Caetera inde magnificentia aestimetur, quod religiosa fercula ac pegmata, in quibus, vel sacra, vel pretiosa reipublicae, vel argumenta e veteri, nouoque instrumento sacrarum Historiarum, multorumque Martyrum statuis expressa, auro, gemmisque, et vnionibus distincta, Sodalitates, quas scholas maiores appellant, gestabant, plus centum quadraginta ducta sunt. Quorum in postremo ipsorum quatuor Iaponum ad Summum Pontificem Legatio scite repraesentabatur. Eandem Legationis Historiam, singulosque adolescentes in Curia, quam magni Consilij vocant, depingi accurate iusserunt: et Iaponicam vestem, gladium, duosque pugiones dono ab ijs acceptos, dixerunt conseruari publice velle cum titulo. Dona autem ijs numero, et pretio dedere insignia, bina tota holosericae vestis volumina, bina damascenae, totidem e serico raso, quatuor e textili auro: capsas praeterea ingentes duas plus quingentis e vltro pellucido egregie, in multas figuras elaboratis operibus refertas: specula item maxima octo, quatuor ebeno circumtecta, totidem tabulis auro pictis inclusa, minioque illuminata: ad haec quatuor ex ebore Crucifixi signa nobilis artificij, decretis ad vltimum vbique locorum Veneti iuris honoribus, hospitijs, impensisque publicis. Quae Patauini, Vicentini, Veronenses, tum Reipublicae, tum sua 22 Mantuae item ac Mediolani. voluntate cumulatissime praestiterunt. Veneto egredientes imperio noua excepere officia Guilielmi Gonzagae Mantuae Ducis, eiusque filij Vincentij. Recipi, haberi, dimitti liberalius, benigniusue haud facile potuerunt. Certarunt inde, cum regio Philippi iussu, tum insita sibi liberalitate Mediolanensis Prouinciae Ciuitates, ne quae de alijs audierant Italarum Ciuitatum officijs superiora suis essent. Itaque inter continentem gratulationem, occursum, comitatum, festos fragores, ac sonitus, et alia publicae hilaritatis non vsitata modo, sed etiam noua exempla, quae Cremona, et Laus Pompeia maxime ediderunt, progressi, Mediolanum appropinquarunt, cum ante multos a Ciuitate, ab Archiepiscopo Gaspare Vicecomite, ab Duce Terraenouae Gubernatore, veste, armisque fulgentes praemissos in equis habuissent obuios, et praemissos sibi equos magnificentissime instratos inscendissent. Ad suburbij portam Dux ipse cum duobus filijs, ac nepote suo Marchione Aualo, Senatu, Magistratuque, et plus quingentis Equitibus, aduenientes excepit. His ordine vrbem ineuntibus, longum specie nobili explicatum est agmen. Dexter ibat Duci Mancius, regio Visitatori Michael, Magno Cancellario Martinus, Senatus Praesidi Iulianus. Ita ad Breranum Collegium, vbi diuersorium Dux sumptuose exornauerat, deducuntur. Inde singillatim pro se quisque magnatum secularium, et sacrorum, nobilis, et Christiani pectoris liberale specimen edunt. Gratum fuit Iaponibus Vicecomitis Archiepiscopi (is B. Borromaeo successerat) officium, quo in proximum diem Dominicum inuitauit ad sacrum, quod primum in sua illa Dioecesi solenni caeremonia peracturus erat. In eo illi de manu eiusdem diuinissimum Christi Corpus accepere. Hoc enim subinde caelesti cibo vires animi, et corporis ad labores itineris, et ad populorum bene ferendos plausus instaurabant. Sancius vero Padilla Arcis Praefectus, ita honorauit explosione varij generis tormentorum, et bellicis simulacris, vt ingentis praelij terrorem iucunde assimulans, abunde ostenderet, quae inter Italica munimenta eius Arcis gloria sit. Mediolano profectis haud minores Papiae, Dertonae, tum in Genuensium terris humanitatis 23 Legati Iaponici Genua soluunt. apparatus exhibiti: inter quos Genuam demum perhonorifice, ac multiplici praeoccupati occursu, Nonis sextilibus peruenere. Hic perbreuis fuit mora: nam classis in expedito stabat, altum continuo petitura. Quae angustiae quamquam fecere, vt Genuenses sua, vti decreuerant, explicare non possent, sed velut in compendium conferrent officia, tamen nihil ad summae benignitatis experimentum reliquum factum est. Ac denique discessuros non fausta modo celebritate laetitiae publicae, sed etiam omni genere nautici comeatus, vnde ipsis ac caetero comitatui Barcinonem vsque satis superque fuit, largiter honorarunt. Sexto idus Augutti quatuor Senatoribus deducentib us, cum clangerent tubae, bombardae crebris ictibus intonarent, optime instructam triremem (quam nepos Principis Auriae Ioannetus Spinula classi illi Praefectus ad caetera monumenta officiosissimi animi detulit) conscenderunt. Ingens auexere secum Italiae desiderium, ingens relinquerunt sui. Valuit hoc gentium Iaponicarum specimen praeter caetera ad excitandum in hominibus regionum harum ardorem illis alijsque in errorum nocte iacentibus populis succurrendi. Nemo 24 Quos sensus legatorum Iaponiorum conspectus animis homi num impreserit. ferme erat qui, si licuisset, non aueret illos sequi. Opifices vltro se haud pauci offerebant nostris, vt illuc inuehendis artificijs vsui Euangelio forent Multo acrius in hominibus Societatis exarsit hic ignis, gustu delibato coelestium fructuum quos fratrum suorum aerumnae inter aspreta illa inueteratae impietatis genuerant. Trahebat itaque generosa pietas ad prosequendum, et promouendum inceptum: verum ex multis competitoribus pauci delecti. Non parum etiam autoritatis ad Europeos addidit Societati, species adeo fructuosorum eius laborum. Prae ceteris magni nominis viris, Sanctae Seuerinae Cardinalis vehementer commotus est, ac professus cum Romae Iaponios vidit, tum demum apparere sibi cepisse, Societatem serio agere, et vera esse quae de rebus indicis ferebantur.

25 Vani rumores de alienaro a nobis animo Ponti ficis. Interim ex occasione noui Pontificatus gliscere vulgo per Vrbem, multoque tumultuosius per Prouincias, coepere sermones: Pontificis animum ab Societate alienum esse, eiusque velle instituta mutare. Id prout cuiusque ingenium erat, alij coniectura inani, quod e dissimili Sixtus disciplina prodierat, ignari, quam haec tametsi dissimilia, tamen vnius Christ) Corporis membra vnus inter se spiritus nectat: alij quod ita cuperent, interpretabantur, ac disserebant. Nec aberant nonnullorum praui conatus, quibus cum singularia Gregorij officia Societatem dudum inuidiosam fecissent, eo summoto, nactos se locum arbitrabantur dolorem veterem expromendi. Graue quibusdam erat quod penes Societatem Seminariorum procuratio esset, praesertim Germanici, quod facultatibus Gregorij pietas copiose instruxerat. Non nemo in totum Seminariorum instituta damnabat; facultates Pontificias in nutrimenta alienigenarum absumi conquerens, qui reuersi ad suos nibilo caeteris meliores, saepe deteriores, reique Christianae perniciosiores euaderent. Quae voces Pontificem magna molientem, eoque in pecuniaria ratione peruigilem, et alioqui per se se ab eo sensu non abhorrentem, permouere, vt significaret, quod pecuniae ad Seminaria sustentanda e Pontificio aerario conferebatur, 26 Cogitationes obortae Pontifici de Seminarijs extinguendis ab eo reiectae. nolle post haec conferri. Verum ab Cardinalibus Comensi, et Madrutio, Claudio Generali instante, diligenter edoctus tota de re, cognitisque etiam aliunde eorum Contuberniorum, tanquam Catholicae Ecclesiae Arcium, infinitis vtilitatibus, sententiam volens mutauit. Itaque septimo Idus Iulij adeuntem ad se Claudium omni praecipuo honore cum accepisset, post multos, variosque collatos perbenigne sermones, dixit: Seminaria a Gregorio excitata non modo conseruare sibi in animo esse, sed et perpetuis reditibus, quae non dum eos habebant, statuere, Sacerdotijs, vbi facultas daretur assignatis. 27 Benignus sermo Ponti ficis ad Clau dium Generalem. Interim darent operam Patres, vt ipsum, vbi occasio vacuorum Sacerdotiorum offerretur, admonerent: tum nominatim de Societate adiecit, effecturum se ne ea Gregorium desideraret. Ac scito, inquit, non multis ante diebus ad nos scriptum ab nostrorum Nuntiorum quibusdam, non deesse, qui Gregorio mortuo putent, idoneum sibi tempus oblatum ad vestros vexandos; quibus respondimus (et literas ipsas ad cumulum bonae voluntatis ostendit) nos rebus ipsis effecturos, vt omnes intelligant, quantum Societatem hanc amemus, et complectamur. Itaque id ipsum, quibus oporter, plane declarent ac persuadeant. Haec, et alia clementissime fatus, ad extremum Societatis pro se preces etiam, atque etiam postulauit. Hac res tranquillitate ibant, cum inde vsque ab Stiria defertur calumnia, quae Sixtum vehementer 28 Calumnia contra P. Emericum Forslerum. pupugit, Emerico Forslero Graeciensis Collegij Rectori excidisse, si Pontifex in Iesuitarum institutis mutare quid vellet, eos citius ab Religione descituros, quam vt Instituta noua susciperent. Hoc itaque Sixtus, vt audiuit grauiter cum Cardinali Carafa expostulauit, tales audiri voces ex hominibus, qui tantam profitentur Sedi Apostolicae obedientiam, adeoque de se se, qui nil tale cogitaret, opinionem inuidiosam spargi. Cumque Carafa, si Sanctitati eius probaretur, se Generalem Praepositum alloquuturum, rem totam diligenter exploraturum diceret. Quin, inquit, affare eum nostro nomine. Recta ad Claudium Cardinalis, et mox Claudius ad Pontificem. Postque gratias actas, quod admonendum se tali de re Sanctissimus Dominus putarit, vehementer exaggerare crimen aggreditur. Rem esse grauem, nostro in Ordine nouam, supplicioque notabili dignam. Nihil Societati obedientia carius, in qua summum suorum decorum, et velut insigne collocarit. Nihil Sede Apostolica inter homines sanctius, ac venerabilius, cui proprio se se voto addiceret. Publico, et insigni demonstrandum exemplo quanta veneratio quantum obsequium Vicario Christi a Religiosis, ac praesertim nostris, qui parati semper debent esse pro eo ceruices dare, debeatur. Se administrum supplicij, quem aequum esset, fore. Hac grauitate orationis, parendique alacritate vbi delinitus est Pontifex, adiecit, fieri tamen posse, vt Forslerus non plane ita, vti scriptum sit, pronuntiarit: Si Beatissimo Patri videretur acciturum se hominem Romam, vt vel se se purgaret, vel ad voluntatem Pontificis plecteretur. Nam fieri posse, vt vel omnino innocens sit, vel plane nocens, vel medio quodam modo occasionem praebuerit talia suspicandi: dignum poena esse, vel si solum hoc fecerit. Vbi Pontifex, Quid si Romam accersas, parebit ille, ac veniet? Non se illi Principes interponent? (cognouerat enim esse apud eos in summa gratia, ac veneratione.) Veniet, inquit Claudius, Videbit Vestra Sanctitas, quae Dei gratia, in hac sua minima 29 Forslerus ac cersitus Romam insons agnoscitur, et laudatur a Pontifice. Societate obedientia vigeat: ipsemet si qua ab Principibus mora inijciatur, perrumpet. Haec Sixtus cum admirabundus, ac multum probans audisset, vt. in nomine Domini acciret, adiecit. Nulla fuit in Forslero cunctatio. Vbi literas a Claudio accepit, esse cur primo quoque tempore Romam, accurreret, aduolauit. Respexitque ita innocentiam eius, et obedientiam Deus, vt Pontifex, cum et ab alijs diligenter in eum inquiri iussisset, et ipsemet alloquutus esset, sua sponte multum Claudio per Cardinalem Azolinum Secretarium commendarit, virum bonum, et fauore dignum esse contestans, 30 Sixtus instituit Semina riorum Visitationem. proinde ornaret eum, et honoraret. Caeterum Seminariorum obtrectatores nullum faciebant calumniarum finem. Grauissime querebantur turbulenti quidam ex Anglicano eiecti Collegio. Quorum, aliorumque sermones, quemadmodum ipsemet Sixtus postea dixit, vt extingueret, et Societatis innocentiam publicaret, omnia iussit Seminaria Vrbis recognosci, quae sub disciplina Societatis continebantur. Ali credidere hanc Sixtum viam ingressum, causam quaerentem Seminaria abolendi: Nam ad id propensus omnino etiam, ante Pontificatum ferebatur: eamque maxime ob causam Cardinales Sanctae Seuerinae, Comensis, et caeteri, qui talium praesidiorum interius commoditates norant, summeque probabant, in Pontificijs Comitijs operam dederunt, vt inter capita, quae de more Cardinales pro se quisque si creetur Pontifex, praestituros iurant, vnum esset de Seminarijs conseruandis. Ea per id tempus quatuor in vrbe sub disciplina, et procuratione Societatis erant, Germanicum, cui adiunctum Vngaricum est, Anglicanum Maroniticum, et Romanum (hic Clerici, et Conuictores degebant.) Destinauit his inspectandis Pontifex Philippum Segam Placentinum Episcopum, quem 31 Visitatio Seminariorum in eorum laudem desinens. subinde Nuncium ad Caesarem misit, postea Innocentius Nonus Cardinalem creauit, et Iulium Ottinellum Episcopum Castriensem. Hi fingulis in Collegijs templo, domoque omni, et rationum tabulis, opera peritorum adhibita, diligenter inspectis, omnesque viritim Alumnos alloquuti, adeo cuncta probarunt, adeo calumnias, et nominatim libelli contra Anglicanum oblati capita refutarunt euidenter, adeo de Societatis integritate prudentiaque honorifice retulerunt, vt emenda illi fuisse ea occasio videretur. Testabantur, et Oeconomicas rationes, et formam caetus eos recte administrandi tum primum se didicisse, et aliquot regularum exemplar suos ad vsus excripsere. 32 Societas petit exonera ri se cura Rom. Seminarij. Caeterum per hanc opportunitatem Claudius vehementer institit, quod alias frustra tentatum erat, vt liceret Conuictorum procurationem deponere. Cum studiorum iactura, et valetudinis, multos ibi occupari Sociorum, vel ex longinquo Romam a Prouincijs missos, vt pietatis, et literarum praesidijs ad magnas res instrucrentur. Cumque Pontifex id si faceret, maleuolorum sermones confirmaturum dixisset, adiecit Generalis: quoniam tum aliud Domicilium quaerendum conuictoribus erat, posse aedes conduci haud multum capaces, perque earum angustias multos dimittti, ac paulatim deinceps omnes. Quod cum Pontifex quamuis aegre tamen permitteret, multi Cardinalium reclamarunt, grauiter conquerentes nationem Italam posthaberi caeteris: nec sinendam hanc plane incultam, studijs, adeo in externorum culturam intentis. Ita 33 Sed non impetrat. ea quoque procuratio, quamquam propter domicilij angustias valde tum imminutus est adolescentium numerus, retenta est, haud poenitendo cum fructu. Et Clemens postea Octauus plane vetuit deponi.

Collegij Maronitici suscepta nuper administratio erat. Instituerat id Collegium anno superiore Gregorius, nouo ad eam rem aedificio inchoato, magnam in spem publici emolumenti, tum ad excolendam ipsam Maronitarum gentem optime erga Romanam sedem affectam, sed grauiter ab inscitia laborantem, tum ad alias per Orientem nationes adiuuandas. Quippe cum linguas Maronitae passim calleant Arabicam, et Chaldaeam toti Orienti communes, plerique etiam graecam: si solida imbuerentur religionis doctrinâ, magno vsui sperabantur futuri, et per se se, et interpretum opera ad obeundas legationes, et Apostolicas peregrinationes Pontificis nomine, et ad Schismaticorum, 34 Collegij Ma ronitarum procurationem Societas suscipit. et Haereticorum sectas redarguendas. Praeterea ipsi Romanae Vrbi, et Apostolicae Sedi prompta linguarum talium copia decus afferebat, et commodum. Quas causas cum Gregorio Cardinalis Carafa proposuisset summo studio Beatissimus Pater instituendum Collegium suscepit: et quarto idus Martij, superiore anno inchoatum est, administratione tum hactenus ab Societate recepta, vt per externos id procuraret. Sed cum Maronitae adolescentes grauiter ferrent ab alijs, quam ab Societatis hominibus quos se vnos Patres agnoscere dictitabant, regi, multum ijs apud Carafam Cardinalem instantibus, eoque tum apud Pontificem contendente, vt demandaret, tum apud Claudium ne diutius declinaret id onus: neque tam benemerito de Societate Cardinali, neque optimorum adolescentium voluntati, minimeque omnium Gregorij mandatis fas fuit obsistere. Itaque susceptus omnino labor, Ioannique Bruno, qui apud Maronitas fuerat, demandatus. Visitatores Pontificios cum caetera noui huius Collegij delectarunt, tum adolescens Cyprius genere Marcus Moronius nomine, qui paucis post annis nondum domum receptus, sed tamen Societatis obstrictus Votis decessit, honoratusque est suffragijs tanquam vnus ex ea. Huic cum Actus Apostolorum, graece conscripti traditi essent explicandi, Chaldaice eos, et Arabice, 35 Sixti Pont. in id Collegium liberalitas. et vernacula hoc tempore Graecorum lingua, adhaec latina, atque Italica commode explicauit. Nec sublato Gregorio Sixtus praeclarum coeptum omisit. Nam, praeter dissolutum aes alienum, quod erat contractum, et iustam fummam pecuniae ad alios vsus donatam, sua sponte Abbatiam illi millenum ferme nummum anuui vectigalis addixit, cum antea certo vectigali careret.

36 Illyrici apud Lauretum Collegij tur bae compositae. Illyricorum quoque Alumnorum turbulenti quidam Laureto fuga elapsi Romam vsque querelas delaturi contenderunt. Sed ita contra se omnia reperere Romae, vt in maximo beneficio posuerint, venia suppliciter petita, poenaque suscepta, rursus in Collegium recipi. Verum Rectorem huius Collegij Lauretano Societatis Rectori Generalis posthaec subesse iussit. Idem Seminariorum 37 Seminaria septentrionalia Prouin cialibus subsecta. per septentrionem conditotum, in quae potestatem Gregorius Posseuino commiserat, curam omnem ad Prouinciales in sua quemque Prouincia transtulit. Ita enim cum tantis essent interuallis dissita, a pluribus, ijsque potestatem habentibus, commodius quam ab vno quopiam, eoque priuato homine, regi poterant.

Transmarinae ad Orientem expeditiones finitae; eo maxime, quod diuersam ab Gregorio Sixtus viam ingressus, pecuniam in alia destinabat opera. Redijt 38 Missiones transmarinae non continuatae. igitur ex AEgypto Ioannes Baptista Elianus, cuius ad Cophtos profectio, quamquam non plane votis respondit, plurimum tamen valuit ad multa gentis vitia emendanda, quae nouus Patriarcha ex eius ante congressu cognita, omni ope institit abolere. Ragusa quoque Philippus de Philippis, deinde Horatius Passardus, qui praeclare per quadragenarium ieiunium rem ibi gesserat, et Ioannes Ambrosius Castanea desiderio sui magno relicto, rediese. Horum reuocandorum etiam Gregorius Claudio potestatem fecerat, cum Stationum proprium sit non esse perpetuas.

39 Missio Constantinopoli tana tamen durat. Caeterum Constantinopolitana Sedes hoc etiam anno stetit. Huc anni superioris exitu in supplementum missi Ludouicus Chizzola, et Petrus Antonius Casatus Sacerdotes, tempestate in Cretam expulsi, totum ieiunij magni tractum, dum nauigij copiam opperiuntur, exegere Insulanis instituendis: in ipsa vrbe Candiae Latinus Vrsinus apud se perpetuo habuit. Alternis ante, postque meridiem verba saciebant. Vtilitas publica consecuta est maxima; vt Ciues Diuinae prouidentiae gratularentur, quod id sibi extraordinariae opis adeo in tempore, nec opinantibus misisset. Decorauit Patrum labores praemiorum abstinentia. Nam cum supra consuetum concionatoris stipendium pecuniae Ciues bonam summam, quam eis traderent, corrogassent: denique quia, et haec, et stipendium reijciebantur, alia beneuolentiae nomine obtruderent, omnia Patres Societatis more constantissime recusarunt. Adulto iam vere prosequuti iter tandem Constantinopolim sospites tenuere. Hic vero ingens domi, et inter fideles gratulatio facta est, quae parem exitum non habuit. Nam vt demum homines omnes sumus, visus est Chizzolae Iulius Mancinellus, qui praeerat, nimia seueritate vti in domesticis continendis: quod cum paulo liberius eidem significasset, Iulius eam opinionem ingressus, parum se regendis illis idoneum esse, ne Seruis Dei, quos, vt quidem ipse opinabatur, nesciebat 40 Iulius Mancinellus in Poloniam Constantino poli prosiciscitur. ferre, grauis foret, statuit ab ea statione se se subducere, et nactus idoneum ductorem, via Poloniam versus suscepta, Leopolim in Prussiam Octobri mense peruenit. Nullo modo Claudio Generali ea profectio probata est. Nam ipsum praesidem ita repentino motu discedere, et stationem tanti momenti relinquere, et adeo periculosum iter de sua senrentia ingredi, non poterat videri nisi ex spiritu minus recto, vehementique aegritudine animi, sub pacis, et quietis obtentu. Adeo vel Sanctissimis viris conatur Satan imponere: Et his maxime constanter regia obedientiae tenenda via est. Tamen simplicem Iulij mentem respexisse visus est Deus, qui haud sine aliquo comitum, et obuiorum fructu sospitem in Poloniae Prouinciam tandem illum perduxit. Chizzola, et Casatus Constantinopoli relicti in omnem sui muneris partem cura intenta, cum aliquot adolescentes etiam literas edocere Casatus (namque 41 Marinus Tempariza in Episcopum petitus. erat ipse natione Graecus) instituisset, minorem tamen spe, et labore fructum retulere. Redijt inde Romam et Marinus Tempariza ob assiduum languorem in ea sede inutilis, quem vt Episcopum sibi impetrarent Possegani datis Romam literis, contenderunt: sed edocti quam ab Societate abhorrerent id genus honores alio vertêre consilia.

Hoc longinquarum missionum cursu multae per Italiam obitae inprimis salubres. Magnam Latij partem, Albanam Dioecesim, et circumiectos populos 42 Paschasij Ro mualdi Missio per latium frugife ra. peragrauit Paschasius Romualdus, homo ad rudes formandos tanquam diuinitus factus. Is quocumque adijt Catechesim ita vulgarem fecit, vt non tenerae modo paruulorum aetates, sed grandium quoque natu in inscitia obduratae, nihil haberent promptius, quam legis diuinae carmina. Introducta adhaec sacrorum mysteriorum veneratio, et vsus: pietas excitata erga Dei parentem, succursum pupillis, alijsque calamitosis. Similia his par Sacerdotum Basilius Fidus, et Hieronymus Lauia in oppido Amatrice gesserunt. Est id nobile Samnitum Oppidum ad elegantiae formam recentis extructum in Insula, 43 Aliae per Samnium similiter vtiles. quam Truentum amnis protinus a fonte modico diuortio labens, pauloque post confluens efficit. Asculauo subest Episcopo, cuius postulatu, et summo ipsorum Amatricensium studio missi Patres. Operae pretium multifariam constitit, praesertim in sedandis odijs, grauibusque inimicitijs extinguendis. Illud vniuersus populus singulari Dei indulgentiae tribuit; quod cum sub Patrum aduentum (extremo Maio venere) segetes pusillae, et graciles annonam infaustam minarentur, quadraginta horarum, autoribus ijs, supplicatione habita, ita repente grandescere, pinguescereque coeperunt, multis vt ante annis vberiorem messem nunquam habuerint. Neque certandum leuiter fuit cum Oppidanis, vt eos tandem autumno extremo dimitterent: neque anno insequenti aliud Sacerdotum par potuit denegari, Petrus Braccinus, et Petrus Paulus Montius, qui oppidanorum adeo inflammarunt animos, vt perpetuam Societatis Sedem apud se se vehementer obtulerint, quae tamen recepta non est.

44 Collegij Montis Sancti aedificatio. Hoc anno decimo tertio Kalendas Iunias coepta Collegij Montis Sancti aedificatio, summe laeto populo, summeque studente. Iam inde ab initijs Lauretani Collegij cognita summo suo cum fructu Societate is populus (abest enim Laureto non plus quinque millia, in colle peramoeno, inprimisque salubri degens,) amore eius apud se Domicilij statuendi exarsit. Oblata dein est facultas rei vrgendae anno 1574. cum Antonius Casagrandis indidem Ciuis vita decedens suas id ipsum in opus facultates legauit. Tum institere Oppidani publico consilio collaturos se quoque polliciti, vt haereditas cerneretur. Iuuit eorum preces, et Felix Perettus hac tempestate Pontifex, illâ Firmanus Antistes, cuius in Dioec esi Mons Sanctus est. Itaque adita haereditas receptumque Collegium: et hoc interiecto tempore fructibus haereditatis cumulandis dato, cum iam aegre ferrent longiores Oppidani moras, et ad aedificationem quingentos florenos in annos quinque conferrent, posita demum rite suntfundamenta.

45 B. Ludouicus Gonzaga ingreditur Societatem. Die S. Catharinae Virgini sacro post longa certamina, multiplicesque palmas B. Ludouicus Gonzaga, expresso ab suis consensu abdicato Marchionatu, Romae Tyronum in numerum adscriptus est: de quo fusius referetur eo anno, quo emigrauit in Coelum. Egregium quoque praebuit exemplum magni animi, supraque mortales opes, et honores elati Ioannes Baptista Lambertinus 46 Et Io: Baptista Lambertinus. Bononiensis; qui cum esset in Romana Curia Referendarius Apostolicus, omnia quicto Chritti Domini oblequio, sanetaeque humilitati posthabuit, Societatem ingressus, in qua recto cum exemplo etiamnum vitam agit. Amisit 47 P. Salmeron moritur. Neapolis, et Cuncta Societas Alsonsum Salmeronem, alterum e duobus, qui ad hanc diem superstites erant e primis decem. Iam dudum compositis libris tanquam breui venturam praesagiens, ad supremam se se comparauerat diem. Sub extrema rogatus, vt Socijs benediceret, cum aliquandiu recusasset, rursum instantibus post susceptam Diuinissimam Eucharistiam suam erga omnes charitatem ante professus, Precor, inquit, (nam haec ipsa verba latine 48 Vltima eius verba. fecit) Dominum Nostrum IESVM Christum, vt dignetur vos protegere, manutenere, et benedicere, vt possitis respondere huic beneficio vestrae Vocationis, et peruenire ad Regna Coelorum, in nomine Patris, et Filij, et Spiritus Sancti Amen. Inde dum sacra Vnctio affertur, quia Pater praecipuo cultu Sanctam Agatham venerabatur, quidam astantium, memineris, inquit, supremum sacrum te die festo Sanctae Agathae fecisse. Et Salmeron quam mox erit dies octauus? cumque responsum esset, postridie futurum, proinde, inquit, crastinus dies est terminus: neque aliter cecidit. Nam hora decima noctis, quae sequuta Idus Februarias est, expirauit. Cum eam noctem dulcibus cum Deo colloquijs, Beataque Virgine, et Coelitibus exegisset, animo tranquillissimo, et ad beatam illam lucem auide aspirante. Nam cum saepius aliquando diceret, laetatur anima mea, laetatur: quaerenti cur laetaretur, quia, inquit, incipit Deus miscricordiae suae mihi vias ostendere: 49 Praeclara eius Acta Neapoli. ac subinde ingeminauit, ad vitam aeternam. Multa nobilitas honorandis eius iustis interfuit, et ipse cum Clero Archiepiscopus. Nec sane immerito. Nam post obitos Catholicae rei causa multos, arduosque discursus, Neapoli demum consedit, quam et principio a serpente furtim haeretica peste seruauit, ac deinceps Diuini verbi pabulo, doctae insuper, ac frugiferae praedicationis forma inducta, multos annos aluit. Adhaec cum valeret multum autoritate apud Dynastas, atque Proreges, gratiam omnem ad calamitosorum leuamentum conferebat. Nec semel magni fuit vsus ad concordiam sacrae inter profanaeque ditionis administros. Sed angustum theatrum laudi, ac famae Alfonsi Salmeronis vna quamuis ampla ciuitas videri potuit. Viri vtique suo saeculo celeberrimi, qui ferme 50 Celebritas eius per orbem. omnia Europae Regna meritis impleuit. Hispaniae cui ortum debuit, Toleti natus, decus vicissim immortale ingenio, et eruditione reddidit. Galliam inde Belgium, Hiberniam, Germaniam, Italiam laboribus Apostolicis excoluit. In Poloniam primus Societatis nomen notitiamque intulit; eiusque morum, doctrinae, ac vitae rationis tam amabile illic, ac vulgo probatum informauit specimen, vt quae multa deinde ac magna in ijs regionibus ad Dei gloriam salutemque mortalium Socij gessere, haud modicâ ex parte istis intiorum exemplis; ac quasi cuidam felicitati auspiciorum imputanda videantur. 51 Concursus in eo dotium pene contra riarum rarus. Mirus in hoc viro concursus aegre ac raro coeuntium rerum; Lucubrationum, cum Peregrinationibus, lectionis immensae cum infinitâ scriptione, subtilitatis scholasticae, et eruditionis (vt sic loquar) acroamaticae, (cuius experimenta illustria edidit Parifijs, Romae in Gymnasio sapientiae, et in Academia Ingolstadiensi) cum eloquentiâ populari: praesertim vbi ei necesse foret adhibere linguas a suâ naturali dissidentes; puta Gallicam aut Italicam. Et hanc quidem, licet non nisi iam grandis natu cognoscere cepisset, quam feliciter arripuerit, testes sunt assidui concionum plausus ei de sacro pulpito agenti dati, Romae, Neapoli, Senis, Bononiae, Mutinae, Veronae, Patauij alijsque in praecipuis Iraliae Vrbibus. Quas inter cum nemo nesciat vnam e 52 Successus Concionum Salmeronis Venetijs. politissimis, et optime de eloqueutiâ iudicare solitis esse inclytam Venetorum Ciuitatem, in eâ Salmeron tantum dicendo apud omnes aeque ordines potuit, vt praeterquam quod per vrbem incedens ab omni passim conditione atque aetate (quod paucissimis euenit) monstrabatur digito, et aeui sui disertissimus praedicabatur; etiam cum semel questus inter perotandum esset, quod Haeretici quidam illic impune nundinarentur; statim ab illo sapientissimo Senatu perlatum decretum fuerit, quo illa est licentia repressa. rursus cum fuisset inuectus in morem ibi tunc vigentem Feminarum prodeundi sinu aperto, et obtutibus occurrentium parum pudenter exposito, ipso die decem e primarijs Matronis Societate initâ modestiae, vela ex composito sumpserint, salubreque id exemplum mox sensim in caeteras propagarint; cuius rei vestigium hodieque superesse aiunt in vocabulo, quo id velum designatur. Non facile alium ampliora honestarunt summorum iudicia Pontificum. A Paulo III. in Hiberniam 53 Honoratur a Summis Pontificibus primum deinde in Scotiam Nuncius Apostolicus. Tridentum ad Concilium Theologus Pontificius, in Bauariam denique grauium negotiorum procurator missus est. Iulius III. et Pius IV. eumdem iterum, et tertio Theologi Pontificij partes Tridentinâ in Synodo obire iusserunt: quod cum vltimo fieret S. Carolus Borromaeus literas adiecit, quibus eum impense commendabat. A Paulo IV. comes assignatus est Aloysio Lipomano in Poloniam legato, vti et Cardinalibus de Motulâ primum, inde Carolo Caraffae missis in Belgium. A Pio IV. idem coram eloquentiam et doctrinam gratulante laudatus, et proficiscens Neapolim Nuncio illic Apostolico per literas studiosissime commendatus est. Pius denique Quintus eum Neapoli ad hoc ipsum 54 Optime gubernat Societatem. euocatum Aulae Pontificiae concionatorem esse iussit. Domesticam etiam Societatis gubernationem attigit non minori sapientiae laude, Rector, Prouincialis, Vicarius Generalis semper felix, et omnibus probatus. His tot, ac tantis Domi forisque exantlatis fractus laboribus, quo non concedente potuisset, 55 Senectutem studijs dicat extremam aetatem in quiete honoratâ bene feriatus agere? Ille tamen debilitatem exhausti senio corpusculi in occasionem vtilissimae meditationis vertit; nam tale studio spatium nactus sedecim illos Tomos eruditissimarum in Euangelia, Acta, et Epistolas Apostolicas commentationum elucubrauit, quae saepius recusae doctorum manibus teruntur. Hi Tomi cum ad editionem pararentur 56 Modestia eius in subeun da censura. Electus a Praeposito Generali ijs recognoscendis Censor, Româ Neapolim vbi erat Salmeron, mittitur Robertus Bellarminus. Is libello, quem habemus manu ipsius scriptum, testatur; Se quinque totis mensibus ei labori insudantem annotare solitum quotidie Patri Salmeroni quae sibi in eius operis parte quam eo die legerat, minus probarentur: eaque illum omnia postridie emendata exhibuisse, etsi non raro rationes ijs tuendis idoneas habere sibi videretur. Quod ni fallor in tantae autoritatis Patre erga tanto iuniorem insignis demissionis memorabile in paucis exemplum est. Vnde patet quam alte quamque in solido positum Alfonsus habuerit perfectionis fundamentum, 57 Virtutes eiusdem. quod esse humilitatem Sancti agnoscunt. Huic porro basi virtutes caeterae omnes inaedificatae surgebant, Obedientia, Patientia, deuotio, zelus animarum, Orationis assiduitas, et Christi praesertim Passionis continua, et affectibus mixta consideratio. Religio tum eminebat maxime cum de Christo Domino, de Beatissimâ eius parente, de coelesti denique Beatitudine loquebatur. De horum trium aliquo vbi sermo incideret, extra se se rapi diceres; adeo afficiebatur, et verba ex pleno redundantique fundebat pectore. Magnitudo eius animi, simulque otij odium apparuit in eo, quod cum Septuagenarius opus ingens de quo diximus in nouum Testamentum peregisset, aliud maius in vetus inchoare non dubitauerit, quâ in molitione strenue satagentem, et forti spe alacrem, vires cum vitâ defecerunt, decem tantum Libri Geneseos Capitibus vberi Comentario pertractatis. Vir fuit iustae corporis Staturae, virium firmarum, laboris omnis, praesertim literarij, patientissimus: Operarius vineae domini plane sedulus, et frugifer, cuius similes vtinam Ecclesia numeret plurimos.

58 Neapoli tur bae contra staracem. Grauis admodum hoc anno fuit Neapoli caritas rei frumentariae, atque inopia, vnde incitatus ad tumultum populus, cum diris modis in Ioannem Vincentium Staracem Tribunum Plebis desaeuisset, periculum erat, ne tota Ciuitas immane vulnus acciperet: nec erat qui conciratae, et impune debacchanti multitudini se se auderet opponere. Dynastae aliquot domum Professorum trepide aduolant, admonentque Patres periclitanti Ciuitati si quid opis possint, ne cunctentur afferre. continuo Antonius Lisius Domus Praepositus et Carolus Mastrillus ad Collegium, vbi Prouincialis Massellus erat, descendunt Cogitur ingens numerus Sacerdotum, quidque agendum sit raptim deliberatur. Erant qui censerent in aestu illo tumultus haud quicquam mouendum, 59 Generosum Caroli Mastrili facinus ad eas sedan das. ne ipso remedio cruda plaga fieret asperior, personaeque etiam sacrae violatentur: praesertim quod verendum esset, ne dum multitudo in rei publicae administros furit, inuidia Societatem quoque opprimeret, cui summe studere Proregem vulgo erat notissimum. Alij contra, quandonam tempus fore ostendendi curae esse Societati salutem publicam, tamque gratae Ciuitati insignem nauandi operam, si tempore illo cessarent? Maximis malis periculosa, etiam tentanda remedia. Tum Carolus Mastrillus, ita mihi, inquit, temperanda videtur res: praeibo ego solus; si macter damnum haud fiet in me, sin autem, vt spero, quod plerisque e populo, et notus sum, et videor non ingratus, locus aperietur remedij, vos pariter succurretis. Probato ab eis, Numinique commendato consillo, Carolus conscientiae labes confessione cursim repurgat, festinat in templum, Sanctissimum Christi Corpus salutat, pacem sibi, populoque exposcens, ac suum pro salute publica caput deuouens, tum crassum funem in laquei modum collo circundat, et arcte pileolum vertici adprimit. Inde sine alio tegmento capitis, sine pallio, sacrum Crucifixi signum manu gestans, in paucorum nobihum comitatu procedit in publicum. Plenus ibat animi, diuinaeque fiduciae. Vbi prope tumultuantes venit, admonitis nobilibus, vt prout se se viderent accipi, Patribus renunciarent. venirent, vel se domi continerent; repente progressus, Crucifixi sublato signo, Quid hoc rei, Fratres, est, intonat, Viuat IESVS, viuat IESVS, quid rei est hoc? Vt agnitus est, et eo conspectus in habitu, tanquam angelus Dei excipitur: tanquam ad parentem proximi quique vertuntur querebundi, hi manus, hi pedes exosculantur. Quos ille consolans, ac bene iubens sperare, ingeminansque easdem voces, Viuat IESVS, et veneramini Crucifixum. In confertissimam tumultuantium turbam, inter fulgentes 60 Oratio Caroli Mastrilli ad Concio nem seditiosorum armatam. gladios, et infesta tela penetrauit. Multa erant furentium millia, plena omnia omni armorum genere, omnia inconditis vocibus, probrosisque, et minacibus perstrepebant clamoribus. Stabat codem forte loco fragmen columnae, in quod vt Carolus conscendit, cumque illo ad collum fune Crucifixum praetendens conspectus est, audientiam plerique fecere. Quare edito se signo Nobilibus, vt caeteros Patres aduocarent, interrumpens crebris vocem gemitibus, plusque lacrymarum quam verborum fundeas, miserabiliter incaepit admonere; Quo ruerent, quo se Satanae instinctu rapi sinerent? Fiduciam in Deum erigerent, qui vel mutas bestias pascit: eam esse viam vitae tuendae, non vim et arma. Meminissent Neapolitanae nobilitatis, meminssent fidei quam Deo semper, quam Principibus suis praestitissent. Considerarent, quo demum euasura seditio esset. Haec atque talia dum summo ardore animi peragit, ecce longum agmen Patrum (longe plus centum erant) ex Professorum Domo, et Collegio congregati, spectaculo omnino lugubri, atque terrifico, bini incedebant lacrymabili ore, plerisque pendebant funes impliciti collo: 61 Mira nouae supplicationis pompa. Cuius spectaculo flagrans seditio restinguitur. his Christi erfigies in varijs cruciatuum argumentis gestamen erat: illis Beatae Virginis: alij mortuorum caluariae, alia alij ad terrorem, ac poenitentiam apta praeferebant, et solemne litaniarum carmen moesto murmute succinebant. Elanguit ad hanc speciem plebis furor: ac Patres statim intermisti turbae, solando, demulcendo, hortando trifariam diuiduntur. Alij ingens agmen in Episcopale templum auertunt: alij parem cateruam in sacram aedem Annunciationis Deiparae trahunt, paratis vtrobique sacris concionatoribus, qui e suggestu apta oratione mitigarent feroces animos, et ad obedientiam, spemque bonam a peruicacia, ac desperatione traducerent. Ita dissipata praecipua tumultuantrum acie, seditio, quae numero valet, eneruata est. Pars Patrum tertia, quae cum Carolo mansit, ad ipsas Staracis aedes se se conuertit. In eas improbissimus quisque rapacissimusque impetum fecerant: clausoque intus ostio, vt soli praeda potirentur, tanquam in summo otio arcas, et abacos, ac receptacula omnia, cellasque olearias, ac vinarias, ac demum totam domum 62 Domum Sta racis ab vlti mo exitio, matrem a morte PP. Societatis seruant. vacuam faciebant. Alij dein atque alij superuenerant, qui tentantes ingressum, adacta securi validis fores ictibus perfringebant. Ad quas cum Carolus peruasisset, nec quisquam aditum panderet, per foramen, quod praedatores vi fecerant, brachium, et Crucifixum audacter immisit, vt Christo aperirent, inclamans: ac repente nescio vnde (diuinitus existimari par est) pat efacta Ianua est. Ingreditur ipse cum manu sociorum, et in praedantium globum occurrit inter se se de Damasceno Conopaeo digladiantium, quos cum pacasset, dari sibi Conopaeum iussos, paulum progressus conspicit infelicem Anum, Staracis parentem, horrificum spectrum, timore ac stupore attonitam, abiectam in angulo, nudam, ita cum partim senio, partim valetudine decumbentem reperissent, direpto lecto latrones abiecerant. Inijcit in eam stragulum Carolus: tum iuuantibus Socijs tabulae impositam, vicinam in domum nobilis Matronae Briatici Comitis defert. Nec solum id officium praestitum Anui, sed etiam conseruata supellex multa, ac pretiosa. Prudenter dicitur fecisse Prorex, qui praesidiarios milites inter seditionem continuit. Nam si vim vi inhibere tentasset, sanguisque fieri caepisset, haud dubie strages 63 Mors Staracis funesta. funesta impendebat. Licet hic ex fine Salmeronis, et Staracis, ponderare, quam sit beata sors famulorum Dei: licet insuper in eo Tribuno plebis notare quam incerta, et commutabilis sit humanorum bonorum conditio, quam seculum fallax. Nam cum in Foro (quod ab Ephippiariorum officinis Sellarium vocant) diem Sancto Ianuario eius Ciuitatis tutelari sacrum omni praecipuo honore, excirato etiam fornice in arcuum triumphalium morem, celeberrimum tanquam ipse triumphans peregisset, paucis post diebus in idem forum ab templo Sancti Augustini, vbi populus suos habet coetus, raptatus, miserisque excruciatus modis, alliso ad fontis marginem capite plebis furenrtis impetu mactatus est. Intestina dein mortuo extracta, et cuspidi hastae infixum cor, velur insigne gestatum, et cadauer per summam ignominiam tota 64 Duo Sodalitia in domo Prof. Neap. noua instituta. vrbe raptatum. Hoc eodem anno Neapoli gemina ad Professorum Domum Sodalitas, quae incrementum, et successum optatissimum accepere, altera, Nobilium, altera Opificum, instituta. Addita et Nolano Collegio Sodalitas Sacerdotum Aletinae similis; quam ipsimet Sacerdotes non minore laude sua instituendam curarunt, quam populi deinde vtilitate coluere. Qui superiore anno Beneuentum, Collegij inchoandi causa missi fuerant, quanquam multis enixe retinentibus, et ad id impetrandum a Deo complures piae foeminae pane et aqua saepius ieiunarint, tamen reuocati sunt, quia litigiosum erat templum, quo vtebantur nec ad perpetuam commorationem domicilium aliud erat in promptu.

65 Collegij Ma mertini calamitas ab igne. In Sicilia calamitas Mamertini Collegij pietatem erga illud Ciuitatis egregie illustrauit. Nam cum decimo Kalendas Aprilis per incuriam fabri lignarij, in templo veteri, vbi sedilia conficiebantur, maioris in vsum sodalitatis, ex neglecta scintilla in multam vim materiae incendium exarsisset sub horam Subleuatur benignitate Amicorum. quintam noctis, Magistratus, et nobilissimi quique eadem hora accurrere, et ex populo facile tria millia. Non potuit tamen prohiberi, quin bonam Collegij partem magno damno flamma, quae inualuerat, absumeret. Ipsi Religiosi Dominicani, Carmelitae, Augustiniani, Capuccini, si eorum deflagrarent 66 Mira reconciliatio duorum Inimicorum. caenobia, non plus curae, laborisue sumpsissent. Nec deinde resarcire iacturam Ciuium benignitas liberali stipe destitit. Per hanc calamitatem, vicini inter se domo nobiles e primis duo, qui ex graui dissidio nulla grauissimorum hominum pacificatione abduci poterant, cum repentino ardentis Collegij tumultu perculsi mutuo se se appellassent, vt scalas, et alia, necessaria curarent, ac pariter opitulaturi accurrissent, finito ea re dissidio, deinceps 67 Peccatoris conuersio ex flammae conspectu nata. coniunctissimi perstitere. Alium quendam, annum iam tertium vltioni imminentem, conspecta flammae immanitas, obiectaque inde tartareorum imago ignium vsque eo permouit, vt remissa vltro inimicis iniuria, expiatisque vitae totius noxis, accuratius post haec consulere sibi in aeternum statuerit. Adeo per omnes occasiones trahendis ad se mortalibus benignum Numen insistit: salutique animorum Collegium Mamertinum, vel conflagrando seruiuit. Delectauit Ciuitatem, quod vbi illuxit (erat dies Dominicus) in templo sacra facta, auditi confitentes, concio ante, postque meridiem habita, et caetera administrata perinde, ac si nihil molestiae praecessisset. Haud multo post rependendi beneficij oblata occasio est. Nam cum vrbis domos quasdam ignis comprehendisset, eo cum duodecim Socijs Angelus Sibilla Rector accurrit, egregiamque operam, nec labori, nec periculis parcens, nauauit. Panormum ad Professorum domum haud dubia Dei voluntate Craniumvnius e Sanctis Innocentibus deportatum est. Id et alia quaedam religiosa munuscula 68 Cranium vnius e SS. Innocentibus Panormum defertur. ad eam domum ferenda Iulius Fatius Mercatoribus, quos fideles fore opinabatur, biennio ante tradiderat. Illi fidem in ea re fallere pietatem rati, inter se tradita diuisere. Cranium Nauclero obtigit, qui vbi peruenit in Siciliam, exposuitque merces, alio cursum intendit: ac primum nulla omnino apparente causa morbo corripitur; dein longo errore per maria iactatus, nec vsquam terra potitus, magna tandem coorta tempestate, in Siciliae portum, quem Milacium vocant, eijcitur. Hic omnes in terram egressi vectores, Deo grates acturi. Nauclerus etiamnum aeger; et ipse descendit, diuinamque iram ob interuersas sacras reliquias aduersum se concitatam intelligens, de peccatis Coenobitae Sacerdoti confitetur, eidemque cranium vna cum literis, 69 Depositi fides laesa mor bo alijsque poenis vindi catur. quae de eo fidem faciebant, tradit, vti primo quoque tempore Panormum ad Patres mittat: ac subinde vt causam mali manifestius comperiret, liberata conscientia Nauclerus conualescit. Confessarium contra noxa, et poena corripuit. Cum enim circiter sesquiannum sacrum depositum differret reddere, eo tempore valetudinarius perpetuo, decolor, et exanguis fuit. Itaque reputans, conferensque quod gubernatori illi euenerat, quodque ipse patiebatur, statuit ipsemet Panormum religiose reliquias deportare, quod fecit.

70 P. Franciscus Palmius moritur. In Prouincia Veneta obijt Franciscus Palmius Benedicti frater, probitatis, industriaeque memorandae Sacerdos, qui Bononiense Collegium inde vsque ab ortu primo rexit, certa in sede constituit, certo vectigali firmauit: multum non de vrbe solum Bononiensi, sed vniuersa etiam dioecesi meritus. quam saepius Paleotti Archiepiscopi eiusdemque Cardinalis iussu recognouit, et ordinauit. Neque enim habebat magnus ille sapientia, ac religione Antistes, cuius consilio operaue libentius, quam Francisci Palmij vteretur. Eiusdem eximia caritas vel maxime erga Socios hospites patuit sub initia Collegij cum res domi angustissima esset, et hospites non solum plurimi, quia tota saepe Collegia nouas in Colonias pariter mittebantur, et ex omnibus Romam Prouincijs plerique accersebantur, sed etiam propter egestatem pessime ad faciendum iter initructi; tum Palmius, et tanquam filios alacritate summa, dulcissimaque excipiebat, habebatque, et vestibus calceis, et qua re alia opus foret, etiam quo posset viatico muniebat, ex Apostoli voce multos locupletans cum nihil haberet. Respiciebat quippe Pater caelestis fiduciam eius, et caritatem, et Ciuium aeperiebat corda, vt quoniam ille in benedictionibus seminabat, de benedictionibus et meteret. Si quidem danti datur, riuusque caritatis auctior eo vnde fluit recurrit. Francisco sublato, Collegij administrationi 71 Marius Fabritius concionator Ra nennae. Bernardinus Confalonerius praefectus est Et in hac Prouincia peregre multorum mores populorum exculti cum fructu. Sed Rauennae in primis acer, exemplique rectissimi Concionator, extremo superiore, et hoc ineunte anno desudauit Marius Fabritius: vbi tum rem Catechisticam valde promouit, tum pia instituta complura, quae pene obsoleuerant, reuocauit: quae deinde Iacobus Leuantus extremo anno prouexit.

In Vallibus pedemontanis salubres continuati labores. Nouariensis praeterea Dioecesis tota oppidatim, pagatimque a Sacerdotibus quatuor, postulante, et grates agente Episcopo, lustrata.

Sed plus rerum cum cura dicendarum Polonica offert Prouincia. Initio anni Iacobus Vviechus Vangrouicensis, ex Congregatione Procuratorum ab 72 Stephani Regis Poloniae studium ingens in res Societatis. Vrbe in Poloniam rediens, septem inde in supplementum, auxiliumque deduxit, quos inter Fabritium Pallauicinum, qui statim Posnaniae philosophiae docendae initium fecit. Gratum fuit id subsidium non Prouinciali solum Campano, sed etiam Stephano Regi, cuius noua in nos officia in dies extabant. Habebatur eo tempore Varsauiae Regni conuentus. In eo Rex cum de confirmandis Polocensis Collegij fundis referret, ita sermonem instituit, vt post laudes Societatis non vulgares, diceret vitam sibi ereptam malle, quam eius voti compotem non fieri. Itaque tum confirmata est ea dos, tum Academiae Vilnensis priuilegia recepta, ne externo Cancellario subiaceret, eiusdemque bona a collatione in bellum, et quaecumque alia indiceretur, excepta. Quae omnia cessante omnino Societate gesta sunt. Quodque plus habet inopinati, haereticorum plerisque ita fauentibus, vt non plus facturi fuerint, si in eam rem fuissent mercede conducti. Nimirum suam humanarum arbiter voluntatum causam Deus administrabat; qui indita Regi illa propensione, dum ad eam accommodant se se procerum studia, aeterni consilij sui per mollissimas vias rationem exequebatur. Egregiam ijs Comitijs in causa religionis tuenda operam Posseuinus, ex Gregorij Pontificis, et 73 Posseuinus in Comitijs Varsauiensibus praeclaram operam Religioni nauat. Stephani Regis sententia nauauit. Is annos iam aliquot septentrionem percursabat, maxime controuersijs inter Polonum Regem, et Caesarem tollendis desudans: de quo haec plane comperio. Sane praeclara ab eo gesta toto hoc tempore, tum in Germania, tum in Polonia, et alijs, quas peragrauit, Prouincijs: Verum offendisse non neminem, quod agere videretur imperiosius: alios vero qui in eisdem causis maiore cum specie, ac spe versabantur, aegre tulisse per priuatum hominem Dei seruum, quod ipsis non succederet, ad effectum perduci. 74 Inuidiosae su spiciones in Posseuinum. Hique maxime, et alij rerum ignari, ex leuissima coniectura studij in nos Stephani Regis, dissipabant; non paribus in ea re Posseuinum vti lancibus, sed omnia ad Polonum trahere. Qui sermones cum Societati ad animarum causas parum commodi forent, rogaru Claudij Generalis Gregorius illa eum graui cura exoluit: deinde etiam Seminariorum, vti supra dictum est, procuratione expeditus est, coque postmodum liberius Prouinciali vacauit, maiorique 75 Res Cracouiae feliciter gestae. ad curam domesticam vsui fuit. Res per hanc tempestatem ita successere ex optatis Cracouiae, vt messis affluentia annorum superiorum tristitiam abunde compensaret. Constituta ibi Sodalitas sub magnae Matris tutela inter scholasticos Academiae publicae alteram item Scarga conflauit (cui nomen a misericordia fecit) separatim e viris, ac feminis. Per hosce Sodales, et aegrotis, et carcere inclusis, et pupillis, et male domi constitutis, praesertim pudore super incumbente, et id genus calamitosis delinimenta, et remedia 76 Domus Probationis Cra couiae initium. cutabantur. Ibidem ad domicilium Tyronum condendum grauis femina Vidua Anna de Lipuik Cormanicia, Castellana Czechouiensis, fundum attribuit. Dudum id moliebatur, sed expedire nesciebat moras: nec deerant certorum hominum, per quos a proposito auocabatur, sermones. Verum cum Cracouiam hoc anno venisset, templum Societatis ad Sanctae Barbarae ingressa, munditiaque, et ornatu delectata, et Sacrorum celebritate, et populi concursu, et ardore, statuit illico rem effectam dare, postridieque transegit. Paratae Tyronum domui contiguum adiunctum est S. Matthiae Sacellum, vt esset ei, loco AEdis sacrae; venia quorum intererat ad id impetrata: In eo coeptae germanice haberi conciones. Fauit his quoque coeptis suo morre Stephanus Rex: per quam occasionem, quia et de Professorum domicilio agebatur, cupienti cognoscere, quid haec familiarum in Societate distinctio sibi velit, ita Prouincialis Campanus rem omnem exposuit. Quos Sancti 77 Stephanus Polonie Rex de caufis distinctionis domuum Societatis edocetur. Patres ad virtutem perfectam tendentium gradus statuunt tres, inchoantium, proficientium, perfectorum, hos hac domiciliorum varietate cerni. Quippe esse in Societate eos, qui purgantur a vitijs, moribusque profanis, et solida virtutis iaciunt fundamenta, Hos esse Nouitios, et horum domicilium Cracouiae ad Sanctum Stephanum fore. Esse deinde alios, qui post rudimenta posita virtutis, in eaque magis, ac magis proficientes illuminantur, et morum sanctitati, ad proximorum commoda ingenij ornamenta, et literarum lumina addunt, Hos in Collegijs haberi. Verum quia multa habet Cracouia Philosophorum, Medicorum, et Iurisprudentium Collegia, idcirco non fieri de Collegio ibi Societatis excitando mentionem. Supremos esse, qui multum progressi, iamque illustrati ipsi, atque in religiosa disciplina tanquam perfecti, iuuandis alijs, purgandis, illuminandis, cumque Deo iungendis per Diuinum verbum, et Sacramenta insistunt, et hos in Societate esse Professos, certoque in gradu cooptatos, quorum familiam ad Sanctam Barbaram fore. Qua oratione magnopere delectatus est Rex, et sua esse cuique vt vitae religiosae incrementa, ita tecta distincta, oppido probauit. Sub 78 Leopolitanae Sedis initia. idem tempus Leopolitana Sedes, Antistite flagitante coepta. Missus primo, vt ab Vrbe redijt, Iacobus Vviechus vna cum Gaspare Nahaio Tartaro. Is enim puer ex Tartaris Nahaiensibus a Polonis militibus captus, et in Russia, Poloniaque educatus egregio cum profectu in literis, (demum Societati nomen dederat.) Successit deinde Vviecho Benedictus Erbestus: per cuius Sanctam industriam laetissima fuere initia. lArchiepiscopus, Canonici, alijque Sacerdotes Exercitijs Spiritus expoliti, et generalibus expiati confessionibus: rationes officij publice explicatae, Catechesis vulgo introducta: carcere vinctis, alijsque calamitosis consultum: domus hospitales legibus, et moribus ad formam mansurae pietatis redactae, expiatis viritim hospitibus, tectisque purgatis. Non pauci, vel a Rhuteno Schismate, vel alijs erroribus abducti. Catechesis etiam in pagis adiacentibus introducta. Domicilium initio apud Archiepiscopum fuit: qui deinde Patribus rogantibus domum paruam attribuit, 79 Gedanensis missio. idem ad impensam suppeditans. Missus, et Gedanum Gaspar Sauicius est, in locum eius Rectore Calissiensis Collegij Ioanne Leopolitano suffecto. Sed Gedani nihil initio, vt inter omnia fere haeretica, magnopere promotum. Sub haec Campanus in Transyluaniam abiturus, substituto sibi in Polonia vicario 80 Posseuinus in Lithuaniam mittitur. Iacobo Vviecho, quem ad id Leopoli reuocauit, Posseuinum in Lithuaniam misit, cum potestate Collegia Polocense, Derparense, ac Rigense visendi. Tam enim vastae Prouinciae vnius Praepositi par esse nequibat cura: praesertim quod, vt inter haereticos, repentinae existebant procellae. Et Rigae quidem sub anni superioris occasum, et huius exortum, grauis tum Ciuitatem, tum Collegium tumultus concussit. Ferre non poterant ministri tenebrarum sensim redeuntem Euangelicae lucis splendorem: nullum oblatrandi finem faciebant, et maledicta congerendi: cum tamen prouocati ad res religionis disputatione examinandas, certamen omne defugerent. Habuit 81 Turbae Rigenses. deinde per Cardinalis Radiuilli absentiam, qui Grodnam ad Regem concesserat, Lemchenius Lutheranus rabula conciones aliquot non modo mendaces, sed etiam seditiosas, ac turbulentas, quibus Collegij Rector Leonardus Rubenus cum animaduerteret semina pietatis plane obrui, exiguum bonorum gregem in periculum, vera sacra in inuidiam, et contemptum vocari, Senatum admonuit, vt autoritate publica Ministrorum inhiberet audaciam: Senatus impense operam suam detulit: conuocatisque ministris seuere modestiam commendauit. Verum eo profecit commonitio, vt furentium rabies magis 82 Concio seditiosa Ministrj Luthera ni. efferaretur. Biduo post, quo die peruigilium erat Natalis Domini, Lemchenius ad concionem progressus, cum Romanum Pontificem Haeresiarcham Antichristi Vociferaretur, et quam carum haberent Christum, tantum Papistas odisse debere: ante Rigenses fuisse vexatos a Mosco hoste corporum, iam habere intestinos ipsa intra moenia animarum hostes, a quibus esset eo cauendum acutius, quod hi Diabolum pro magistro haberent, omnium artificiorum peritissimum His, et talibus maledictis multorum e plebecula infima iam ante satis exasperatas mentes tanquam oestro perculit. Adiunctum est templo S. Iacobi Coemeterium, quod cum adhuc fuisset peruium, nouas ad id, cum oporteret, claudendum valuas Rubenus aedificarat: in his affixus pendebat index autorum, ac rerum, quae in Gymnasio explicabantur. Hunc indicem turba furens conspurcat, laceratque, et pro eo famosos affigit libellos, et valuas item ipsas foedissimis contaminat sordibus. Nocte, quae insecuta est, cum in templum Catholici ad solennia Christi nascentis conuenirent, ingressi et Lutherani quosdam e Scholasticis adolescentes alapis male 83 Haereticorum irruptio in domum, et templum Collegij Rigensis. accipiunt, et vnum de Societate: mox in Odeum incipit fieri lapidatio, et adolescens Lithuanus feritur. Tum alia ausi, deijciunt vas aquae lustralis, et; velut ad respirandum in Coemeterium se recipiunt: quod Patres nacti laxamentum, templi fores occludunt. Increbescit inde tumultus, iamque totam ante templum aream multiplex hominum turba complerat fulgentibus ferox gladijs, et sclopetis intentis. Minitari, insultare, omnibus modis stimulare Catholicorum, ac tentare patientiam. Auebant enim sanguinem facere, sed volebant videri ab Catholicis coeptam vim. Sed vbi (Deo haud dubie cohibente suorum manus) deest optata furori materia, in templi fenestras, et ostia Coemeterij debacchantur. Alij nostrorum hominum, alij Cardinalium imitantes contemptim habitum, etiam sacras Caeremonias eludebant: et nominatim Rubeno necem minitabantur, cum superueniens ad sedandas turbas vnus e Magistris, vt vocant, Violentiarum, et ipse male accipitur. Denique quanquam intermissa erant sacra, non tamen ante seditiosorum quieuit insania, quam templi Campanâ magna editum signum tumultûs est. Eo latrones sacrilegi dissipati, et ad custodiam publica cohors aduolauit. Postridie cum Praefectus vrbis iussis occludi portis, et autoribus seditionis conquiri, quieta fore omnia esset pollicitus, Patres ne tam celebri die Catholici sacrificio carerent, Michaelem Morianum aedituum iubent templo patefacto necessaria, 84 AEdituus templi nostri ab Haereticis pulsatus. praeparare. Accurrunt illico facinorosi, pugnis, et colaphis Morianum contundunt, in terram prouoluunt, conculcant pedibus: Vas aquae lustralis ante deiectum confringunt, aliaque ausi proripiunt se in Coemeterium, omnino sibi Iesuitarum vnumquempiam enecandum esse clamitantes. Venit Custos Arcis cum aliquot e suis: insultant et illi, palam iactantes, haud quaquam satis per noctem se se bacchatos, velle tragoediam luce palam peragere. Sed cum Vrbis Praefectus maius misisset praesidium, et ipsemet Aduocatus Ciuitatis aduenisset, se et Senatum curaturum recipiens, ne quid negotij facesseretur, sacrum vnum peractum est. Inde adhibitis a Senatu custodibus dies aliquot pax Collegio fuit. Quo tempore duos item primores ad Rubenum Senatus misit, qui denunciarent: Senatum vehementer dolere de vi, et iniuria 85 Senatus Rigensis non probat Acta seditiosorum Patribus, et Catholicis illata: omnino nihil a se praetermissum ad eorum tutelam; templi etiam fenestras suis sumptibus refecturum. postremo ne grauiter ferret audire, quae viderentur seditiosis tumultus ansam deddisse, Primum nouam visam rem, quod publice affixisset scholarum Elenchum: deinde quod ostia Coemeterij interdiu clausisset. Addidere cupere Senatum, ne posthac signum tumultûs magna Campanâ daretur. Ad haec Rubenus gratijs de bona erga Catholicos voluntate actis, praefatusque iam Cardinali se declarasse, suo muneri Senatum nulla ex parte defuisse, Elenchum a se Regis mandato bona fide propositum, nulla suspicione tumulcus, respondit: 86 Fictae seditio nis causae reiectae, vere indicatae. quod si cui res minime probaretur, potuisse Senatum admoneri, seque non dissicile fuisse cessurum: non autem debuisse homines turbulentos mandato regio ita illudere: Coemeterio valuas solum biduo ante fuisse appositas, toto biduo patuisse: signum campana Polonum quendam Catholicum vltro dedisse, nemine consulto, sed fortasse inspiratum diuinitus, ne impetum faex illa hominum, corroboratâ sensim audacia, in templum faceret. Itaque idem se in posterum daturum signum, si forte magna manus irruat, vt mature Ciuitas possit succurrere: in ea enim esse Patrum, et Catholicorum (praesertim Cardinali absente) fiduciam sitam. Caeterum causas non Coemeterij fores, non indicem scholarum fuisse, verum Minitros, et nominatim Lemchenium, qui nec pati posset Catholicorum pacem, nec Kalendarium nouum a Senatu receptum. Quae Senatus vehementer omnia (neque enim obscura erant) probauit: atque ita cum Ciuibus rem compositam renunciauit, vt Catholicos omnino iuberet esse securos. Eodem tempore Areis Dunemundensis Praefectus Rigam cum venisset, quamuis ipse haercticus, obtulit Collegio quinquaginta ad praesidium milites: sed remissum praesidium accepta 87 Conantur Lutherani restituere Rigae vsum veteris Kalendarij. benignitas. His anni extremo gestis, noui statim exordio vera seditionum, causa patuit. Quarto nonas Ianuarij Lutheranae scholae Rector Mollerus, cum iam Senatus omnia ex castigato Kalendario gereret, coepit se ipse intrudens ad populum concionari: eodem die infima plebecula quaedam, tanquam dies Natalis Domini ex veteribus fastis esset, gessit: et mox Circumcisionem ad 4. Idus Ianuarias celebrauit. Venit tum Grodna Rigam Nicolaus Ecchius Ciuitatis Burgrauius, cum Syndico Gottardo Vvellingo, qui Mollerum ad se accitum in Curiam, vetant discedere. Is postridie cum e fenestra Curiae ad inambulantes in foro Ciues 88 Rigenses Haeretici eustodias publi cas effringunt vi, et incendijs grassantur. inclamans poculum ad leuandam sitim precaretur, collega eius interuenit, ipsoque in foro concionabundus quiritari, et implorare auxilium Ciuium incipit; promissae fidei admonens, per quam receperant se vitam, et sanguinem pro salute vtriusque profusuros: confestim, vt erat habilis flammae concipiendae materia, exarsit incendium. Coacta faex Ciuitatis praetorium frangit, Molletum eripit, tum ad Neunerum praedicantium summum aduolans, quia is cum Mollero iudicio ante contenderat, et in Kalendarium consenserat, multis ei plagis impositis, domum totam diripiunt. Ac protinus ad Burgrauium, ac Syndicum, a quibus Neunerus adactum se in nouum Kalendarium proclamabat, accurritur. Illi aegre fuga euaserunt: domus praedae fuerunt. Interim amici quidam ex ipsis Lutheranis Rubenum monent, rogantque, vt mature consulat sibi, antequam in Collegium tempestas ingruat. Ille nequaquam delitescendi tempus esse ratus, ne pauci eius vrbis Catholici supremo tempore desererentur, dedit operam, vt omnes conuenirent in templum, Deique patrocinium inuocantes ad vitam pro religione fundendam se se componerent. Praestolabantur in singula momenta irruptionem, et necem, 89 Periculum ingens nostrorum Rigensium. statuerantque irruentibus obuiam ire Cruce praelata, quo coronam religiosius susciperent, cum ecce ingens ingenti cum strepitu globus aduolat. Plus mille capitum fuisse dicuntur, qui impetum in maiorem Caemeterij ianuam faciunt. Illico accurrere quatuor honesti Ciues, qui eos ab incoepto auertêre, neminem domi esse affirmantes, omnes concessisse in arcem. Iam cedebant hi, cum superueniunt totidem ferme alij, et impetum instaurant: ne tum quidem nobiliorum ciuium patrocinium defuit: qui immixti furentibus, admonent esse tenebras, et ipsos prae ebrietate (in direptis enim domibus perpotarant) vix posse confistere, respirent parumper, et vinum edormiscant, postero die, auxilio se quoque ipsos futuros: ita praesentem rabiem mitigarunt. Subinde quatuor vexilla Ciuium in foro apparent, quorum vnum cum ad Collegium accurrisset, illas populi quisquilias in fugam vertit. His vrbem deinceps custodientibus, inter ciues, ac Senatum disceptatio exoritur. Et ciues missis ad Rubenum primoribus quatuor e suo corpore, rogant ne aegre ferat tumultum, nihil sibi contra Societatem, sed tantum cum Senatu negocium esse: velle vitam Patrum et aedes suo tueri sanguine, et ad arcendam vim adhibere custodiam, quod cum fide, curaque fecerunt. Ab idibus Ianuarij ad Kalendas prope Februarias clausae fuere 90 Patres Colle gij Rigensis tantisper ex vrbe cedunt. portae vrbis. Vbi patuere, existimauit Rubenus, dum tumultus omnino consideret, subtrahendam periculo Sociorum partem, quos ad excolendos interim paganos dimittit, caeteris, qui in Collegio manserant, ita prouidit, vt, si forte rursus turbae coorirentur, se se in arcem reciperent. Ipse accitu Radiuilli Cardinalis Vvendam concessit haud sane volens: Nam nec formidandum sibi quenquam, cum inimicitias nullas haberet; sique fundendus Rigae foret sanguis, id vero maxime esse in optatis. Liuoniam nondum habere Martyres: qui eam suo irrigasset sanguine, visurum semen Longaeuum. Has ob causas aegre, Cardinalis tamen hortatibus paruit, vt inuidiae se tantisper subduceret: non tamen, multum licet rogaretur, hospitio vti voluit Cardinalis: Et exeursiones salntares obeunt. apud Parochum habitauit: sacratioribusque diebus operam Vvendensibus expiandis, excolendisque nauans; ad sparsos per agrum Socios diebus reliquis excurrebat. Tum vero ad ipsum vndique Sacerdotes, non modo qui Vvendae, sed etiam qui Pornaniae erant, et Volmariae, et Romburgi, et in Rubin, ac caeteri magno studio tanquam ad pastorem Parentemque suum confugiebant. Quippe erant eximij moribus, et e Societatis disciplina profecti, et cupidissimi populorum salutis, cui tam sincera voluntate inseruiebant, vt quanquam vix tolerandis honorarentur stipendijs, tamen ab salutari ea cura ne opimis quidem Canonicatibus, qui alibi offerebantur, possent abduci. Ex qua caritate, consensioneque cum Patribus, ea quae par est publicae pietatis vbertas efflorescebat. Itaque eius peregrinationis Rubeno, ac Socijs 91 Decreta Senatus contra Religionem vi extorta Rex abrogat. egregie pretium constitit. Multi etiam nobiles ad Ecclesiae Sanctae vnitatem reducti. Interim multa Ciues Rigenses proposuere Senatui, quae concedi sibi volebant. Tria ad Societatem pertinebant capita. Primum, vt Collegium in ea vrbe vtique ad iuuentutis disciplinam non esset: Deinde vt Iesuitarum, numerus finiretur: Postremo ne Sanctissimum Sacramentum per compita palam gestarent: Addiderant, vt Coemeterium Sancti Iacobi noctu iuxta, et interdiu pateret ad transitum. Quae in capita cum Senatores per vim adacti consensissent, Rex multa haud sine minis conquestus, quod in regium ius populus Rigensis inuaderet, omnia tanquam perniciosa, ac seditiosa damnari 92 Posseuinus honorifice exeipitur a Rigensibus. iussit, quod pridie Nonas Iunij publico iudicio Cardinalis Radiuillus fecit: iamque sibi plerosque Ciuium timentes, fatigatosque contentionibus, tranquillitatis et otij desiderium caeperat. Itaque cum per Autumnum Rigam Posseuinus venisset, non exceptus modo perhonorifice est, salutatusque ab Senatu, et publico nomine ab Secretario Ciuitatis, sed vehementer etiam institere vterque ordo, vt causam apud Regem eorum susciperet. Ita Deo moderante res, vt per Societatem, quam plerique religionis odio perditam volebant, rebus suis remedium quaererent. Posseuinus nullam potuit aliam opem afferre, quam salutare consilium, neque necessariam dixit. Etenim ipsorum in manu remedium esse. Considerarent virtutem, opes, felicitatem, res gestas Stephani Regis, quem nullo modo expediret lacessere. Eisque salutare consilium dat. Caeterum non tanquam ad iudicem disceptaturi, sed tanquam ad parentem filij obsequiosi confugerent, clementiam haud dubie experturos. Instantiabus rursus, vt plebem cum Senatu conciliandam susciperet, negauit id fieri posse antequam satisfacerent Regi. Idem tamen inter Vvendensem Episcopum recens creatum, atque Praepositum eiusdem Vrbis, arduum, implicitumque negotium expediuit, inducto Praeposito, vt Arcem Volmariensem, 93 Seminarij Derpatensis Ortus autore Posseuino quod pertinaciter abnuebat, Episcopo cederet. Derpatum posthaec abijt, vbi sub extremum Nouembris Seminarium condidit, traductis eo e Seminario Bransbergensi aliquot cultioribus ad aliorum formam alumnis: iamque triginta censebantur. Inter quos erant, qui simul praeter latinam linguam, etiam Lothauicam, Estonicam, et Ruthenicam nossent; quique Lithuanam, Germanam, Sueticam, et Polonicam: Omnes enim hae linguae in eos fines ob circumiacentes nationes confluebant: eoque latius fundi labor euangelicarum poterat operarum, quo paratiores a linguarum notitia forent. Hoc eodem tempore nouis a regia benignitate ornamentis, et satis luculento vectigali attributo, decretum est, vt quod adhuc statio censebatur, posthaec Societatis 94 Collegium Derpatense constituitur. Collegium Derpati esset. Destinatum in eam rem Deiparae Templum cum, area, et alijs ad degendum idoneis tectis, et die Conceptae Virginis possessio inita. Non hic turbae, quae Rigam quatiebant, non magnae altercationes cum haereticis erant. Laetissima succrescebat pietatis seges. Duae iam classes patebant in iuuentutis eruditionem: nec numerus exiguus videbatur auditorum, cum prope centum numerarentur. Verum Estones ad bonitatem, ardoremque, quem supra descripsimus, in dies addebant: ad quos supra septuagies per agrum hoc anno a Patribus per vices excursum. Illi maxime triumpharunt laetitia ex agrestibus, qui fundum incolebant Collegio attributum. Statim campanam, quam ante annos triginta haereticorum, et Moscorum metu altissime in terram defoderant, eruerunt, vt aedi Deiparae, quae in ipso fundo est, vsui esset.

Iam Prouincialis Campanus adducto Sociorum duodecim auxilio res Societatis in Transyluania componebat. Reperit Petrum Saxonem quem exterminandum proximo anno curauerat, non modo Claudiopoli inhaerentem, 95 Ariani e Transiluania eiecti. sed etiam Arianae scholae praefectum. Ei se Saxo alter Christianus Frauchen adiunxerat, nouus Arianarum blasphemiarum satelles: sed is turbidae conscientiae laniatu percitus, cum primum Prouincialis apparuit, fuga arrepta, Cracouiam se recepit, non procul, vt mox dicam, a regno Dei. Petrum vehementer Campanus dolens eo loco pestilentiae suggestum habere, rursus magno conatu, regiarum communitus literarum iussis, tetendit, vt publico consilio exturbaretur: quod cum tenuisset, Apostata lictorum manus, latebras sectando, elusit: Si quando tamen altetuter appareret, tum Senatus, tum Regni Gubernator receperunt lege, acturos. Caetera satis commode procedebant. In Siculia, et Varadini, admirabiles sane religioni vtilitates peperit Valentinus Ladus, de quo superiore libro narraui, vir simplex, et in Societatis militia prope tyro, sed virtute animi, studioque publici boni, robustus, ac 96 Valentini Ladi vtilis opera in Siculia. veteranus. Talia enim adminicula amat diuina manus, quae magis ei per solidam pictatem tractabilia sint, quam per ingenij et eloquentiae speciosam ostentationem spectabilia populo. Itaque cum complures in Siculia pagos in recta fide excoluisset, confirmassetque Valentinus, Varadinensi in agro plus octoginta instituit, tanto populorum gaudio, tanto obsequio, vt nihil eximiae iuducendae sanctitati praeter copiam cultorum deesset. Vtrobique restituit sacras aedes, satores impietatis expulit, plurimorum confessiones excepit, salutari lauacro consignauit infantes, ad Sanctae Ecclesiae gremium permultos reuocauit: cum et aegris diuina praeberet mysteria, et vita functis post suprema officia, terram inijceret. Multi eorum pagorum erant sub ditione Turcarum: et alij sub eadem tyrannide longius positi tendebant supplices manus: et Turcarum praeses non tuta solum omnia, sed etiam benignitatem, et patrocinium spondebat: et tamen adeo albae regioni ad messem operarij defuere. Missi sunt aliqui Claudiopoli e Seminarijs, quibus septeni, octoniue pagi attributi sustentandi: ad quos in orbem Valentinus 97 Seminariorum Claudio poli erectorum vtilitas. excurrebat; cum exorta pestilentia, et labores, et pericula, et scilicet animos fidelibus Dei seruis multiplicauit. Stephanus Arator rem ipsa in Vrbe Varadino gerebat impigre. sed et ipse cum solus esset, multiplici necessitati facere satis nequibat. Tota igitur spes ferme erat in Seminarijs Claudiopolitanis, quae iam florebant. Id, quod ex pauperibus Prouincialis inchoarat, Ferdinandus Capecius Rector, facto ei a Sanctissima Trinitate, cuius Coenobij aedes incolebat, nomine, impensa prope vna Collegij ita promorat, vt octoginta. numeraret contubernales. Hi funera publice deducebant, inter fremitum, et ludibria, et aliquando lapides Haereticorum. Hi sparsi per pagos mentes excolebant agrestium. ijdem vario genere ministerij diuinae rei inseruiebant, et multis in rebus Parochorum locum implebant, constantes, naui, testimonium Christi non erubescentes. Talis quoque spes e Seminario Pontificio, et regio, talis effulgebat indoles: Talis ex caeterorum grege discentium: quibus illud antiquissimum erat, vbi primum ad Gymnasium haereticus auditor accederet, eum omni conatu ab errore deducere. In ijs quoque adolescentibus qui cum Sigismundo Principe educabantur, vt regni primoribus pars subsidij magna reponebatur. Coepta hoc anno Claudiopoli philosophia tradi, et aliquid theologiae, cum ante hanc diem auditores idonei defuissent.

98 Conuersio insignis Cal uinistae Cracouiae. His rebus in Transyluania ordinandis senescente anno dum Campanus insistit, Cracouiae Petrus Scarga magnos pisces in Christi sagenam inclusit. Adamus Copichus aetate Sexagenarius, cuius dimidium in Caluiniano tripode sederat, Deo tandem ad se vocante, quam occultissimos cum Scarga coepit habere congressus. Is sensim progrediens, errores conuincens, miscens rationibus opportunas cohortationes, diuino iuuante spiritu, hominem Ecclesiae totum restituit. Eius itaque consilio Copichus vltimâ Octobris Dominica, in Caluini Synagoga (nam e primis erat ministris) contra mores eorum concionatus, Dominica, quae sequuta proxime est, tertio nonas Nouembris in templo Principe palinodiam cecinit, totius Ciuitatis, et vicinae nobilitatis concursu. Quo etiam tempore de haeresum fontibus, et remedijs 99 Christianus Franchen resipiscit. Scarga egregie de superiore loco verba fecit. Grauius paulo post Haereticis: vulnus Christianus Franchen inflixit. Is et Societatis, et Catholicae religionis apostata, post longum errorem quarto ante anno illucescente Deo ad lucem veritatis emerferat. Ceterum, vt erat ingenij mutabilis, in, tetrius sese haud post multo praecipitauit baratrum, edito etiam contra diuinissimum Trinitatis mysterium libro; quem quidem a se non asserendi causa compositum, sed disputandi aiebat, et a quodam amico iniussu suo vulgatum. tamen, ad sui erroris consortes homines ex Germania in Poloniam, deinde 100 Redit ad vo mitum. in Transyluaniam haud sine modico pietatis damno (vt facile mala contagia vulgantur) penetrarat; vbi (quod ipsemet fassus est) iactitare ingenium, conflare pecuniam, et famam posset. Hi nimirum sunt haeresum fontes. Nam peruersis ingenijs nihil pensi est mala fama, modo sit magna. Ver rum cum intestinis conscientiae morsibus in dies peius laceraretur, datis ad Socios Viennenses literis, quibus animae suae auxilium postulabat, eadem tractare cum Capecio Rectore Claudiopolitano coepit, cum repente ad Prouincialis aduentum Cracouiam, vti supradixi, recessit. Hic in consuetudinem Scargae se dedit. Scarga non ignarus, quae mandata in Transyluania de eo capiendo dedisset Rex, leuitarem primo suspectam habebat, ne temporis causa Religionem rursus eluderet. contra ille testificari ante cognita Regis mandata, quod res erat, cum Rectore Claudiopolitano de iba egisse poenitentia, et literas ad Viennenses dedisse. Praeterea adeo abiecto cernebatur animo, ac desperante, vt furijs exagitari satis appareret: et passim propalam confirmabat, aut in Catholica religione quiotem se mentis inuenturum, aut necesse esse, 101 Intemperijs agitatur. vt de se ipse pessime consuleret, et infelicem animam suis manibus abstractam a corpore diabolis traderet. Tantum se peragrasse terrarum, tot inspexisse, tentasseque sectas, nihil vsquam stabile, et cohaerens, nisi in Catholica religione consistere satis experiendo didicisse. Haec Scarga cum cerneret, maximam in eo difficultatem inueniebat, quod cum talem hominem, si resipisceret, necesse esset Ecclesiae publico exemplo satisfacere; contumaces aures omnem in hoc genere mentionem respuebant: non tamen, ab tentanda curatione cessandum Scarga existimauit. Recipit hominem domum, molliter aegrum animum manu tractat, ac mulcet. officijs, dexteritate, precibus ad Deum: eo rem demum deduxit, vt qui primo a satisfactione publica tantum abhorrebat, die Sanctae Barbarae in omnium Academicorum corona, Praesulum, 102 Errores publice rccantat. et populi, quantam templum Archiepiscopale capere potuit, frequentia, insana sua recantaret commenta, omnesque haereses ad altare execraretur, et facta solenni fidei professione, et anathematibus rite pronuntiatis, in sacro ipso altari, Vicario Archiepiscopi excipiente, sua ad extremum manu actis hisce subscripsit. 103 Discipulo Magistrum mitante. Quo die quidam etiam iuuenis Lublinensis eiusdem in Arianismo discipulus ad sanam mentem reuersus, vitali lauacro, quo adhuc anabaptistarum parentum vitio carebat, renatus est. Verba fecit in ea celebritate de vanitate haeresum Scarga: vnde ad caeterum fructum Vir gente nobilis coepit cum eo de sua secta priuatim disserexe, quod initium salutis est. Facile enim scrutanti error deprehenditur, et aditum pandenti diuinus radius illucescit. Idem postea Christianum Franchen generali expiatum confessione, multisque monitis ad constantiam praemunitum, ne propter tuendae vitae difficultates ad noua deliramenta reuolueretur, Nicolao Zebijdouio tradidit, qui non multo ante summus. Cracouiensis Vrbis, et agri creatus erat Praefectus (illi Generalem Capitaneum vocant) caeterum Scarga, et peregre nobilem piscatum fecit. Aduocatus enim Varsauiam, Thesaurarium totius Regni iam ad vera sacra propensum, ita incitauit, et docuit, vt Dominica Palmarum magna omnium bonorum gratulatione Catholico ritu diuinae mensae accumberet. 104 Conuersiones aliae insignes. Adiunctus est illi alius Prutenicae terrae columen, et gloria bellica Ernestus Vvoierius, et ipse ab adolescentia in Lutherico educatus veneno, quod demum Senex euomuit, maxime Cancellarij permotus exemplo. Addenda est nobilibus hisce Ecclesiae lucris, et nobilissimae foeminae Lithuanae conuersio. Haec recens cum ducta esset in matrimonium ab Radiuillo Duce Niesuisiensis Collegij fundatore, nunquam bonus Dux quieuit, quoad eam cum vera religione coniunxit. Eius rei gratia Niesuisiensem Rectorem Albertum Mroscouium Sendomiriam, vbi illa agebat, duxit, pijsque viri studijs, et Sacerdotis conatibus numen propitium adfuit. Porro ipsos Societatis homines ad religiosae vocationis constantiam, quaedam illustria diuinae seueritatis exempla incitarunt. Stanislaus Niesuiastouius cum Andream Bathoreum in literis puerum erudisset, aulae irretitus illecebris Societatem deseruit. Sed hominem 105 Niesuiastouius desertor Societatis praematu ra morte pe rit. spes fefellit. Vetuit enim Stephanus Rex profugum hominem in regijs haberi, ne prostaret exemplum indignum ad solicitandum aliorum simplicitatem, si talia perfidiae praemia parata essent. At vbi Andreas factus est Cardinalis, tum vero gestire laetitia Niesuiastouius, spemque late porrigere: amabatur enim ab eo: et quia redeuntem in Poloniam acceperat totus inde pendere. Sed egregie Mundus sui captatorem elusit. Appropinquante iam ad Poloniam Cardinali, Niesuiastouius morbo correptus cogitur in vitam alteram emigrare, euocatus ad reddendam rationem, quod aulae Christi aulam hominum praetulisset. Verum atrocius est, quod Andreae Gomolisko euenit. Hunc magnis natura donis ornarat: sed erat ingenio vehementi, et indomito: quare sub iugo Christi continere ceruicem diu non valuit. Post 106 Andreas Go moliskus e Societate culpa sua di missus misere trucidatur. cuncta admota remedia, cum venia bona dimissus in Secretarium Regis cooptatur Varsauiae. Paulo post ita nocturni fures hominem nudant, vt ne vestes quidem queis tegeretur, relinquerent. Haud longo post interuallo equi calce percussus, grauiter ex crure decubuit: quo ex malo nec dum refectus, dum claudicans domi se tenet, cuiusdam Senatoris famuli famulos cius insectantur in ipsam vsque domum. Quod ille conspiciens, iniuriamque suam, interpretatus, arrepto ferro impetum in eos facit, et duos occidit, sed non impune: ipse pariter multis confossus vulneribus, amputata dextera, capite, interscisso occubuit. Ita qui pacem in Domo Dei nescit tenere, perniciem in seculo reperit.

In Suetia cum Catharinae Reginae optimae mors Catholicas reliquias omni praesidio, tutelaque orbasset, Ministrique, et Regni proceres fatigarent Regem, vt Iesuitas continuo omnes eijceret, ita Rex temperauit rem, vt Simonem 107 Patres Societatis vno et altero ex cepto Suecia expellun tur. Nikouium Sigismundo filio concederet, caeteris abire iussis. Mansit tamen etiam Vbertus Vandeleenius, qui Stokolmiae ad tuendam, et si posset amplificandam rem Catholicam haesit. Pretium fuit morae atque periculi. Inter caeteros Stokolmiensem Parochum non solum ad sanam Doctrinam, sed etiam ad eam duxit constantiam, vt audacter inter suos, et loqueretur Catholice, et doceret. Porro ad hiemem extremam nouas Rex cum celebraret nuptias, ad easque ex toto regno accurreretur, inter epulas multa vltro citroque de Iesuitis iactata sunt: cessatum est tamen ab aperta vi, et tumultu, quoad 108 Sigismundi Principis Sueciae constantia in Prosessione Catholica. ieiunium magnum interuenit. Eo tempore cum Sigismundus Princeps communi conuictu se se subduceret, sacrificioque, et concioni crebrius interesset, homines temulentos vehementer tale exemplum pupugit, ita tamen vt in Sacerdotes Catholicos eorum impetus omnis recideret. Nouam Reginam ambitiose eaptant, subornantque et ad Regem allegant, quae vti erat edocta, per modestas ingressa blanditias, quasi dotale nunus, ac pignus indulgentiae postulat, Declamatores Papae, Aulae, Regnique perturbatores coerceat, semelque de illis statuat, quod ad Regni incolumitatem, tranquillitatemque, magnopere pertineret, vt e Ciuitate, ac Regno facessant. Rex artibus haereticorum intellectis, summisso vultu vt offensum appareret, sponsam iubet secedere: atque ex conspirationis autoribus insistit perquirere, quid tandem tanto cum apparatu postularent. Hi tanquam proditae fidei accusare Patres, et nominatim Stokolmiensem citare Parochum, adeo tumultuose, vt ad furoris delinimentum voluntati eorum Rex hominem permittendum censuerit. Raptim itaque euocatum diris modis certatim Proceres, Plebs, Sacrificuli, Ministrique exagitant, vsque ad aras pertractum vrgent, vt in verba eorum iuret, Catholicisque, et Romano Pontifici, male precetur. Quae cum constans Christi Confessor non modo recusaret, sed etiam sacra eorum, et suasiones libera voce detestaretur, crebris ictibus pulsatum, sacrificales vestes compellunt induere, moxque singillatim ijsdem expoliatum Antistes baculo caedit, 109 Stokolmiensis Parochus Religionis causa grauia perfert. ab demum quasi exauguratum duci in custodiam iubet. Ad eam dum rapitur, ab irruente cateruatim plebe tantum obrutus non est. Inde in alios saeuitum Catholicos, et qui eis studerent. Nikouius erat quidem sub vmbra Sigismundi tutus, maxime tamen angebatur animo, quod afflictae Christi plebi, ad ipsumque confugienti, quid opitulari posset non inueniret: vtique cum forum nullum, nullum esset iudicium: Rex nuptiarum operatus solennijs, ad quem aditus ne Sigismundo quidem pateret. Itaque profanus Archiepiscopus ingressus spem religionis funditus extinguendae, ita concione inflammauit plebem, vt iam cum dolabris, et contis, et id genus armis ad euertenda, et diripienda Nikouij ipsius sacella ferretur: et exitus consequutus funestus esset, nisi quidam consilij maturioris ciues intercurrentes insanum 110 Persecutio Catholicorum in Suecia mitigatur. impetum retardassent. Hoc vbi deflagrauit incendium, Dynastaeque ac populi suas in oras ab nuptijs digressi sunt, Rex qui Sigismundum in perpetuo gemitu, et squallore videbat, et nunquam diram illam vexationem probarat, durissime Archiepiscopum increpauit, turbatoribusque coercitis, et Patribus, et Catholicis iussis esse securis non alios modo, in quos iniquissime erat animaduersum, sed et Stokolmiensem Parochum in suum locum restituit. Dicuntur seditiosi illi, et turbatores breui post prope ad vnum immissis diuinitus poenis alij aliter male perijsse. Sigismundus autem magis in dies religionis studium augebat. Sub autumnum, vt ab tot respiraret solicitudinibus in Poloniam reuocato Nikouio, eius loco successit Bernardus Golinius vir egregie pius, et Christi nominis, vel inter Scythas, et Turcas propagandi percupidus.

In supetiore Germania Seminarium Pontificium, quod Dilingae non nullum ante, Gregorij XIII. voluntate, exordium habuerat, attriburis a Sixto Quinto perpetuis vectigalibus constitutum est. Ingolstadij attributa etiam, Societati schola Dialecticae iussu Bauari Ducis, et facultatis philosophicae totum ad Patres redactum consilium, per eam occasionem, quod homo nec idoneae doctrinae, et morum plane probrosorum, suffragijs eblanditis Doctorum secularium, lauream Doctoris acceperat.

111 Crumlouien se Collegium receptum. In Austria Prouincia nouum Crumlouiae Collegium receptum, et binis Sacerdotibus, laicisque missis, Praeside Venceslao Sturmio, inchoatum. Id summo studio Prorex Boemiae Vvilhelmus Vrsinus Rosensis, quod longe ante ponendum Trebonae petiuerat, impetrauit. Eiusdem est et aliorum Boemiae Catholicorum Procerum etiam in eo perspecta erga Societatem voluntas. In Pragensibus Comitijs de ipso subleuando Pragensi Collegio, quod aere alieno pressum norant, agendum sibi putarunt: ac demum statuêre, vt inter se ipsimet ad eam rem stipem conferrent. Millia Talerorum collata sex, donum, et per se, et multo magis, quod tanta cura, ne cogitantibus 112 Academia Graecij instituta. quidem vltro datum est, aestimandum. Carolus Archidux Graecij amplificare Collegij reditus, et vniuersalem ibi Academiam instituere sub disciplina Societatis decreuit. Hanc Sixtus Quintus commendante Ludouico Cardinali Madrutio, Nicolao Episcopo Tergestino quem Carolus in Vrbem legarat, instante, gratuito confirmauit. Inde Graecensium Sociorum numerus ad tres, et quadraginta productus. In restituenda religione vbique strenue, sed maximc e sententia in Oppido Ausek, pagisque circumiectis elaboratum. Est Ausek in Austria Oppidum sat celebre infra Lyncium, quod vna cum subiectâ regione ad Dominum Ioannem Guilielmum a Sconukirchen, mortua Socru haeretica, cum redijsset, is nihil habuit prius; quam vt populares omnes IESV Christo vero Domino recte subijceret. Ipse vero aliquot ante annis Viennensium Patrum opera fidei Catholicae restitutus erat: quare et eorumdem ad populares suos liberandos adhibere auxilia decreuit. Georgius Scherer eregius Verbi diuini tractator adiuncto comite item Sacerdote, ad nobile opus delectus. Resque eo procliuius transacta feliciter, quod idem 113 In oppido Ausek omnes praeter septem Haeresim eiurant. Sconurchirchenius vndique conuocatum populum graui oratione vehementer hortari institit, vt religionem auitam reciperent, et ritu Catholico confiterentur, vnaque sub forma communicarent: cui omnes praeter septem ita, assensi sunt, vt magnopere grates egerint, quod tanto studio ad rectum, aeternae vitae callem reducerentur. Intientus est in eo numero Senex annum agens vndecentesimum. qui vbi pristinam fidem, et diuinissimam Eucharistiam rite recepit, gaudio exultans iam mortem Simeonis instar habebat in votis. At Vvilhelmus non voce modo, et opibus, et autoritate sacris coeptis intendere, sed et opera, et manu, praecipue gaudens Sanctorum imagines tot annorum situ deformes sua manu tergere, collustrare, honestiore loco reponere, et alia aedituorum instar obire munia. Vti Patres hac aura, et animos, viresque addente successu, quo alacrius, hoc eniti constantius, ea famae celebritate, vt ex finitimis quoque Haereticorum locis ad conciones, et expianda peccata concurreretur. Caeterum quid Dominorum voluntas apud subiectos valeat, in Herbipolitana quoque Dioecesi pet id tempus compertum. 114 In Herbipo litana Dioecesi Pagi duodeuiginti ab Haeresi purgati. Adhibebat Antistes, quippe penes quem, et sacra, et profana potestas erat, mixtam blandimentis paternis, Domini seueritatem, editoque decreto, quibus locis opus erat, iubebat populos, vel ad auita remeare sacra, vel solum mutare: tum aliquot e suis administris, et e Societate operarios ita praeparatum in agrum ad spargenda vera semina, et euellenda adulterina mittere: quo pacto pagi ferme duodeuiginti hoc anno Ecclesiae restituti, duobus de 115 Georgius Alenius mo ritur. Societate Sacerdotibus enixe collaborantibus. Grande externis iuxta, ac domesticis reliquit Herbipoli desiderium Georgius Alenius lenta febri exhaustus: erat enim, et morum, et ingenij, et Doctrinae praestantia priuatim, publiceque carus, et salutaris, maxime theologia explicanda, quod dudum obibat munus magna cum sapientiae laude, non minore modestiae. Caeterum hoc etiam anno multis locis per septentrionem lues infesta aliquot Societati pios, nauosque operarios rapuit: Lucernae Antonium Balduinum, quem tota Ciuitas complorauit: tres Coloniae, Albertum Knezbek Campensem, et Rectorem ipsum Martinum Florentium, qui olim Treuirense etiam Collegium recte administrarat, et Cornelium Orskotum. Is, cum egregia caritate Rectorem, tum aegrum, tum mortuum curasset; atque etiam saepe ante magna constantia Treuiris, et Moguntiae idem. caritatis officium morbosis exhibuisset, demum 116 Erfordiensis Collegij initium. paucis post Rectorem diebus ereptus est, de instante, sibi fine per quietem admonitus. Sub annum extremum coepta Erfordiae statio est. Ea est Turingiae Metropolis in Archiepiscopi Moguntini ditione; Proximas habet vrbes Veimariam, et Ieuam, et Vitembergam errorum arces, et propugnacula. Catholici ad quatuor millia censebantur. Senatus quamuis haereticus, cauerat tamen ne quis Catholicorum coetus, aut sacra turbaret: quo videbatur satis patens Societati aditus aperiri: et superiore anno cum Caesaris mandato Sancti Vvgberti templum redditum esset Catholicis, Sacerdos e Societate, qui forte ab Fuldensi Collegiolo venerat, primam in eo Catholicam concionem habuerat, tanto piorum assensu, vt inde Nicolaus Elgardus Moguntini Antistitis suffraganeus animum induceret perpetuam Societatis stationem postulare. Missi primo vere Heilingestadio, quod tantum iter aestiuae lucis distat, Socij duo, qui et in vrbana paroecia, et foris ad rusticos concionati magno auditorum emolumento: nulla tamen re magis collegere populi gratiam, quam quod pueros docuere modeste, ac flexis genibus precari. Ea innocentium pia modestia in deformatis per haereseos barbariem moribus sic vulgo placuit, vt multos ad spectandum alliceret. Primis deinde Socijs reecrsis, aliquot identidem breues per excursiones submissi, quoad perpetuo mansuri P. Michael Schilingius cum Socio iuere: isque nominatim Jectus, vt per occasionem haereticae parenti ferendae opis in Saxoniam excurrens, occasiones rei Catholicae ibi quoque bene gerendae captaret. Paderbornae 117 Paderbornensis Episco pi Haeretici mors. tum cum proxime summum discrimen religionis reliquiae venerant, spes meliorum temporum affulsit. Haereticus Episcopus, qui iam destinarat animo Iesuitas, quos norat dissimulanter per scholarum nomen irrepsisse, omnes abigere, et Catholicorum sacrorum vestigium nullum relinquere, ipse misere perijt. Ferox equus, cui insidebat, in posteriores pedes erectus, se se, et sessorem in terram afflixit. Ex ea noxia Episcopus tandem in furorem actus, nil nisi loquens spiransque caedes, ac sanguinem, cum et scortum suum 118 Successor eius Theodo rus Furstembergius Societati Collegium fundat. aliosque occurrentes tollere de medio vellet, qui insaniae poculum propinabat innocenti populo, insanus, ac furens vitam reliquit. Ei Paderbornensis Praepositus Theodorus Furstembergius vir inprimis pius, et olim Coloniae Societatis sub disciplina versatus, subrogarus est. Hic postea Paderbornense Collegium magnifice, et aedificauit, et instruxit: et plene fundauit anno 1604. vt ibi dicemus.

In ipso autem interregno Canonici priores magistros iustis prosequuti honoribus, scholas tradidere omnes Societati: continuoque (quamuis alia omnia Haeretici vaticinarentur) coepit augeri discentium numerus. Et Ciues, 119 Scholae Paderbornenses hoc anno apertae. quod nuper de Erfordiensibus dixi maxime delectauit Catechesis, per quam pueri, qui hic quoque plane rudes, neglectique adolescebant, non solum diuinae legis elementis, sed et humanitatis officijs imbuebantur. Ita paulatim ad perficiendum Collegium procedebant res, Socijque iam decem, quorum quinque Magistri, numerabantur. Missus est Petrus Michael Namboscum, 120 Guillelmus Iuliae Dux Societati conciliatus. atque Dusseldorpium ad Guilielmum Iuliae Ducem, eiusque filium Ioannem, Principem. Ac Ducem Guilielmum ab Iesuitarum nomine ante peralienum, ita sancta comitate mansuefecit, vtiam vix vnquam a latere eius, et diuinis collocutionibus auelli posset. Missi et ad Marchionem Badensem, cuius sororem Iacobam Iuliae Princeps habebat in matrimonio, Sacerdotes duo Treuiri, 121 Dissidium Marchionis Badensis cum Matre compositum. Domusque eius Haereticis purgata. qui praeter sublatum Marchionis cum Matre dissidium, totam familiam numero ad sexaginta capita vno tantum reliquo Haeretico, Ecclesiae reddiderunt Expiati omnes poenitentia, susce pêre sacram Synaxim, edidêre fidei professionem publice, libros haereticos cumbussêre. Badenam autem Marchionis Badensis vrhem praecipuam, e Spirensi Collegio subinde excursum. Hic Andreas Vermadt Sacerdos integer, et industrius Lutheranam feminam, cui nomen Anna Lubecensis, iam quartum, et trigesimum annum misere a 122 Energumenae Lutheranae cohuersio et liberatio. Daemonibus vexatam, primo haeresi purgauit, deinde habitis publice consuetis Ecclesiae adiurationibus, in magno spectatorum, qui etiam et vicinis haereticorum vrbibus concurrerant, theatro, daemonibus eripuit. Habuerat ea Patrem, et Auum Lutheranismi ministros, veneratque Badenam Septembri mense multis onusta literis, quibus etiam Saxonicae Ciuitates, et Lutherani praedicantes fidem faciebant, eam et a daemonibus obsessam, et frustra apud ipsos liberationem tentatam. Quo magis Catholicorum rituum experta vis exhilarauit Catholicos, et haereticos pupugit. Cumque fama late manante res frequens versaretur in hominum sermonibus, Spirae Lutheranus Minister non dubitauit pro suggestu rei fidem eleuare: quanquam misero diu eludendae veritatis potestas non fuit. Eo ipso die, quo contra id factum, sacrasque adiurationes declamarat, euenit, vt adolescens nuncius Colonia veniens sub Spirae ingressum letaliter sclopeto 123 Catholici moribnndi vaticininm. forte vulneraretur, et in vicinam Ministro domum deportaretur. Accitur e Collegio a bonis viris idem Andreas, qui Energumenam liberarat, vt morituro adsit: Sed iam praecurrerat e proximo praedo Lutheranus: Cui bonus adolescens, vt erat Catholicus diserte denuntiauit peroptare se quidem Sanctae Ecclesiae Sacramenta, verum non nisi Catholico ritu. Cumque Minister nouam, idest vanam, iactare, et obtrudere religionem pergeret; fertur aeger id modo respondisse, experiemur nos ambo antequam horae quatuor, et viginti effluxerint, vtra in religione mori sit tutius. Nec praedictioni fides abfuit. Cum Andreas mox aduenisset, et confessionem adolescentis excepisset, ille decedit: Postridie magno cum luctu etiam Minister repentino extinctus sepelitur a suis. E Collegio Treuirensi par Sacerdotum missi Prunium, multorum statione mensium, et oppidanos Cathechesi, et Religiosos 124 Monasterium Pruniense reformatur. ad quos maxime iuuandos destinati erant, praeclare excoluerunt. Est enim praenobile Monasterium Pruniense, et opulentum ordinis Sancti Benedicti. Quod cum recens in manum venisset Treuirensis Antistitis, is cum caetera restituere, tum etiam religiosam in eo disciplinam cupiens, quos dixi Sacerdotes a Prouinciali Costero impetrauit. Illi cum vitae suae exemplo, tum institutione literaria, tum cohortationibus opportunisque consilijs, et decretis, restituta communi mensa, reuocata diurna nocturnaque psalmodia, haud paulo meliorem in formam omnia redegere. In laboribus, quos adeo multos animarum causa Societas obit, haud facile alius tanti momenti est, quanti is qui supremo supplicio afficiendis impenditur. Decretoria enim agitur hora aeternitatis, et laboris fructus praesens est. Hoc salutare officium, cum alibi bene, et feliciter administratum hoc anno, tum Treuiri prorsus e sententia cecidit. 125 Damnati ad mortem vtilitor adiuti. Vt in multos animaduersum, ita nullus omnium fuit, quin ita praeparatus decederet, vt emenda ei, vel praeclaris factis fuisse videretur necessitas, in quam se per mala praecipitarat. Horum in numero fuit iuuenis Casimiri Comitis Palatini nepos, qui post abiuratam haeresim, expiatam confessione vitam omnem, fusceptam Eucharistiam, ipso in loco supplicij, tenens manu Rosarium, publice Catholicam fidem contestans obijt. Quae conuersio eo gratior vulgo, magisque mirabilis accidit, quod ille (nefas Treuiri inauditum) in sacras imagines, lustralem aquam, ac demum Sacrosanctam Eucharistiam manus sacrilegas ausus erat inijcere. Veneficarum poenitentiâ item praeparatarum ingens concrematus est numerus. Vna ex his fuit, quae puerum octennem suis praestigijs circumuentum solebat in eum locum adducere, vbi cum impuro sodalium grege per noctem satanicis exercebatur operibus, vt dum illae choreas ducerent, is tympanum pulsaret: qui etiam saepius interfuit dum veneficijs suis, quibus libitum erat, nocerent. Re deprehensa Archiepiscopus puerum ad se iubet adduci, et fidei, quae ignorabat, capita edoceri. Sacerdos e Societate adhibitus catechista, qui sacram Agni cerei imaginem eidem ex collo suspendit. Offendit nimirum ea res Diabolum. Puero per noctem apparet grauiter increpans, et minitans, quod tam facile se circumscribi permisisset iubetque protinus, ni vapulare velit, id quod collo dependebat, abijcere Quod cum territus pucr fecisset, repente ad moenia vrbis abripitur. Hic nigro hirco imponitur, dictoque citius ad sagas colludentes defertur, postque 126 Pueri a diabolo infestati liberatio. impurissima orgia ad Antistitis aedes restituitur. Quae et alia multa cum ipsemet puer narrauit, et ipse comprehensae foeminae vere dicta comprobarunt, et praeter annales literas, Rector Collegij Ioannes Gibbonius plane comperta scripsit. Tum puer ab aula Principis m Collegium transfertur, vt ibi et per otium edoceretur, et Diaboli eriperetur ludibrijs, quod demum adhibito rursus cereo agno, et Cruce, et adiuuante famulorum Dei sancta consuetudine, et prece, ad voluntatem successit.

Rhenanae Prouinciae res Oliuerius Manaraeus Visitator, qui solum in transitu ante cognorat, per otium composuit: vices interim Prouincialis quoque implens. Nam Franciscus Costerus inde ad regendam Prouinciam Belgicam traductus est, et Balduinus ab Angelo Belgico prouincialatu perfunctus, Louanio Rector impositus Requirebat talem virum Louaniense Collegium, quod theologorum Societatis in eo scholam Visitator restituerat, vt in Academia celeberrima commodiores Ecclesiae Sanctae operarij formarentur. Leonardus Lessius, et Ioannes Amelius magna externorum quoque 127 Gandauensis Collegij initium. gratulatione, initium docendi fecere. Sex item Socijs, Senatus, et Canonicorum postulatu Gandauum a Visitatore missis, in ea vrbe totius Flandriae maxima, eademque miserandum in modum haeresi deformata, sedes in spem vberis fructus, quae non fefellit, est posita. Pro domicilio attributum vacuum 128 Iprense Col legium frequentatum. Monasterium, quod filiarum Dei vocabatur. Frequentatum Iprense Collegium, et Antuerpiense restitutum: tres in classes vtrobique disciplina iuuentutis tributa, et Deiparae addita sodalitate. Quippe Costerus, et pro suo in Virginem praecipuo studio, et experimento sub tali patrona Societatis labores recte procedere, coetus hosce colligere, et excolere inter prima curarum habebat. Non hic animo indulgebo, vt in obsidionem Antuerpiensem cum paucis memorandam egrediar: diuerticula opus hoc decuerint sacra magis quam fortia. In ea obsidione Michael Hernandus pene confectus est, nec leuiter com es eius Turrius vulneratus, cum ad euertendum pontem quem Scaldi amni Parmensis Princeps imposuerat, nouae machinationis nauigia obsessi immisere, quae ex inaedificatis fornacibus vi tormentarij pulueris eluctantis saxa, tigna, globos, catenas ferreas, et id genus immania tela euomerent. Grauiter igitur in ea strage caput vulneratus Hernandus, fractoque humero, tamen inter immensos dolores diu audiendis aliorum sauciorum confessionibus perseuerauit: ac postea humeri vsum vix eatenus recuperauit, vt ad 129 Antuerpien se restitutum dedira Principi Parmen si Vrbe. sacrificandum sufficeret. Vbi coeptum de pace, et compositione agi, ponebant in conditionibus Haeretici duces, vt ij modo Religiosi in vrbem restituerentur, qui Carolo Quinto Imperatore Antuerpiae domicilium habuissent: quod ad excludendam Societatem pertinebat. Verum vbi fraus deprehensa est, et reiecta conditio, institere ne domus, quae ante Collegij fuerat repeteretur: aedes magnificas illas quidem, sed a frequentia remotas, eoque parum Collegio aptis substituebant. Id quoque negauit Princeps. Ita sua Societati tecta cum templo reddita. Haeretici ea cum bifariam diuisissent, partem, quae templum amplectebatur, Caluiniano Ministro, euersis altaribus, subductis, aut igne crematis Sanctorum imaginibus, assignarant: partem alteram Praefecti militum, et procuratores Annonae occupauerant: subterraneos quosdam recessus in carcerem verterant, Sacerdotibus, aut alijs Catholicorum quos confictis criminibus vinciebant, habendis, atque torquendis. Principio eiecti Collegij cum venderetur ea domus, demonstrantibus nonnullis se in ea ob traditam pecuniam Patribus constitutos census habere, atque adeo pecuniam suam repetentibus, Senatus iussit ijs de pretio, quo vendebatur satisfieri, quo factum est, vt aliquot millium florenorum alieno aerc leuata demum ad Societatem rediret. Adeo famulis suis, vel per aduersa consuluit Deus, et haereticorum spes, et conatus elusit. Ad septimum Kalendas Septembris Hernandus, et Socij Castrenses domum ingressi. Templum in magno clarissimorum virorum conuentu solenni Caeremonia Archiepiscopus Mechliniensis ipsis Kalendis Septembribus expiauit. Accurrit ad statuendas res Prouincialis, coepitque tum in Collegij, tum in principe vrbis templo Ecclesiasten agere, et instante Principe, qui literarios ludos, (quod perpauci sub Magistris Catholicis erant) tantisper omnes sustulerat, die Sanctis Cosmae, et Damiano sacro repetiti sunt docendi labores, profectu ex his, caeterisque in publicum Societatis laboribus longe superante non dissentientium modo expectationem, sed opinionem quoque fauentium.

Dum sacrae, profanaeque res in Belgio secundis Regiorum coeptis ad quietem inclinant, semina grauium motuum extitere in Gallia ex foedere, quo plerique Dynastatum Catholicorum, cum ad alia regni tuenda iura, 130 Foedus Dynastarum Catholicorum in Gallia ini tum. tum ad propugnandam religionem, et excindendos errores inter se se coiere. Caeca sunt hominum consilia. Summis extra Galliam plausibus exceptum id foedus est; et vtique mente rectissima initum interpretari decet. Caeterum id quod maxime amoliri erat propositum, ne ad Nauarrae Regem, qui tum haereticus erat, Regnum Galliae perueniret, id consequutis tragoedijs viam pandentibus maturatum est. Henrico Regi foedus minime probabatur. Inde magna in Societatem, inuidiae tempestas incubuit, praesertim Parisijs, quod Claudius Matthaeus eius rei non particeps modo, sed et administer, et autor vulgo celebraretur. Nec fama, quanquam suo more 131 Claudius Matthaeus ei negotio implicitus con tra voluntatem Genera lis. vero maior, tamen omnino aberrabat. Olim Claudius Matthaeus significarat Generali, grauem sibi causam inesse, cur ad Pontificem Romam veniret, vehementer id postulantibus rei Catholicae rebus, et Principibus primae autoritatis: cumque potestatem veniendi ei Generalis nequaquam fecisset, nisi per literas, quid negotij foret ante nuntiasset, electus in Congregatione Prouinciali Procucator venit. Tum egisse cum Gregorio Pontifice ea de re existimatur. Generali, quamuis grauissime doleret Vocationis fines transcendi, tamen haud remedij quicquam habente, quia summo cum Antistite agebatur. Vbi velim animaduerti, quam non vere totum in. Ordinem vnius commissa vulgus retorqueat, cum ea Rectores Ordinis haud 132 Publiearum, et politicarum rerum tractatio, quam aliena a Societate leuius, quam aduersarij ipsi ferant, velintque prohibita. Nam nec Ciuitatibus fraudi est vnum aliquem Ciuium hasce potius sectari partes, quam illas, nisi constet publico id consilio factum. Deinde (quod saepius occinendum est) iniuria dolent Principes publicas res ab Societatis hominibus attrectari, cum ipsimet aliquot eorum (ipsa reclamante Societate) in eam necessitatem impellant. Postremo ipsimet de Societate homines monendi sunt, vt pro se quisque obsistant, (in ipsis enim tota vis inest) nec se quantauis spe grandis ad pietatem emolumenti extra praefinitos sibi terminos rapi sinant, Plus ad Regna tota momenti fecerit obediens in secreto precatio, quam speciosorum per Aulas consiliorum voluntaria tractatio. Non latuit Henricum, quid Claudius Matthaeus Romae egisset; itaque cum rediret in Gallias adeo infestum Regem offendit, vt Parisios adire tutum 133 Claudius Matthaeus exclusus e Gallia Mussipontum seg cedit. non fuerit. Mussipontum secessit idem sub tempus, quo Rex missis suo chirographo literis (quas etiam per hominem de Societate voluit perferri) Edmundum Augerium semel, atque iterum ad se se accersijt. Interim secessus Claudij in Lotharingiam vehementer sermones hominum auxit. Dicebatur esse Foederatorum in Castris, publicisque concionibus incitare ad arma, et ad strages exercitum. Editus etiam liber est aduersus Foederatos, in quo Autor inde volebat intelligi eos nequaquam id, quod praetendebant, religionis causam suscepisse, sed noua turbulenter moliri, quod Iesuitas Concionatores adhiberent. Multa super haec in vniuersam Societatem per calumniam effundebantur, Ab ea commoueri populum ad seditionem, in Regem, in magistratus in Praefectos regios declamari. Haec, et 134 Variae calumniae in Societatem. his similia cum a maleuolis inuidiose auribus Regis obtruderentur, primo ille recusauit credere: at vbi aliae additae calumniae, quod regios milites Iesuitae in Confessione nequaquam absoluerent, ac poenitentes ad sacram militiam (ita foederatorum arma vocabant) mitterent, tum vero haud dubiam prae se offensionem tulit. Iamque vulgus exilium Iesuitis omnibus, vel certe vincula passim vaticinari. Quod si quid forte damni acceptum Parisijs ex Foederatis esset, dubium non erat, quin publico multitudinis concitatae impetu luendum innocentibus Socijs foret. Nec semel aiebant in regio consilio contra eosdem actum. Demum adeo sinister increbuerat rumor, vt grauium nonnulli amicorum ne suspectos se facerent, ab vsu nostrorum abiungerent. Consolabatur interim suos famulos Deus cum testimonio rectae conicientiae, tum Solatijs e Coelo demissis, tum etiam, domestica pace, ac demum fructu apud bonos vberrimo. Non saepe alias plus profectum in publicum est Parilijs, quam dum per veris tempus hae saeuirent procellae. A multis annis nunquam tantus inter domesticos ardor pietatis extiterat, tantum obedientiae, disciplinaeque religiosae studium, adeo sincera caritas, et consensio voluntatum, vt satis appareret: quaerentibus Deum, quo turbantur magis terrena, eo benignius affulgere caelestia. Remisere deinde, et sermones vulgi, et minae, vbi inter Regem, 135 Rex cum Foederatis reconciliatur. et foederatos xv. Kal. Augusti conuenit; palamque in summâ Senatus Curia Rex, praesente Regina Matre, quatuor Cardinalibus, multisque Principibus, et populo frequentissimo exposuit, grata tibi esse, quae Catholici proceres religionis causa egissent suamque omnino sententiam esse, vt vnica suo in Regno religio esset, eaque Catholica: ac proinde in posterum nolle Haereticis fas esse docere, coetus habere, et alia de generc hoc. Magnam publice ea concordia laetitiam excitauit: sed diuturna non fuit. Nec multo post Romam iterum Claudius Matthaeus venit, plane inscio Generali Praeposito, qui pro ea fide, quam toti Societati debebat, ipsum Pontificem adire, multum licet foederatis studentem, non dubitauit. Exposuit grauiter: quam necesse esset ad gloriam Dei, et salutem animarum 136 Claudius Generalis de Claudio Matthaeo queritur apud Pontificem. abstinere Societatem ab ciuilium procuratione causarum: atque adeo quam non re modo, sed etiam suspicione talium negotiorum libera esse deberet: proinde enixe orare, ne permitteret quemquam ex ea tam alienis, et periculosis implicari curis, et Claudio Matthaeo primo quoque tempore certum daret responsum, sibique potestatem faceret ex Vrbe aliquo dimittendi, vbi nec tractare talia, nec suspectus esse posset. Male apud principes viros quosdam, et Cardinales quoque audire illius causa Societatem: Oratorem etiam Christianissimi Regis de illo nominatim, vt sibi renunciatum erat, 137 Parum in co proficit. grauiter conquestum esse. Minus grata haec ad Pontificis aures accidêre quin potius indignari visus est, non probari omnibus quod ipsi magnopere probaretur. Itaque necesse fuit Generali Praeposito Claudium adhuc Romae perpeti, quoad opportunior daretur occasio, illud interim prouidenti, vt bonus ille Pater suas maxime res ageret. At Sixtus, qui iam satis Gatori Gallicano erat offensus, Cardinali Estensi haud sine stomacho obiecit, tanquam ille Patri Generali acerbe insultasset Claudij Matthaei causa. Vbi admiratus Cardinalis, cum ignarirs rei, quid responderet nequaquam haberet, statim a Pontifice digressus conuenit Generalem dolenterque ex eo quaerit, quid iniuriae acceperit ab Oratore, cur in eum adeo grauiter Pontificem concitarit Statim Aquauiua, quid rei esset eoniectans, nihil vnquam euenisse dixit, in quo de Oratore conqueri posset: sed potius vbi cum eo de communibus ordinis rebus egisset, tantam humanitatem, ac beneuolentiam expertum fuisse, vt haberet semper vnde multum illi gratiarum deberet: Pontificem videri non satis percepisse, quae ei dixerat. Nihil enim dixisse aliud, quam relatum ad se: Oratorem de Claudio Matthaeo conqueri, quod huiusmodi tractaret negotia: quod, inquit, eo commemorabam vt mihi per eius Sanctitatem liceret 138 Mussiponti pestilentia multos absumit. Matmaeum ex Vrbe quamprimum emittere. Laetus hac cognitione Estensis Generalem rogauit, vt et Pontificem vellet ab errore deducere, quod diligenter est factum. Adeo facile tricae ex tricis implicantur. Per aestatem lues cum dire Mussipontum, atque Burdegalam euastaret, vtrobique 139 Mortui in obsequio Peste laborantium Mussiponti, et Bur digalae. multos e Socijs perculit. Vndecim Mussiponti amissi: quorum Ioannes Blondettus, et Bartolomaeus Raphael, ille Sacerdos, hic Laicus, cum Prouincialis poteltatem faceret secedendi, tamen vt Petro Fitano Ministro laboranti adessent, posthabuere caritati salutem suam. Tantaque vis mali fuit, vt Fitanum, dein reliquos duos tribus deinceps diebus confecerit. Octo amissi Burdegalae: verum sex modo pestilentia, quorum nominandi Honoratus Bonsron, et Stephanus Lamandus Sacerdotes: itemque Honoratus Oliuerius, ac Stephanus Augerius Laici, qui tradidere animas suas in commune pestilentium ministerium. Obibant ostiatim vrbem interriti metu, infracti labore: ferebant aegris animi, et corporis leuamenta; ita cari omnibus, acceptique s vt ad eorum conspectum, ac transitum affulgere latus videretur, laetaeque voces vndique, et faustae comprecationes personarent. Franciscum 140 Francisci Iannelli obi tus cuius vo catio narratur par. IV. lib. 1. nu. 100. et seq. ibidem Iannellum lue etiamnum dubia febris extinxit, impigrum, et vitae integerrimae Sacerdotem. Iannellus is est, cuius praeclara in accessu ad Societatem suo loco pugna descripta est: cuius etiam aeternam in Coelo beatitatem, paucis postquam emigrarat diebus, vni Sociorum Parisijs diuinitus reuelatam accepimus.

Quatuor Hispaniarum Prouincijs Prouinciales noui praepositi: Castellanae 141 Prouinciales noui in Hispania. Petrus Villalba; Toletanae Antonius Marcenms Boeticae AEgydius Consaluius, hic ex Toletana, Marcenius ex Castellana translatus. In Aragonia superiore anno Hieronymus Roccha Antonio Ioannio successerat. Iacobus, Acosta non multo postquam Boeticae Prouincialatu decesserat, dum ad recreandas 142 Mors Iacobi Acostae. vires ex graui morbo Vallisoletum petit, in oppido cui nomen Ciuitas regalis, recrudescente malo, diuinis praemunitus sarcinam mortalem deposuit. Oppidani nobili illum funere extulere, inque templi celeberrimi (Sanctam Mariam a Prato vocant) celeberrima parte condiderunt. Gadibus hoc anno Gymnasium latinitatis, multum diuque a Ciuitate expetiturn, apertum est, huc translata ab Episcopo publica schola. Ad extruendum. Gymnasium stipem Ciues benigne contulere. Salmanticae addita domi, Francisco Bonauentura interpretante, ea quoque Theologiae schola, quae ab Academia publica ad hanc diem petebatur: et cum ad lucrum temporis, tum ad quietis disciplinaeque domesticae bonum, ab adeunda Academia cessatum. 143 Gerundae cursus Philo sophieus. Inchoatum Gerundae a P. Ioanne Baptista Alberto natione Valentino Philosophiae curriculum, accurrentibus e finitimis quoque oppidis, excitis fama auditotibus. Prima autem Ciuitati documenta sic placuere, vt nullum praeterea censuerint in publico Gymnasio statuendum eiusdem scientiae professorem. Caesaraugustae templum perfectum, et consecratum est. Antonius Garcias Episcopus Vticensis, idem qui primum lapidem in fundamenta miserat, benedixit, et aram maximam consecrauit. Multam caritatis segetem multis per Hispaniam locis annonae grauitas praebuit. Consultum vbique 144 Caritatis of ficia in fame publica. pro viribus miserorum difficultatibus, sed Baezae maxime, vbi nulla senum memoria parem id genus calamitatem recordabatur, vt multi dicerentur absumi. Hic igitur, et ex tenuitate domestica, et collectis ex locupletiorum pietate subsidijs, et vinctis carcere consultum, et ijs quorum pudor, ac nobilitas aggrauabat miserias: ac praeterea longo tempore quandiu facta annona est laxior, quotidie plus ducenis e promiscua turba ad Collegij fores aliquid nutrimenti diuisum. Quae officia, vt homines vulgo non 145 Rex inuisit Collegium Complutense. tam animi, quam corporis cura tangit, gratiam apud omnes maximam inuenere. Suum Rex erga Societatem studium multis locis ostendit. Ex itinere dum Aragoniam petit, ducens liberos, ex quibus Catharinam nuptui tradebat Carolo Emmanueli Allobrogum Duci, vna cum ijs Collegium Complutense inuisit, et Theologorum concertationibus interfuit. Et quamquam repentinus fuit accessus, tamen properati musarum honores (addita ex celeritate gratia) non defuere. Monsanum in Aragoniam cum peruenisset, Iaponios iuuenes Roma redeuntes iterum ad se magna comitate admisit: dein egregie Proregibus Lusitaniae, et Indiae per literas commendauit: vnde factum 146 Querelae de Bulla Cruciatae a Societate non recepta. est, vt quae ad nauigationem commodam facerent, eis affatim praeberentur. His rebus declaratam optimi Regis in Societatem beneuolentiam inuidae quorumdam molitiones interuertere, ac reuocare conarae sunt, sub hoc ipsum tempus deferendis ad eum querelis de superioribu Societatis, quod ij nostros haud parerentur vti priuilegio Bullae Cruciatae in eligendis arbitratu cuiusque Confessarijs qui quemque a quibusuis quantumuis reseruatis culpis absoluerent. His auditis Rex Catholicus, veritus ne ex eo istius Bullae vulgo vilesceret autoritas, neue in caeteros Religiosos ordines eiusmodi Societatis permanaret exemplum, egit primum apud Claudium Generalem per suum Romae Oratorem Comitem Oliuarium ac deinde apud ipsum Summum Pontificem Sixtum V. vt istam Bullam, et ex eâ facultatem eligendi confessarij, libere ac promiscue in Societatis mores induci sinerent. Verum Sixto, qui hunc istius Bullae vsum Religiosis, vt ipse putabat, perniciosum a suo Minorum ordine cum eum 147 Sixti V. fauens Socittati iudicium circa vsum istius Bullae. Magister Generalis gubemaret, studiosissime remouerat, clare profirente, simili se modo consulere Societati velle, ac propterea promulgatum iam antea diploma Gregorij XIII. decessoris sui, quo Socij nominatim excludebantur a participatione talis licentiae, comprobante consirmanteque, acquieuit ad extremum pro suâ sapientiâ Pius Rex rationibus Societatis; 148 Rex Catholicus rationi bus auditis acquiescit. partim ei per literas expositis a Comite Oliuario, prout illas ipse a Claudio audiuerat; partim coram explicatis a P. Antonio Ramirio ad id ipsum a Generali ad Regem delegato: cui inter alia demonstratum est: fucum fuisse factum Maiestati eins ab hominibus magis cupidis alienandi Regem a Claudio, quam Regis aut Regni iura propugnandi, cum 149 Non primus Claudius vsum Cruciatae recusauit. ipsi persuaserunt: Claudij inter Generale Societatis Primi fuisse inuentum istam quae Regi displiceret, et Regni rationibus obesse videretur, repudiationem Priuilegiorum Bullae Cruciatae. Facile enim Ramirius ostendit iam tum ab anno 1576. Eucrardum Mercurianum Claudij decessorem rescribentem Prouincijs Castellae, et Aragoniae, id ipsum tanquam necessarium tuendae Societati postulantibus, prohibuisse, ne nostri facultatibus per Bullam cruciatae concessis vterentur. Sic composita tunc est ea controuersia, 150 Mirus consensus Ponti ficum. vel potius sopita: Regij quippe Ministri post Philippi secundi obitum eam non semel renouarunt, summis Pontificibus qui tum Ecclesiae praefuerunt, toties fortiter obsistentibus. In quo mita videri potest eorum longis temporis interuallis disiunctorum in hunc sensum, et vnum consilium conspiratio. Siquidem praeter Gregorium XIII. et Sixtum V. de quibus dixi, Pius etiam V. quid de his sentiret luculenter expressit duabus constitutionibus quae extant Clemens deinde VIII. Paulus V. Giegorius XV. et Vrbanus VIII. idem non modo decreuerunt diplomatibus vario tempore vulgaris, sed multo efficacioribus imperijs sanxerunt. Exemplum diuinae vindictae perspectum Huete. Petrum a Pace Colleij Rectorem accersitum a pia, et locuplete femina grauiter decumbente, duo germani fratres, vt domi conspexere, suspicantes adesse, quo pecuniae Sororis insidiaretur, mulra minitati, inter contumelias repetitis impulsibus extrusere domo. Alterum paulo post indigni facinoris peenitentia subijr, aditumque Rectorem petita suppliciter venia, ad Sororem moribundam reduxit, cuius illa mire recreata conspectu, et officijs adiuta, spiritum Procrcatori laetiffima reddidit. Alter vero fratrum non modo peccarum retractare 151 Exemplum diuinae iustitiae. abnuit, sed filium quoque suum incitate exhortarique non dubitauit, vt quocumque loco posset incommodare Societati, et negotium facessere non absisteret. Quae dixit audientibus multis, adeoque offensis, vt aliquid ei diuinitus mali ominarentur; Nondum mensis a Sororis morte abierat, cum aegrotat, ac moritur; et quidem exulcerata, vt aiunt, lingua, vt ostenderetur, quid maxime lethale ei fuisset. Vtinam ad aeterna migrarit bona. Sororis cerre bona, quibus inhiarat, et quorum causa tantum a ratione 152 Icannis Con saluij mors, et virtutes. recta desciuerat, coactus est alijs habenda relinquere. Dissimilis longc fuit in huius vrbis Collegio Ioannis Consaluij Conchensis exitus XVI. Kalendas Iulias. Qui cum ab anno 1572. quo Societatem inierat, totus in ani marum curam, non opera modo, sed preeibus, lacrificijs, susceptisque vltro poenis totus incumberet, vsque eo profecit, quoad pro salute animae vnius non solum impendit, sed semetipsum superimpendit. Nam moribundo cuidam Parocho e circumiectis pagis cum adesset, nec vlla ratione, industriaque praeparare ad Sacramenta posset, sempiterno hominis discrimine valde commotus, recepit se se sacrificatum: dumque Sanctissimum Christi Corpus manu sustinet, per dulcissimi filij, sui merita Patri miseri cordiarum supplicare institit, vt gratiam sibi periclitantis eius animae faceret; vitam se suam pro eo deuouere, suum spiritum libenter offerre. Haec oranti statim visus Deus est, et concedere, quod petebatur, et quod offerebatur accipere. Vix deinde ab altari sacris perfunctus recesserat, cum trepide accersitur, quod moribundus magnis instet vocibus Confessarium inclamans. Aduolat, expiat, viatico Sacrosancto communit: horae spatio ille vita decedit. Biduo post Consaluius febri admodum leui corripitur, et aperte denunciat sibi vitae exitum imminere. Cumque denunciationem periti artis medendi serio confutarent, Sociorumque alij mirarentur, nonnulli riderent, Collegij Rector Petrus a Pace, qui hominis constantiam norat, secreto interrogauit, vnde ei tam certo de sua migratione constaret. Ac Pater, vti solebat Praesidi, ac Moderatori totam habere apertam conscientiam, rei seriem, vti nos retulimus, explicauit. Nihil dubitare se dicens, quin Deus, quandoquidem quod postulatum erat, tradiderat; id quod promissum erat, repeteret: se vero laetissimum reddere. Denique paucis post diebus eo paratior, quo certius praeuiderat, mortem oppetijt. Dum olim Madriti ageret in adolescentem incidit, cui Diabolus palam se videndum praebens, et quicquid actitaret vellicans, molestiam procaciter facessebat. Cumque expiatum, et recte animatum Consaluius dimisisset, en rursus ei Satan apparet acerrime increpans, quod ad hominem quemquam de Societate, et nominatim quod ad Ioannem Consaluium, qui sibi animas multas e faucibus abstraheret, eoque vehementer inuisum, adisset. Sed fremeret licet bellua, postquam hoc veritati testimonium ediderat, Consaluius sapienter regendo adolescentem, precibusque et afflictatione sui corporis propitiando Deo, sic eam abegit, vt tandem omnino desineret Christi 153 Ioannis Val derauani pi. mors, et vitae summa ouiculam diuexare. Ioannes Valderauanus longum praeclari cursum laboris, quem vigesimo sexto aetatis suae anno, seculi quadragesimo sexto in Societate inijt, Placentiae in senectute bona confecit. Vallisoletanus erat origine: inde a puero ad pia propensus, et etumnum seculari in vita versatus in tradenda pueris Christiana Doctrina. Vbi primum in Societatem adlectus est ab Araozio missusque Vallisoleto Complutum, opportunum paueulis Socijs, qui omnes praeter Villanouam decumbebant, solarium aduenit. Ibi Coqui, Obsonatoris, Excubitoris vnus obire ministeria; idem, ornare mensam, domumque euerrere. Sociorum paucitas, et inde exiguitas ministerij, faciebat eo tempore, vt necesse esset tam multos in vnum labores congeri, isque sufficeret. Prope biennium ita exercitus, aedifieij?ue, quod celsissimum in omni virtutum genere erat impositurus, statutis fundamentis; alterum item biennium Episcopatum Modogneti solus peragrauit, rudes vel puerorum, vel agrestium animos, rebus diuinis informans. Inde per varia praefecturarum genera, etiam Toletana recte administrata prouincia, aequabili semper virtutis opinione, constantiaque consenuit. Sanctissime pudicitiam, et eam ad vltimum illibatam coluit. Tota etiam vita super communia precandi spatia, adijciebat vnam vesperi. horam: 154 Eiusdem vir tutes. quibus fontibus irrigabat, alebatque caelestes in animo suo fruges, et conserebat in alienis. Meditationis hoc simili praestantiam explicabat: Si vir esset in familia Regis cuiuspiam qui adeo illum amaret, vt talem sibi morem praescriberet: destinata haberet tempora, quibus quotidie ab omni cura segregatus secederet, secumque consideraret, nunc Domini sui praestantes virtutes, nunc accepta ab eo beneficia, nunc errata ab se in obsequijs eiusdem commissa, nunc aerumnas ab eo susceptas, vt de se bene mereretur, ac semper gratias agens de acceptis beneficijs, de offensis dolens statueret fidelius vsque ei, et accuratius inseruire: sine dubio Rex, qui id cognosceret, tam dulcem famuli, tamque accuratam beneuolentiam valde gratam haberet. Magni aiebat interesse, si Oraturus ante Dei Maiestatem, tanquam ob oculos versaretur, humilitate summa sisteret se, ipso etiam corporis gestu praesentem Deum adorans. Ex ea praesentia solere magnam vim depluere caelestis benignitatis, quae totam irrigans mentem, et inexplicabili dulcedine imbuens tranquillaret. Habebat ipse sua descripta capita ex Christi Domini vita, quibus cogitationem ad diuina excitaret, non modo alijs in rebus, sed etiam in quotidiana cibi, somnique necessitate. Nam feria secunda considerabat famem Domini, cum accesserunt Angeli, et ministrabant ei. Tertia, Nuptias in Cana Galileae. Quarta Pharisaei conuiuium, in quo conuersa peccatrix. Quinta, supremam Domini Coenam. Sexta, Fel, et acetum Crueis. Sabbato, Virginis, et Apostolorum mensam. Dominica, Domini post Resurrectionem cum Apostolis cibum susceptum. Ex eadem Christi Domini vita capita sumpta erant ad somnum Deo consecrandum, Feriae secundae, fugam Domini in AEgyptum, quae nocte facta est, attribuerat. Tertiae somnum eius in Nauicula. Quartae pernoctationem in Oratione Pei in Monte. Quintae Orationem in Horto, et somnum Apostolorum. Sextae dormitionem in Cruce. Sabbato cu bationem in monuraento. Dominicae, aeternam quietem ad dexteram Patris, 155 Valderauani Epistola de Indifferentia. vbi non dormit, neque dormitat, qui custodit Israel. Magnus idem cultor erat obedientiae: neque aliam ob rem aegrius ferebat Praepositi munus, quam quod imminueretur fibi materia obedientiae, et humilitatis exercendae. Circumfertur Epistola eius de Indifferentia sane praeclara. Ac primum docet hanc virtutem non solum requirere praeparationem animi ad omnia quaecumque. offerantur ad Dei gloriam, sed propensionem etiam, et voluntatem in id omne quod constat Deo carum esse. Quare non esse indifferentem, qui non cupit, prosequiturque omni ope studium perfectionis, cum sciat id Deum velle, qui dixit, Estote perfecti sicut Pater vester caelestis perfectus est. Neque eum, qui nollet sibi quidpiam imperari, quamuis paratus sit, si imperetur exequi. Neque qui otio languet, vel deesse sibi negotium dicens, vel obscurum quid ab se Deus velit; cum certum sit velle Deum nos semper honeste occupatos esse, et in voluntate eius exquirenda sedulos. Neque qui ministeria humillima paratus est obire, si iniungantur, nisi etiam simul, et cupiat, et quaerat: cum haec indicia humilitatis sint, quae Deo placent: quod etiam valet in alijs rebus, vbi earum vtique perfectiorum planum est cupiditatem, ac studia Deo esse accepta. Oportere autem ad recte constituendum in aequata lance animum regulas adhibere bonae electionis, non solum cum de tota vita deliberatur, sed in singulis fere negotijs, ita vt indifferentia vbique feratur ad electionem eius operis, quod per eligendi regulas intelligatur perfectius esse, maiorisque diuini obsequij. Porro in rebus moderatori proponendis tum obseruari indifferentiam, cum id quod propono probabili coniectura ex diuina lege, ex ratione deprompta, intelligo grarius fore Deo, eoque iudicio ad consulendum Moderatorem impellor. Vnde necessitas apparet diligenter orandi, perscrutandique quid sit id, quo quisque ad rem moderatori referendam incitatur. Duo vero vtilia esse ad cognoscendum num aequo, et indifferenti animo res proponatur, Primum si rem ipsam aperias, nec viam certam designes per quam consequi eam rem velis. Si in munere tibi imposito quietem animi inuenire non potes, et postulas eo munere liberari, quamuis ante super ea re precem feceris, tibique videaris indifferens, non tamen es. Nam solum pertinebat ad te causam explicare, cur in eo munere quietem animi conseruare non posses, et a Praeposito opem exposcere. Poterat enim molestia illa mentis multis vijs auferri: vtrum autem ea procuratione omnino relicta, an potius retenta, et animo ad patientiam composito occurrendum malo sit, non is, qui vere indiffereus cupit esse, verum praeses constituit. Eodem modo si animaduertas, te dum concionaris populo minus satisfacere, spatiumque ob eam rem postules studendi, non id ex indifferentia est, quia potetas illud incommodum tollere alia quoque via, nempe si prorsus concionandi munus deponeres. Alterum indifferentiae indicium, cum rem quidem ipsam, qua vrgeris, Praesidi exponis, ac simul aperis, quae tibi occurrit, remedij viam: caeterum pari alacritate id complecteris quodcumque Praeses decernit. AEgritudine ac moestitia laboranti vtilis est ad respirandum in agros patentes egtessus. At Sanctus Iacobus ait, Tristatur aliquis vestrum, Oret: quod item tutius est. Si post declaratam Praesidi mentis aegritudinem, ex aequo paratus est, vel ad Orationem secedere, vel egredi in campos, habet sane fidum indifferentiae suae pignus. Addebat, si quando eueniat, vt praescripta a moderatore remedia, minus efficacia sint, inde fieri, quod non cum indifferentia postulentur, neque qua par est, cum humilitate, patientia, fiduciaque Diuinae prouidentiae suscipiantur.

156 Iacobi Bene dicti mors. Extremum sub annum Barcinone decessit Iacobus Benedictus, cuius exitum Prouincialis Hieronymus Rocca Praeposito Generali his verbis nunciat, XVI. Kalendas Ianuarias placuit Deo ad se se Barcinone ex febri P. Iacobum Benedictum assumere. Annos ferme duodetriginta in Socictate vixerat, cosque omnes recte in Dei obsequio, et vtilitatibus animarum collocatos. Vir erat Sanctus, et habebatur: ac proinde externi flagitabant vestimenta eius et alia pro sanctis rehquijs. Consensit optime mors cum vita: tamen consueta pro eius anima Paternitas vestra, rogo, decernat. Hactenus Prouincialis. Patriam habuit Oppidum Montalbanum, et mores optimos, non multas literas: sed exemplis omnium virtutum, laborum assiduitate, tum in Collegijs, tum in excursionibus, aperte ostendit ad fructum animarum, quanto in sanctitatis, quam in literarum abundantia, momenti plus insit.

157 Diuerberatio pubtica Olyssippone instituta. Inter publica pietatis incitamenta addita Olysippone hoc anno per sacrum Ieiunium diuerberatio. Inde vsque ab India rei delatum initium est. scripsere enim Valignanus ac Texeira ad Petrum Fonsecam, pro ea vtilitate, quam talia exempla vbique afferrebant per Indiam, vt experiri in Lusitania vellent. Ignatius igitur Martinius, quem iam populus, quasi alterum Antonium Patauinatem propter excellentes virtutes, et animas iuuandi sedulam et essicacem industriam venerabatur, cum extremo priore anno Villauezosae singulari cum effectu expertus rem esset, introducere Olysipponem, Deo bene iuuante, decreuit. Accurrit populus adeo frequens, et in eo nobilissimus quisque, vt quaterna millia interdum etiam sena expleret. Nam cum ad Sancti Rocchi per atrium domesticuni, quantum commode primo capere templi laxitas posset, introduceretur, multitudo reliqua expectabat, prioribusque dimissis, iterum, ac tertio alij atque alij admittebantur, quoad satis omnibus factum esset. Habebatur de Christi Domini Cruciatibus sermo, eiusque grande simulacrum e Cruce pendentis ostendebatur. Tum psalmo quinquagesimo inflexis ad pietatem vocibus a Cantoribus inchoato, vbi ventum erat ad versiculum, Tibi soli peccaui, amotis luminibus flagella expediebantur tanto cum ardore, tot cum lacrymis, ac gemitibus, vt tantum vnquam 158 Notabilis conuersio in sidiatoris ho micidium co gitantis. sensum pietatis nemo recordaretur. Eadem, et frequentiâ et formula postero die idem in Collegij templo fiebat. Hic inter vtilitates euenit, vt nobilis quidam, cui veteres erant inimicitiae dispositis insidiatoribus, qui redeuntem ex flagellatione inimicum exciperent, mactarentque, ad Collegium vsque visendi studio progrederetur, mox ad perpetrandum facinus egressurus templum ingressus cum concio de more haberetur adeo commotus et commutatus est, vt iussis abire sicarijs, protinus crimina apud vnum, e Patribus expiarit, tum acceptis ab eo flagris se se ceciderit: postremo condonata inimico iniuria, ac pace redintegrata, frequens diuina obire perseuerarit.

Angolanae atque adeo Africanae caeterae, Indicaeque Res in hunc annum silent; vnamque nobis ad Sinas protinus Iaponiosque transeuntibus, 159 Exemplum Diuinae Iusti tiae, et miseri cordiae. nec longam, nec inutilem Angra Insula moram obijcit; in quâ insigne hoc anno editum Diuinae iustitiae, misericordiaeque documentum nefas praeterire sit. Miles illic e ptaesidiarijs, vt istius generis conditio, fert, solutiorum morum, ex ipsis aedis sacrae foribus, quo diei religione vocante ad Diuini Sacrificij celebrationem pergebat, comitum ad remissionem auocantium inuitatione retractus in cauponam, operam illic dare aleae, laeuo vtique omine, cepit. Iacturis ad iactus pene singulos afflictus linguam in execrationes horrendas soluit, sibi, ac progenitoribus suis mala omnia infelix imprecans. Nec tamen pellaci spe illusus fortunae benignioris, imperare sibi miser potest, vt damnoso ludo modum ponat. Ergo dum perditis omnibus quae ad manum erant, etiam quae domi habebat, quaeque in futurum sperabat temerariâ perrinaciâ in tabulae casum accumulata, velut gurgite quodam infestae sortis hauriri continenter videt omnia, tum enimuero amentiae aegrescentis sine modo animi capiendae iam impar, furere fanaticus diris, ac detestationibus infandis, Furiasque infernas, quotquot essent ad se vltro male perdendum aduocare. Quibus insanis vocibus non sine horrore audientium ingeminatis, cum nihilo prosperiores iactus cuenirent, ad extremum crescente ad summum rabie, increpauit cunctationem malorum Daemonum, vociferans: profecto apparere, aut segnes ipsos valde inertesque, aut quod verius videretur, nullos vspiam esse; sibi enim sic vocanti non defuturos, si qui omnino forent. Haec vomentem ore impurissimo Blasphemum vis repente humana maior humo afflixit, vbi cum volutaretur, ab accurrentibus, qui aderant, mutum eum, surdumque subito effectum deprehensum est. In eo stupore ad valetudinarium publicum deportatus, si qui ad ipsum curandi, consolandive causâ accederent, in eos more rabiosi canis ore, ac dentibus infestis irruebat. Multos dies in illis intemperijs iacuit ligatus, ne obuijs, aut ministrantibus noceret, auditus sensu funditus carens, lingua vero introrsum ad guttur contractâ, et motus experte. Conuenit sic iacentem Sacerdos e nostris, visuque, qui vnus aegro sensus reliquus erat, ad eum, iuuandum vsus, nutibus miserum excitauit ad Diuinam opem implorandam. Intellexisse, atque obtemperare visus est; nec frustra. Nam quietior mox fuit; paulatimque relaxatis vinculis sibi permissus, sponte mutus, vt erat, Vrbis Templa circuibat, ante aras cum lacrymis se prosternens. Noster Sacerdos successu primae admonitionis laetus, surdo litterarum aliquid scienti scriptum obtulit, quo ei suadebat, vt ad praesidium Matris Dei cum fiduciâ confugeret. Annuit ille se facturum, indeque sacella Deiparae circumiens ad singula defixis in sacram Diuae Virginis effigiem oculis humi abiectus, et lacrymans diu perseuerabat. In his erat die quodam Sabbati ante signum Sacrae Virginis, eo loco, eoque tempore peculiari religione cultae, cum sensit insolitâ sibi fiduciâ compleri animum, ex quâ consurgens cursu fertur in aliud eidem Coeli Reginae dicatum Sacellum, cuius lychnum pensilem manu contingere se sperabat posse. Digitos in oleo ardentis Lampadis tingit, eo liquore sibi fauces vngit, abiectusque in enua humillime ibidem ardentissimeque Dei-Matri suppljcat. Non diu id fecit, cum ecce linguae illi vinculum soluitur. In voces erumpit porentissimae Reginae bencficium praedicantes. Accurritur. audit alloquentes, ijsque quos par erat grati, religiosique animi sermones indices magnâ mutuâ cunctorum consolatione reddit. Hinc expiato confessione animo sacrâque Eucharistiâ refectus ad de se statuendum inposterum curas vertens, ante omnia Militiae missionem impetrat. Tum se in seruum perpetuum verrendae, ornandae, custodiendae, humilibusque id genus suae sacultatis ministerijs, quoad vita suppeteret, curandae liberatricis suae Magnae Virginis aedi sacrae solemni sponsione cousecrat. Hoc in luce publicâ clarae Ciuitatis palam versatum humanae fragilitatis, Diuinae liberahtatis exemplutru Subtrahere notitiae nostra legentium, sine inofficiosi notâ silentij non potui. Fremonae in Regno Abassinorum diem obijt hoc anno P. Emmanuel Fernandius, primus Sociorum Andreae Ouicdo Patriarchae superstitum. Tres hi fuerunt. Quibus commune quidem omnibus fuit, paucitatem operariorum in tantâ messe multiplicato labore, et auctâ contentione supplere; caeterum nemini horum strenuitate, tolerantia, constarttiâ cessit Emmanuel. Depoposcerat is sibi visendas curandasque Ecclesias afflictas, inopes, et schismaticâ tyrannide oppressas miserorum Catholicorum, sparsim per vastum illud AEthiopicum solum, magna 160 Labores Em. Fernandij. inuicem distantia sedes habentium. Hoc agebat, in eo erat totus. curians dies noctesque sine viatico, pedes, in fame ac siti, per infesta latrocinijs loca; semper alacer tamen, et Deo inhaerens; vnde vim trahebat illa patiendi: et consolationis tantum, vt ex eo quod sibi reduntiabat omnes recrearet. Nec deerat ad gentis miserae solanum gratiarum gratis datarum copia, Prophetiae praesertim. Consternatos aliquando Catholicos offendens nuncio recens appulso qui ferebat: quemdam pseudomonachum haereticum gratiosum apud Imperatorem, ei suadere, vt reliquias omnes Catholicae Ecclesiae deleret; bono animo esse iussit, addens Pseudomonachum breui moriturum, antequam impetraret, quod petebac. Euentus oraculum sanciuit. Peregrinans, amici aliquando boni hominis hosprtio exceptus est. Vnde cum festinaret egredi, hospiti aegre ferenti: sine me ait eo pergere vbi cursus mei metam magnus Agonotheta Deus fixit. Eo moriturus Fremonam, vt ibi prope cineres Magni nostri Patris Ouiedi Patriarchae sepeliar, Vt eo peruenit, caepit aegrotare; et Christianis, pro viti caritate, visentibus: die inquit Natalis Christi moriar. Fuit is dies Ianuarij tertius: quod non mirabitur, qui meminerit, exemptionem dierum decem in Reformatione Kalendarij a Gregorio XIII. indictam, et factam anno 1582., receptam in AEthiopiâ illo nondum tempore fuisse, ac ne longe quidem postea: schismaticis 161 Virtutes, et mors eiusdem. illius orae Principibus obtemperare Pontifici Romano renuentibus. Illucescente die dicto ad fuerunt languenti Fernandio Catholici frequentes. Eos blande consolatus et ad constantiam adhortatus, Missae sacrificio cum ijs interfuit, et sacram Eucharistiam percepit. Tum vultu laetissimo, ite iuquit, nunc in domos vestras, sed adeste a prandio frequentes. Semota turbâ supremo inunctus oleo a duobus Socijs Antonio Fernande, et Francisco Lupio, repente versus in certum conclauis angulum, ah Domina mea exclamat, ah Domina! Admiratus Franciscus Lupius, quid rei est, Pater, inquit, quam Dominam inclamas? ad haec ille coelesti delibutus gaudio, vidi, ait, vidi Virginem Deiparam diuina luce radiantem, sine abeuntem sine me vocantem sequar. His dictis animam efflauit. Redeuntes horâ ipsis constitutâ Catholici, et mirati iam migrasse, corpus extincti venerabundi osculantur, et lacrymis rigant.

Stationem Sciauquini apud Sinas tenebant, coeptae prosperitatis prono cursu, 162 Duo alij Socij Sciauquini admissi. Michael Rogerius cum Matthaeo Riccio. Ij, vt se dabat ventus vela tendenda rati, duobus Socijs Amacai Signum condictum expectantibus, annuerunt, vt venire auderent. Nec fesellit ipsos, quam in Lancitani gratiâ constituerant spes, probandi ei, et per eum reliquis Magistratibus necessarij, vt disserebant, Consilij accersendorum adiutorum. Sacerdotes duo nostri Odoardus Sandeus, et Antonius Almeida non fere minus, quam Capralis antea, libenter visi, beneuoleque tractati sunt a Mandarinis; non tamen omnino dissimulantibus sentire se quid in contrarium leges Patriae iuberent. Nam inter salutationes primas illas laetas, et officiosas gratulationes aduentus, nostros blande amiceque admonuerunt: abunde iam videri Sacerdotum Amacaelisium venisse. Alios igitur ne euocarent. Cumque Rogerius, Ricciusque conarentur facultatem commorandi Sciauquini duobus Patribus nuper appulsis impetrare a Magistratibus, verbo ea concessa; vt scripto traderetur peruinci non potuit. Eo plus festinandum sibi nostri putauerunt, vt mature, quod constitutum erat perficerent. Decreuerant autem, ad id continue vrgente per litteras et mandata Visitatore Valignano, qui ad hoc ipsum nouo ipsos subsidio iuuerat, tentare vlteriorem in Sinense Imperium ingressum: cuius rei benigna se per eos dies occasio praebuit. Erat Fratri Lancitani illius, de quo superiore Annali tam multa diximus, studiosissimi nostrorum, constitutum iter in Vrbem pene Sciauquino cognominem, sed longe diuersam; lateque dissitam Sciauhiraum Patriam suam, Cequianae Prouinciae Ciuitatem nobilem. Huic profectionem adornanti, cum se duo e nostris comites offerrent, haudquaquam aspernatus est. Praeterquam enim fratris sui ad Patres aestimandos et amandos iudicio exemploque mouebatur, etiam proprio beneficio se ipsis obstrictum ferebat: quod in distractione quarundam suarum mercium, Lusitanos nostrorum interuentu ac gratiâ, ipsi conciliatos, 163 Rogerius, et Almeida in Sinarum interiores pro uincias pene trant. magno suo quaestu fauentes habuerat. Rogerius igitur, et Almeida relictis Scianquini Sandeo, et Riccio XII. Kal. Decembris huius anni, cum fratre Lancitani se se in viam dant praelongam et dirficilem, sed Dei tutelâ con stancibusque Sinae deductoris officijs innoxium semper ipsis, et foelicem. Narrat istud iter fuse scriptis Sciauhimo ad Sandeum Sciauquinensis Domicilij Praesidem literis Almeida, exacte referens, quid die quaque bimestris nauigationis per amoena flumina Ciuitates passim magnas praeterlabentia, videre ipsis, experirique contigerit, quoad decimo tandem Kal. Februa rias anni sequentis, amico fidi ductoris hospitio excepti sunt in eius patriâ, vbi, vt se dabant initia, diuturnae morae commodam sedem se se nactos confidebant. Interim Sciauquini Sandeus cum Riccio ceptis instantes, alterum publicum baptismum insigni pompâ celebrarunt Cathecumenorum ex indigenis viginri, lectorum e niulto maiori numero scholas Sacrae Doctrina quotidianas in nostro templo frequentantium.

In Iaponia operarijs Euangelicis fluebant vbique res ex sententil praecipuo fauore Faxibae Nobunangae successoris, qui haud falsum sibi nomen assumere tunc coepit Cambacundoni, quo significari aiunt supremum totius Iaponiae Monarcham. Talis enim sine vllâ controuersiâ tunc erat, 164 Cambacundonus Iaponiae Imperator Religioni fauet. nemine, tot Regum, ac Dynastarum detrectare illius imperium audente Erat is ea tempestate totus in extruendis suis Ecbatanis Ozaca Ciuitate, quam iam, vt in omnibus superare Nobunangam contendebat, Anzuquimâ, illius superbissimâ Regiâ, longe ampliorem magnificentioremque reddiderat. Praeerat in Vniuersa Iaponiâ tunc nostris Gaspar Coellius Viceprouincialis nomine, ac potestate. is animo, ac spe impetrandi a nouo Principe quaedam ad religionis propagationem necessaria, Nangazaquio soluit sexto Idus Martij huius anni, quatuor e nostris Sacerdotes secum 165 Iter V. Prouincialis Iaponiae. ducens quorum duos e Ximonexequensi portu in Bungense regnum misit. Ipse cum reliquis instituto itinere progrediens obuias habuit ad Xibacum naues ab Augustino Vacuradono Christiano Dynastâ Maris. Peaefecto ad eum Ozacam vsque deducendum missas. In ijs deductus a Ministris Augustini, prout in mandatis ab eo habebant, ad eius fratrem Domicilium habentem in vrbe Muro dictâ, haud multum inde distante, vbi splendide excepti, et dum desaeuiret incommoda tempestas aliquot dies benigne habiti, non poenitendum morae pretium tulernnt. Nam quatuor, et viginri Matronas illustres, vxores nobilium Christianorum, Augustino Duce militantium, antea satis de fidei Christiane mysterijs edoctas, et tunc enixe baptismum petentes, sacris aquis P. Vice Prouincialis ibi abluit. Murone transiuit in arcem Acasciam primariam earum, quas Cambacundonus Iusto Vcondono in permutationem Tacacuquiensis praefecturae dederat. Illic Patres Organtinus, et. Cespedius Meaco in occursum P. Prouincialis progressi, sunt reperti, quibus omnibus Darius Iusti Pater, optimus, et religiosissimus Senex sacram aedem cum domo adiunctâ monstrauit, a Filio paratas habitationi, ac sacris ministerijs aliquot Patrum, quos ibi relinqui maiorem in modum petebat, studio, ac spe secuturae inde, vt putabat, conuersionis nouorum subditorum. Sed cum tempus, ac ventus inuitarent ad prosequendum iter, non plus duabus horis illic morati, Sacayum versus nauigarunt, quo postridie, qui fuit vltimus Aprilis dies, feliciter sunt appulsi. Sacai domus erat Societatis ab Organtino aedificata opportuno loco, inter quatuor Bonziorum Coenobia alte eminens, et Crucem in summâ Turri late conspicuam ostentans. Haesit in eâ Viceprouincialis fere per mensem res illius Ecclesiae constituens: et interim in Ozacae vicinia aditum ad Regem commodum explorans. Ibi dum moraretur cum alia quotidianis nuncijs de Cambacundoui erga Christianam Religionem fauore cum voluptate audiuit, tum hausit spem ex co, quod nostrorum Ozacae degentium literis accepit, venisse quodam die inopinatissime Cambacundonum in Domum nostram, ingressumque sacram aedem familiarissime multa de Christianâ Religione percontatum, respondente copiose P. Gregorio Cespedio probare visum impense omnia, palamque pronunciasse cuucta, quae de 166 Quid obstaret, quo minus Cambacundonus fie ret Christianus. Christi Doctrinâ referrentut, praeclara, et fide digna videri: vnum modo incommodum, ac durum; absque quo foret, se se quidem nullam moram eius religionis profitendae facturum. Innuebat autem singularitatem vxorum, et recisam Christi legibus vagae libidinis licentiam, quae res, effraenis incontinentiae Barbarum, vt tunc ab amplectendâ salutari Doctrinâ coercuit, ita ipsum postmodum in castae religionis odium armauit, vt in loco reddemus. Interim tamen, cum hoc aliaque dicta, factaque eius, Christi Doctrinae perhonorifica, in Iaponicas superstitiones, et earum Doctores Bonzios contumeliosa passim celebrarentur; cumque cerneretur palam Christianos Proceres prae Dynastis caeteris eximiâ Imperatoris gratiâ florere, praecipuisque ab eo digmitatibus ornari, cunctandum sibi amplius ViceProuincialis non putauit, quin statim tentaret, ecquid impetrari a Cambacundono possent, quae ad negotium praedicationis Euangelicae per vniuersam Iaponiam promouendum fore vtilia eo tempore videbat. Haec redigebastur ad capita tria. Primum enim necessaria videbatur publica, et vniuersalis Imperatoris facultas operarijs Euangelicis praedicandae vbique per Iaponiam legis Christi, Iaponibus vero cunctis amplectendi, profitendique ipsam. Deinde domus Societatis ab onere excipiendorum hospitio militum, cui Bonziorum quoque Coenobia subiacent, si fieri posset, eximendae erant. Postremo Imperiali priuilegio cauendum ne Toparchae, ac Dynastae locorum, in quibus Ecclesiae, ac Seminaria instituta sint, vectigalia bonis, ac perSonis Ecclesiasticis imponere pro libito gtauia possent. Libello ad haec postulanda ex sententiâ Patrum, et Christianorum aulae peritorum formato, Vice 167 Aduentus P. Vice Prouincialis in Vrbem Oza cam. Prouincialis Ozacam se confert. Reperit vrbem nouam, in quâ nihil prioris supererat nisi nomen, et situs. Domus pleraeque aut recens strurstae, aut tunc cum maxime surgentes, praeclarâ omnes specie, plusquam quindecim milliarium iam ambitu patebaut. Arx eminebat splendide muris lapideis praealtis, et Palatium Regis versicolori tectorio Turrium, et tegulis auratis longe collucens. Moenia Ciuitatis lapide quadrato continuis sexaginta millium operarum laboribus tollebantur in superbissimam molem. Instabant vndique operi nobilissimi quique, ac Potentissimi Reges, et Principes Iaponiae quorum vnum cunctorum tunc studium, et certamen erat, cuiusuis sedulitate Ministerij gratiam Imperatoris emereri. Progressum Vice Prouincialem in domum nostram officiosissime salutarunt Primarij Aulae procere, Iustus Vcondonus, Augustinus Vacuradonus, Simon Condera, permulti alij ingenti vndique studio accurrentes, quorum omnium concordi consilio condicta est dies postera, quarta nonas Maij, Regi dudum hoc ipsum expectanti salutando. Proccessit ad Palatij fores ViceProuincialis cum octo e nosstris; quindecim alijs Christianae Doctrinae Magistris, et sex nobilibus Iaponijs Seminarij Alumnis. Primum omnium de more munera suo nomine Regi, 168 Excipitur ab Imperato re beneuolentissime. Reginaeque offerenda Palatinis tradiderunt: adiuncto, se admitti ad, Regem venerandum cupere, deducti sunt illico in Aulam magnifice ornaram peristromatis tigrium aliarumque ferarum villosis pellibus speciosissime contextis. Ibi praestolabantur a Rege responsum, qui cum oblata munera sibi esse gratissima significasset, eaque diu spectasset, et suis Proceribus laudasset, misit Simonem Aydonum qui ei erat a secretis, et protomedicum gratiosissimum sibi hominem, ad Patres excipiendos deducendosque. Erat Rex in Aulâ maximâ, auro, et picturis elegantibus exquisite ornatâ. Aderant Matayemon trium Regnorum Dominus, Alius rex Tangi, tum aliquot absentium Regum Legati, ad quos Cambacundonus conuersus, expectate hic, inquit, et praesto mihi estote: nam vos testes habere volo affectûs erga Christianos Sacerdotes mei. Ingressus paulo post ViceProuincialis cum suo comitatu Regem demississime veneratus est, paucisque, sed efficacibus verbis gratias egit, ob eximium fauorem, quo Sanctam nostram Religionem dignaretur, augurans, et vouens fore, vt Deus verus, quem in suis seruis honoraret, congrua ipsi pietatis tantae rependeret praemia. Ad ea Rex vultu in humanissimam hilaritatem serenato, cum benigne respondisset, accedere ad se proxime Patres iussit; Regibusque, ac Dynastis Ethnicis cum innuisset, paulisper vt in partes Aulae remotiores secederent, vnum ijs tum admistum Iustum Vcondonum nominatim euocauit, aiens velle se ipsum, quod Christianus esset, vna cum Patribus prope sibi adstare. Ea res morum illius aulae peritis exquisiti fauoris erga Vcondonum habere specimen visa est, vti et incomparabilis dignationis, quod mox Patribus fecit. Praefatus enim ad se ex remotissimis terris delatos esse fructus rarae naturae, succique optimi, adiunxit: cupere se, vt Patres ex ijs gustarent. Statimque cum nictu oculi paratis Ministris innuisset, 169 Conuiuio adhibentur Patres a Re ge. mensae positae sunt, illataque fercula a nobilissimis quibusque Regiae domus ephebis Christianis cunctis. Post conuinium praesentis semper Regis humanissimâ hilaritate celebratum, exorsus is familiarissime apud hospites est de totâ gubernationis suae ratione disserere. Dixit in animo esse sibi eum rerum ordinem in vniuersâ Iaponiâ constituere, vt non solum in praesens pax certa plenaque firmaretur sed etiam, quae in posterum minari perturbationem possent dissensionum semina omnia eliderentur. Rebus Domi pacatis in Sinas expeditionem cogito, inquit, non animo quidem destruendi, vastandiue gentes, ac terras illas, sed imperio meo miti, et clementi subiungendi. Ad istius vsum belli iam meo iussu in Syluis Omnibus ligna ingenti numero caeduntur, vnde Classis aedificetur nauium bis mille. 170 Oratio Regis beneuoleutissima ad cosdem. In quo a vestris, Patres, vestrâ ope, gratiaque Lusitanis subsidij aliquid nec grauis, nec gratuiti expecto. Cupio enim impetrare ab ipsis, interpretibus, si mereri potuerim, vobis, duo maioris formae nauigia ipsorum nautico Ministerio, ac supellectili plene instructa, pro quibus quantum illi pretij dixerint, statim exoluam. Interim dum haec parantur iam nunc volumus dimidiam Iaponiae partem Christi Religionem amplecti; vbi rebus ex sententiâ confectis victores ex Sinis redierimus, Templa Deo vestro extrui curabimus in cunctis Ditionis nostrae vrbibus, et Pagis, edictoque cogemus vniuersos Imperio nostro subditos, vestrae religioni nomen dare. His dictis exurgens Iusto Vcondono praecepit, vt Patres, et Comites eorum ad visendam arcem suam duceret. Quod cum ille facere caepisset, et prima quaedam, qua iter erat conclauia aperuisset superbissime ornata omnia, adfuit improuiso Rex ipse omnino domestico cultu sine satellitio, vnam modo prae se agens Matronam aulicam, succinctam, raso capite, claues manibus gestantem, pone sequebatur puella tredecim fere annorum ex Pedissequis Reginae, splendidissimo vestitu, Regis ensem, et Balteum manu portans, virorum quippe, ac puerorum obsequiis in propatulo solum, in intimo aediura non nisi muliebri familiae vxoris ministerio vtebatur. hoc habitu, et comitatu renidens Cambacundonus blandissime ad Patres, ne Iusto quidem, inquit, vestro, ac nostro concesserim in colendis, et amandis vobis: quare meo quoque ductu vos vti aequum censeo in hac lustratione domûs meae. Sub haec praeiens ipse portas ostiorum, vt quamque clauigera reserauerat, manu propriâ pandebat. In hoc, inquiens Conclaui argentum seruamus: Ista pars aedium vestis sericae conditorium est. En vbi arma custodimus; vbi aurum. 171 Cambacundonus Patribus Arcem suam ostendit. sic per amplas scalas, quae varia vtrimque Exhedrarum plenissimarum Ostia obibant, moratos in aulis singulis, quantum ad visenda cuncta satis erat, ad octauam vsque contignationem leni ascensu perduxit. Ibi hospitibus ostendit Cubiculum portatile, partibus commissis, ex auro solido, cum vniuersâ supellectili familiaris vsus. Tum progressus in subdiuale planum, vnde despectus erat amoenissimus in Ozacam Vrbem totam, et circumiacentes late campos, et colles, sua ipsis aedificia ostendit; totam eorum rationem disserens: vnde digressus est ad caetera consilia suae administrationis fidentius, vt in loco ab Aulicis Arbitris seductissimo, declaranda. Dixit enim nouam se partitionem Regnorum, ac Principatuum Iaponiae decreuisse facere, quâ e Ditionibus Potentiorum quorumque tantum detraheretur, quantum ad aequalitatem publicae tranquillitati vtilem constituendam opus esse videretur. Haec, aliaque id genus familiarissime collocutus, praeiuit rursum hospitibus in descensu ex arce, eosque in Aulam, in quâ primum eos exceperat, reduxit, vbi acquiescere ipsos paululum velut viâ fessos voluit. Sedensque ipsis assidentibus narrauit: adfuisse se praesentem Meaci, quando Ludouicus Froez, et Laurentius nostri solemne certamen disputationis publicae cum Bonzio Niquixoxunio inierunt. In eo aiebat, mihi aequa, et rationi consentanea cuncta videbantur, quae Patres dicerent. Modestiam quoque illorum multum probabam. Bonzij vero absurda dicta, ferusque, ac insolens agendi modus, eam mihi mouebant indignationem, vt si tunc tantum potuissem, quantum modo possum, mulctaturus sine dubio morte fuerim proteruum veritatis oppugnatorem. His dictis pandi iussit inferiora quaedam penitus reposta conclauia, in quibus vestis acu pictae opere praeclaro vis magna, ac summe illic pretiosa seruabatur, quam omnem Patribus monstrauit. Eodem prodire iussit mulieres omnes, quae in obsequio Reginae erant, in quibus non paucae Christianae numerabantur, ad salutandos Patres, quos inde laetissimos remisit domum. Rescitum deinde est per 172 Regina, non minus, quam Rex in Chri stianos bene affecta. Christianas Matronas Reginae familiares, Reginam ipsam mire laetatam hâc tam honorifica Patrum exceptione, adeoque ob eam Cambacundono perstudiose gratias egisse. Hoc aliaque, quae multa ferebantur Reginae in Christianam Religionem fauoris indicia, Vice-Prouincialem perpulere, vt Magdalenae Matri Vacusadoni, Matronae gratiosissimae apud Reginam, id ipsum deposcenti, libellum supplicem iam ante, vt diximus, paratum committeret Reginae commendandum, et pet eam offerendum Cambacundono. Euentus hîc quoque spei cumulatissime respondit. Regina negotium summo studio suscepit, fide pari gessit. Rex visis, quae a Patribus petebantur, 173 Amplum diploma in fauorem Christianae Religionis impetrat. non modo concessit omnia, sed quaedam arbitratu suo in cumulum adiunxit; conceptumque plenissime in optatam a Christianis sententiam diploma duplici exemplo describi voluit; quod vtrumque suâ manu subscriptum Patri deinde Vice-Prouinciali tradens; altero, inquit, exemplo hîc in Iaponiâ vtemini, alterum in Europam mittatis censeo; vt vestrates illic Reges, ac Principes intelligant, quam mihi cari vos hic sitis. Tot beneficijs insignibus obstrictus Regi Viceprouincialis vnâ cum Organtino ad Regiam se contulit, vbi, quam officiosissimis potuit verbis gratum suum, suorumque animum ostendit. Rex ambos humanissimis sermonibus per tres ferme horas suauissime detinuit: tunc abire parantes, quoniam dies in vesperum vergebat; 174 Nouis a Rege honoribus Patres afficiuntur. immo, inquit Rex, prius apud me coenabitis. Moxque paratis in suo ipsius cubiculo mensis magnificentissime ipsos excepit. Proceribus, ac Dynastis, qui in Aulâ cubiculo proximâ magno numero stationem officiosam habebant, cum ingenti admiratione profitentibus; numquam tantum honoris in Iaponiâ cuiquam habitum. Reginae quoque Viceprouincialis, interprete, atque internunciâ Dominâ Magdalena, gratias egit. Regina vero multa 175 A Regina munera acci piunt. exquisitorum fructuum fercula ad ipsum dono mittens, renunciari suis verbis iussit, se in felicitatis parte numerare, quod aliquid Patribus gratum potuisset efficere. Certoque ipsos posse confidere: se haudquaquam in similibus occasionibus porro cessaturam. Percrebescebant haec famâ, et nuncijs per vniuersam Iaponiam, et eam, quam erat consentaneum in Gente supra caeterarum vsum ac morem e nutu Principum suorum obnoxie pendente, Christianae Religioni authoritatem adiungebant. Et pandebant vbique tota vela feuenti aurae sparsi per imperij Iaponici Prouincias Euangelici 176 Duodecim millia in Bungensi Regno baptizata. Ministri. In Bungensi Regno, qui nostris ibi praeerat Petrus Gomezius, scriptis ad Valignanum anno sequenti litteris, testatur superiore anno, nempe hoc 1585. duodecim ibi millia hominum ad Christi Religionem ab Idolorum cultu transisse, frustra obstante Rege, degeneri filio Regis optimi Francisci, cuius mortui memoria plus ad alliciendos ad Christi fidem Ethnicos valebat, quam minae successoris ad continendo in auitâ superstitione. Quamquam, et hunc in isto impio conatu propriae infelicitatis experientia retardabat quotidianas clades a Saxumano infesto patientem: a quo, vt se tegeret, respicere opes Cambacundoni, et eius auxilium implorare coactus, hoc anno caepit subsidio eius aliquo leuari. Iam in terris Christianorum Principum pronum aestimatu est, quantis profectibus Christiana 177 Mille quadringenti Xodoximae vno mense conuersi. res cresceret. In Insula Xodoxima Ditionis Augustini Praefecti maris, mille quadringenti vno nec toto praedicationis mense ab erroribus deducti, et Ecclesiae per sacrum lauacrum adiuncti sunt. Exulabant dudum nostri Amangucciano Regno, iniquitate Principum ibi regnantium, tamen constantiâ veterum Christianorum, quos partim S. Franciscus Xauerius, partim Cosmus Turrianus olim baptizauerant, Ecclesia illa non durabat modo, sed in illâ quoque persecutionis hyeme flores, et fructus suos dabat. Matthaeus erat hic quidam humili genere, fortunâ tenui, deuexâ iam aetate, rusticis laboribus vitam tolerans. Is caesis e syluâ lignis fasce onustus domum redien, 178 Matthaei Ru stici praedica tio efficax in Amangucciano Regno. vidit obiter in quodam pago conuentum hominum, Idoli cuiusdam festum diem superstitioso ritu celebrantium. Motus animo ad eam speciem, vt erat vir bonus, et zelo religionis ardens, onere deposito immiscet se prophanae panegyri, sublatâque fidenter voce, caecitatem infoelicium illorum haud parce incre auit, qui honorem vni Deo debitum Creatori Coeli, et Terrae, Trunco, et lapidi stulte impieque redderent. Ea cum ab admirantibus, nec tamen nimium, quantum apparebat, inuitis initio audirentur, lenius lam Matthaeus miserari se dixit phanaticum errorem, in quem eos educationis infaustae fatalis quaedam necessitas traxisset. Caeterum quando haec daretur occasio, si audire vellent, viam ipsis salutis ostensurum. Diceret vero, conclamant. Tum ille a principijs exorsus, Christianam Doctrinam, quam bene perceptam animo ferebat, non indiserte disseruit; operante haud dubie in audientium mentibus eodem spiritu, qui loquentem animabat. Etenim conuicti omnes, quod mirum dictu est, Matthaeum exorarunt ne morari apud ipsos tantum grauaretur, quoad reliqua, quae sciret ipsis tradidisset. Annuens ille paucorum dierum morae pretium ingens. tulit baptizatis manu suâ cunctis ad vnum, qui in illo degebant pago, quo facto, fasce in humeros resumpto, reuersus est Domum. At inde non ita multo post trepide reuocatus a nouis Christianis, raptim profectus audiuit, loci toparcham cognito, quid se absente sui subditi fecissent, mandasse ipsis, vt repudiatis peregrinis sacris ad Patriam superstitionem, et Pagodum cultum redirent, capitali supplicio proposito ijs, qui parêre cunctarentur. Ad ea bonus Senex securo arrisu placide renidens: vereor quidem, inquit, vt vos adhuc tantâ felicitate digni sitis, quantâ scio frui eos, qui pro Christo mortem oppetunt. Verum bono animo estote, et sic respondete vestro Domino. Vos ipsi nihilo minus fideliter, ac sedulo deinceps seruituros, quam antea, et suum illi, quod haberet in res vestras, et corpora ius, ac Dominium perinde integrum fore. Pati tamen aequum esse illum, ac boni cousulere, vt Domino animarum vestrarum Christo Deo, quem sero tandem agnoscere vobis contigit, sua spiritualia officia reddatis, nihil obsequijs Hero debitis obstitura. quod si aliter obfirmauerit; vestri officij est dare operam, vt is certum habeat, vitam eripi vobis non religionem posse. Probantibus consilium cunctis, in istam sententiam scriptae literae 179 Constantia nouorum Christianorum Persecu toris ferociam frangit. sunt, quibus visis Dynasta, cui ad priuatas rationes incommodum videbatur, exhausto caedibus pago, terram suam optimo colonorum genere fraudare, molestus ipsis esse desijt, Iuuit eodem quod hoc anno Amanguccianus Rex reconciliatus Cambacundono, a quo sibi antea infenso multum nec immerito timebat, in gratiam Simonis Conderae Magistri Equitum in Exercitu Cambacundoni, cuius interuentu commodas pacis conditiones 180 Amanguccianus Rex praedicari, su scipique Christi fidem in Regno suo permittit. impetrauerat, aliquantum de suo vetere in Christianam Religionem odio remisit; exorari se ab eo passus, vt praedicari, suscipique libere in suo Regno Christi Doctrinam sineret. Quod idem Augustinus Classis Praefectus a Fachirandono, Regnorum Bugen, et Buijen haereditario Domino, similibus officijs sibi deuincto, in magnum Christianae rei commodum obtinuit. Erat enim id tunc in istis nobilibus Christianae legis professoribus praeclarum, quod quiuis fere illorum sponte, atque instinctu proprio, fructum omnem gratiae potentiaeque suae ad Regni Dei dilatationem, Ecclesiaeque incrementa conferebat.

In Brasiliâ nouum hoc anno superstitionis phanaticae genus, astutiâ insidiantis infelici Genti mali Daemonis anno superiori excogitatum, prodire 181 Noua superstitio quadam verae Religionis imitatione formata. ac propagari perniciosius cepit. Ethnici eius continentis Incolae, quae proxima est Bayae, quam vocant omnium Sanctorum, cum et arma Lusitanorum horrerent, et vererentur ne, quae magna per illos tractus fama ferebatur, et existimatio Christianae Religionis, ad eam amplectendam sensim populos alliciens, iugo ipsos Lusitanico subijceret; hanc Autoribus quibusdam veneficis, qui se a coram apparente horribili formâ Diabolo edoctos gloriabantur, eius rei praeuertendae rationem inierunt. Formant nouam Sectam Christian Religionis similia non pauca praeferentem. Primum omnium Regem Sacrorum notae versutiae impostorem creant. Huic ius imperiumque 182 Rex sacrorum summi Pontificis instar. summum caeremoniarum, et rituum iubent esse. Eundem accepto e Christianis nomine Papam appellant. Episcopos huic, his Sacerdotes idoneo numero, adscitis e nostrarum notitiâ rerum ordine, ac vocabulis, subiungunt. Ad hos indicunt, vt quisque confessionem peccatorum 183 Confessio, et Scholae profanae sectae. faciat. Scholas quoque, vt a Religiofis nostrae Societatis fieri viderant, ad pagos singulos instituunt, erudiendae iuuentuti Maistris Praefectis, qui gratis, quod a pseudo-Antistite, falsisque Praelatis didicissent rudem aetatem edoceant. Iam Missae quoque quoddam simulacrum per conuenticula celebrabatur. Globulique filis inserti disti ibuebantur multitudini, 184 Libri a Dia bolo scripti. traditam precum formulam pronunciare ad singulos admonitae. Libri quin etiam e corticibus Arborum ad nostratium Breuiariorum, ac Missalium imitationem adumbrati spargebantur, notis, ac literis quibusdam inscripti Barbaris, quae facile autoris Diaboli stylum, ac manum probabant. Nam a Diabolo illis in locis coram sensibili, ac tetribili formâ comparere solito, venefici non semper mentientes se accepisse fatebantur. Postremo ne quid ad mimicum supellectilis sacrae ludibrium deesset, aera Campana ridiculis crepitaculis e cauis Cucurbitarum aridarum tympanis aemulabantur. 185 Dogma insa nae sectae. Dogma insanae Religionis praecipuum erat: venturos e fortunatis videlicet Insulis ingenti Classe dudum mortuos maiores ipsorum. Ad horum appulsum omnes repente Lusitanos male perituros. Si qui forte superfuerint, eos in pisces, sues, aliasue bestias mutandos. Hoc qui crederent, saluos et Beatos fore: qui dubitarent, serpentum, et ferarum morsibus consumptum iri. Iam qui ad eminentem aspirare auderent perfectionis statum, ijs palam id votum 186 Furor potu adscitus, et baptismus, professis propinabatur succus herbae, Petimae illic dictae, quo hausto alienati a mente bachabantur horrendis aspectu motibus, ac contorsionibus oris, et membrorum, quas quo quisque immaniores, et visu foediores ederet, eo futurus sanctior Diuiniorque praedicabatur. A furore illo aliquando recepti, quadam lauacri ad nostri baptismi ritum assimulati caeremoniâ initiabantur; a quâ mox velut iam omnibus perfecti numeris, et plane humano apice maiores, summae Barbaris venerationi erant. Ex his a Pseudo-Hierarchâ quoquo versum mittebantur insanae disciplinae Magistri qui sectam proseminarent. Horum Princeps cura erat populorum in Lusitanos concitandorum. Itaque nouae quotidie Brasilorum coniurationes nunciabantur, quibus multi Lusitanorum crudelissime trucidati, agri vastati, 187 Lusitani trucidantur. Trapeta Saccaro elaborando destructa incensaque. Iamque tam late fusa pernicies erat, tamque vaecors vbique efferatorum consternatio ad vim vt parum lusitanis praesidij in armis esset: latebris passim captatis, donec primus ille impetus deferuesceret, nostrorum opem implorabant, qui se furentibus offerre ausi, non nihil sibi apud eos reliquum antiquae verecundiae repererunt. Eo recte vsi delinire amentes, et sensim a feritate deducere, non sine effectu conabantur. Ad hanc rem dum per Indorum conuentus excurrunt, Pagus Brasilorum Christi fidem amplexorum, absentiâ Patris ibi 188 Pagus Brasilorum deprauatus, post breui correctus. ad Neophytorum curam residere soliti, ad vltimum periculum adductus est. Appulsus illuc vnus e praestigiatoribus a Pseudo-Antistite submissis, pronas aures popularium inuenit. Mox leue vulgus contagione furoris correptum coire in Lusitanos ceperat, et quod impostor vrgebat, fugam caedesque meditari. Sed accurrentibus in tempore nostris breui ad frugem redierunt, tam acri sui erroris poenitentiâ, vt correpto seditionis Authori mortem indemnato repraesentaturi viderentur; nisi admoniti, vt cum Praetoris Lusitani iudicio sisterent, obnoxie paruissent. Tum Praetor, quod ad exemplum pertinere iudicabat, causâ rite cognitâ capitalem in conuictum sententiam tulit. 189 Venefici sup plicium. Secundum quam deditus illis ipsis, quos seduxerat, lingua prius eorum manibus auulsâ, laqueo suspensus est. Maior humanâ per has turbas bachantium rabies visa est. Nam, et quosdam ad expediendam fugam suos ipsorum 190 Insideles in proprios filios saeuiunt. liberos, quibus implicabantur, defodisse viuos, aut abiecisse discerptos constat, vt verisimile videatur, plerosque dum sic lymphati ferebantur, a malo Daemone insessos. Quo praestantiorem adsuisse Dei opem oportuit Nascenti Brasilorum Ecclesiae, ne tam saeuâ procellâ euerteretur. Praesertim cum etiam in tentatione prouentum fecerit; sexcentis 191 Sexcenti baptizati. Infidelium a nostris Pagos Indorum concursantibus hoc anno baptizatis.

In Ilheorum praefecturâ Brasilici tractûs magnis nostrorum laboribus par fructus respondit, pluribus e feris illis immanibusque Barbaris, quorum vim occurrentes quosque facile, ac ludibundetrucidantium effugisse magnum erat, etiam mansuetudine 192 Insignis con uersio venefici. Christianâ mitigatis, et per sacrum lauacrumsuaui Christi iugo subiunctis. Horum e magno numero duorum commemorabilis conuersio visa est: veneficus erat Magister erroris, sanctae nostrae Religionis contemptor contumax, quem frustra saepe, vt resipisceret conuentum Patres vbi aegrotare didicerunt, adeunt, instantes, vt suae animae, vel in extremâ salutis occasione misereri vellet. Multa in eam sententiam verba apud obstinate mutum perdere videbantur. Cum tamen pergerent, rupit aeger longum silentium in haec subito verba: volo fieri Christianus, volo sacro sonte tingi: quid ni sic faciam cum me Deus ad hoc ipsum morbo liberarit? Conualui sanus sum, eamus Patres in templum. His dictis surgens vltro praeibat in AEdem sacram, vbi Christiana mysteria, quae iam prius norat, se credere certissime professus, ac mox vna cum vxore baptizatus, ad accurrentes Indos ardentissimam concionem habuit, quâ cunctos ad Christi Religionem amplectendam inflammabat. Par in diuerso genere Dei misericordia in iuuenem enituit, qui in Mediterraneis, Domo, vt inter illas gentes praenobili natus, ab ineunte pueritiâ mirabilem se suis popularibus praebuerat, pudicitiâ, et sobrietate, virtutibus in illâ Barbarie tam raris, vt qui 191 Iuuenis castus, et sobrius ad fidem vocatus. eas constanter colant, nihil minus, quam Caelestes Angeli, aut homines de Coelo delapsi videantur. Huic domi agenti cum famâ, et sermonibus hominum allata esset notitia quaedam Christianae Religionis, cuius Magistri, et Professores in Regionibus mari vicinis esse dicerentur, arcanum, et vehemens innatum desiderium eius cognoscendae, peregrinationem in eas partes persuasit. Venit, vidit, acquieuit, volens poscensque baptizatus est. Vitaque aliquamdiu sancte inter Christianos acta, in morbum incidit, quo post animum confessione purgatum Sacrae Eucharistiae Viatico munitus in suauissimis cum Christo praesente colloquijs, laetus, et gratulans, vinculo corporis 192 Eiusdem Sancta mors. solutus est. Similis ibidem, sed minus forte mira, vt in Religioso Sacerdote, Emmanueli Paiuae mortis foelicitas obtigit, Euangelico Ministro in primis gnauo, qui duodequadraginta continuis annis Brasilicam istam vineam summâ industriae contentione coluerat. Societatem ingressus anno huius saeculi quarto, et quadragesimo, nullum in eâ transegisse diem dicitur, quo non duas minimum horas in meditatione caelestium rerum solidas poneret. Moderatoribus ita obnoxius ad nutum, vt quae Sanctus Ignatius de 193 Emanuelis Paiuae virtutes et felix obitus. summâ perfectione obedientiae praecipit, vsu, et moribus expresserit. Prudentissimus idem in rebus tractandis, idem candidissimus, et fuci expers amabilissima simplicitate. Praeparatus in graui morbo Sacramentis Ecclesiae, cum e deliquio rediret, animaduertit cereum ardentem, quem Christiano more Socij tunc migraturo, vt verisimiliter opinabantur, accenderant. Quibus Emmanuel placidissime, extinguite istum, inquit, nondum venit hora mea; nec longe tamen distat. Hâc ipsa die horâ secundâ post meridiem ad Dominum ibimus. Dicti veritatem euentus approbans, eo maiorem bene de eo sperandi nostris causam praebuit. E Collegio Fluminis Ianuarij duo e nostris missu Rectoris, vtilem, et Ecclesiae, et Reipublicae profectionem ad interioris continentis Barbaros susceperunt. Irritatae opinione iniuriarum finitimae Guntes, graue in Lusitanos Bellum mouebant. Senatores Vrbis quibus erat compertum, quantum Patribus nostris gratiae, atque authoritatis apud Brasilos esset, magnopere orarunt, vt ex ijs aliqui negotium placandi Barbaros, et pacis constituendae susciperent. Duo ad hoc profecti, Sacerdos cum Laico, non solum iras Barbarorum, ad vim erumpentes mitigarunt; sed Indis etiam sexcentis persuaserunt, vt se ad nouam Coloniam, quam nostri commodo loco ex indigenis inchoauerant, e vagâ, et instabili 194 Brasili sexcenti e vita vaga in stabilem translati magnis laboribus Patrum. vitâ transferrent. Laetus hic successus magnis emptus aerumnis est, nam itinere perquam incommodo sunt vsi, ignari viarum, inopes viatici, per vastas solitudines, dubias paludes, et rapidos amnes vado, aut natatu tentare coacti, vexati praeterea continuis imbribus, Domum inediâ, et lassitudine exhausti vix tandem semiuiui redierunt.

Mexicanarum rerum Manila in Philippinis insulis nobis principium erit: nam isti Prouinciae noua haec Colonia, Orienti alioqui propior, primis initijs contributa est. Quartum iam quinto propiorem annum a sede ibi fixâ Societas, paucitate operarum, tenuitate facultatum, ignorantiâ linguarum, a magnis, et dictu Illustribus Gentium Conuersionibus retardabatur: 197 Sinae duo in Philippinis conuersi. excolendis interim Hispanorum, qui multi Militiae, ac mercaturae gratiâ ibi degebant, ingenijs, et moribus, ediscendisque indigenarum linguis intenta. Duo illic Sinae nobiles se se nostris ad Christianam Religionem crudiendos tradiderunt, auspicio magis in spem laeto, quam per se memorabili operae pretio. Sinensis Sacerdos cum alio suo populari mercatore, ex his quae Sciauquini, et in Vrbe Ciamcheu Rogerius, et Riccius egerant, conceptâ cupiditate Christi legis amplectendae, nec eius sibi rei facultatem liberam in patriâ posse contingere persuasi, specie commercij, quod antiquum Sinensi Regno cum Philippinis Insulis est, eo in nauibus mercatorijs iuerunt, longe vtiliori negotiatione a Christianis illic dominantibus salutem animarum petituri. Appulsi Gubernatori clam votum aperuerunt: addentes: veritos se conscientiam fratrum, ac propinquorum, qui secum venerant, et eiurationem patriae superstitionis, quam ipsi meditarentur, simul odorati essent, omni ope ac vi impedituri videbantur, in fidem eius, ac tutelam concedere. Praetor Catholicus eos collaudatos cum praesidio ad Archiepiscopum misit, hic nostris docendos tradidit. Hi virorum indole egregiâ perspectâ, dignos putarunt, qui ad specimen Orientalium ingeniorum, solemni baptismo ad Ecclesiam aggregandi in Hispaniam mitterentur. In Mexicano Collegio triplex nostrorum procuratio, Nosocomij, Scholarum, et Praedicationis Euangelicae, vberes hoc anno fructus tulit. Appulsa ex Hispaniâ magna vis plebis inopis famem fugiens, anno illic superiori steriliore frugum, per humilia capita grassantem, in morbos, vt fere fit, intemperie marini Coeli, atque incommodis nauigationis passim varios, 198 Infirmi Europaei in Me xico curati a nostris. et graues incidit. Horum miserabjlis multitudo humi strata, subsidiorum inops, paratis nostrorum operâ curribus, et iumentis magno numero ex Oppido S. Crucis, itinere sex dierum, ad Vrbem Mexicum deportata est. Septingenti peruenerunt omnis sexûs, et aetatis. Hos domo exceptos ad id paratâ nostri sedulo ministerio tres ipsos menses recrearunt. Interim in Scholis litterarias exercitationes alij curabant. Affluebat numerus lectae iuuentutis: nec segnius ingenia scholasticis laboribus, quam mores religiosâ 199 Scholarum, et Catechismi fructuosus labor. sedulitate ad omne decus excolebantur. Respondebat praesertim operae fructus in institutione Neophytorum. Indi non pauciores quater millibus in atrio patenti, quotidianam Magistro Sacrae Doctrinae operam dabant attentione summâ. Diuinique verbi semen bonis cordibus exceptum vberrimas omnium virtutum fruges dabat. In Tepotzotlanâ Sede vnum nostris negotium est, Indos ad fidem vocare: aggregatos Ecclesiae ad vitae Sanctimoniam assuefacere. In vtroque mirum quantum proficitur. Dominantur in illis Gentibus ebrietas, et luxuria; et ita dominantur, vt initio humanâ prudentia res aestimantibus haud sperandum videretur, fieri posse, vt sic nati, sic educati homines sobrietatem vmquam, et pudicitiam colerent. 200 Ebrietas, et libido ex Indorum mori bus sublatae. Nunc apparuit facilia Deo esse, quae maxime ardua putantur. Christiani iam passim constantissime ad epulas dissolutas more gentis inuitantibus, negant. In quo non adeo mirum est, quod genium fraudant oblatâ voluptate, cuius sunt naturâ cupidissimi, quam quod eo nomine contumelias, et irrisiones popularium aequo animo sustinent: non raro poculis, quae exhaurire detrectauerint, per contemptum, ludibriumque perfusi. Castimoniae vero tantum apud ipsos decus, vt duae mulieres circumuentae a flagitioses viris: tuendae pudicitiae constantiam vsque ad crudelia verbera, vulneraque; altera etiam vsque ad necem, quam tali causâ gloriosam obijt, tenuerint. 201 Missio in Theuthlacum perutilis. Ex Angelopolitano Collegio excursum in Theutlalcum est. Prouinciae id nomen, in quâ prae caeteris illarum partium Idololatriae regnum esse dicitur. Non quod Christiana illic sacra recepta nondum fuerint. Subest enim, et ille tractus Angelopolitano Episcopo: sed penuriâ cultorum in superstitiones, et auitae prauitatis reuiuiscentia deliria siluescit, quod ibi septuaginta circiter populi vnum vnde sacra petant Pastorem habeant, qui si centuplicatos haberet sensus, agilitatem, et vigilantiam Angelicam, vix partem multesimam procurationis tantae obire rite, ac plene potuisset. Ergo illuc Episcopi rogatu profecti nostri, aras Idolis sacrilegas in antris abditis, auiorumque iugis collium multas euerterunt. Erant, qui pro Deo ignem colerent. Erant, qui fictis Genijs, vel seminum, et nucleorum, vt aiebant, vel venationis Praesidibus sacra clam facerent, quique Magicis carminibus ad multa vterentur. Priuata haec vitia multorum, omnium fere communis labes ebrietas, et libido erant. Hinc odia, et rixae, furentes inter se in mutuas committebant caedes. Sacerdotibus nostris, hisce tot malis medendi praecipuam facultatem praebuit ingens quaedam in eos beneuolentia, et reuerentia miserae Gentis ex famae commendatione nata. Passim prodibant aduenientibus obuiam, viri etiam principes, praemissis puerorum, ac puellarum choris, festo aeris Campani tinnitu cunctis laetitiae, ac gratulationis publicae signis. Patres diuersis locis ad conciones confertissimas dicebant, Dogma Christianum declarantes, superstitiones increpantes, vitia damnantes. Sub haec poenitentibus aures dabant. Producta vltro a prius adorantibus Idolorum simulacra frangebant. Gratiam inter dissidentes scriptis foederibus firmabant. Mutatio plane ingens fuit. Vbi quotidiana, vel potius continna ebriosorum in publico bacchantium spectacula extabant, multis diebus ne vnus quidem non sobrius visus. Supplicatio hinc frequens instituta plurimis ordine longo flagellis humeros caedentibus. Clausit celebritatem indicta communiter dies Epulo Eucharistico, ad quod multitudo maxima conuênit, festis omnes vestibus, et flore, gentis more, coronati: Sed quod caput est pudore sancto, ac detestatione verâ peccatorum, propositoque fixo colendae virtutis, et Diuinae legis obseruandae, penitus instincti. Guaxaci noua Sedes nostrorum instituta, opportuno loco ad confluentiam 202 Guaxacensis Sedes funda ta. Gentium multarum. Gratissimis indigenis iuxta peregrinisque aduentus Patrum fuit, nec minus salubris commoratio. AEdibus emendis pecuniam Hispani liberaliter donarunt, Indi Templum suis manibus struxerunt, alacritate vtrique summâ. Nostri sic descriptis inter se partibus, vt quidam Domi praesto essent Ciuium vsibus, quotidianum pabulum Verbi Dei, et Ministeria Sacramentorum continuâ deuotione poscentium: alij per pagos, et vil las regione totâ concionabundi vagarentur, vtriusque operae fractus vberrimos tulerunt. Pascuariensis Collegij dum aedes hoc anno ad necessariam. habitationem a nostris benignitate Amicorum adiutis laxantur, dum iaciendis nouae fabricae fundamenris humus effoditur, repertum est muliebre Corpus 203 Corpus S. Vitginis integrum repertum. plane integrum, et incorruptum, inter aliorum plurium circumquaque consumptorum ossa; vt terrae qualitati cadaueris illa conseruatio tribui non posset. Interrogati Seniores, quid hoc putarent esse, Responderunt Fando sibi auditum, fuisse olim in eo loco Coenobium Sanctimonialium ad omnem Christianae vitae perfectionem sanctissime institutarum a Primo eius Ecclesiae Episcopo Vasco de Quiroga, in quibus vna fuerit insignis virgo Religionis, cuius istud esse ipsum dudum mortuae cadauer non abhorrere videatur a verisimili. Tantum explorari quaerendo potuit. Caeterum Vasci de Quiroga 204 Vasci de Quiroga S. Episcopi me moria. non negligenda nobis memoria est cum originibus huius Ecclesiae coniuncta. Post captam a Ferdinando Cortesio anno huius saeculi vicesimo Vrbem Mexicam, quae toti Regioni nomen dedit, Constituto iam in ijs Terris Hispanorum imperio, variae in eas ex Hispaniâ veteri Coloniae migrarunt, quas inter vna celebrior ductore vsa est Marchione a Valle. Huius aduentus in Mexicum in id commode momenrum incidit, quo Indigenarum Gens salutari taedio instincta seruitutis durae, quam a Diabolo terribili formâ passim apparente, et humanis hostijs sibi sacrificari frequentissime iubente, patiebatur, 205 Indi, Tyrannidis Diabo licae pertaesi. erigere vulgo animum ad Christi libertatem ceperat, expeditionibus Europaeorum famâ dumtaxat primore tenus ibi cognitam. Grauis instabat autor consilij noui vir primariae in gente dignitatis, Sacerdotio in veteri superstitione functus, quem, vt est verisimile, ex congressu cum aliquo Cortesij Comitum, Christianae Religionis quadam obiter notitiâ perfusum, ingens 206 Cuiusdam eorum Sacer dotis in Christi Reli gionem studium. eius admiratio ceperat: ita vt finem nullum eius commendandae, confiderandaeque, ac quoad sciret, valeretque aemulandae, et vsurpandae faceret, certos, quos didicerat eius ritus deuotissime obieris. Idque viri studium Deo fuisse cordi, vaticinium demonstrat ex eo saepe auditum: fore, vt breui veritas ab aeuo abstrusa excitaretur e tenebris, et in bono lumine locaretur: quod secuta paulo post Euangelij praedicatio, conuersioque magnae partis Gentium illarum, diuinitus inspiratum fuisse ostendit. Famâ quippe vulgatâ appulsi cum numeroso comitatu noui Europaeorum 207 Mechoacani Regis, et Re gni conuersio. Ducis (is erat, quem dixi Marchio a Valle) confestim, Mechoacanus Rex in eo tractu praepotens, se vltro obtulit, Catholici Regis imperio potestatique vna dumtaxat conditione se subijcens, si Christianae Religionis tam ipse, quam eius ditioni subiecta gens participes fierent. Exceptus deinde humanissime Marchio cum suis a Mechoacano in Vrbem Regiam, per Sacerdotes Religiosos, quos secum duxerat Regem hospitem, primoresque Regni, ac populum plerumque baptizauit, festinantius omuino, quam vt formari satis, instituique prout oportebat Neophyti possent. Sed tempestiue missus ex Hispaniâ Vascus Quiroga, Episcopus, quos nomine tenus Christianos acceperat, verâ Religionis Sanctitate imbuit. Ab anno huius saeculi secundo, et quadragesimo per duo de triginta consequentes apostolicâ diligentiâ in rudis Ecclesiae institutione 208 Vasci de Quiroga Epi scopi sancti et vtiles labores. versatus, et in se omnes numeros Euangelicae sapientiae, et in commisso sibi populo magnum instar Ecclesiasticae Sanctitatis expressit. Vna res angebat comparandum priscis Patribus antistitem: penuria ministrorum, per quam fiebat, vt magna pars vastae dioeceseos necessario inculta relinqueretur. Perlatâ illuc forte prima famâ confirmatae per sedem Apostolicam Societatis IESV, institit Vascus vehementer, misso etiam ad hoc in Hispaniam vno e suis familiaribus, lecto venerandoque Sacerdote, vt aliquot e Socijs ad se mitterentur, quod vbi tum impetrari non potuit, ad reuersum 209 Patrum Societatis auxi lium frustra exposcit. infectâ re Canonicum Pius Antistes, Spiritu Sancto Authore, vt viri sanctitas, et euentuum fides probat, haec ipsa verba protulit: nunc quidem digni non fuimus: sed erit tempus quando huc quoque Societas IESV veniet ingenti hatum gentium bono. Mortuo deinde post vitam sanctissime transactam optimo Praesule, cum esset auditum ab eius Canonicis de aduentu nostrorum in Mexicum, ijs missâ statim legatione Pascuariam accitis aedes ipsa sacra, in quâ Vascus rem sacram egerat, vbique sepultus erat cum adiuncta domo, quam inhabitauerat, nostris est tradita, Canonicis 210 Eo mortuo Societas in Mexicum aduenit. cum clero alio migrantibus. additus aureorum quingentorum annuus census Haec fuit Pascuarensis Collegij prima fundatio; ex quo procurationem animorum consuetis instituti nostri artibus, et modis aggressi Patres, iucundissime reperiebant eadem fere obseruare solitum Vascum Episcopum, quae ipsi Xauerij exemplo Ignatijque praescripto factitarent, vt non nisi Diuini Spiritus impulsu conuenire in eosdem sensus Romae, Goae, Mexici, tantis diuulsos interuallis potuisse homines facile sentias. Hoc porro anno Pascuarienses Patres aucti numero ex recens appulsis ab Hispaniâ, qui celeriter arreprâ populari linguâ mature aptos Ecclesiasticis functionibus se probarunt, alacriores quam vmquam in omne genus Apostolicorum laborum 211 Sacrum Iubilaeum Pascuarij magno fructu prop situm. incubuerunt. Postridie nonas Ianuarias die ipso sacro Epiphaniae expositâ palam apparatu ingenti sacrâ effigie Deiparae in Templo nostro, incredibilis concursus fuit ad Confessionis, et Eucharistiae sacra mysteria confluentium, inuitante videlicet promulgatione prius factâ Iobelaei, et peccatorum indulgentiae ijs promissae, qui expiatis animis sacro epulo refecti ei celebritati adessent. Tres inde totas hebdomadas populi frequentia durauit: quo toto tempore praebere se assiduos in Poenitentiae Tribunalibus Patres oportuit. Accendebant bonae plebis studium beneficia curationum ad aram Diuae Virginis per eos dies impetrata plurima. Nec minor in Pagis, quo Patrum quidam excurrerunt docilitas, et deuotio deprehensa. occurrebant totae multitudines venientibus, affectu magno: pari attentione dicentibus operam dabant. Peccata confitebantur; poenas impositas quantumlibet duras non modo integre subibant, sed verberationes etiam publicas admetiebantur. Mitto singularia multa conuersionum, reconciliationum, et eius generis mutatio num insignium, vti et naturae vires excedentium retum, qualibus Diuina Bonitas, pro suae Prouidentiae more, nascentem hanc Ecclesiam confirmare, ac consolari dignatus est. Sed finis nullus sit nisi plura ex istis intelligenda, quam integre legenda damus. Vna necessario memoranda est Patrum ad Chichimecas missio duorum. Gens est sui adhuc iuris, eoque ferocior, nec aditu, inermibus praesertim, tuta. Christianos si nomine censeas, plerosque ibi repereris, si e fide, ac moribus aestimes vix 212 Missio ad Chichimecas ardua sed ex pari fructuosa. vllum, Maxima pars totis annis viginti Sacerdotem non viderant. Hinc vitiorum colluuies foeda. Quotidiana ebrietas, et promiscua libido in laudis parte numerabantur. Mox partim temulentiâ, partim riualitate accensi in caedes mutuas ferinâ Barbarie ruere. Sed haec mala neglectae culturae potius, quam prauae indoli gentis imputanda fuisse, docuit exitus. Auditi enim Patres miros confestim motus effecerunt. Scholae passim habitae Christianae Doctrinae, concurrentibus cunctis, et dociles se praebentibus. Declamatum inde in peccata, perniciesque ipsorum, ac sempiterna supplicia proposita, horrentibus conscijs, pectoraque rundentibus. Audiendis mox confessionibus longa, et diligens opera impensa. Sacra publice facta. Ministrata probatis Eucharistia. Fuit, qui in Confessione pollicitus emendationem ebrietatis, anxie 213 S. Angeli Cu stodis auxilium opportunum ad confirmationem poenitentis debilis. reputabat, quî resistere illecebris peccandi posset. In eâ curâ obdormiscens vidit iuuenem candidum, qui se iussum sequi in Coetum compotantium duceret. Apparebant laetae primo Conuiuarum facies, mox, vt quisque poculum hauserat, vultus deformabantur; eo sensim turpiores horribilioresque, quo pluries biberant. Haesit expergefacto salubris horror intemperantiae. Nec dubitabant Patres, quibus haec ipse, qui viderat narrabat, quin opportuno beneficio Angeli Custodis, salutaris species oblata infirmo poenitenti foret. Visa eius generis, effectusque similis, et alia fuerunt, quae ex annuis cognoscenda relinquimus.

HISTORIAE SOCIETATIS IESV PARTIS QVINTAE TOMVS PRIOR Liber Sextus

ANNO 1586. intentus Claudius conseruandae, perficiendaeque Societati, quod tertio ante anno peropportunum expertus erat, rursus praesidium adhibuit communis per Epistolam pastoralem cohortationis, et Iobelaei. Adijt primo vere Pontificem, postque alia, ac praecipue, quae nunciata erant de patefacto tandem 1 Iobelaeum pro Socictate concessu- a Sixto Potifice per diploma. in Sinas ingressu, narrata, Iobelaeum per Societatem omnem transmittendum postulauit. Sixtus non id libenter modo, benigneque dedit, sed vltro addidit ex vsu fore, si ea de re Apostolicum diploma conficeretur, quo clarius constaret vanos rumores fuisse initio sui Pontificatus per Hispaniam, ac Germaniam diditos: se mutare Societatis instituta voluisse, quod nunquam sibi in mentem venisset. Intelligens autem, Claudius quanti in Societate, et ornamenti et momenti ad omnia sit Fraterna 2 Claudij Generalis Epistola de fraterna carita te. coniuncio, post Generalem ad studium perfectionis exhortationem, ad eam praecipue cohortatus est. Quippe vti per eximiam, et cunctis gentibus miram conspirationem animorum hic genitus Ordo, et propagatus longissime est, maximo cum boni publici fructu, ita necesse est eadem coniunctione se se tueatur inposterum: eadem priuatim, publiceque proficiat. Omnium coetuum vinculum, ac nexus beneuolentia est, et coetuum sacrorum caelestis caritas vita et anima est, qua cum nihil in terra sit Coelo similius, tum vero nihil siue iucundius siue admirabilius fingi potest: ea, cum longe, lateque spargitur, et nationes, quamuis terrarum interuallis disiunctas, corporum habitudine, et affectionibus animorum dissimiles, populari institutione discordes in vnum cogit, ac format. Talis Deo conciliante, ad id loci viguit, et omnibus licet machinis contra incubuerit Satanas, viget in hoc coetu germanitas, cuius fusa per Europam, Asiam, Africam, terrasque, et Insulas recens, siue ad Orientem, siue ad Occidentem inuentas, tanquam maximi cuiusdam Corporis membra ita vnus spiritus animat, vt vni pareant capiti, secundis inuicem, et aduersis rebus laetentur, et doleant, ad mutuam opem accurrant, eoque fortius, ac fructuosius, siue ad sui defensionem, siue ad rem bene gerendam publicam connitantur. Rapit stylum materiae pulchritudo, gestitque animus acclamare Socijs, et adeo praeclarum cursum currentibus addere vsque calcaria. Euge, praeclare, diuine; sinum magis, ac magis expandite. Quid enim tam decet, omnium salutem gentium professione curaque complexos, quam nullum habere locorum, gentium nullum discrimen? O magnos, quibus Mundus pro domo est, genus humanum pro gente, idque non e philosophico fastu sed e spiritu Christiano. Sic plane, sic aequum est Christo renatos, nullos praeterea recordari natales. Quorsum nationum vocabula, ac patriarum Christianis vno editis partu Crucis? vno satis Christi sanguine? Non iam Scytha, non barbarus est, sed Dei filius, et heres, sed frater, et coheres Christi, sed omnia, et in omnibus Christus. Hinc cense, hinc aestima patriam, cognationem, genus. Hinc temet proba germanam huius stirpem originis. Ex hoc, inquit caelestis Magister, cognoscent omnes, quia discipuli 3 Claudius Generalis hortatur So cios ad cultum B. Virgi nis Deiparae mei estis, si dilectionem habueritis ad inuicem. Praeter adhortationem ad pulcherrimum hoc decus Claudius ad praecipuum erga Sanctissimam Dei parentem studium incitauit, vt caelestium omnium donorum benignissimam conciliatricem. Et sane par est, qui singulari titulo profitentur in militiâ se Filij esse, eos pariter peculiari obseruantia in parentis viuere clientela. Caeterum pro eo, 4 Idem biennium solidum addici institutioni Nouitiorum in spiritu iubet. quanti interest a teneris consuescere, et quaque in re fundamenta cum cura ponere, ad nouitios formandos intentus, iussit biennium totum in vnicam virtutis disciplinam (intermissisinterea omnino literarum studijs) impendi.

Duos probationi annos in suis institutis Ignatius definiuit: idque spatium inde vsque ab initio obseruatum erat ad vota emittenda, perquae quis Religiosus e Societatis corpore censeretur. Ab studijs autem literarum nulla fere principio dabatur vacatio, cum occupationes publicae, et incrementa familiae, succrescentis prolis properata postularent subsidia. Deinceps, quo magis ordo adoleuit, hoc tyrocinij rudimentis spatia fuere ampliora. 5 Quid obseruatum eirca hoc antea fuisset in So cietate. Iamque post Ignatium statim dubitari coeptum est, num id Pater decresset, cum biennium tyrocinio praescripserat, vt id omne a literis vacaretur; et Iacobus Miro ita plane persuasum habens Ignatium sensisse, coepit Rector Conimbricae, vbi plus abundabat iuuentus, anno 1559. in morem deducere: tametsi quod ocio nondum matura tam longo Societas erat, prosequi coeptum non licuit. Ita sentiebat Natalis quoque, qui vnus mentem Ignatij optime norat; ita alij praecipui Patrum, ac Tyronum praesertim Magistri, qui rem saluberrimam iudicabant. Quamobrem in secundo Generali Conuentu declaratum, decretumque est, biennium quidem totum vni tradendum studio, exercitationique virtutis, licere tamen de Praepositi Generalis sententia, Prouincialibus, quos videretur ex ijs, qui priorem probationis annum confecissent, ad literarum studia euocare: isque mos tota in Societate ad id locorum tenuit, nonnullo cum temporis compendio, 6 Rationes ob quas integrum biennium sine in terpellationt studij lite rarum Noui tijs detur. sed multiplici cum rerum magnarum dispendio. Quippe patet latissime disciplina virtutis: pec solum auditione, ac mente comprehendenda, sed exercenda actione, confirmanda vsu est. Quod si totum (vt aiunt) hominem caeterae. postulant artes, quanto magis haec siue institutione, siue difficultate, siue pondere, ac momento, omnium maxima? Ea quidem totâ discitur vitâ, nec satis perdiscitur. Atqui qualia debebunt exordia esse eius disciplinae, cui ne tota quidem vita sufficit: cum perinde vti posita fuerint fundamenta, vsque ad extremum futurus profectus sit? Super alia id quoque habebat incommodi ea literarij studij spiritualisque coniunctio, quod sibi dum vicissim obturbant, non solum in neutro respondebat successus conatui, sed multi inter angustias deprehensi alieno tempore pertinaciter occursantium cogitationum, permolestaque colluctatione defatigati valetudinem pessundabant, quod longiore cura studijs pietatis assuetis nequaquam euenit. Igitur cum magnam, altissimeque fundatam requirant virtutem munia Societatis; vt cui non solum contra vitia standum sit, sed bellum cum Satana gerendum, et sanctitatis tuendum, propagandumque imperium: reique publicae multum intersit paulo ad res gerendas serius, 7 Eius institutionis salubritas euentu comprobata. sed multo instructiores viros produci: iussit Claudius seuere vbique obseruari, vt in rudimentis Tyrocinij totum biennium, vacuis ab alia omni cura mentibus, poneretur. Summam consilij opportunitatem egregie probauit euentus. Ex eo tempore non solum prosperiore iuuenes nostri valetudine vsi, sed etiam constitit posteriore rudimentorum anno plurimum in virtutis disciplina profecisse. Quod enim vulgare verbum est, procliuius ex diuite ditissimum fieri, quam ex inope diuitem, quodque cunctis in negotijs, atque doctrinis videre est, lenta ferme initia sint, et accessiones nascentibus rebus non nisi minutae fiant, vbi vero ad certum processum est modum, minore interuallo, et opere, maiora incrementa proueniunt, id ipsum in hac Sanctitatis palaestra vsuuenit. Erratur diu circa vestibulum, sero ad virtutem intratur. In expurganda conscientia multum absumitur temporis, multum rapiunt scrupuli. Ingens illa totius vitae commutatio, noua rerum facies, et obscuritas, et insolentia stuporem quemdam hospitibus, et hebetudinem solet obducere: denique non neminis tenerior aetas lenius, ac lentius postulat magisterium. Eo fit, prior vt annus Tyronum perturbationes eatenus mitiget, eatenus 8 Priori anno vix bene purgantur Nouitij, secundo proficiunt. deportatas ab saeculo formas, et consuetudines prauas obliteret, ita Euangelicae eos philosophiae decretis informet, denique in eum promoueat locum, vt praeparati magis ad profectum, quam ad solidum profecisse dicendi sint. Quod si alter culturae annus accedat, tum vero per illud quaesitum iam lumen, eamque partam quasi agilitatem, et aliquam assuetudinem religiosam celerrime prouehuntur, quemadmodum, vbi remis expulsa nauis in altum est, velis citatissima labitur. At si literarij labores festinantius adijciantur, illas necdum adultas, et corroboratas melioris sapientiae fruges, vel obrui necesse est, vel ita macrescere, vt vix vel sero vnquam ad maturitatem, multo aegrius ad eam, quam sperare alioqui licuisset, vbertatem euadant. Nihil est hoc felicius biennio nostris Hominibus. Hoc tempore in exercitijs spiritualibus, in obeundis vilibus ministerijs, in peregrinationibus, in Nosocomijs, statis meditationibus, librorum lectione, frequentissima auditione Magistri, priuatim, ac publice, in frangendis cupiditatibus, subigenda carne, cognoscendis motibus suis, ac temperandis, in omni virtutum genere adeo exercentur impense, adeo alacriter, vt hic vel maxime cernere liceat, quam sit laeta, et amabilis virtus, quanta sit gratiae Christi vis, et suauitas. Hic certamen in humilitate est, in despicientiâ sui ambitio, in corporis vexatione deliciae, in labore quies, in persecta obedientia, suaeque voluntatis abdicatione, imperium. Et quoniam non ad secessum, sed ad praeclaras Christo parandas praedas educantur, magnos interim induunt animos: martyrijs se se deuouent: hi Sinas illi Iapones, hi Turcas, Scythasque sibi deposcunt; vltimis, et incognitis terris signa Crucis inferre meditantur. Nec satis amplitudini caritatis mundi vnius est amplitudo. Quae dum coquunt magna incepta, subinde in compita, et fora, vel agrestium pagos dimittuntur, et gustu etiam ipso, vti fit in venaticis catulis, imbuuntur fame animarum. Romanam probationis domum ad Sancti Andreae hoc anno accepit regendam Bartholomaeus Riccius ex Nolano accitus Tyrocinio, in locum Ioannis Baptistae Piscatoris, qui multo eiecto sanguine curandi gratia missus Neapolim est. Accessere domui horti ad Sancti Vitalis, Cardinalis Marci Antonij Columnae parati gratiâ, et benignitate. Ille enim egit, vt nobis venderentur, et contulit in eam rem nummos circiter quadringentos.

9 Ratio studiorum reco gnoscenda mittitur in Prouincias. Hoc eodem anno liber, quo studiorum rationem aduocati ex varijs Prouincijs Patres communicato consilio explicarant, cum iam absolutus esset, in Prouincias Europae omnes recognoscendus a destinatis in eam rem Patribus missus est. Nam vt res erat grauissima, et in omnem parabatur aeternitatem, et omnium Prouinciarum vsum, plurima et diuersa prudentium suffragia requirebat. Decessit apud Professos Laurentius Tristanus Ferrariensis, Hic obijt Romae 1575. quem Societatem anno 1552. ingressum, biennio post Ioannes Frater (ambo erant Murarij Fabri, et insignes) sequutus est. Is autem fuit Laurentius, cuius statim Romam missi virtutem ita probauit B. Ignatius, 10 Iudicium S. Ignatij de Laurentio Tristano. vt si nullum praeterea Ferrariense Collegium peperisset fructum, haud poenitendam tamen eius operam esse diceret, quod vnicum Societati Laurentium peperisset, cum recte labore, ac manu aedificia terrena Dei seruis extrueret, sed multo praeclarius virtutis exemplo caelestia aedificaret. Nec ab horruere a primordijs progressiones, et exitus. Tota vita fuit exemplum modestiae, pietatis, coniunctionis cum Deo, precationis, obedientiae, tolerantiae laborum, et industriae. Itaque praeter morem in libello vbi Sociorum demortuorum notata sunt nomina, adscriptum illi elogium est Iacobi Ximenij Secretarij manu, Faber mutarius infatigabilis, sanctus. Obijt Perusiae 11 Io: Baptistae Pilasirelii ca stimonia. rerum item domesticarum adiutor Ioannes Baptista Pilastrellus, qui cum eo Româ pergeret, nobile opus virtutis edidit. In hospitio publico noctu cubantem procax femina aggressa omnibus modis conata est ad flagitium pellicere, quam ille suis raptim sublatis sarcinulis, ita quasi flammam fugit, repertoque exitu maluit sub dio pernoctare omnibus Coeli expositus iniurijs, quam sub tecto, vbi salus animae tuta non esset. Quamrem ad caeterorum fratrum incitamentum, vbi Ioannes Baptista mortuus est, eius Confessarius Saluator Mariottus, vir notissimae bonitatis, voce, ac literis 12 Io: Nicolai de Notarijs pia mors. publice enarrauit. In eodem Collegio Ioannes Nicolaus de Notarijs Rector decessit, anima candidissima, cui prudentia non deesset: quibus dotibus egregie, siue Rector, siue Prouincialis domi, forisque in munere publico satisfecit. Perusini ei aegrotanti curam, et solicitudinem, demortuo dolorem, ac lacrymas non secus, ac parenti praebuere. Rogatus a Socijs sub extremum spiritum, monitum vt aliquod tanquam sui monumentum relinqueret, ninil nisi obedientiam commendauit. Quippe quam ex sententia Patrum Sanctorum, caeterarum virtutum, et parentem norat, et custodem. In Societatem Neapoli anno 1553. adscitus, Romamque continuo missus, in hac deinceps Prouincia ad extremum vsque, stadium Euangelicae Philosophiae celeri, et inoffenso pede cucurrit.

Hoc anno Constantinopolitana statio intermissa. Nam furens pestilentia 13 Statio Constantinopolitana dissolui tur. cum Ludouicum Chizzolam praesidem, dein Fratres duos Iacobum Casamartinum, et Alfaeum Fotium paucis diebus extinxisset, vnusque superesset Petrus Casatus, nec tanta appareret vtilitas ex ea statione, quantam Gregorius. Pontifex, qui decreuerat, spe, et cogitatione conceperat, ipse quoque Casatus, Sixto veniam dante, quamuis Gallicanus, ac Venetus Consules admodum aegre ferrent; reuocatus in Italiam est.

14 Ludouieus Massellus Prouincialis Siciliae. Benedicti Sardij Prouincialis Neapolit. mors. Ludouico Massellio a Prouincia Neapolitana ad regendam Siculam translato, cum iamdiu quietem Carminata flagitaret, administrationem Neapolitanae Benedictus Sardius accepit. Sed vt incertissimae sunt res humanae, vix praeclari regiminis gustum praebuerat, cum magno omnium dolore, reiecto sanguine ad aeternos honores migrauit. Vir erat virtute insignis, exemplique rectissimi. Successit tantisper in Prouincialis vicem Praepositus Neapolitanae domus Antonius Lisius. Pertinet ad hoc tempus memoria Hieronymi Mastrillij e Nolana Nobilitate, viri inter rara felicitatis exempla 15 Hieronvmi Mastrilli obi tus insigniter felix. connumerandi. Is cum primum Nolam Societas adijt, domum suam Patribus cessit, familia interim sua ob eam maxime rem traducta Neapolim. Ex eo tempore quidam dicebant, cum ampla benedictione, vt olim domum Zacchaei, et Lazari, visum intrasse Christum. Sed supremus vitae actus, qui recte dicitur totam consignare vitam, notabilis fuit. Habebat mares liberos septem, ex quibus duos in Societate praeclaros Diuini Verbi praeeones Gregorium, et Carolum, reliquos quinque varijs omnes laudibus, publicisque muneribus honoratos. Qui cum essent longe, lateque per Italiam ad suorum proeurationem munerum sparsi, factum est nullo humano consilio, sed diuino haud dubie ductu, forte in praesentis partem mercedis ob curam in ijs recte educandis adhibitam, vt omnes ad supremum eius piritum interessent. Cum sex iam conuenissent, et Carolus Generalem confessionem Patris excepisset, et caetera eidem Sacramenta vltima Gregorius adhibuisset, et instare iam Senis optimi finis videretur, admonet eum Carolus, vt totum animum ad migrandum colligat, cui ille respondit, nondum esse tempus, quod Vincentium expectabat, vt quod caeteris fecerat, ei quoque praesenti benediceret. Is erat natu maximus, meritoque Patri carissimus, Consiliarius Regni Neapolitani reipublicae causa in Apulia agens. Paucis post diebus cum vehementer processisset malum, et plane adesse suprema hora videretur, instare iterum Carolus, vt animam iam tandem ad migrandum componat, absentique Vincentio bene precetur: neque aliter, ac primo Senex respondit, se Vincentium praestolari. Denique eo progreditur vis morbi, vt prorsus vsu sensuum destitutus quatriduum ipsum iaceret animam agens, eum ecce tertio Nonas Iulij ad se se redit, oculosque totum circumagens per cubiculum, de plurimis in se collatis beneficijs Deo grates agere incipit, temporeque eodem nuntius accurrit, Vincentium prope ab Nola abesse ex Apulia redeuntem, prorsus depositi iam parentis ignarum. Hoc nuncio alij stupefacti, Senex exhilaratus. Adest subinde Vincentius, flexoque ad lectulum Patris genu benedictionem orat. Et ille qui tandiu iacuerat mortuo similis, sublata dextera magna omnium voluptate, et admiratione voce satis clara bene precatur. Quaerentique mox Gregorio, nunquid esset praeterea, quod in hac vita a Deo cuperet, Nihil est, inquit, Benedictus Deus. Et continuo sopore, vti prius correptus verbum aliud fari non potuit: postque duas horas in corona non tam lacrymantium, quam pro eo precantium filiorum octogenarius expirauit. Corpus etiam Carolus, et Gregorius curarunt, et extulerunt.

Valde contendêre in Sicilia hoc anno Praefecti Diplomatum Cruciatae, vt ea diplomata in Collegijs Societatis imprimerent: sed multas, et graues ob causas id onus discussum est, cum et ipsi Praefecti, et praecipue Comes Oliuarius Romae causas probassent. Collegij Panormitani noua aedificatio coepta magna Caeremonia, populique frequentia. Sacro fundamentorum lapidi titulus hic insculptus: Collegium Societatis IESV cum priorem 16 Primus lapis in Fundamento Colle gij Panormitani. habitationem, Domui Professae eiusdem Societatis concessisset, nouo domicilio, Gymnasioque extruendo primum in fundamenta lapidem rite posuit quinto Kalendas Decembris, vt quo mense olim ab hinc annos septem, et triginta veteris Collegij iacta sunt fundamenta, eodem noui initia felici omine repeterentur, deijcientibus lapidem Illustrissimo atque Excellentissimo D. Didaco Henriquez Siciliae Prorege, felicissimoque Senatu Panormitano, et Domino Aloysio Amato Vicario Generali Panormitano sacris 17 Pauli Achillis vitae summa, et piamors. operante. Dedit Coelo Panormitana Domus plenum annis, ac recte factis Paulum Achillem, optime de Panormitana Ciuitate meritum. De quo sic scripsit olim Ribadeneira, Dum Siciliam administraret vir sanctus, forma, et exemplum virtutis, perfugium, et solatium moestis, et quacumque tentatione vexatis: cuius maxime opera quicquid inde vsque ab initio profectum Panormi est, quod sane plurimum est, Deus peregit. In omnium corona virtutum eius emicuit praecipue mansuetudo, et clementia aduersus omnes paterna, caritasque blandissima, sed strenua simul, et efficax. Parmae sub annum 1540. iam Sacerdos annum aetatis agens 25. Societati antequam autoritas eam Apostolica confirmaret adiunctus. Parisios, dein in Siciliam missus, inde vsque ab initio Panormitani Collegij, ibidem singulari cum domesticorum, et externorum approbatione prope vsque ad vltimos annos praesuit. Mortuus Genuae Franciscus Adornus post rem 18 Elogium Fraucisci Adorni. Christianam tum Diuini Verbi praedicatione, caeterisque muneribus, tum administranda Societate, et diu, et optime gestam. Ortus Genuae e Nobilitate patricia. Nomen Societati in Lusitania, quo adolescentulus Patrem sequutus erat, dedit anno seculi huius nono, et quadragesimo. Decimo post anno confectis raro cum exemplo virtutum omnium, magnaque ingenij felicitate literarum studijs, edito etiam egregio documento euangelicae facundiae Lusitana lingua, et alibi, et in Monte Maiore per Quadragenarium ieiunium concionatus, in Italiam Lainio accersente, redijt. Excellebat in eo donum familiariter hominum animos pertractandi: et instar omnium commendationum potest valere Beato Carolo Borromaeo vsque adeo placuisse, vt Sanctus Antistes opera eius non ad suos modo instituendos, sed ad animam quoque suam regendam vteretur. Dicere solitus: venerari se illum, vt templum Spiritus Sancti. Fertur etiam Beatus Carolus post suprema, eidem pulcherrima specie apparuisse: cumque denunciasset secum optime agi; addidisse, et ipsum, vti euenit, haud longo post tempore, accersendum.

19 Campani Prouincialis reditus in Poloniam e Transyluania. Sub anni initium rebus in Transyluania compositis, multa per latronum pericula in Poloniam reuersus Prouincialis Campanus, Prouinciae statu ex Vviecho, quem Vicarium reliquerat, cognito, ante omnia consultauit, qua is deinceps potestate esse deberet, ne prouinciali praesente, sibi inuicem obturbarent. Optimum factu visum est si nullum omnino ius esset in Prouinca. Vviecho, sed tantum in certa Collegia, ad quae coram inspicienda mitteretur a Prouinciali, idque commode, ac sine negotiorum perturbatione ac disciplinae laxamento successit. Maxime optabat Campanus Rectores, atque Praepositos recte institui. Eamque ob rem, quibus indoles idonea esset, non per se modo fingebat, sed cupiebat Romam acciri, vt in eo quasi fonte germanum Societatis Spiritum haurirent 20 Martinus La terna Regi a concionibus Romam mittitur annuente Rege. Huius rei causa tres in praesentia insignes viros, Generali volente misit; Martinum Laternam iam pridem concionatorem Regium, Martinum Huiasdouium, et Lucam Zelascium. Ipsemet Laterna quo plus in pietate proficeret eam dudum profectionem optarat. Adeo nihil religiosum eius animum Aulicae retardabant illecebrae. Commeatum dedit ei Rex non illibenter, vt qui semper antiquissimum habuit ita operam Societatis ita homines adamare, vt illibatam vellet disciplinam. Successit latinis in Regia concionibus Antonius Arias, Theologiae, quam scholasticam vocant, in Academia Vilnensi professor, vir doctrina praestans, ac sanctitate. Ac protinus Rex, vt est Aula, si quis alius ostendendae, probandaeque idoneus 21 Antonij Ariae gratia apud Rege- Stephanum virtuti locus, et ipse Stephanus verarum laudum acutus iuxta inspector, et callidus aestimator erat, animaduertit; quam eximia caeli ornamenta Antonij pectus complerent. Itaque animulam Dei vocitare illum coepit, scientiamque eius dicere non humanitus acquisitam videri, sed infusam diuinitus: laudare quod non colligeret elocutionis flosculos, sed stilum Sanctorum Patrum afferret, dicere cuncta eius verba sacra esse: neque enim nisi scripturas loqui, vel scripturis; nec tam illum, quam Deum per illum loqui. Haec, et alia cumulans elogia Rex, puras illas, et salubres caelestis eloquij hoc auidius sitiens, quo plus potabat aquas, vnum aegre ferebat, quod Pater ne dicendo horam egrederetur clepsydram respectabat, et quanquam ingenuitatem religiosam viri valde commendauit cum admonuit vetitum Societatis legibus vltra horam dictionem produci, tamen clanculum auferri horologium, et ipsum quoad Spiritus Sanctus afflaret, nulla adhibita mensura dicere in posterum iussit. Tanti hominem faciebat, vt cum ei significaretur, vbi rediret Laterna Vilnae reddendum Antonium, negaret sibi vnquam vel ab ipso Pontifice Maximo ereptum iri. Quae dicens nihil de existimatione detrahebat, et amore Laternae, sine quo plane aiebat vitam sibi vitalem esse non posse: sed vtriusque ad suum, et suorum profectum vti posthac sancta industria cogitabat. 22 Fructus con ciontum Antonij Ariae. Quibus profecto rebus non solum excellens Patrum virtus, sed etiam Regis ostenditur, cum ex veteri prouerbio, talem quemque existimare fas sit quales ij sunt, quorum consuetudiue delectatur. Nec vero inanem euanescebant in sonitum eiusmodi laudes. Paucis mensibus, vt ipsemet depraedicabat Rex, ita Antonius totam permouit Aulam, ac praecipuos Senatores haereticos, vt iam in duas distracti partes, hi quidem veritatis vocibus aures, et animum aperirent, quorum e numero, primo sacri aduentus dominico die, primus Regis Secretarius Vngarus facta coram Episcopo publica abiuratione, in summo sacro, spectante Rege, Catholico ritu communicauit. Alij vero quibus sapientia Christl pro stultitia erat, obstruendas etiam aures dicerent, nec audiendas eius viri conciones, ne 23 Cracouiensis Domus probationis ad S. Stepha ni initium. per eas insatuarentur. Maio mense accitis Bransberga Nouirijs cum eorum institutore Roberto Scoto, domus probationis in regia vrbe Cracouia ad Sancti Stephani coepta est. viginti initio capita, paulo post supra triginta fuere. Impensae, quoniam Annae fundatricis non dum satis prompta, nec paria sumptibus vectigalia erant, ex Collegiorum collatione, vti ante Bransbergae fiebat, suppletae. Interfuit rebus ordiendis Campanus. Magna simplicitate, 24 Infelix exitus Transfugae. magnoque ardore ponebant Tyrones rudimenta sua: quos etiam ad constantiam roborauit profugi vnius exemplum, qui clam arrepta fuge nec sine aliquot furto librorum, paucis post hebdomadis accepto in capite vulnere, continuo miser diuinis immunitus Sacramentis inexpiatus interijt. Mense item Maio, sacro Ascensionis die, Gnesnensis Archiepiscopus Calissiensis Collegij, cuius confirmationem ingenti adnisus studio ab Gnesnensi Capitulo impetrarat, fundamenta religiose posuit.

25 Collegiorum Calissiensis, et Niesarsiensis initia. Mense insequenti septimo Kalendas quintiles Collegij etiam Niesuisiensis posita fundamenta magnâ Principis laetitiâ: quo item die ipsum oppidum, cui ius vrbis a Rege impetrarat, cingere vallo, et fossa coepit. Praefuit celebritati Campanus ex Polonia transgressus in Lithuaniam, aditurus Regem, et in Liuoniam perrecturus, quo praecipue Rigenses aduocabant tumultus, cum fabula nescias impudentius an ineptius ficta peruagata Germaniâ in Poloniam adfertur. Summa erat: Stephano Regi suum omne Regnum cupienti Iesuitis implere, cum pro amicitia Vvolfangus Archiepiscopus Moguntinus quatuor ex ijs misisset, seniores duos, duos iuniores, hos tandem deprehensos sub religioso 26 Fabula in probrum So cietatis vulgata. habitu feminas esse: quarum cum altera Cracouiae in hospitio a Rege attributo puerum peperisset, auditum ab hospitis seruo vagitum, inde permanasse indicium: cum autem reliqui tres aliter vltimum supplicium vitare se non viderent posse, Iesuitam puerperam, et infantem occidisse: at a Rege deprehensos, flagitiaque et facinora sua confessos, gladio, et rota ad Nilum mactatos. Haec libello anonymo Gedani, vt index praeferebat, edito, narrabantur; adeo stulte ficta, vt in Polonia passim fabula rideretur, longeque plus in commune prodesset, quam obesset: cum omnes viderent, quam turpiter, et enormiter mentiantur Haererici: atque adeo ipsosmet haereticorum cordatiores puderet, pigeretque stultae suorum impudentiae. Verum alicubi per Germaniam, vbi tam facile conuinci falsitas non poterat, magno cum strepitu, magnoque cum boni publici damno (haereticis ventilantibus) infamiae flamma serpebat. Itaque Moguntinus Antistes, vt nomini quoque suo consuleret, magnis itineribus tabellarium 27 Testimonio Regis Polomae, et aliorum magnorum Hominum difflatur. ad Regem Stephanum destinat, vt testimonium rei mature ferat. Continuo Rex, et Petrus Miscouius Cracouiensis Antistes, et Nicolaus Zebridouius generalis Cracouiensis, et Boleslauiensis Capitaneus, rite publicis literis non refutarunt modo calumniam, sed et laudes celebrauere Societatis. Ac praeterea Stephanus his ad verbum literis Antistiti Moguntino respondit: Literas Paternitatis Vestrae vna cum figmento germanico de Patribus quibusdam Iesuitis, qui ob nescimus quae facinora supplicio a nobis affecti in eo finguntur, recte accepimus: fabulamque eam primum nos non sine admiratione legimus: deinde Senatoribus etiam nostris, qui tum circa nos erant, vniuersaeque Aulae nostrae proponi iussimus, in qua nemo omnium extitit, qui non modo falsissime eam confictam, verum ab omni etiam similitudine veri alienam agnosceret, sicque existimaret nulla refutatione opus eam habere, quae omnibus partibus se ipsa labefactaret. Praeterquam enim quod narratio ipsa nullo fere loco cohaereat, eo etiam tempore Cracouiae nobis praesentibus res gesta fingitur, quo nos non modo Cracouia discesseramus, verum etiam aliquandiu ante in Magnum Ducatum nostrum Lithuaniae iam perueneramus. In Nilo deinde perfecta scribitur, quo quidem nomine celeberrimum in AEgypto fluuium esse scimus, in nostro autem Regno nullum, vel obscurissimum locum extare, qui eo nomine sit. Itaque is fensus fere omnium, qui eam agnoscerent, fuit, vt Catholicis quidem voluptatem tam aperte deprehensa vanitas haereticorum, hisce pudorem eadem Sociorum suorum vanitas afferret: omnes autem poena dignissimum autorem censerent, qui figmento tam manifesto hominum innocentissimorum famam traducere ausus fuerit. Verum natura prauitatis, vt semper fuit, ita nunc etiam est, vt vbi veritate contra veritatem efficere nihil possit, ad fabulas, atque calumnias confugiat. Nos quidem cum in Regno, ac ditionibus nostris Societatis eius Patres ad Iuuentutem excolendam non paucos foueamus, testimonium hoc illis vere tribuere possumus, non modo nullum eorum vnquam in Regno nostro ob facinus aliquod supplicio affectum, sed ne accusatum quidem, aut minimam suspicionem facinoris alicuius vnquam in vllum eorum collatam. Itaque omnes vixisse, et viuere, vt cum religionis ipsius caufa dignissimos eos clementia nostra iudicemus; ob singularem pietatem, et vitae sanctimoniam multo etiam cariores nobis sint. Quod reliquum est Paternitatem Vestram quam optime valere cupimus. Grodna die 3. Mensis Iulij anno Domini 1586. Regni vero nostri XI. His et alijs testimonijs euulgatis haud difficile, vt quae tam male cohaerebat, calumniae vanitas patefacta est. Interim Rigae non tam, 28 Rigae Plebs in Senatum tumultuatur foedo somnio, sed tamen leuissima suspicione grauissima inter plebem, et optimates gliscebat seditio cum importuna vexatione Collegij. Euenit Rigae, vt ferme vbique terrarum euenire compertum est, quod in Euangelio legimus de forti armato, qui cum atrium suum custodit, in pace sunt ea, quae possidet. Antequam in Regis Stephani potestatem veniret, isque Catholica restituere sacra conaretur, pacata fuisse omnia iactabant impietatis Antistites; post excitatum Collegium statim pacem euersam, quam tamen ipsimet euersam funditus perditamque volebant. Nam quia Senatus, vt pote ex melioribus ferme viris constans, obedientius se se ad regiam, voluntatem accommodabat. Ministri Satanici toti erant in concitando furore multitudinis, et aduersus ipsum Senatum inflammando, eo nempe consilio, vt tandem causa, et nomine pacis ad tollendum ex vrbe Collegium consentirent. Tumque Rex communi Senatus, et populi seu postulato, seu contumacia, id tandem tanquam ex impendentibus malis leuissimum daret. Igitur criminari Senatum Plebs, ab eo Rigam Iesuitas exceptos, ab eo tradita Regi templa Sancti Iacobi, et Sanctae Magdalenae, quae Iesuitae iam possiderent: ab eodem templum princeps item Regi promissum: sed nihil iactarunt tumultuosius quam quod traditum Collegio esse, vel credebant, vel simulabant credere armamentarium publicum Ciuitatis. Suspicionis fundamento plane futili nitebantur. Cum armamentarium in Coemeterio ipso Sancti Iacobi situm esset, promiserat Senatus, ne Collegio obstreperetur, in vsus inquietiores, sic enim loquuti sunt, vt tabernarum, et id genus, non translaturum, addens velle se id ius esse Patribus acquisitum, et huius rei testes literas rite dedit. Quas literas dum Simon quidam describit latine ignarus, at pingendi characteres non malus artifex, persuasit sibi totum armamentarij ius ab Senatu Societati concessum. Inde suspicio emanat ad ministros errorum: his editioni faces auide suggerentibus, popularis ordo contra Senatum grauiter exardescit, quod ciuibus ignaris id sibi iuris assumpserit, vt armamentarium publicum Collegio, idest eum 29 Vamus rumor de tradito Nostris a Senatu Ar mamentario Ciuitatis, refellitur. locum, quo maxime defensam oportuit nouam religionem, eius expugnatoribus dederit. Ferebatur Fridericus etiam Hudenus iuris confultus auditus cum diceret, eas literas se quoque vidisse. Hac igitur super re Martinus Ghisius seditiosorum fax turbulentissima, cum Tribunis plebis, et senioribus aliquot, scribaque publico pridie Kalendas Februarias ad Collegium venit, iam ex anni superioris procella, atque peregrinatione restitutum satisque tranquillum. Leonardum Rubenum Rectorem, et caeteros Patres interrogant, fateantur ingenue, quod res est. Nihil enim ex his vitio verti ipsis. Nam ad Senatum pertinuisse iura sua non excedere, non autem ad Patres, quid iuris Senatui esset, inuestigare. Rubenus collaudata eorum diligentia in peruestiganda re, antequam fidem suspicioni accommodent, praecise negat quicquam sibi esse, aut fuisse vnquam de vllis literis cognitum, quae ad armamentarium pertinerent, praeter quasdam (vnde facile potuisset ea inanis extitisse suspicio) in quibus agebatur de armamentario non quidem tradendo Societati, sed in vsus inquietiores non transferendo. Ghisius callide initio admirari, dein vbi animum collegit ad maledicendum conuersus, omnium Rigae tumultuum fontem Societatem clamitat, et alia inuidiosa permulta diu deblaterat. Post haec Regem aggreditur, ac perseuerat incessere, vociferans: nullo iure eum templa Ciuibus abstulisse dedisseque Collegio: quoad respondit Rubenus, multo id maiore Stephanum iure peregisse, quam ipsi nouae sectae autores Episcopos sustulissent, et bona Ecclesiarum omnia cum aedibus sacris ad se se rapuissent. Haec vox hominem quanquam furiosum, et impudentem, prope murum, et elinguem reddidit. Postridie rogatus Rubenus, vt testimotestate hesternum scriptum daret, ante testatus se nullo iure a seculari potestate interrogari posse, tamen vt omni suspicione Senatum liberaret, dicta etiam scripto confirmat. Interea testes interrogantur, ac Simon quidem in sententia perstat, literas se descripsisse, quibus armamentarium in ius omnino Collegij traderetur. Hudenus autem primo coram Ghisio, et alijs multis, dein in templo S. Iacobi coram Balthasare Snelio regio Fiscali, itemque alijs i tales literas negat sibi vnquam perspectas, idque Sacramento confirmaturum se profitetur. Nonis Februarij clausis repente vrbis portis, cogitur trepide Senatus, populoque vrgente, rursus testes interrogantur, et Hudenus inconstanter loquitur: quo acrius post meridiem Ghisius magno rursus cum grege in Collegium profectus Rectorem diuexare institit, intermiscensque contumelijs minas, iactare vt literas eas proferret non eum iure iurando, sed capite adigendum. Ad quae Rector religiosâ constantiâ: literas, inquit, non habemus: nostra capita in vestra sunt potestate 30 Rector Rigensis a seditiosis in cusiodiam datur.. Aduocantur eodem etiam tempore testes: atque Hudenus iam, vt etat homo timidissimus, et nullius animi, post aliquantum haesitationis, tandem pronuntiat eas literas se quoque vidisse. Acclamatum ab omnibus, Rectorem testibus euictum esse, neque contra eos fari permittitur. Exultare laetitia, et insultare Ghisius. Et mox adest Ciuium cohors, quae assidue Rectorem custodiat, et sub noctem altera submittitur ad excubias. Fuit assidua, perque diligens custodia, caeterum liberalis, et perhumana. Postridie Nonas Februarias Rubenus ad Senatum, et tribunos plebis dat Germanice literas in hanc sententiam. Angor animo dum Ciuitatem perturbatam, et grauiter solicitam video literarum causa, quae a me exiguntur: rogo itaque per Deum, vt inanem suspicionem ponatis, ac desinatis frustra inquietari, neu diutius cum publico incommodo clausas vrbis portas velitis, et causam hanc secetis. De literis, quae petuntur, aio, sancteque confirmo nihil mihi constare ita vere, vt coram tribunali diuino apparebo. Quin etiam, vt plane Ciuitas sine metu, et solicitudine sit, recipio spondeoque si quae vnquam literae tales apparebunt, eas nullius iuris, planeque irritas fore. Quod si hoc testimonio vobis satisfieri non potest, atque duobus testibus, quorum alter latine ignorat, alter satis inconstanter locutus est, plus fidei tribuendum censueritis, quam Senatui, et nobis; nos quidem nihil praeterea coram summa veritate, quae omnia vincit, dicere vnquam poterimus. Vobis vero considerandum erit, si quid grauius attentare volueritis, quemadmodum id coram Deo, et supremo nostro Magistratu tueri possitis. His mane datis literis, redit a meridie cum magna manu Ghisius ad Collegium: postque permulta contra fidem testium dicta, addidit Rubenus, quoniam eas literas dixerat Simon eo a sese descriptas, vt a Cardinali Radiuillo confirmarentur, curaturum se testimonium Cardinalis ipsius vnde verum constaret. Item quoniam quae ad Collegia pertinent; de ijs ad Romanum Societatis tabularium literarum exempla rite consignata mittuntur, Roma quoque se fidem petiturum, tales literas nunquam eo missas. Ad haec, non se recusaturum, quin si daretur iudex idoneus coram eo rem testaretur: immo talem se iudicem omnino petiturum, vt remoueretur omnis ab Senatu suspicio, et Ciuitati planum fieret: Collegium 31 Vilnam inde recedit. in eam venisse virorum grauium, ac fide dignorum. Haec omnia rite testatus, liberatus custodia est, sociorumque sententia Vilnam discessit, simul vt vexationi tantisper se se indignissimae eriperet, simul vt apud Cardinalem Senatus causam defenderet. Ac sine mora Cardinalis egregium de Leonardi fide animique integritate sibi per triennium cognita, deque literis ad armamentarium spectantibus, quales memorabantur, nunquam ad se se perlatis, testimonium per epistolam dedit. Verum extinguendae suspicioni, vtique quam ad feditionis fomitem turbulenti alebant, ne id quidem satis fuit. At Rubenus ne absentia in conscientiam verteretur, repetito Rigam itinere in pago Collegij Albein nomine substitit. 32 Haeretici Ca lumniatoris couuersio. Huc Hudenus muliebri habitu Riga egressus, praeparatoque cysio exceptus venit: prouoluitur ad Patris pedes, multis cum lacrymis veniam suppliciter petens, quod improborum comminatione territus, carnifice ante oculos per duas horas, ac dimidium obiecto, id quod penitus ignorarat, testificari non dubitarit. Vti Christi decebat discipulum nulla omnino edita irae, aut offensionis significatione Leonardus, erectum bono animo iubet esse, paucisque post diebus expiatum criminibus, et abiurata haeresi, Deo, et Ecclesiae sanctae restituit: vt appareret supramodum clemens diuina clementia homini haeretico periurium in occasionem fidei vertens. Ille, et compluribus literis suam inconstantiam fassus testimonium, ac periurium reuocauit. Rubenus quamquam rumor erat insidias illi in vrbe tendi, tamen adire perrexit. Venit eodem, et Secretarius ab Rege cum grauibus eius literis: et mandatis: vnde versus ad sui curam Ghisius, trepide circumcursare, ciues ostiatim adire, datam sibi fidem reposcere: et quoniam elabendi viam commodiorem non inueniebat, totum negotium ad religionem detorquere, vbique clamitans hic sacra, hic Euangelium, hic pietatem instauratam atque sinceram agi. Ghisio ita praemunito, regijs nihil mouentibus, aliquantum tranquillitatis ad extremum vsque Iunium fuit, cum renouato tumultu duos comprehendunt Senatores, Ioannem Tastium, et Villingium: dein tortos quaestionibus acerbissimis, 33 Duo Senato res a seditio sis torti, et occisi. vt proderent quis Collegium Regi dedisset quis primariam aedem promisisset, ipsosmet tanquam rei authores obtruncarunt. Tum vero Patres censuere Rubeno vrbe egrediendum, nec temere multitudinis furori vitam obijciendam, vbi potius ex insana crudelitate, quam ex vllo religionis respectu in hominum capita saeuiretur. Itaque Theodorico Vvestphalo Prorectore cum Socijs tribus Rigae relicto, qui etiamnum scholas, quamquam admodum infrequentes, et caetera Collegij munia sustinerent, alij digrediuntur. Tum hi sparsi ad Euangelizandum per agros, tum Rubenus ab Andrea Patritio Nideschio Liuoniae Episcopo dum Prouinciam obit circumductus, praeclarum cepere fructum exilij, et laborum. Rebus ita turbidis Rigae, grauissimum acceptum vulnus in Transyluania.

34 Transyluania peste ve xatur. Lues anno superiore Varadini coorta cum hoc anno recruduisset, post summam annonae inopiam, ex quâ multi mortales ceciderant, Albam Iuliam, dein Claudiopolim corripuit: inque communi hominum strage, eo Societatis domicilia dirius euastauit, quo minus, vt succurrerent aliorum animis, memores illi Dei famuli suorum corporum erant. Varadini Stephanum Aratorem, duobus Socijs altero Sacerdote, altero Laico nudauit: 35 Viginti septem e nostris peste extincti. itaque relictus est solus. Albae, ex octo, qui eam sedem incolebant, amissi quatuor. At Claudiopoli ex triginta plane desiderati viginti, omnes praeter duos lue confecti. Frequentauit funera insignis inter se, et erga proximos Sociorum caritas, dum alij alijs sine vllo metu discriminis omni ope, et cura in omnes, et animorum, et corporum vtilitates adsunt. Damnum praecipue factum in tribus, Ferdinando Capecio Collegij Rectore, Ioanne Ardulfo, et Hieronymo Fanfonio Sacerdotibus. Rector magna erat in opinione sanctitatis domi, forisque, magnoque animo restitutionem, fidei susceperat, vrgebatque in Transyluania, sitiens laborum, studio animarum totus ardens, mitis idem, et nescius de quoquam nisi bene mereri. 36 Peculiaris memoria trium ex ipsis. Io: Ardulfus in Collegio Germanico Romae educatus, inde cum Posseuino in Sueciam missus, tum in Societatem receptus, posito Bransbergae tyrocinio ad prima Societatis fundamenta in Transyluania Iacobum Vviecum sequutus, in Gymnasio quicquid opus foret Graece, Latine, ex disciplinis, seu vulgaribus, siue abditioribus, vnus multorum instar tradiderat. Iamque post res constitutas in conscientiae quaestionibus, et explicatione Theologiae plurimum versabatur. Domi idem Tyronibus praeerat, et templo summae vir humilitatis et pietatis, semperque in se se collectus. Pridie Kalendas sextiles Ardulfus in Abbatia Monostor, quo pars Collegij pestis causa secesserat, eodem die Claudiopoli Capecius extinctus est. Fanfonius duodeuigefimo post die emigrauit. Huius in ore, ac moribus angelica semper quaedam suauitas, et amabilitas eminebat: praefectus erat Sodalitati Beatae Virginis, item Gymnasio, item domui pauperum, et domestico Valetudinario, quam vnam quaestuosissimam habuit praefecturam; cum admirabili constantia hac suprema calamitate adesset idem aegris, idem mortuos sepeliret. Professor primo rhetoricae, et dialecticae fuerat; iam erat philosophiae. idem semper, nunquam perturbatus, nunquam non sereno, ac 37 Vrbani Schipperi industria mira. modestissimo vultu. Damnum quoque factum est in Vrbano Schippero Laico, qui adolescens viginti, et alterius anni, natione Pruthenus, quicquid opere manuum, siue in ligno, siue in aere, siue in ferro, et alijs metallis fabrefaciendum esset, quouis artificij genere, torno, malleo, scalpello, dolabra, mirus erat: adhaec siue auro siue coloribus pictor egregius, quas proprie profitebatur artes. Apparuit quaedam Dei notabilis cura in Laurentio Rzelloniensi rerum domesticarum adiutore. Is iam inde priusquam 38 Egregia eius dem patientia. nomen Societati daret, optabat ingentem aliquam exercendae patientiae materiam, per quam anteactae vitae commissa, vt aiebat, elueret. Ecce autem dum alios pestifera vis paucis diebus extinguit, ipsum Augusto correptum, non ante diem XI. Kalendarum Februarij anni insequentis absumpsit. Quo tempore inter dolores acerbissimos inuicta perseuerauit constantia: 39 Regis Stephani lacrymae in casu nostrorum, praesertim Capecij. cum exulcerato multifariam corpore, tabo fluente, putri cadaueri ad perfectam vsque expurgationem haerere spiritus videretur. Tanta strages edita mensis fere vnius spatio, perlataque in Poloniam, non Prouincialem modo, sed etiam Stephanum Regem graui dolore affecit: qui saepius illacrymatus dicitur, nominatim Capecio, quem in Lelesij assidue decumbentis locum Institutorem Sigismundo Principi destinabat. Adiecta tamen ad remedium cura exiguas illas Transyluaniae reliquias amantissimis literis consolatus, ad Claudium Generalem diligenter scripsit, supplementum postulans, ante omnia Rectorem Capecio similem. Haud minori, seu dolore, seu cura succurrendi nuncium cladis accepit Generalis, qui cum ea tempestate Neapoli, quo ad confirmandas vires excurrerat, versaretur, solatio habuit Sociorum Neapolitanorum ardorem, dum se se cateruatim ad succurrendum per omnia discrimina obtulere. Et sane iudicia Dei abyssus multa. Maximi progressûs erant posita fundamenta. Florebat Claudiopoli Societatis Collegium domesticâ disciplinâ, florebat Gymnasium, et Seminarium Pontificium, et regium, et contubernium adolescentium pauperum. Surgebat prospere Collegium Albae Iuliae, quod tum maxime perficere, et luculentis munire vectigalibus Stephanus Rex moliebatur: Non minor Varadini spes. Multi ex praecipua nobilitate adolescentes mox Catholicae fidei firma futuri columina, vna cum Principe Sigismundo educabantur religiose, ac pie: cum adeo secundum rerum cursum tot egregiorum operariorum occasus repente debilitauit. Ecce autem dum Rigae tumultus supra descripti feruent, dum Transyluania adiutoribus salutis orbata periclitatur, accedit vulnus ad vulnera, et is, in quo secundum. Deum repositum leuamentum, atque remedium erat, non Sarmatia modo, 40 Stephanus Rex Poloniae moritur. et Pannonia, sed toto Christiano orbe ingemiscente, Stephanus Rex decessit Grodnae anno aetatis quinto, et quinquagesimo recens inito. Pie ac religiose decessit diuinam subinde implorans misericordiam; et propagandi augendique diuini cultus, quem toto principatu diligentissime procurauerat, mandata supremis verbis inculcans; quae res magnum de eius salute sperandi adstantibus argumentum reliquerunt: vtcumque supremae confessionis optimo Regi copia defuit; cum mentionem eius illatam principio morbi nondum pro periculoso agniti, adulatio aulicorum, vt intempestiuam reiecisset: Febris vero inde adeo repente inualuisset, vt quinto die mortem repraesentaret inopinatissimam curantibus. Duo reliquit testamenta, alterum iam pridem conditum, alterum ipsius manu hoc supremo tempore inchoatum, quod deficientibus, vt vero simile est viribus, non perfecit. In eo post alia multa orationem ad Sigismundum reuocans, verba 41 Collegia Transyluaniae Sigismundo Principi Fratris filio testamento commendat. haec addidit. Ad te redeo carissime Nepos Princeps Transyluaniae Sigismunde Battori, Tibi inprimis Collegium Claudiopolitanum, et Albense Lego, et committo: quae Collegia Pater tuus, et ego fundauimus proprijs ex facultatibus nostris sine cuiusquam iniuria. Quae ita tuearis, et, defendas, quatenus animae tuae, patriaeque cui praees salus tibi cara est. Non deerunt puto Ariani, atque inprimis Colosnarienses, qui ea euersa velint. Fauebunt ijs Senatores tui omnes, aut Caluinistae, aut Lutherani, nec deerunt opportunitati iuuenes, aut Aulici pariter haeretici, qui tibi adulantes, procaciter in eos inuehentur, animum tuum in transuersum rapient. Sed si vir es, facile omnibus simul resistes sola constantia, et feruore, zeloque pietatis magis, magisque pijs hominibus contestata. O, vtinam potuissem, vel in hoc solum meae in te pietati satisfacere, vt si non omnes, saltem paucos tibi intimos consiliarios, et cubicularios Catholicos, et pios dare potuissem; tibi ornamento, mihi securitati fuissent. Sed ea ibi est temporis, et morum peruersitas, vt omnes declinauerint, varijsque haeresibus imbuti Atheismum plerique spirent. Quo difficilior igitur tibi restat concertatio, eo maius tibi praemium, et laus sempiterna. Triduo ante Stephanum Regina Anna decesserat: et ipsa 42 Anna Regina extinguitur. vbicumque vsus ferret, de publica pietate nostroque Ordine optime merita, nuperrimeque de Tyrocinio Cracouiensi. Coepit per autumnum, et Posnaniam vexare lues, Collegiumque Sacerdote vno, Laicis duobus ereptis, dissipauit. Obijt, et Iaroslauiae XIV. Kalendas Augusti Ioannes Hartus e Confessoribus Anglicanis paulo ante in eas terras aduectus: vitam vt pium Christi Confessorem decebat conclusit. Sub tempus extremum 43 Ioannis Har ti pia mors, et vtile delirium. aberrans mente, ingressus de Diaboli fallacijs, tentationibusque sermonem, vnum ex astantibus fratrem quem tum maxime ad defectionem fraudulentissima bellua instigabat, ita permouit, vt agnita fraude, suoque periculo, recta ad Praesidis pedes, ac sanctam confessionem confugerit, Deo sic honorante sui confessoris extrema, vt ex morbo delirans, ex vitio insanientem curaret.

Prouinciam Austriae pariter cum ineunte anno regendam suscepit Georgius Baderus, Germania superiore, vnde translatus est, Ferdinando Albero tradita. Austriaco Prouincialatu defunctus Henricus Blissenius, 44 Academia Graeciensis Societati tra dita. Greciensi Collegio Rector impositus. Vniuersalis Graecij Academiae, quam Pontifex confirmarat, mox etiam approbauit Caesar Rodulphus, ritu solenni Antistite Seccouiensi de Sancto Spiritu sacrum faciente, Baderus Prouincialis possessionem iniuit. Absoluta caeremonia Carolus Princeps cum coniuge liberisque, ac praecipua nobilitate in Collegio conuiuium, quod ipsemet appararat cohonestauit. Separatim Archidux cum suis, Praesulesque sacri, ac Prouinciales Dynastae, separatim Religiosi accubuere: conciunculaeque interim diuersis duodeuiginti linguis adhibitae. Triduo proximo 45 Mors Henrici Blissenij. theologicis, philosophicisque concertationibus prolusum. Haec inter festa exordia Collegij Rector Blissenius aeuo, et laboribus fractus ad perennes emigrauit Beatorum celebritates, post alterum, et trigesimum religiosae palaestrae annum. Quo tempore cum caeteras virtutes, tum praecipue multiplicem sapientiam et in Gymnasio, et in sacro suggestu, et in publica, seu Rector, seu Prouincialis administratione praeclare exercuit, ac probauit. Tantam animi aequitatem in aegritudine facilitatemque conseruauit, vt exemplo domesticis, alijs, ac praesertim Medico prope miraculo esset. Dum Graecij, Viennae, Pragae, Collegijsque caeteris (de quibus nisi quid noui moneat, mentionem renouare opus non est) pristina vi, nouo successu aduersus morum et opinionum monstra tenditur, ea 46 Philippi Segae Apostolici Nuncii iu dicium de Collegijs Societatis. species Philippum Segam Apostolicum Nuncium ita commouit, nihil vt prius curandum censeret, quam vt talia per Germaniam propugnacula passim disponerentur. Hanc vnam in praesentia offerri maxime expeditam, et efficacem remedij viam. Quippe cum, et recta vita, et casta Doctrina esset necessaria, vtramque Dei gratia laudem in Societate constare, vt nihil magis terreret Haeresiarchas, seu confirmaret Catholicos, seu populos per simplicitatem captos explicaret. Ad haec momenti plurimum in educanda edocendaque iuuentute esse: plurimum in Seminarijs Pontificijs, plurimum in pauperum contubernijs procurandis. Quare videri diuinitus ad conseruandam religionem, et expugnandam impietatem genitam prouectamque, et roboratam hanc aciem. Itaque grauissimis cum Generali Claudio literis egit, vt Socios minimum quinquaginta, partim ex Hispania mitteret. Cumque Claudius respondisset ferme vbique operae plus esse quam operarum, ac si qua aliquando copia affotet, eam non cum Germania solum, sed et cum Indijs ad Orientem, et Occidentem positis, cumque nationibus alijs dispertiendam; institit contendere nihilo posthabendam, quin praeferendam potius Germaniam Indijs, quo grauius hic ex contemptu, et cum notitia violaretur diuina Maiestas, et praecipua religionis membra, quo propiora, eo grauius quasi ex contactu periclitarentur. Tum vero sublatis hisce scandalis, procliuiorem etiam gentium conuersionem fore, et propitiatum per harum regionum sinceros cultus Numen, benignius propagando inter Barbaras Euangelio affuturum. Haec ad Generalem nec dissimilia ad Pontificem scripsit. Tria nominatim proponebat Collegia. Vnum Vratislauiae, seu Nissae in Silesia: alterum in Morauia (quod Abbas quidam flagitabat) in Vngaria tertium. Morauiense non visum est recipiendum, quod nec sedes idonea offerretur et alioqui in tantis Sociorum angustijs satis Brunense putaretur. Vratislauiense, vbi: Episcopus, et Canonici expedirent necessaria, promissum: Vngaricum plane receptum. Autor huius ante omnes Georgius Drascouitius fuit nuper a Pontifice Sixto in Sacrum Senatum adlectus. Is cum nobilis Praepositura quae a Comitatu in quo est, Turociensis 47 Praepositura Turociensis fundando Vngarico Collegio da ta. vocatur, forte vacaret, hoc a Caesare beneficij pro sui Cardinalatus primo honore petijt, vt eam ad Societatis Collegium instituendum conferret. Caesaris iussu in Concilio Vngarico res tractatur, magnaque volun tate, et gratijs impense actis Imperatori, qui id retulisset, comprobatur. Inde datum Ernesto negotium rei conficiendae, ac denique possessio adita Iunium sub extremum. Oppida eius praecipua sunt Sellia, et Varallia. Sellia bidui iter Vienna distat: tres habet pagos subiectos, quorum potestatem Ioanni Nicolao Donio Viennensi Rectori die natali Sancti Ioannis Baptistae Martinus Pethe Episcopus Vaciensis, et Ladislaus Cubinius Vngariae Camerarius, Caesaris iussu, et potestate tradiderunt, popularibus laetissimis, ac nonnullis prae laetitia flentibus. Inde duorum dierum ac dimidij via itum Varalliam: Oppidique eius, et pagorum, et Arcis, cui nomen Znio in editissimo monte sitae, ac caeterarum rerum ad Praeposituram spectantium ius rite translatum. Sellienles parocho iam sesquianno carebant. Varalliani habebant, sed cum concubina, proleque alendum. Itaque inprimis curatum, vt idonea animarum auxilia populis in fidem acceptis 48 Monasterium S. Bernardi ab Imperatore Viennensi Collegio datum. nequaquam deessent. Paulo post idem Viennensis Rector possessionem inijt Monasterij Sancti Bernardi, quod Viennensi Collegio Imperator Rodulfus loco pensionis, quam olim Ferdinandus eius Auus annuam decreuerat ex teloneo Linciensi, attribuit. Distat hoc Coenobium Vienna milliaribus Germanicis decem, quatuor a Danubio Morouiam versus, situm in peramplo pago Poucrit. Sanctimonialium fuerat: sed iam dudum ab ijs vacuum misere 49 Missio Crem sensis. deformatum iacebat. Procul a Collegijs per consuetas expeditiones optime gesta res. Georgius Schererus post Hausechium, et caeteram Schourchincheni ditionem sub Lincium fidei restitutam Cremsium (ciuitas est Austriae opibus, et viris apprime nobilis) Episcopi Passauiensis, et Archiducis Ernesti postulatu profectus, pari industria, pari exitu diuinam culturam, fecit. Principio rarus ad caelestem sementem populus, ac fastidiosus accurrere, mox vbi experimento, quid a recentium zizaniorum veterno, priscarum incorruptarum frugum distaret salubritas apparere coepit, adeo certatim Et eius fructus. accursum, vt tema fere millia in concione ordinaria starent: nec auidius conueniebatur ad cognoscenda mandata quam discedebatur ad exequenda. Igitur praeter caetera, reuocata consuetudo quotidie statis horis ad publicum signum salutandae Deiparae: renouati mores, sui diuinis mysterijs restituti ritus: matrimonia ad Concilium Tridentinum exacta. Iuuere opus Ernesti literae apto temperamento monentis, et imperantis. Auxit venerationem sacro praeconi tum constans laborum perpessio, tum explorata et alijs in rebus virtus, et in pecuniae contemptu, cum ingentem eius vim dono a Ciuitate missam constantissime repudiasset.

50 Collegij Ra tisbonensis initium. In superiore Germania acceptum est Regenspurgi Collegium, eadem Ratisbona est, Augusta olim Tiberia, vrbs perantiqua, et nobilis: ad Danubium sita. In ditione est Imperatoris; Pietatis quondam cultrix inprimis, ac propugnaculum, iam in Lutheri tyrannidem magnam partem abducta erat. Cui Philippus Guilieimi Ducis Bauari filius cum designatus esset Episcopus: resque interim pro filio adolescente Pater administrandas curaret, de prisco ei decore restituendo solicitus, Collegio adornandam putauit. Opportunum domicilium quaerenti, Coenobium pene inane Virginum Sancti Pauli se se obtulit: quod dum rite tradendum curatur, interim ad prima quasi Collegij rudimenta aliquot hac aestate Socij missi, Vendelino Volchio praeside, assignatam a Duce domum incoluere. Praecesserat Michael Cardanaeus, qui sacris in primario templo concionibus multum profecit, quoad Haereticis scilicet sibi pauentibus, et ipsis Canonicis suspicionem ingressis, Ducem, ac Iesuitas in ipsam illorum aedem oculos adiecisse, aliquid oppositum est morae. Caeterum breui tum Guilielmi virtute, atque sapientia, tum suspicionibus per se se euanescentibus, res factae quietiores. Cardanaei opera pridem destinauerat vti Dux Bauarus ad Augustum Saxoniae Ducem, qui nonnullam bonae mentis spem fecerat, prorsus ab haeresi deducendum, sed multa obstitere magnificis coeptis, grauissimeque, 51 Spes conuer sionis Ducis Saxoniae imprudentia rumigeratorum euanescit. vulgata res per literas, quas de nouis rebus vndecumque erutis mercenarij nugatores saepe nulla fide, raro cum vlla prudentia, ipsa ex Vrbe Roma spargunt. Ea fama fecit, vt nec Catholicis, nec Duci Saxoni coepta vrgere tutum esset. Tanti interest consilia dum maturescant fideli coqui silentio, At interim Augustum, quo propius ab luce diuina abfuerat, hoc miserius tartarea in nocte sempiternae comprehenderunt tenebrae.

Rhenanam Prouinciam hoc etiam anno Prouinciali nullo, Visitator Manaraeus administrauit. In Collegijs non solum aduersus vitia erroresque de more certatum, sed etiam in leuanda inopia, quae late manans plerosque 52 Vtiles labores Gerardi Vvellen per Dioecesim Herbipolensem. tenuiorum miserandum in modum conficiebat. Multae obitae peregrinationes saluberrimae. Gerardus Vvellen per Herbipolitanam Dioecesim Catholicae pietatis lucem circumtulit. Ibat Apostolico ritu pedes, sine sacculo, et pera: nulla re munitus, nulla nisi caritate onustus, nullius rei, nisi animarum, et patientiae cupidus. Itaque quod per se se, suosque nobiles Iulio Antistiti saepe experto, cum ad cohortationes imperium admoueret, haud magnopere successerat, id inops, ac despicabilis Mundo Dei seruus pro veteri sapientiae Diuinae instituto peregit, oppida permulta, pagos plurimos, eosque Hasso proximos, in ditionem veritatis recepit. Submittebantur illi Sociorum auxilia ne laborum moli succumberet. Tendebantur frequentes insidiae ab hostibus fidei, sed tegente nomine semper interritus persenerauit, ac tutus. Petrus Michael Cliuiae, Dusseldorpij, alibi, apud Guilielmum, et Ioannem, Iuliae Nouae Duces maiorum in spem magna faciebat: plurimumque momenti habuit ad pacem cum Hispano seruandam. 53 Variae alibi missiones. Gaspar Hortausanus interiora Saxoniae dissimulato vestitu auebat tentare: idemque etiam Nicolaus Hirtius de Fal: alijque Erfordiae non praecipiti sed firmo procedebant gradu, alijs alio peruadentibus. Fuldae, circaque cum Catechesis agrestium ad id locorum lenti esset, permolestique negotij, coepta tradi cum cantu facillime in tardas hominum mentes influxit. Quae, et alia religionis incrementa Haeretici duriora morte existimantes, in Vormatiensi quodam suo cum Casimiro conuentu acriter contra Iesuitas decreuere. Et Erfordiae (sic enim certo constitit) vt simul Antistiti Moguntino, quem per impudens mendacium immiscuere, dolorem, et infamiam inurerent, simul Societatis conatus deturpata fama eliderent, fabula Polonica, de qua supra narraui, conficta, atque edita est. Sed nihil 54 P. Adrianus Luffius praeuisam mortem pie obit Deo, nihil veritate potentius. Spirae Adrianus Luffius decessit magno bonorum desiderio, quod in exequiarum honore Decanus, pleristque e Clero, docti viri, ac iuris consulti ferme omnes vltro habendo testati sunt. Tertio ante mense imminentem sibi exitum praecognouit. Quo tempore, et ad praeparandum se in irreuocabilem illam aleam totus incubuit: et plane profitebatur omni se fore dignum supplicio, nisi quando praemonitus esset, operam daret, vt quam sanctissime moreretur. Stipendia sex, et viginti sub nominis IESV signis meruerat, populis iuxta, et commilitonibus laudatus, ac salutaris.

Vix vero simile est quantum vbique per id tempus in Belgio amarentur, proficerentque ac simul expeterentur Societatis labores. Gandauensis Ciuitas metuens ne manipulus velut in stationem missus inde reuocaretur, binis de Consilij publici sententia a Generali Claudio literis institit, ne tali se praesidio orbaret, spondens omni ope in Collegij permanentis constitutionem 55 Mentensis Collegij initium. adnisuram. Montibus Hannoniae Franciscus Godinius, vir et nobilitate, et religione primarius, cui duo erant in Societate liberi AEgydius et Ludouicus Sacerdotes: et aliquid annui vectigalis attribuit, et emit idoneas cum horto aedes, vt primo quoque tempore optato Ciuitas auxilio frueretur. Nec visum est Prouinciali cunctandum. Nam cum attributus iam esset instituendo Collegio Sancti Antonij Prioratus, eiusque administrationem dum magno, quo premebatur alieno aere expedirent, procuratores regij suscepissent, nisi frugalius ab nostris ipsis procuraretur, res erat in longum itura. Itaque sex missi Sodales Ludouico Godinio praefecto: qui inter alia statim Sodalitatem condidere Catechismum docentium, in quam multi nobilium, quidam Canonicorum, et ipsemet Cameracensis 56 Et Valencenensis. Archiepiscopus nomen dedere. Totidem iam Valencenis praefecto Bernardo Oliuerio degebant eo successu rerum, vt ipsamet se se Ciuitas miraretur. Bruxellensis quoque Senatus re ad consilium publicum relata ex communi consensu nonnullos a Prouinciali petiuit: nec dum tamen ibi statio posita, sed aliquot per excursus egregium specimen datum. Sub autumnum cum iuisset Thomas Saillius reuersus ex Polonia, vbi multos annos Posseuini Socius discurrerat, Princeps Parmensis ita delectetus est hominis sincera, sanctaque modestia, vt confessario vti coeperit. Sed plane 57 Cortracenses Collegium impetrant. digna memoratu Cortracensium fuere studia. Hi cum aliquot ante annis paucos impetrassent Patres, omni cura ad impetrandum Collegium versi, quamquam haud semel repulsam tulissent, nunquam tamen destitere in spem contra spem tendere. Comparant in annuos alimentorum sumptus pecuniae summam quantam per difficultatem temporum in praesens licuit, continuo aucturi, AEdem sacram attribuunt satis instructam, et domicilium quoque emunt opportunum, et ornant. Adhaec nouum a fundamentis Gymnasium moliuntur. Quae cum audiens Generalis Claudius assidue Prouincialem admoneret, ne in Collegij spem facere impensam sineret, et Socios Cortraco protinus reuocaret, caueretque tum eo loco, tum alibi, ne temporariae missiones per diuturnam moram sensim sine sensu quandam perpetui domicilij necessitatem imponerent: esse in propinquo Collegia, vnde Cortracensium rationibus consuli, et satis benignitati fieti posset: non vbicumque aliquid aperiretur spei, aptas esse Collegio Sedes: Consulendum communi Societatis: standum decretis: praecauendum posteritati: pusillas Colonias nec populis pro spe vtiles, et ordini ob disciplinae laxamentum periculosas, et graues. Haec, inquam, cum Claudius inculcaret, subodorati Cortracenses, eo impensius, et ad praeparandas affatim res, et ad conquirendos deprecatores insistunt. Adeunt Bruxellas: regij Senatus opem implorant, Francisci Bonhomij Apostolici Nuncij autoritatem interponunt, ipsimet humanissimis literis suam causam studiosissime agunt. Iam paucorum ad se Patrum industria tantum emolumenti spiritualis suae allatum Ciuitati, vt non solum ipsi incolae Cortracenses, sed et aduenae pietatem commutationemque Ciuium mirarentur. Inde se existimasse omni ope contendendum, vt primo quoque tempore poneretur Collegium, sperantes bona iuuentutis institutione futurum, vt tota ea ditio nouam faciem indueret, et in pietate refloresceret. Cortracensem Ciuitatem esse illam quidem modicam, sed amplae iurisdictionis, vt cui subsint oppida quatuor, pagi duo, et septuag inta, ijque frequentes. Bellis afflictatam, magnoque aere alieno contractu non tam facile recreari posse publicam rem, tamen pro voluntate, ac studio, quo in homines Societatis afficerentur, quorum fide, ac diligentia ad id temporis tantum fructum experti essent, in hisce suis angustij s emisse Societati aedes opportunas cum amplo horto, aliasque paulatim adiecturos: praeterea alias comparasse, et inibi scholas aedificandi suo Architecto negotium tradidisse. Esse in proximo Sancti Spiritus templum datis amplum, sed et ipsum Deo iuuante amplificandum. Esse in promptu partim ex publica, partim ex collatitia pecunia annuum mediocre vectigal, quod statim ad summam iusto Collegio parem perducturi essent. Inde ad suadendum, ac precandum versi, eo vsque pertendêre, quoad tandem pia pertinacia piam duritiem vicit. Promissum Collegium est: quantumque in eo impetrando certatum erat, tanto impetrati nuncius celebratus 58 Cellegium Antuerpien se restitutum. est gaudio. Iam Antuerpiae superiore anno restituta Colonia tanquam ex vegetiore regerminans stirpe, laetius frugem vberiusque fundebat. Duplex ante omnia florebat Sodalitas in Matris Virginis clientela, robustae altera, altera adolescentis aetatis: ad septuagenos vtraque numerabat. Ex prima nobilitate adolescentuli per vrbem spargebantur, adibant aream primarij templi celebrem inambulantium turba, et aliud agentibus 59 Sodalitatum Antuerpiae fructus. mortalibus, sancta monita ingerebant. Ex eo coetu vnus in cateruam se petulanter ludentium, iocantium, execrantium puerorum cum iniecisset, hortarique fidenter cepisset, vt ad templum venirent, peccata confessione piarent, haereses detestarentur; proterua manus odiosum in monitorem impetum faciunt, ac male mulctato nares cruentant. At ille factus patientiae experimento constantior, concionabundus vertice nudo, cruentoque ore perseuerauit: vnde factum, vt ad spectaculum multi concurrerent, interuenientes consisterent, omnibus demum magnis, atque paruis constantia ardorque dicentis permisceret pectora, et vim lacrymarum excuteret. Interim robustior aetas opera quoque (vt aequum est) solidiora versare. Diebus quibusque dominicis inter se se consultabant de vijs restituendae religionis. Singulis dabatur negotium, vt saltem singulos haereticos secum adducerent ex amicis, siue cognatis. Apud hos vnus Patrum ferme Prouincialis Costerus, quae habebant dubia pertractabat: inde multi praua opinionum exuere. Ad haec Sodales curae habebant, vt cum dignitate diuinissimum Sacramentum ad aegros deferretur: ijdem supremo supplicio multandos deducebant, intenti ne quis haereticorum ad eos peruertendos quod ante solenne erat, accederet. Porro ad venerationem magnae Parentis augendam, supplicarunt Praetori, atque Senatui, vt loco profani Colossi qui ante domum Praetoriam stabat, Virginis poneretur effigie molis eiusdem. Quod cum impetratum eo esset propensius, quod olim sub Deiparae tutela prope orta, et aucta Antuerpia erat, eiusque rei monumentum diu statua eius marmorea in veteri Praetorio steterat, Sodales sua pecunia faciendum, ornandumque sigmim pedum quatuordecim altitudine curarunt. Habita praeterea quadragenarum horarum supplicatio eo concursu populi, ea perseuerantia in precibus, vt nihil multo tempore habuerit Antuerpia ad pietatem inflammandam efficacius. Caeterum ex Sodalitatibus Virginis haud absimiles extabant alibi priuatae publicaeque vtilitates, Costero 60 Tria Sodalitia Duaci in stituta. ad eas alendas, vel conserendas vbique intento. Tres erant eiusmodi caetus Duaci, nam ad duos adolescentium, et grandium natu secularium, tertius accesserat e Religiosis duntaxat conflatus viris. Omnes autem, ac praesertim adolescentes ad perfectam virtutem agebat diuinus ardor, magnumque cepit fructum suae in Mariam pietatis Costerus, cum ab Insulis Duacum petens ingentem Sodalium manum obuiam habuit postulantium in Societatem admitti. Ex his cum Logicae, Rhetoricaeque studiosi haud aegre paterentur se in maturiorem literarum profectum differri, tres et triginta, qui stadium philosophicum, vel emensi erant, vel iam emensuri, potissimum institere vt primo quoque tempore domum reciperentur. Quatuor igitur, et viginti habito delectu recepti. Tam multam filio suo IESV foecunda Mater gratiae sobolem pariebat: tantam Deus operarum summittebat copiam, cum tantum operi faciendo aperiret campum. Et Costerus sperans eum, qui hosce vocaret, etiam aliturum, quanquam inopia rerum omnium summa Belgium omne, et Societatis inprimis familiae premerentur, audacter admisit. Sic quadam ex parte compensata est iactura hoc anno 61 Thomas Sta pletonius e Societatis Tyrocinio egressus. facta in Thomâ Stapletono, notae orbi vniuerso Doctrinae, ac virtutis viro. Is cum anno superiore, quinquagenario maior, et studiorum laboribus fractus tyrocinium Societatis inijsset, quamuis viuido mentis ardore nitens, ac satagens, fatiscente tamen corpusculo succumbere oneri, vt ipse loquitur in Carmine de vitâ suâ, maiori viribus, est coactus, ac paulo ante finem biennij, domum vnde venerat repetere. Retinuit deinceps in seculo tanquam aduersus Parentem, caritatem, et obseruantiam erga Societatem, et promulgando Dei verbo insistens, profitebatur ad hunc laborem, ad quem nullo ante precio pellici potuisset, se se zelo animarum compulsum, quem inter Societatis tyrocinium hausisset. Instituta duplex etiam Sodalitas Louanij magna cum frequentia et vtilitate scholasticorum ex Academia 62 Collegium Louanionse auctumi publica conuenientium. Huic Collegio Monasterium Sancti Sulpitij Vallis, vt vocant, scholarium, consentientibus regijs Bonhomius Apostolicus Nuncius addixit. Nam et per se ipse vbique intentus erat firmandis Collegiorum rebus, ac promouendis, et id in mandatis a Pontifice Sixto acceperat. Libenter autem hos in vsus, vel vacua, vel collabentia Coenobia transferebat Sixtus: tum quod haec maxime prompta erat celeris auxilij via, quali tempora indigebant, tum ne profanorum in potestatem 63 Luxamburgo Socij euo cati. sacrae facultates venirent. Luxemburgo Socij reuocati, quod Mansfeldius Comes magnam nobilibus pensionem imperarat ad coemendam (vt edixit) ingentem domum Iesuitis. Quae res fuit inuidiae plena: nam vel ex inuitis extorquebatur indicta summa: et pecuniae multo plus, quam foret opus conficiebatur, et per vim velle videbamur irrumpere, cum ea exactio non Praetoris voluntati, sed intolerandae nostrae cupiditati tribueretur. Quanquam non defuere, qui Mansfeldio Collegium minime probari, et eam viam negotij euertendi excogitatam ab eo suspicarentur. Igitur simul rem Claudius Generalis cognouit, griuiter conquestus per tantam inuidiam sedem Luxemburgi Societati nullo modo se offerrenti, quaeri, quotquot ibi degebant, illico reuocauit.

64 Galliae status miserabilis. Fluctuabant per id tempus vehementer in Gallia humanae diuinaeque publice res, caecisque inuolutae tenebris nullum relinquebant certis consilijs locum, cum et Rex vna ex parte, ex altera foederati Dynastae Catholicam religionem tutari se profiterentur. Itaque ambigua omnia suspecta tumida erant. Et Satan in omnem intentus perniciem quo religionem magis nudaret praesidijs, cohortem pusillam hanc nostram, quam cum 65 Rex Henricus queritur de tiibus e nostris. saeuissime, lacessebat. Succensebat Henricus Rex nominatim Claudio Mathaeo, qui meliore, vt supra dictum est, studio, quam consilio, contraque Societatis leges foederatorum se causae immiscuerat. Henricum praeterea Samerium nec falso nominabat, qui eorundem particeps consiliorum, ignaro plane, et simul audijt, grauissime dolente, ac prohibente Claudio Generali, ad nonnullos Principes discursarat. His adijciebat Edmundum Hayum; cumque alium praeterea neminem appellaret, in totam fere familiam paucissimorum facta conijciebat, totamque habere suspectam videbatur. 66 Quae Parisiensis Episcopus nomine Regis tractarit cum Pontifice, et P. Generali. Itaque cum Philippum Lenoncurtium Parisiensem Antistitem (quem Sixtus haud post multo Cardinalem creauit) in vrbem legaret, addidit mandata, quae de Societate cum Claudio, Sixtoque transigeret. In primis erat ne politicas res, Iesuitarum quispiam attrectaret in Galliae Regno. Collegijs Tyrocinijsque nemo nisi natione Gallus praeesset: ne differretur exacto tyrocinio solennis professio: ad haec haberet Societas in Gallia suum Patronum, ac protectorem: quibus ad Pontificem addidit, vt modus poneretur in eo Regno Societatis priuilegijs. Cum his et id genus alijs mandatis cum Romae Claudium conuenisset Episcopus, respondit Claudius omnia se se cum Assistentibus consultaturum, facturumque vti Rex intelligeret Maiestatis eius, et voluntatis rationem summam haberi. Caeterum in ijs capitibus nonnulla esse, quae ad Regem nullo prorsus modo pertinerent vnde intelligitur non vltro succurrisse illi, verum ab alio quopiam 67 Quid ad ea Geneialis responderit. curam talium rerum, et cogitationem iniectam. Digressus Antistes, nec obscure praeuidens nequaquam, vti optabat, exorabilem Claudium fore eorumdem, et aliorum postulatorum cum libellum Pontifici tradidisset, Cardinalis quoque Estensis autoritatem interposuit. Accitum ergo Claudium Cardinalis ad aliquot horas ipso coram Episcopo tenuit omnibus modis instans, vt quae petebantur in Regis gratiam daret. Ille confirmare: Regis Christianissimi Maiestatem sibi pro eo, ac deberet sanctissimam esse; quaeque ad Regni statum mandata spectarent volentem, libentemque executurum. Caeterum quae crediti sibi gregis pestem inueherent, in ea vt consentiat nullo modo salua conscientia adduci posse. Nec Regis nomen interponendum ijs, quae obsequium eius regnique tranquillitatem nulla ex parte contingerent. Societatem, quamdiu incorrupta suis legibus staret, Regno vtilem esse posse: si quando disciplina eius (quod Deus auerteret et vtique si talia introducerentur breui futurum esset) dissolueretur, oneri potius damnoque, quam emolumento, futuram. Vbi Cardinalis. Quoniam igitur, Pater Generalis, expedire non censes, vt haec tute concedas, aequo animo feras, si demus operam, vti summus Pontifex mandet. Nequaquam iste meus sensus est, inquit Claudius, quin aperte profiteor si hoc agi sensero, me prout officij ratio postulat, omni ope, vel vita et sanguine prohibiturum. Ita nullo rei imposito exitu, solutus congressus est. Vt primum opportunitas adfuit, adit Pontificem Claudius, impenseque rogat pro paterna sua Religionum omnium cura, vt nihil Societati contra instituta eius patiatur iniungi. Nam inter caetera, quid Regis interesse, Societas in Aula regia Protectorem habeat nec ne? solere hosce pro beneficio concedi petentibus, non autem inuitis obtrudi. Quod pertineret ad negotia ciuilia, habuisse olim Societatem Patroni nomine Cardinalem Lotharingium, nunc habere Borbonium. Ad interiores ordinis ipsius et causas constitui Ptotectores, non apud Reges, sed apud Pontificem. Quid eo agat Societas in Aula Galliae, quae ne Romae quidem, nisi ipsum Pontificem habeat Protectorem? Quaeri vias eo nomine laxandae obedientiae, euertendae simplicitatis, malas aemulationes, et artes inducendi. Quid deinde rerum nouarum cupidos, parumque obedientes in alijs molituros Regnis, vbi hoc dissidium fiat in Gallia, et nouum quodammodo constituatur caput? Haec, et alia de caeteris ex genere eodem postulatis accepit Sixtus secundis auribus, rerum intelligere se grauitatem significans. Idem tamen Sacrorum Quaesitorum Consilio expendenda dederat Societatis Priuilegia de quibus, vt dixi, in Gallia minuendis agebatur. Quare adiecit Claudius, vt ea quoque Sanctissimus Pater, quae ab Apostolica sede accepta essent beneficia, conseruare illibata vellet. Cui Sixtus, non esse animi sui respondit quicquam detrahere verum ne cuncta de sua videretur sententia agere, voluisse hoc caput a Congregatione cognosci. Cum hoc Pontificiae voluntatis pignore bonae spei plenus domum Generalis reuertit. 68 Priuilegia Societatis a sacris Quaesitoribus expensa, integra seruantur. At Sacri Quaesitores causâ Priuilegiorum accuratissime consideratâ, momentisque hinc et inde rationum seuero multorum dierum examine libratis, tandem in hanc sententiam conuenerunt: Priuilegia Patribus Societatis in vineâ Domini operantibus a Summis Pontificibus recte concessa et prudenter vtiliterqueab ipsis exercita, nec reuocanda nec minuenda, nec vlla praefinitione loci, ac temporis videri, nunc quidem, limitanda. Hisce in rebus in quibus disciplina Societatis, iusque agebatur enixe obluctans Claudius, quod pertineret ad regni negotia, postulari ab Rege aequissima dixit, ipsisque Societatis legibus interdicta 69 Interdicitur nostris in Gallia ne se Foederatorum Consilijs admisceant. ea esse, et praecipue super haec mandatum ab se ipso additum, et rursus omni ope prohibiturum: quin etiam Visitatorem missurum, qui praesens cuncta, spectaret, et vbi foret opus corrigeret. Haec prolixe pollicitus cum cura transegit. Scripsit in Galliam saepe, et grauiter, non procurationem modo interdicens, sed et mentionem talium rerum, et in priuatis congressibus, et in concionibus id populum; qui secus facerent iubens ita plecti, vt exemplo caeteris forent. Sed vt erant suspicionibus plena omnia, vix hiscere pro suggestu licebat. Si forte: agendum constanter, et resistendum haeresi, et coercendos improborum conatus, vel quidpiam tale significares, tametsi Rex quoque contra haereticos gerebat arma, tamen canere dicebaris pro Foederatis classicum, seditionem aduersus Regem concire. Quamobrem nominatim etiam monuit Generalis Concionatores, vt reprehendendis vitijs, commendandaeque virtuti insisterent, haereses, haereticosque cum locus postularet, non vltra attingerent, quam vt verbo refellerent. Tum versus ad Claudium Matthaeum, et Henricum Sammerium ad propria instituti reducendos, haud modicum certamen habuit. Roma amandari Matthaeum Pontifex primo vetuerat. Institit subinde Cardinalis Senonensis, vt in Lotharingiam remitteretur: cumque Aquauiua pernegaret posse eam rem a se 70 Claudij Mat thaei reditus in Galliam negatus. vllo modo permitti, Cardinalis, vt ardens erat, et partem illam foederis arcte complexus, acres voces adiecit, plus aequo difficilem, atque adeo pertinacem esse Generalem, qui se flecti non sineret in causa praesertim ad religionem Catholicam vsque eo necessaria. Non leuiter hoc laturos Gallicanos Proceres, Societatem omnem luituram. Denique profectionem, eam probari Sixto Pontifici, quicum rem ipse tractasset. Ad quae Claudius, se quidem, si Pontifex iubeat, repugnare non posse: verumtamen cogi officij ratione, et conscientia, Sanctissimo Domino (quod et facturus sit) exponere, quam perniciosum Societati hoc consilium futurum esset: ac proinde quanta maxima posset vi id periculi auersurum. Principes quoque pro sua prudentia, et voluntate publici boni, rem in bonam partem accepturos, praefertim cum alij nihilo minus idonei, multo a pericuto remotiores administri suppeterent. Nihil ad haec Cardinalis: et Aquauiua adito mature Sixto enixe deprecari eam itionem institit. Is, nescio quae verba super ea re facta sibi a Cardinali respondit, nihil tamen a se promissum: quare consilio ipsius Generalis integram rem permitti: quanquam ipse quidem non dubitaret, quin si ille Pater in potestatem Galli Regis veniret, continuo eum suspendio tolli iuberet. Quem locum nactus Generalis, de integro precari coepit, vt tali procurationum genere, vti ab legibus Societatis abhorrentium, ita quantum ab ea tractarentur, nec publice vtilium, et priuatim nocentium, nostros homines arcere omnino vellet: quod 71 Obedientia Claudij Matthaei. Pontifex haud grauate promisit. Iuuit causae successum ipsa Matthaei obedientia, qui adeo fuit in potestate Generalis, vt satis ostenderet, quae ante gesserat non ex peruicacia vlla, sed ex inconsulto zelo profecta. Quae vbi suo Praeposito nequaquam probari cognouit, ipsemet dedit operam, vt liceret omittere, et Principibus satisfaceret. Et ab Vrbe summotus Lauretum, sibi, consuetisque Societatis muneribus summa cum tranquillitate vacans, praeclaram Laureti, et Anconae Episcopi accitu nauauit operam. 72 Samerius Leodium missus. Persimili obedientia Henricus Sammerius Leodium missus quieuit. Quo in homine seruando singularis Dei benignitas apparuit. Nam cum haereticorum venisset in manus, dum aduersus eos iter habet, haud dubie grauissimo quoque supplicio mactandus si agnosceretur, Patre Columbaeo, qui forte Haereticis notus, ac nonnulla amicitia coniunctus erat precante, sine noxa dimissus est. Caeterum Claudius Generalis, quae ab instituto ab horrerent negotia non ab suis diligentius remouebat, quam ab 73 Ipse Generali Claudius implica ri se Foederatoram negotijs non sinit. se se eorum, vel speciem propulsabat. Venit aliquando expeditus ad cum ex Gallia cursor, ab vno foederatorum Principum missus cum fasciculo literarum, id modo rogans sub Principis nomine, vt eas literas Pontifici, et Cardinalibus, ad quos inscriptae erant, reddendas curaret; cui Claudius modesta libertate negans vllum ab se pondus posse accedere, facile ipsummet Cardinalium aedes Romae inuenire posse respondit, et suas cuique literas dare. Eodem modo alterius ex eodem numero Dynastae procuratorem dimisit, qui hoc tantum petebat, vt per ipsum ad eos introduceretur, quibus conuentis horum negociorum causa opus erat. Hunc in modum rebus, quaecumque humana cura prouideri poterant, vt Regi satisfieret, et intra cancellos officij sui se se zelus Sociorum teneret, prouisis, alter restabat mali fons extinguendus. Quae supra per Episcopum Parisiensem postulara ab Henrico Rege narraui, eorum, maxima ex parte autor, vanâ quidem, vt deiude patuit, sed tum verisimili coniectura, Edmundus 74 P. Edmundus Augerius im merito suspe etus. Augerius habebatur. Quid enim venisset in mentem Regi scire, vel curare solennis professio quoto anno fiat? habeat Societas patronum in Gallia et similia his? Quin etiam illa aduersus alienigenas postulatio inueteratae de Edmundo famae consentiebat. Super haec commoratio eius apud Regem, domi forisque materiam sermonum, parum beneuolis praebebat. Totus erat Henricus hac tempestate in quibusdam Sodalitatibus, corporisque afflictationibus, precationibus, peregrinationibus, quarum rerum Magistrum, et administrum adhibebat Edmundum. Ea studia aliter alij accipiebant: quidam conqueri, praetermissa rerum publicarum administratione Regem Monachum fieri: quidam indignari, tanto conatu pietate suscepta, non inde, vnde ipsis videbatur initium capi. Si enim reuera mores correctos vellet, cur Tridentinum Concilium promulgari in Regno suo non sineret? Cur toto pectore, cunctisquae viribus aduersus sectas non tenderet? Harum et huius generis querelarum magna pars in Edmundum retorquebatur. Ab eo Regis eneruari indolem, ac bona tempora frustra teri; generosa semina in ludicra potius pietatis, quam in solidam frugem effundi. Nempe pro concione palam eum Regi talia praedicantem blandiri, et fugere attrectare plagas, et curare, solum incrustare contentum: vnde suimet duntaxat iactandi campum quaerere, nomenque vulgo apud Regem gratiosi, ac potentis ambire. Haec secularium plerique partim bono studio de communi Christiana re, et nostra solliciti, partim ex liuore, odioque indignantes, exprobrantesque, et vt fit amplificantes dissipabant, vt non posset Sociorum reliquorum, non et nomen vulgo hebescere, et caritas domi labefactari aduersus eum, qui tot erat semen incommodorum. Accedebant domesticae querelae nostrorum, qui multi sorte nascendi aut alijs nexibus deuincti erant clientelae dissidentium tunc a Rege Principum. 75 Prudenti Consilio a Generali Ro mam euocatur. Hos enim in Augerij vita, sine praeiudicio spectantibus probatissimâ, offendebat nescio quae species aulici nitoris, et euagans interdum extra fines arctos religiosae paupertatis atque disciplinae laxitas, vt aiebant, quaedam. Quae omnia prudenter reputans Generalis vnicam inueniebat remedio viam, vt ab Regis consuetudine Edmundum auelleret. Eam ob rem accersendum Romam putauit, vt simul se se purgaret. Dat itaque ad ipsummet Edmundum literas, et ad Prouincialem Odonem, vt protinus (quod tamen cum bona Regis gratia fiat) ambo Romam accurrant: in eandem sententiam scribit ad Regem, vt bonam abeundi veniam Edmundo daret. Quas Regi literas cum Prouincialis redderet, adderetque suas preces, ille opinione grauius commotus est, in suam ignominiam interpretans tanquam 76 Regis Henrici ea de re querelae. homine minus bono vteretur, exprobrans Societati, quod se in negotia regni immitteret, et adhaereret foederatorum partibus. Edmundum idcirco vexari, quod ab Rege staret: se et fuisse, et esse, ac fore Catholicum, neque Edmundum in Aula habere, neque eius operam, nisi ad pia ministeria adhibere: parum sibi ab Generali tribui, cui pro summo deberet esse beneficio, quod cum tam grauiter laesus ab Societate esset, tamen ei non modo ignosceret, sed eo loco, et autoritate apud se ex ea vnum haberet. Caeterum quod ab ipso denegaretur a Pontifice impetraturum. Haec multis verbis, magnaque voce querentem, Odo cum placare tentasset, non multum profecit: mitior tamen effectus est, vbi adductus tandem, vt ipsas Claudij literas legeret: in ijs reperit nolle se, nisi cum bona Regis gratia Edmundum discedere. Itaque ad extremum 77 Rex impetrat a Pontifice facultatem retinendi apud se Edmundi. omnia se condonare Societati confirmans, admonensque vt in posterum a Regni negotijs procul abessent, Prouincialem dimisit: qui Prouincia Clementi Puteano Professorum Praeposito interim demandata, Romam iter intendit. Rex datis ad Oratorem suum, et ad Estensem Cardinalem, et ad Pontificem literis, continuo Diploma impetrauit, per quod fiebat ei potestas Edmundi opera ad voluntatem vtendi. Hinc ad alia versi Patres consilia, quoniam non successerat, vt Edmundum ab vsu Aulae abducerent, id ceperunt agere, vt extra Societatis domicilia habitaret. Hoc sperabant, et Regi probari posse, quasi promptiorem ad manum sic Edmundum habituro, et ipsi Augerio velut liberius sine arbitris victuro. Caeterum 78 Recusat Augerius diuer sari extra domos Socie tatis. huic quam vane opinarentur grauem Sociorum conuictum, et disciplinae ordinem, eius ad haec responsum ostendit. Cum enim id illi proponeretur, negauit vsquam sibi diuersorium commodius gratiusue aut esse, aut vmquam futurum, quam intra religiosa septa, sub oculis, et censurâ Praepositorum obseruationem Regularum exigentium. Rex quoque rei eiusdem mentionem scriptis ad eum litteris illatam, vt superuacaneae parumque de corae aspernatus est. Quare hic quoque conatus in vanum recidit. Interim 79 P. Odo remittitur Visitator in Galliam addito Socio Hieronymo Plato. Odo Romam peruenerat: ex quo Generalis cum propius statum Prouinciae cognouisset, quia idem rerum erat peritissimus, regnique popularis, ac Regi sat notus, probatusque, cum ipsum Visitatorem remittit, addito laborum, et Consiliorum Socio Hieronymo Plato. Iubet primum Lugdunensem spectare Prouinciam, tum Lutetiam pergere, Hieronymum autem rebus diligenter cognoscendis insistere, vt explorata omnia Romam subinde renunciare posset, vnde consiliorum summa expediretur. Peruolauit ad Regem creati Visitatoris nuncius, qui siue suopte nutu, seu alieno instinctu, protinus ad Lugdunensem Praetorem scribit, si Odo Visitator Societatis, et Hieronymus Platus in Lugdunense solum inferant pedem, 80 Sed ij, Rege sic se velle siguificante, reuocantur. vtrumque progredi vetet. Camberium peruenerat Odo, cum a Lugdunensi Rectore, quem Praetor admonuerat, certior de ea re fit. Non ausus itaque vltra pergere; dum quid facto opus foret ab Generali cognosceret, eodem loco substitit. Tum Claudius cum Rex hominem e ditione Veneta benigne se accepturum profiteretur, quanquam non sine magno fiebat incommodo, tamen ne tantus Princeps eo rerum momento 81 Laurentius Magius Vintator in Gall. am mit titur. exasperaretur acerbius Laurentium Magium Italiae Assistentem trium Galliae Prouinciarum Visitatorem designat, et Regem admonet, vbi primum liceret sub anni ver insequentis recta ad ipsum Parisios aditurum.

Per caeteras quoque Galliae prouincias cum difficultatibus maximis pugnatum hoc tempore. Pestilentia late, inopia, famesque multo longius grassabatur: bella vero habebant passim omnia. Nihil vsquam tutum praesertim 82 Mauriacense Collegium dispersum. in minoribus oppidis: itaque Mauriacense Collegium aliquando dispersum est. Itinera infestissima vbique. Dum Ruthehas Mauriaco Franciscus Fillonarus, et Desiderius Rosellus petunt, intercepti ab Haereticis aspetrimequae vexati, haud modica impensa redempti. Perturbauit praeterea Burdigalense Collegium Iulianus Vincentius, qui vitio potius ingenij, quam voluntatis, ex nonnulla scientia, quam erat assequutus, plus nimio religiosus, suspiciosusque factus, primo coepit addubitare, et in controuersiam 83 P. Inlianus Vincentius Burdigalae turbas ciet. pugnaciter ducere, liceret-ne Burdigalensi Collegio quasdam paroecias administrare, quanquam id per externos parochos fieret. Deinde obseruare coepit nobilem ex Franciscano Ordine Concionatorem, et quemdam eiusdem Catechismum notare, et graui censura eonfigere. Iussus pacem habere, suasque agere res, nec suspicionibus inanibus accommodare mentem, sed potius communi omnium, quam sui vnius sensui obtemperare, haud sibi parendum in tali dicebat causa: immo non neminem e domesticis in sententiara suam adduxit. Sed vt semel aperitur suspicionum ludibrijs porta, ad insaniam vsque procedunt. Venit Burdigalam Petrus Lohierius Prouincialis: iubet is quoque hominem quiescere, neque se aliosque nequicquam spinosis curis macerare. At ille ipsius Prouincialis notare incipit dicta, praesertim publicarum exhortationum: multa ab eo, quae errorem saperent, multa quae haeresim, non satis explicate proiecta: denique partim in poenam, partim, vt euagando imbecillitati mentis (si forte morbus inde esset) consuleretur, missus in Hispaniam Compostellam, magna Burdigalense Collegium exsoluit molestiâ. Sed quo morbus excesserit, 84 Ludcuicus Richeomus Pro Promncialis. in loco reddetur. ArnoldusVicinus Lugdunensi Prouincialatu liberatus est multum id rogans. Bonus vir id munus studiosius, quem felicius administrabat. Ludouicus Richeomus Diuionensis Rector Prouinciam cum Vicarij potestate interim regendam suscepit.

85 Hispaniae res turbatae Nec interim quietae res in Hispania, sed magnorum motuum, ac diuturnorum exordia extitere. Malo iam dudum collecto caput fecit, vomicamque inueteratam aperuit Iacobus quidam Hernandus, qui cum in seculum miser votis solutus remitti aueret, dum id serius fit (quod causa nulla suberat) vt suaue Christi iugum aliquo pacto excuteret, occasionem cuncta turbandi eam arripuit. Aliquot ante annis in Monteregio, quidam e confessarijs, seu vere, seu falso delatus ad Prouincialem tum Castellae 86 Iacobus Her nandns Prouincialem, et alios sibi obilantes de ferre ad sacros Quaesitores decernit. Antonium Marcenium erat, de tentata puellae per sacras confessiones pudicitia; quod crimen in Hispania Sacrorum Quaesitorum iudicio reseruabatur, sed ita vt existimarent religiosi Praesides non ademptum sibi ius suorum causas cognoscendi. Marcenius adhibitis in consilium Rectore Collegij Francisco Labata, et Consiliario eius, eodemque quaestionum conscientiae Magistro Ioanne Lopio, de sententia eorum existimauit, quoad clarius, quid tali in casu sequi ius esset, ex maioribus potestatibus cognosceret, fas esse sibi in hominem suae potestati subiectum animaduertere: ac primum ab eo Collegio, deinde penitus ab Societate, vt quae non modo extra crimen, sed etiam extra suspicionem eiusmodi flagitiorum conseruari debet, hominem amandauit. Id omne Iacobo Hernandio nescio vnde enotuit: nec dissimulauit Prouinciali, dubitare se num salua conscientia posset non indicare Quaesitoribus. Cui Marcenius nihil respondit aliud, quam vt consulto Deo, quod videretur, perageret. Ille Ouetum mox translatus, vt erat linguae intemperans, diu mussitauit, se scire decem, aut duodecim de Societate Patres conscios esse criminis ex Quaesitorum iurisdictione, nec tamen id indicare, seque eorum delaturum nomina: vt commercio cum Quaesitoribus inito, declarataque eis causa, cur absolui votis deberet, tandem permitteretur ad suum arbitrium viuere: quin etiam addebat, Prouincialem quoque se, et Ouetanos Patres accusaturum, quod per eos prohiberetur nomina illa deferre. Quod tamen vsque eo falsum erat, vt idem (qua erat leuitate, et inconstantia) profiteretur interdum sibi a Prouinciali libere permissum, vt conscientiam in ea re suam audiret. Haec vhi satis domi mussitauit, nec tamen, quod agebat, aut remissus in seculum est, aut ad seculi modum permissus in Domo Dei viuere, per arcanas literas significat Quaesitoribus Vallisoletanis vim sibi fieri ab Societate ne noxam, quae ad ipsorum pertineret iudicium, deferat. Ita Vallisoletum statim iussu Quaesitorum accitur aestate anni 1584. Et quanquam arcana maxime sunt sacri illius tribunalis acta, ferebat tamen communis 87 Marcenius Prouincialis a sacris Quae sitorjeus citatur, et auditus liber remittitur. opinio, Quaesitores pro sua prudentia deprehendisse magis in delatore exolcerati animi perturbationem, quam quicquam in fraude solidum. Quicquid enim esset, ad tuenda potestatis iura pertinere: quod vti sine dolo malo commissum, ita ex aequo, ac bono potius, quam summo iure per quaestiones, ac strepitum cerni deceret. Alloquutus deinde est eos Marcenius, atque ita dimissus, vt satisfactum sibi non obscure praeseferrent. Quae cum ita gesta eognouisset Generalis, et valde cunctis probaretur virtus Marcenij, ratioque administrandae Prouinciae: vbi Castellano defunctus Prouincialatu est, ad Toletanum, quemadmodum supra dictum est, transtulit, nihil minus metuens, quam ne ea res Quaesitorum animos pungeret. 88 Mox e Castellana in Toletanam Prouinciam cum potestate translatus, in custodiam a saeris Quaesito ribus datur. Quam tamen, qui Generali creare inuidiam vndecumque conabantur, vel praecipuam iactabant causam eorum, quae sunt proxime consequuta, tanquam ad suam contumeliam retulissent Quaesitores, hominem dum apud ipsos reus est, in aliam Prouinciam, et Prouincialis cum potestate translatum. Ergo dum securus, ac tranquillis vsus initijs, in suam euram Marcenius diligenter incumbit, Vallisoletum ab Quaesitoribus eius vrbis accersitur: eodem, et Franciscus Labata iam Salmanticensis Rector, et Ioannes Lopius, quos ante nominaui. Nono Kalendas Aprilis Marcenius, et Labata vltro adiere custodiam: Lopius post aliquanto venit. Rem omnino sine vlla Societatis nota fore promittebant Iudices, et maxime occultam, breuique transactam iri: Neque huc absque summo, ac necessario consilio, ac diuturna biennij consideratione descensum. Haec cum dicerent, quanquam vt solent, certi nihil explicarent, tamen coniectare licebat, nullum agi, seu morum, seu doctrinae crimen, sed solum potestatis, ac iuris vsurpationem: nempe, vt sic edocta post hac ignorare non posset Societas quem vsque in finem ditio sua pateret. Accitus, et 89 Multi e nostris a sacris Quaesitoribus citati, Methimna Campi, vbi tunc agebat Iacobus Hernandius, ac iussus tanquam in libera custodia apud Franciscanos versari. Paucis post diebus alij super alios, siue ad testimonium dicendum, siue ad se se purgandos, seu qua alia causa plus quinque, et viginti ex varijs Collegijs, prouincijsque citati: et quidam Vallisoleti, quanquam extra vincula, diu retenti, vt iam nec latere res, nec apud vulgus carere infamia, nec apud gnaros commiseratione posset. Haec cum essent, et ad talem plagam, quo minus assuetus, et doleret acrius totus Ordo, et appareret grauius, quam prima specie damnum accipi, indicta vbique maximeque per Castellam consueta Diuinae misericordiae inuitamenta, preces, verberationes, sacrificia, ieiunia, et alia huius generis. At Claudius Romae vbi rem cognouit, 90 Generalis PP. Hispanos consolatur. primum omnium, et ipse ad auxilium caeleste confugiendum existimauit, dein consolandos maxime perculsos Hispanos Patres, vt Deo fiderent, qui ad exercendam patientiam, fiduciamque et humilitatem suae huius familiae robocandam talia euenire permitteret per homines, quos certo credendum esset, optimo duci consilio; ac propterea cauerent, ne vlla darent minus subiecti animi signa: sed verecundiam aduersus sacrum illud consilium dictis, factisque vbique conseruarent. Praeterea adeundum sibi Sixtum Pontificem iudicauit, eo dumtaxat, vt quid ageretur exponeret. Atque in 91 Claudij Generalis ad Pontificem oratio de rebus in Hispania gestis. hunc modum locutus est. Satis, vt arbitror, Vestra Sanctitas nouit, quid Nostris Vallisoleti ab Sacris Inquisitoribus nuper acciderit, Toletanus Prouincialis, et Rector Salmanticensis cum alio Patre inclusi in carcerem, sunt. Quid in causa sit, equidem certo eloqui non possim, adeo tribunalis illius tecta, et secreta sunt omnia. Caeterum si ex antegressis capere coniecturam licet, videor affirmare posse nihil esse causae, nisi nomen, ac titulum occupatae eorum potestatis in Sacerdote nostro puniendo. Precor igitur Sanctitatem Vestram pro ea obseruantia, quam grauissimis illis viris adeoque sancto foro debemus, ne quid prius in hac causa statuere velit, quam experti nos fuerimus, quid per nos aut peruestigare, aut assequi possimus. Nam si peruersae (quod Deus auertat) Doctrinae crimen agitur, nos in primis accusatores, non vindices erimus, ne dum morari vllo modo iudicium, aut defugere velimus: sin autem haec vna causa est, quam dixi, vti suspicor, tum Sanctitatis vestrae erit videre, quid decerni placeat; quidque causae fuerit, quominus Praeposito ius foret in hominem ditioni suae, fideique commissum inquirere, eumque 92 Trahitur in longum negotium Mar cenij. coercere. Approbauit consilitum Pontifex: ac Generalis inde omnem, vt dicitur, mouit lapidem, viasque tentauit omnes, per quas certo tandem peruestigaret, quid Marcenio, ac Socijs fraudi verteretur. Sed quicquid experireris, vnum idemque responsum ferebas, Tribunalis eius causas prodi non consuesse. Cumque et breuis, et ex sententia promitteretur semper transactio, semper tamen eadem protrahebatur longius. Itaque iam non fama solum apud multitudinem, quam tamen tanquam, omnium suorum telorum aciem maxime necessariam habet haec cohors, Indeque pax Societatis turbatur. Libellis con tra Institutum sacro Tribunali datis. sed ipsa summa rerum periclitari, coepit. Rerum nouarum cupidi eam tempestatem suum tempus rati, turbare omnia magis, ac magis instituunt. Tradunt eisdem Quaesitoribus alios super alios admodum luculentos libellos, partim querelarum aduersus Praesides, partim falsarum rationum plenos contra ipsa maxime vitalia Beati Ignatij, et Societatis instituta: denique dubia, et suspecta reddunt omnia. Ignari ferme harum pro ditionum germani Societatis filij: 93 Priuilegia Societatis Rullas Pontificias, et de creta Congregationum tradere iubentur notiri a sacris Quaesitoribus. quanquam moestissimi iacebant ob tales homines captos, totque saepius citatos, et rem iam in vulgus celebrem, tamen se breuis et sausti exitus spe, quae semper ostendebatur, sustentabant, cum repente nouo terrore concutiuntur. Bina librorum exemplaria, quibus ab Apostolica sede Priuilegia Societati concessa continebantur, itemque Pontificiorum diplomatum, ac Generalium Congregationum tradere iubentur. Quae omnia instar tumultus cuiusdam nocturni grauiora faciebat sacrum illud silentium, vt quo potissimum remedia admouere, quo accurrere, quam tegere, ac tueri deberes partem nescires. Ad haec libri de ratione studiorum, quem supra magna cura 94 Liber quoque Ordinis nudiorum, quam quam nondum editus, tradi iubetur. confectum, inque omnes Prouincias dimissum narraui, a viris doctis recognoscendum, probandumque, cum in Castellam exempla item non nulla missa essent, iussi sunt, et ipsa tradere quanquam praedixissent, et Praepositi Generalis simul traditae literae fidem facerent, non alium ad vsum missa nisi vt censura Patrum castigarentur. Quae res vel maximam admirationem prudentibus mouit.

Hos inter fluctus nihil Euangelici Piscatores ab ogere sacro cessarunt. 95 Tudelenses petunt Colle gium. Egregie tertium iam annum Franciscus Carteta, cum Socio item Sacerdote Tudelae (ea est vrbs in Regno Nauarrae peramoena, et nobilis) per sacrum aduentum, et quadragesimam laborauit. Ind e in vniuersa Ciuitate cleroque, ac populo tanta exarsit Collegij sitis, maiore vt studio postulari non posset, quam multis omnium ordinum literis, priuatim, publiceque petirum. est. Nam et ipsa Ciuitas, et Prorex Nauarrae, et Tarrasonensis Episcopus, cui Tudela subest, et Collegium Cleri Tudelani magna vi, et humanitate institerunt. Quibus Claudius Generalis cognito, quanta esset per ea loca Doctrinae inopia, ita respondit, vt ad Petrum Villalbam Prouincialem reijceret. Hoc primum anno in Collegio Xerensi patefactum Gymnasium summa Ciuitatis laetitia, quae et gratam rei memoriam 96 P. Ioannes Lobera mori tur. nulla re destitit prae se ferre. Pridie Nonas Iuinij Ioannes Lobera Valentiae mortalitati concessit magna opinione sapientiae, nihilo minore modestiae, atque humilitatis: cum rectissimo semper exemplo ad annos sexdecim Theologiam ibidem professus. Huic quemadmo dum olim Tobiae, materiam exercendae patientiae praeclaram Deus fortuito casu porrexit. Octauo ante obitum anno per domesticos hortos inambulanti oculum 97 Eius patientia insignis. dexterum lapis (incertum vnde missus) elisit, extinxitque: inde ex consensu, ac nexu malum ad laeuum quoque lumen permanauit, et assidua lacrymatio: at dolor in vtroque mansit peracer. Cui calamitati ita non succubuit Lobera, vt sex postea annos, in pristinis docendi perseuerarit laboribus, nullum nec postulans, nec patiens leuamen tum, quoad vltro Prouincialis videns hominem supra vires eniti, liberatum scholae munere studijs moderandis praefecit. Ex oppido erat Longaresio Caesaraugustanae Dioeceseos. Anno seculi 63. suo trigesimo nomen sacra: militiae dedit. Nequaquam parem fortitus exitum est Ioannes Andinus, qui ad domestica receptus opera, pertaesus bonorum laborum, cum Toleto fugisset, dein 98 Ioannis Andini egress e Societate in felix mors. solutione Votorum expressa, vxorem Volentiae duxisset, dum inter Mauricos Altilia negotiandi causa mercatut, ab quibusdam ex ea gente trucidatus, inexpiatam, immunitamque supremis mysterijs animam repente efflauit. Quae talis mortis pericula, quis non existimet quauis vitae difficultate recte redimi? Atque hunc exitum peperere misello labores seculi, cui si perseuerasset in Christi famulatu, pronum erat minore cura aeternitatem, 99 Ioannes Ra mitius Ioannes Em manuel Alfonsus Sandoualius Ioannes Alfonsus. post vitam bonam feliei ter moriuntur. ac Coelum emete. Quatuor memoratu dignos addidit Coelo Toletana Prouincia, Ioannem Ramirium, Ioannem Emmanuelem, Alfonsum Sandoualium, Ioannem Alfonsum. Ramirius hic est Apostolicus ille Orator clarus facundia, qui Madrito oriundus ortus. Cordubae stirpe nobili, inde a puero in literis, ac pietate enutritus, mature intellexit ad quod opus a Deo factus, instructusque esset. Nam cum ad indolem per se se ad summa quaeque propensam, studium ipse virtutis adhiberet, et accederet Magistri Ioannis Auilae institutio, sub annum aetatis duodeuigesimum ve hementi quodam motu sensit se diuinitus, ad Apostolicam vitam, ac verbi Diuini praedicationem impelli. Isque metus adeo fuit manifestus, adeo deinceps perennis, ac tenax, vt cum iam natu grandis ex multorum Praedicatorum 100 Vocatio, et virtutes Ioam ois Ramirij. haud bono exitu tanti muneris discrimen animaduertens optaret ab eo desistere, nunquam tamen id petere auderet rellgione impeditus ne Spiritui Sancto reluctaretur: quod ex eius autographo comperi, per quod Hieronymo Natali Visitatori anno 1561. se se indicauit. Addit Franciscus Antonius in Toletanae Prouinciae Historia circa aetatis suae annum sextum decimum, cum iam tum flagraret concionandi studio, donum hoc ab Sancto Paulo die Conuersionis eius solenni per ingenuam simplicitatem enixe precatum, statimque precantis menti obiectas Hispaniae Vrbes plurimas, in quibus omnibus intelligeret diuinum semen ab se se spargendum: ac postea eundem iam senem professum plane euenisse, vt cunctis ijs in vrbibus conciones haberet. Vouit pudicitiam adolescens: nec solum eam ad vltimum illibatam, sed omni labe mortifera intactum animum conseruauit. Vt primum Sacerdos Doctorque Theologiae creatus est, vitam ad quam dudum diuinitus vocabatur, exorsus, multas vrbes ferme septennium confessiones audiens, et caelestia spargens semina peragrauit, eo messem animarum vberiorem colligens, quod voluntariam colens paupertatem, quod serebat vocibus rigabat exemplis: inde cogitans quemadmodum optime fungi Apostolico posset munere, vidensque omnino Societatis vitam suae indoli, vocationique congruere, et pellectus, vt ipse fatetur Francisci Borgiae autoritate ad eam animum appulit: non tamen ausus rem omnino ante statuere, quam Ioannis Auilae sententiam exploraret. Ille autem sine dubitatione vlla autor fuit, affirmans in Societate bene ei futurum. Anno igitur ineunte 1556. a Iacobo Mirone deductus Madrito Murciam, quod primum Societatis domicilium iniuit, inde Valentiam, mox Caesaraugustam habitis vbique magno populorum assensu, ac fructu concionibus, ac demum Granatam transmissus, suum, vt ferebant tempora, tyrocinium 101 Ramirij asperitas in vitijs increpandis e Sanctorum exemplis ducta. posuit. Vix dictu facile est, quam multos a vitijs abstraxerit, quam multa sacra coenobia religiosis viris implerit, quantum leuarit calamitatum. Asperior erat in vitijs castigandis, neque id feruidioris naturae impulsu, sed certo iudicio. Censebat enim audendum, vel offensionem improborum, si nollent corrigi, subeundam. Id prophetis, id Ioanni Baptistae, id Christo Domino euenisse. Quare nihil metuendum magis diuino praeconi, quam, nedum per indulgentiam nimiam omnia fieri omnibus student, id vt ait Nazianzenus faciant, non tam vt saluent omnes, quam vt perdant. Lubricam esse eam causam, cauendam offensionem, vt maior tempore suo fructus respondeat. Experimentum autem, ipso ex tempore capi posse. Nam si conuersionem tandem in eo, cui tantisper indulges efficias; recte et sapienter priora instituta: verum non ita euenire, sed per mollitiem illam, et indulgentiam in ijsdem populos vitijs inueterascere; nec agendi tamen Concionatores rationem commutare; vt satis appareat, timere eos offensionem, quo ipsi in gratia, ac pretio sint, non vt animas Christo lucrentur. Eodem modo disserebat de consuetudine Religiosorum hominum cum Principibus. Quid ea faceret, si ille nihilo vnquam efficeretur melior? Id enimuero indicium esse te ad eius mores paulatim transgressum: Nam diu bonum cum malo pacate esse non posse, quin alterum in alterius migret naturam. Ita differens, sentiensque sinebat tamen se se moderatorum prudentia regi, ne fines transiret modestae seueritatis. Nec ipse ignorabat quantum benigna grauitas haberet in loco pondus. Itaque cum aliquando cognouisset virum nobilem ex aula 102 Lenitas eius dem non mi nus vtilis. regia obstinate inimico exitium moliri, frustraque multos in eo placando sudasse, Ramirius comiter conuentum sic alloquitur, Ego te, Domine non multis hortabor, vt inimicitias tandem finias, nec argumenta quibus id suadeam habeo grauiora vlla, quam Christi Domini veneranda ea verba, Diligite inimicos vestros. Hoc Christus dixit, Tuum iam sit consilium, num aequum censeas hanc rem Christo gratificari. Per hanc simplicitatem, ac suauitatem admonitionis ita diuina vox descendit ferocem in animum irati nobilis, vt in haec verba responderit: Hactenus Pater, cum mihi suaderetur humanis verbis, vti ab incoepto desisterem humanis verbis respondebam: nunc vero, vbi Christus loquitur, omnino aquum est, vt ei obtemperemus. Age, aduocetur ille: iam nunc ei quicquid de me meritus est, condono. Absque mora accitur: irruunt in amplexus. Calamitates pauperum non solum e superiore loco grauissime commendabat, sed ipsemet ad easdem leuandas ostiatim stipem emendicabat. 103 Octo annos desolationis patitur. Exercuit eius patientiam multifariam Deus. Octo primos Societatis annos haud sine magnis animi angoribus tanquam sterilitatis annos exegit: quo tempore, et grauissimam, quam suo loco retuli, transeundi ad Garthusianos tentationem passus, nobilem victoriam tulit. Successere deinde anni beatae, perennisque feracitatis, quod quidem ad animum pertineret: quem inter alia donum lacrymarum praesertim inter sacrificium vberrima irrigatione saginabat: at ne deficeret virtuti materia, coepit corpusculum doloribus acerbissimis ex calculo laborare. Quae vexatio cum esset intoleranda, nec prudentium sententia vlla vspiam humanitus, nisi in fectione spes salutis restaret, saepius inter se se Patres deliberarunt, communique semper consensu decreuerunt tam saeua carnificina periculosoque remedio abstinendum. At Ramirius cum sua causa, tum publica aliquod leuamentum 104 Cousulta in dubio B. Vir go ei respon det. cupiens, cum saeuius nihil existimaret posse sibi fieri, quam quod dies, noctesque patiebatur, ante imaginem Sanctissimae, et indulgentiffimae Matris Coeli Reginae prostratus supplicare vehementer opem institit, ac nominatim, vt declararet tentari ne genus eiusmodi curationis deberet. Quae dum rogat, dicitur capite modice inflexo picta Virginis imago annuisse: cumque mirabundus dubitansque Pater, ne forte oculorum ludibrium foret, propius accessisset, idemque de integro peteret, iterum Virgo demisso magis capite annuisse. Tum vero fretus tanto pignore aeger, modeste a Rectore petiuit (nulla tamen mentione visionis facta) vti graue ne duceret de valetudine sua rursum Patres consulere: qui congregati repentino quodam instincti motu, sectionem quanto omnes ante consensu damnarant, tanto in praesens plane experiendam censuere. Nec destituit pia vota, recteque consulta successus. Post multas ad Deum preces, constantissime ictum ferente Ramirio, duos ei calculos, minusculum vnum, alterum oui gallinacei magnitudine Chirurgus extraxit, vita superstite. Haec anno 1575. gesta. Visionem annuentis Imaginis ad Euerardum Generalem ab ipsomet scriptam, et eas literas ab AEgydio Consaluio tum Assistente perspectas (nam ad meas quidem manus non peruenere) narrat Franciscus Antonius. Expetijsse autem illum valetudinem non taedio dolorum, sed laborum desiderio, ex eo licet intelligere: quod hoc ipso anno compluti propinquam sibi supremam diem praesentiens Christum Dominum duo rogauit, Primum vti magnam sibi aliquam patientiae materiam largiretur: 105 Moritur, vt optauerat fe ria fexta Maioris heb domadae. deinde vt eodem die, et hora, qua ipse Dominus excesserat e vita, euocare se vellet: ac voti vtriusque plane compos est factus. Nam doloribus excruciatus acerrimis feria sexta maioris hebdomadae sub meridiem praemunitus diuinis lenissime expirauit pridie Nonas Aprilis, sexto et sexagesimo aetatis anno. Mansit in demortui ore vultus adeo amoenus, ac spirans, vt merito dictus a quopiam sit, videri sacris illis vocibus, Vbi est mors victoria tua, vbi est stimulus tuus? insultare morti. Ad eius cadauer, et concursus et exosculatio, et sacrarum rerum applicatio, et reliquiarum petitio, et reliqua in Sanctorum consueta funeribus facta. In supremis verbis illud maxime notatum est, cum petijsset a Deo veniam, 106 Iudicium eius de concionatoribus animarum salutem non quaerentibus quod quaedam in sacri praeconis officio curiosius dixisse sibi videretur, mirantibus forte circumstantibus quibus comperta grauitas viri erat, diserte adiecit, id se dixisse, quod persuasum haberet multos Concionatorum damuatum iri, quod cum Deus ab ijs pendere voluisset salutem animarum, huius tantae rei obliti, magis ad commoda sua, suique nominis existimationem, quam ad fructum, salutemque animarum conciones accomodarent. Ioannes Emmanuel Toleti apud Professos, cum Rector Collegij esset, quarto Kalendas Augusti decessit. Ex oppido Treuinio Calaguritanae Dioeceseos, Compluti cum annum vigesimum primum ageret anno seculi huius quinquagesimo secundo in Societatem receptus, aegre compulsus est, 107 Acta, et virtutes praecla rae Ioannis Emmanuelis vt studia literarum persequeretur. Adeo humilitatis causa cupiebat in ministerijs Marthae vitam exigere. Sed euentus ostendit in eo, quod saepe dicitur, qui minime se idoneos rentur, eos maxime aptos ad magna esse, nequaquam temere dici. Praeclare diuina pro suggestu tractauit: cum laude laepe Tyronybus praefuit, multa Collegia perdiuque Murcianum, ac Toletanum rexit, cum haud domesticis magis, quam externis Laicis, et alijs religiosorum familijs quasi Pater venerationi, ac pretio esset. Naturam per se se feruidiorem, et iracundam, studio, et compressione suimet assidua ad immutabilem prope lenitatem perduxerat. Adeo amabat latere, et ignorari, vt nou solum Praefecturas pro summo haberet onere, sed etiam si ab honoratioribtis personis conueniretur (quae nonnulli officia per speciem caritatis ambiunt) moleste admodum ferret, et congressum pro viribus 108 Caritas eius insignis. declinaret. Sed in praeclaro eius virtutum choro, caritas, vt aequum est, eminebat, spectandamque se supra caeteras praebebat, in prompta, alacrique voluntate necessitatibus, et animorum, et corporum succurrendi. Cupiebat ad suum Collegium mitti valetudinarios infirmosque, sperans Deo iuuante, facturum se industria sua, vt imbecillitatem moderate, ac leuiter ferrent: perque hoc opus Caritatis, et Orationes eorum benedictionem caelestem descensuram in domum totam. Nec sane fallebatur. Cum aliquando Domui Toletanae praeesset, atque ex tribus dumtaxat panibus, qui domi erant, vnum pauperi ad fores petenti dari iussisset, paulo ante prandium magna allata cista est panibus plena: quam lator cum ianitori dedisset, interrogatus vnde mitteretur, non opus esse id scire respondit, statimque abscessit, nec postea redijt. His experimentis, magisque tam studiosa pauperum commendatione, quae in sacris literis ab Deo est, motus Ioannes, nullum faciebat finem in sermonibus, et priuatis, et publicis omnes cum opulentos, tum etiam tenuiores, pro suis facultatulis 109 Eiusdem studium orandi. ad liberalitatem hortandi. Suarum vero virtutum lumina assidue nutriebat oleo Sanctae Orationis: binas quotidie horas detrahens somno, quas colloquijs diuinis adderet. Hac praeterea exercitatione plurimum vtebatur, Primum vt conaretur semper se tanquam in Dei praesentia conseruare; deinde, vt quicquid audiret, videretque, referret ad pietatem. Tertio, vt cogitationes pias ex rebus creatis eliceret cum perpetua gratiarum actione. Postremo quicquid faceret, initio Deo offerret: ad finem examinaret. 110 Sandoualij vitae religiosae summa. Sandoualium pene repentino Compluti dum Collegium regit, Apoplexia quarto Idus Nouembris extinxit, vndequinquagesimo aetatis anno, altero, et trigesimo Societatis. Filius erat Ioannis Stephani Naiarae Ducis, iam inde a prima pueritia admodum ad pia propensus, ac sub optimi praeceptoris disciplina non solum literis, sed et pijs meditationibus eruditus. Diu in Societate varias disciplinas docuit: et Collegia Ocaniense, Murcianum, Madritanum, Complutense, bene, ac feliciter rexit. 111 Ioannes Alfonsus Galle eus 24. annis Grammaticam docet. Ioannes Alfonsus Gallecus natione, ex octo, et viginti religiosae vitae annis, quatuor, et viginti in teneta instituenda aetate partim Ocaniae, partim Madriti obiuit laboriosus, accuratus, idemque ardens caritate, hilaris semper, et ad omnem modestiam sine vlla morositate compositus. Inde carus venerandusque discipulis: hoc maiore cum euentu animis eorum puris atque simplicibus primos literarum, ac pietatis inducebat colores. Quo in opere cum intelligeret, quanto esset maius opinione ad publicam 112 Ad id se voto adstrinxerat. pietatem compendium, illi vni, quanquam facultate non destitueretur, cetera posthabuit munia, suggestorumque, et sublimium Cathedrarum speciosa magisteria. Nec satis habuit rem Praesidis nutui permittere, sed praecipua voti religione ad Grammaticam tradendam quandiu vita suppeteret, se ipse obstrinxit. Nec vouit auidius, quam constantius praestitit. Redonauit 113 In morte laetissime canit. illi praesenti mercede Deus non modo piam, tranquillamque vitam, sed etiam laetissimam mortem. Nam post recepta diuina omnia, postridie Idus Octobris carmen dauidicum, Laeratus sum in his quae dicta sunt mihi in Domum Domini ibimus etc. iucunde canens, tanquam praegustans aeternam felicitatem excessit.

Goae intentis de more nostris ad studium ingenerandi Gentilibus aestimationem, ac desiderium baptismi, opportunum hoc anno ad eam rem auxilium adfuit, curationis subitae in aegro conclamato; sacri lauacri contactu ipso primo, euidenter e lethi faucibus erepto. Cum enim quidam, 114 Aeger depositus baptismo curatus. qui Christianae doctrinae capita satis antea cognorat, subitâ forte ingruentis morbi vi ad vltimam vitae lineam admotus, accedenti Cathechistae nutu indicasset: sacris aquis tingi cupere se; repente prout res poscebat baptizatus, melius statim habuit, moxque plene conualuit: quae sparsa per Vrbem et regionem fama, Christianorum Sacrorum, et pretium apud gentes illas, et amorem incendit.

In Sinis Rogerius, et Almeida nostri ad Lancitani Domum, fratris eius ductu, trimestri peregrinatione tandem appulsi, cum ibi sedem se fixuros sperarent, non ita multo post falsos se opinione senserunt; propinquîs illius Magistratûs, astutis hominibus, et priuatarum momento rationum, 115 Rogerij, et Almeidae reditus ex inte riore Sinensi regione. vt illic fere fieri consueuit, officia metientibus, graue sibi esse externorum hospitium non dubie professis. Quare cum nec spes vlla maioris operaepretij, ac ne facultas quidem isthic morandi esset, reuerti eo vnde venerant coacti sunt, nihil admodum aliud nisi partam exploratione notitiam in posterum futuram vtilem, linguae, morum, ac locorum referentes Domum.

In Iaponiâ per Vernam tempestatem huius anni terraemotus horribilis, 116 Terrae motus in Iaponia. et causa praesens ingentium malorum, et tristius augurium luctuosarum mutationum, cladiumque teterrimarum in futurum fuit. Quadraginta fere continuis diebus succussa penitus humus praeter stragem miserabilem innumerabilium aedificiosum, hiatus multis locis voraginum horrendarum foetidam mephitim late halantium aperuit. Fuit vbi etumpens e 117 Arcis Vogaquij Clades. caecis cauernis flamma domos obuias absumpsit. Aquas alibi confusione elementorum tellus emota parturijt. Vogaquium Arx erat Regni Minensis in loco edito conspicua. Haec Monte, cui insidebat, vehementibus et diuturnis succussionibus moto, sensim subsidens, ad extremum apparere desijt, aquis in eâ superficie late stagnantibus, ex quibus subitus, sed in 118 Et Oppidi Nagafamae. posterum durans extitit lacus. At in Regno Vasacensi Maritimum oppidum, et emporium celebre Nagafama terraemotu per dies aliquot concussum, irrumpente vltra littus mari deiectum est funditus: moxque in alueum aestu redeunte, ita rudera ipsa subrutarum aedium abstersa, erasaque sunt penitus, vt nuda soli superficies sine vestigio aedificiorum vllo superesset. Spem inter haec Christianis dabat plenae conuersionis vniuersae Iaponum gentis ad Christi fidem, praeter insignem, de quo diximus Cambacundoni 119 Templum meximum Idolorum Meaci destructum. fauorem, etiam primarij Iaponicae superstitionis Templi Meaci conspecta euersio per istos terraemotus. Sed si ex veritate consecutarum rerum haec interpretari ostenta oporteat, multum Christianae quoque Religioni periculorum, ac laborum ista signa portendebant. Quorum malorum hoc ipso anno triste initium fuit desolatio Regni Bungensis, vbi flos praecipuus, autoritasque maxima Christianis sacris erat. Franciscus Rex 120 Franciscus Rex Bungi regnum cedit Filio. Bungi iam senior, filio rebus gerendis abunde per aetatem maturo, Regni administrationem cesserat, sic more auito flagitante. Hic Iuuenis plus aliquanto ex indole, ac moribus Matris Iesabelis trahens, quam ex Patris 121 Huius saeuitia in Christianos. optimi, ac Religiosissimi virtute, satis cognitam domesticâ institutione legis Christianae sanctitatem non modo amplecti cunctabatur, sed politicâ ratione ductus liberam eius professionem aegre permittebat subditis; immo eorum aliquos eâ ipsâ de causâ bonis spoliatos partim morte, partim exilio mulctauerat. Ipse remissionibus et ludis, securo solutoque animo 122 Saxumani expeditio in Bungum. vacabat. Eam inexperti Principis negligentiam occasionem suam ratus Saxumae Rex, cum Religioni Christiane ex longo perinfensus, tum a Bungensibus nescio quâ in re se laesum interpretans, velificari ambitioni suae decreuit, quâ nouem illius tractus, acque Insulae Regna, quorum vnum 123 Cambacundoni minis non repressa. erat Bungum, imperio dudum suo desponderat. Conscriptum igitur numerosum exercitum ductu Nacazucasae minoris fratris, viri fortis, et strenui in Bungense Regnum immisit. Frustra eam procellam auertere Franciscus Rex Senior autoritate Cambacundoni ad quem Meacum se contulit, conatus est. Interposuit quidem prolixo animo Cambacundonus reprimendo Saxumano sua officia, consilia, et ad extremum minas, nec tamen illum 124 Regis Bungensis impru dentia. conscientiâ virium ferocem de sententiâ dimouit. Interim Iunior Bungi Rex collecto exercitu satis valido, cum obstare Saxumanis irrumpentibus vtiliter posset si fortiter auderet, intempestiuissimâ expeditione in Bugiense finitimum, nec a quoquam tunc oppugnatum Regnum omnes secum suas abduxit copias. Vnde factum, vt cum Saxumanus diuiso bifariam exercitu duabus ex partibus Bangum intrasset, non modo pagi, et minus munita oppida, rapinis atque incendijs foede vastarentur, sed arces etiam proditione Praefectorum, sui destitutionem, et alias iniurias noui Regis vlciscentium, dederentur passim. Miserabilis potissimum, et nobis pro instituto deploranda 125 Strages Ee clesiarum a Bonzijs. Ecclesiarum vastatio fuit. Miscuerant se copijs Saxumani, et ipsis per se male animatis in Christianos, Bonziorum armata multitudo, tempus vindicandi spretum Deorum suorum Numen sibi oblatum gratulantium. Hi furore plusquam Barbaro, ac plane Satanico in Cruces forte obuias, et similia monumenta pietatis Christianae debacchabantur, templa diruebant, sacras imagines, sacras vestes sacra vasa, ferro, aquis, aut igni male perdebant. non semper impune. Nam ipsorum quoque sermonibus celebrata 126 Vltio Diuina in sacrile gos. sunt exempla tunc visa manifesta Diuinae vltionis in phanaticos Sacrorum violatores, quorum alij haud multô post, quam istis se sacrilegijs polluerant in horrendas calamitates, et miserrimas mortes inciderunt: alios in ipso flagranti ardore sceleris, repentina ingruentis ruinae calamitas oppressit. Sed tolerabilior iactura fuit parietum, rectorum, rerumue inanimarum, vtcumque consecratarum Deo, quam viuentium Dei Templorum; hominum videlicet Christi Doctrinam profitentium; quorum ingens numerus omnis sexûs, conditionis, et aetatis partim sanguinem, ac vitam dedit ferro Barbarorum fidem in Christum extorquere conantium; partim hanc ipsam aleam vt praeuerterent Domibus profugi, cum Crucibus in manu, et globulis precatorijs palam de collo suspensis, hyeme saeuiente (nam haec mense Decembri tum etiam supra vsitatum modum rigido gesta sunt) in syluas, montesque auios sorte nihilo morte ipsa mitiori, recesserunt. In quo numero Matronae plurimae praenobiles, eiusdemque ordinis, sed tenerioris aetatis, non paucae virgines fuerunt, praeter Religionis tuendae curam, etiam pudicitiae a petulantiâ militis victoris asserendae studio instinctae. Duodecim sacras aedes haec tempestas euertit. Punaium, Vsuquium caeteraeque vrbes direptae, incensae Domus praesertim Societatis, quae in 127 Patres Societatis eiecti e Bungo. his fuere. Iram Barbarorum, Bonziorumque furias senserunt Nostri ex toto exterminati Bungensi Regno, praeter paucos in arcem Vsuquiensem receptos, quae captâ ciuitate capi non potuit: Sed perfugium opportunum habuerunt in Amangucciano Regno, cuius Rex Moridonus Simonis Conderae Christiani Ducis interuentu reconciliatus Christianis, duas in terris 128 Receptum habent in Amagncciato, et Ixensi Regnis. suae ditionis nostris stationes concesserat, alteram in ipsâ Vrbe Regni Metropoli, alteram in portu Ximonocuquensi: quo exemplo Rex Ixi Patruus Amanguciani Regis, Patres nostros in suas terras inuitauit, eisque sedem attribuit commodam. Haec in Bungo sub finem anni 1586. contigerunt: 129 Facinus heroicum Christianae mulie ris. quae vtcumque festinantes transmittimus, silere tamen nefas fuerit heroicum facinus Christianae mulieris, Cloeliae illius olim decantatae Romanae Virginis decus supergressae. Haec ex arce Vsuquiensi ardentem in Vrbe captâ et direptâ Domum probationis Societatis, et duo templa Christianorum videns, non magis eius spectaculi acerbitate pungebatur, quam aemulo zelo, quod magnificum Coenobium Bonziorum, cum specioso Idolorum Delubro, in orâ continentis ab arce angusto freto diremptâ, cernebat. Itane, inquiebat secum indignans, Euangelicorum Ministrorum Sedes, Christi templa ipsius in cineres abeant, stet contra victrix Impietas, et nefaria prophanorum Daemonum culmina se ostentent. Talia reputantem nocte concubiâ diuinus quidam ardor abripiens, vt subito fretum sola enataret impulit. Mox non vno loco ligneis, vt fere sunt aedificia Iaponica, aedibus igne admoto, repetito natatu se arci reddidit; indeque vndantem e Coenobio, ac templo Bonziano per tenebras flammam, et magno solatio spectauit suo, et pari gratulatione alijs ostendit.

In Prouinciâ Mexicanâ feliciori, quam vmquam antea successu Res Christiana procedebat. Multae, ac clarae tum infidelium, tum sceleribus, ac flagitijs deditorum hominum Mexici conuersiones magno applausu visae sunt. Tribunus militum mox a confessione vitae totius apud nostrum Sacerdotem obitâ, vulneratus ex insidijs ab inimico, non solum ipse generose 130 Generosa iniuriae condonatio. condonauit iniuriam Sicario, sed milites proprios ad vltionem sceleris ardentes, illis verbis cohibuit: omnia volo mihi a Deo ignosci, et ego homini nihil remittam? moxque sclopum illum ipsum quo erat vulneratus elapsum, ictu exploso, latronis manibus, ipsi reddi iussit. Est inter caeteras Indigenarum superstitiones, et vsus Magiae frequens. Ad hanc spebus amplis Cathecumenum Indus alius pelliciens, Diabolum vti promiserat illi 131 Diabolus no minis IESV inuocatione fugatus. stitit. Sed eo tetrâ specie conspecto territus Neophytus, praestare quod promiserat non potuit. Sacrum enim IESV nomen, quod nominatim ne faceret Magus cauerat, pronunciauit. Extemplo velut cuspide sagittae icta fera (sic enim referebat poenitens attentatae noxae Cathecumenus) ad illam vocem malus Daemon fugit et euanuit. In Collegio numerosa iuuentus 132 Institutio iuuentutis recte, ac feli citer curata. fructu in praesens vberi, spe in posterum laetiore instituitur. Ad duo vetera Seminaria, et Sodalitatem Beatae Virginis frequentem, Tertium nobilis Indicae iuuentutis Seminarium adiunctum. Theologiae, Philosophiae, Humaniorum artium, ac omnis generis literarum, non minus fere, quam in Europaeis Vrbibus, studia florebant. Alacritas quoque Iuuenum studentium, propositis et cum solemni dramate palam distributis speciosis praemijs 133 Serui Aethio pes excultl. aureorum quadringentorum pretio excitata est. Excolendis quoque AEthiopibus seruis, quae maximo numero vaenalia corpora huc ex Africae littoribus transuehuntur, proprium sacellum extructum, adornatumque est. Tepotzolanensis Societatis statio hoc anno in Domum probationis versa, et 134 Domus probationis Tepotzolanensis. recentes e saeculo Tyrones idoneo numero, et scholares nostros iam studijs perfunctos tertij (vt vocamus) anni experimentis, successu quam optimo excoluit. E domestico Religionis feruore in externam salutis proximorum curam non minus vtiliter processum est. Patres tertij anni Mexicanae Othomitanaeque linguis ibi vsitatis addiscendis strenuâ operâ impensâ, statim earum specimen Concionibus, et Christianae Doctrinae explicationibus edunt. Omnia itaque sanctis ad omne Decus adhortationibus feruebant, cupide 135 Fructus copiosus Ministeriorum Societatis. audiente populo, et monstratam viam non segniter sequente. Quintâ quaque, ac sextâ feriâ per quadragenarium ieiunium congregata in templum nostrum multitudo, post auditum de Passione Domini, deque imminentibus homini nouissimis sermonem, flagellis in se acriter saeuit, studio partim Christo compatiendi, partim castigandi praeterita peccata. Iucundum est audire, vt deinde per plateas in circulis bona plebs, vt Patres, Matres, filijque familias, domi quique suae inter se audita retractent, locosque Euangelicae lectionis in se transferant, dum alius se Lazarum excitatum e Sepulcro, quidam eductum e loculo filium Naimensis viduae dictitant. Feria quintâ maioris hebdomadae collatis eleemosynis instructum in nostro atrio prandium est pauperibus quingentis, quibus primores Ciuitatis ad 136 Mira Diuinitus ostensa. mensam ministrarunt. Ostendit etiam neophytis confirmandis multa Deus mira. Mulier annum iam duodecimum marito absente, cognatis affinibusque miseram negligentibus, in summam inopiam redacta, et tamen conditionem oblatam copiae parandae profligandâ pudicitiâ fortiter respuens, in 137 B Mariae, et S. Petri apparitiones. extremis angustijs benignissimo alloquio apparentis noctu in multâ luce Mariae Deiparae mirifice recreata est. Alia bona, et religiosa foemina in optima valetudine, clare Domi suae visâ specie personae illustris, et splendide vestitae, quam S. Petrum Apostolum, cui deuota in primis erat, fuisse ipsa interpretata est, arcano simul sensu admonente, esse illud signum velocem instare sibi migrationem ex hac vitâ, Sacramentis extremis se muniuit: et intra triduum animam reddidit. Quendam morbo implicitum 138 Angeli Custodis beneficio timor mortis abstersus. lethali horror insolitus denunciatae mortis angebat; cum ei se obtulit clarâ luce conspicuum formosissimus Iuuenis, Angelus haud dubie ipsius custos, qui procul aureos ei colles gemmis splendidissimis late fulgentes ostendit, et vagantes per eos exulcantibus choris felicium hominum speeiosas turmas; illuc dicens Christianos morte transire: quâ aeger specie, ac voce mirifice recreatus, omnem metum vltimi transitûs abstersit. Alia praetereo eius generis: itemque Daemonum ludibria fide ac constantiâ Neophytorum egregie reiecta, vt heroicum adolescentis Indi facinus referam. Vocatus Sacerdos noster ad aegrum famulum Sartoris extremis Sacramentis procurandum, reperit esse illum adolescentem Stirpis apud Indos Regiae, qui peregrinandi 139 Regius adolescens sartoris artificium Christi causa exerceext. curiositate in Christianorum terras excurrens, ante annos aliquot, audito forte Cathechista quodam nostro, ad baptismum allectus, decreuerat ad Patrem Colulae Vrbis opulentissimae Regulum, non amplius redire, ne dum hereditatem Regni terrestris captat, Caelesti excideret. Ergo dissimulatis Natalibus, famulum se vili mercede Christiano Sartori addicit, eaque in humilitate septem exactis annis, hoc a Deo immisso morbo ad fidei, virtutisque tantae beata praemia feliciter migrans transijt. 140 Angelopolitam Collegij fundator. Angelopolitani Collegij nostri fundator hoc anno suo merito declaratus est Melchior Couarruuias vir clarissimus. Donaucrat aureorum viginti octo millia, quibus empti fundi conficiunt illic annuum vectigal senum millium. Hoc nouo subsidio laxatis prioribus angustijs, ad tres priores Grammaticae, ac Humanitatis classes, quarta est Rhetorices adiuncta. Frequentantur autem illic scholae nostrae lectâ manu nobilis iuuentutis. Templi quoque noui aedificatio caepta. Non silendum, quod vni e nostris ad cruciarium 141 Poena curusdam qui Societatem dimiserat. mox ducendum accito contigit. Confessione peractâ Reus, scire te velim, Pater, inquit, me a Deo vocatum in Societatem vestram, et in eam admissum, paucos ibi menses perdurasse. disciplinae enim impatientiâ, et regularum contemptu breui factum est, vt sanctae vitae pertaesus, ad prioris licentiam redirem. In quâ cupiditatibus obsequens meis huc denique perductus sum. Hoc quaeso Iuuenibus vestris refer, vt exemplo meo admoniti pericula propria declinent. Pascuari, quae est Ciuitas Mexicanae Prouinciae nobilissima, vbi nostri sedem habent, consuetis ministerijs Societatis successum ingentem Diuina benignitas hoc anno dabat. Mirus hominum omnis generis concursus ad frequentanda Sacramenta; quae in morbis adeo vulgo expetunt, vt a puerulis etiam aetate legitimâ minoribus sacrum Viaticum flagitetur. Puella fuit septennis lethali morbo implicita, cui cum Pater Eucharistiam saepe negasset; licet nihilo minus, quam adultorum quilibet in fide, ac ratione mysterij eius eruditae, quod eius sermonibus patebat; postridie redeunti virguncula vehementius institit, addens: sibi nocte praecedenti adstitisse Reginam Augustissimam, Principe quodam splendidissime ornato comitante, quae nominatim edixerit, sacram Eucharistiam percipere ne differret, tertia enim die morituram, simul cum parente, qui in eadem Domo ex morbo decumbebat. His Sacerdos motus sacrum Christi corpus impertit puellae, cuius vaticinio 142 Imago B. Vir ginis e Romano Sancti Lucae exemplari expressa, miraculis illustris. fides constitit designato tempore. Propositum in nostro templo exemplum Imaginis Deiparae e Romanâ Sancti Euangelistae Lucae tabulâ expressum, illustribus breui miraculis claruit, quorum multa in annius nostris videnda relinquimus. Manilae, vt Coloniam Hispani nouam muris, prupugnaculisque muniebant; ita nostri toti erant in moliendo templo, vbi, et Deum rite colere, et gentium illarum saluti vacare possent. Huc appulsâ hoc anno e Iapponiâ naui, octo Iapponij eâ nauigatione conuersi ad Christianam fidem, praedicatione Gabrielis cuiusdam 143 Octo Iaponij Manilae baptizati. Meacensis Christiani, qui negotiorum causâ vna venerat, Manilae a nostris solemni ritu baptizati, et ab Episcopo sacro Chrismate confirmati sunt.

Limae in Peruuiâ vbi octoginta e nostris ingenti operae pretio in procurandâ gentium illarum salute versantur, hoc anno VIII. Idus quintiles 144 Terraemotus Limae. sub vesperam terra moueri cepta, primum leniter, mox vehementius, ad extremum horribiliter, vt fluctûs irati Maris continuis succussionibus imitaretur. Pars superior aedium nostrarum ruit, templi fastigium decidit, parietes passim omnes rimis hiabant ruinamque minabantur. Nox insomnis 145 Consternatio nocturna et solicita Ciuitati fuit, cunctis miserabili consternatione in loca subdiualia nec ruinis obnoxia prodeuntibus. Nostri lucernis praelatis per vicos discurrebant afflictis consolandis et excipiendis confessionibus expiare conscientias in tanto periculo cupientium. Late per regionem pestis eadem grassata, 146 Proregis pericnlum. praesentissimo discrimine Proregis ipsius in portu Callao Claisi Regiae mox in Hispaniam soluturae expediendae intenti. Nam praeter ruinam aedificiorum, quibus ne obtueretur bis minimum abfuit, cum in nauem secedere cogitaret, consilijs alias expertorum eam cladem, admonentium solere per eam efferari mare ipsum, et effractis repagulis in terras excurrere, salubriter reuocatus est, eo ipso, quod timuerant, mox secuto. Multi mortalium partim oppressi lapsu tectorum, murorumque, partim. eluuione inundantis Oceani misere hausti perierunt. Superstites salutari 147 Ciuitatis Li manae votum in honorem B. V. Diuini Numinis metu perfusi, eo se promptiores ad peccata detestanda, officiaque Religionis obeunda praebuere. Ipsa communiter Ciuitas festum Visitationis B. Mariae, cuius infra octauam clades contigerat, se praecedente ieiunio quotannis solemniter celebraturam vouit, supplex venerans Dei Matrem, vt se a similibus in posterum malis protegeret. E Cuschensi Collegio in Regionem Andes dictam, e Potosino in septem vicina oppida, ex Arequipensi in varia loca, sexies septiesue excursum est fructuosissime. Baptizati post suffieientem institutiouem supra sexcentos, veteres 148 Missiones va riae perutiles Christiani maximo numero Sacramentis, et Doctrinâ exculti. Panamae, vbi frequens concursus venientium ex Europa est, Duo e nostris Limâ missi ad procurandos mores, animosque hominum in tam frequenti et negotioso emporio, plenam laboris Prouinciam pari aliorum vtilitate, ac consolatione propriâ gessere. Fraudes commerciorum, 149 Aegri in valetudinarijs, vincti su custodijs curati. contractuum labes, partim emendatae, partim impeditae. Procuratae a Ditioribus eleemosynae, quibus aegri in valetudinario, vincti in custodijs recrearentur: vtrisque frequenti, ac sedulo Ministerio inseruitum a nostris est. Vinctis etiam gratia Iudicis ita conciliata, vt quadraginta ex ipsis in discessu nostrorum vltro liberos emiserit. Iuliensis statio praeteritorum laborum praesentes fructus videt in mirabili mutatione gentis illius, antea 150 Iuliensis sta tionis fructus. veneficijs, et flagitijs funditus perditae, nunc Diuinae gratiae operante virtute, sathanicas praestigias, et libidinis illecebras egregiâ passim constantiâ repellentis. Exempla huius auni litterae memorant mulierum, quae isthic vitam ipsam pro pudicitiâ pacisci promptae, tentatoribus impuris vsque ad sanguinem restiterunt. Hoc nimirum illae robur hauserant, e Sacra Eucharistiâ, cuius vti et salutaris Confessionis vsus cum sic illic frequentissimus, eius item est aestimatio, veneratioque maxima. 151 Mira diuiniaetus ostensa. Fecit hîc quoque pro more prouidentiae suae Deus, vt recentis Ecclesiae fidem, ac mores, quasi plantas teneras, miraculorum quadam irrigatione, vt magnus Gregorius loquitur, educaret. Multa his locis per haec tempora supra naturae vires mirabiliter ostensa, partim in annuis nostris partim in Historiâ Virginis Copacabanae, pridem editis recognoscere licebit. Nos enim desidere in locis etiam amoenis longitudo viae, quae superest 152 Falsus rumor de discessu Sociorum veram in eos carita tem populi detegit. non sinit. Non ingrata esse his Gentibus Societatis nostrae Ministeria, patuit occasione dissipati late rumoris: Patres nostros ex hisce tractibus recessuros. Tum enim ex toto agro Potosino Complures opere relicto ad Regium Consilium itinere tridui accurrentes, enixe rogarunt ne tantum sibi mali euenire sineret, vt subsidio, et solatio, tam beneuolorum, et salutarium Sacerdotum priuarentur, quibus amotis vita ipsis haud amplius iucunda foret. Delectati Regij Consilij Praesides istâ solicitudine bonae plebis, innocentiae, ac Religionis indice non dubiâ, supplicationes hasce, instrumento per Notarium publicum rite confecto mandatas, ad Regem in Hispaniam miserunt. Nostrorum per varia loca excurrentium ars erat ad stabilienda etiam in tempus imminentis absentiae, quae praesentes 153 Sodalitia vti liter fundata. instituerant, erigere sodalitates sancitis legibus certis. Ea res optimo successu Cucuiti, et Ilabi hoc anno tentata est. Conflatis vtrobique operâ nostrorum sodalitijs sub inuocatione nominis IESV, quibus iam tum a primâ origine ad octoginta e primarijs Indigenarum nomina dederunt. Data hoc anno Societati stabilis sedes est in Vrbe Chiti non 154 Fundatio Residentiae in spem Collegij in Vrbe Chiti. minus fere celebri, quam Lima est, et Metropoli Cognominis Regni. Milliaribus nongentis abest a Limâ, Episcopus ibi, Praetor item Regius cum Consilio moratur, cunctorum fere Religiosorum Ordinum Coenobia visuntur. Collegium Societatis saepius ab Episcopo, a Clero, ab Hispanis Magistratibus expetitum, variâ difficultate rerum non hactenus superabili dilatum fuerat. Hoc demum anno Tres e nostris Sacerdotes cum adiutore Laico eo peruenientes in Xenodochium publicum diuerterunt, vbi per octiduum ad affluentem ingenti numero populum primum specimen industriae Societatis in excolendis animabus ediderunt, Concionibus, et Christianae Doctrinae lectionibus habendis. Hinc ad aedes perpetuae ipsorum habitationi paratas, nec incommodas, publice deducti; assignato quoque ipsorum vsibus contiguo templo Sanctae Barbarae, in cuius se Diuae 155 Missio in Regnum Tu cumanum. clientelam tota illa Ciuitas dedit. Initium hic annus dedit celebri, ac memorabili Missioni nostrorum in Regnum Tucumanum, cuius aliqua hîc primum obiter informanda notitia est. Patet ea regio milliarium spatio facile sexcentorum. Quinque per eam idoneâ distantiâ sparsae maiores Ciuirates Hispanis Magistratibus subiectae, pluribus circum quaque minoribus 156 Numerus in eo Ciuitatum. oppidis, ac pagis praesunt. Nomina Vrbium sunt: Salta, Stecum, Sancti Michaelis, Corduba, Sancti Iacobi Delstero. In hâc tunc vltima Domicilium habebat, qui praeerat Prouinciae Hispanus Praetor. Ibidem Episcopi sedes erat, cuius Dioecesis totum illud regnum amplectebatur. Abest 157 Vbertas seli. haec Episcopalis sedes a Limâ passuum millibus mille quingentis, felix, feraxque idonearum ad victum, cultumque rerum vsque ad luxuriam tota 158 Ingenia indigenarum inculta. terra est, inde vt sit incolis frequens, quorum ingenia, ac mores instituentium inopiâ syluescunt. Quinque admodum Sacerdotes procurationem animarum in quinque Vrbibus, et subiectis earum cuique pagis exercent, 159 Miser status illius populi. perpaucis Religiosis adiuuantibus. Ergo foeda passim ignoratio scitu necessariarum ad salutem rerum, prolapsio in vitia frequens, et exemplorum multitudine aduersus verecundiam, et conscientiae reprehensiones audax. Ne baptizati quidem plerique sunt. Nec baptizatorum sors melior, funditus rudium Doctrinae, ac legis Christi, tum vitae genere, ac corruptelâ nihil magnopere ab Infidelibus differentium. Docile tamen ingenium gentis, ac Disciplinae capax fere est: nec superstitione praeoccupantur animi. Nullus enim ibi cultus idolorum viget. Sed causa tam neglectae culturae 160 Linguarum ibi varietas impedimentum eulturae praeter paucitatem Sacerdotum, de quâ diximus, varietas linguarum est: quae plures, quam pro spatio modicae Regionis, Tucumanos dirimunt. Eae ad tria quasi genera reuocantur: sub quorum singulis Dialecti multae velut species sunt. Hinc fit, vt cum raro reperiantur Euangelici Ministri, qui omnes calleant, ij solos illos curant, cum quibus ipsis intercedit communio 161 Episcopi zelus pro suo grege. sermonis. His incommodis solicitus Episcopus, vir eximiae religionis, et illo loco dignus, cum comperisset esse in nostrâ Societate, qui Toconoten, Calam, et Sanauironam linguas tres Matrices Tucumanicarum Dialectorum, satis noras, vsuque tritas haberent, ex ijs Sacerdotes impetrauit primum duos, deinde negotio sub manum succedente, tertium quoque, qui simul adiuncto adiutore Laico Regnum illud vniuersum, vt laboriosissime, 162 Profectio no strorum. ita vtilissime lustrarunt. Profecti e Potosino Collegio pridie Kal. Septembres huius anni, primo Saltam tenuerunt, itinere praelongo, aspero, et praeter caeteras difficultates etiam latrocinijs infesto. Hinc Stecum, via nec commodiore, nec tutiore ventum: vnde per siticulosa, et solis vapore tosta aequora camporum, labore summo ad Vrbem Episcopalem S. Iacobi 163 Exceptio perhumana ab Episcopo. Delstero peruenientes, ab Episcopo, et populo iussu eius obuiam effuso, humanissime sunt excepti sub finem huius anni, multis eo itinere praeclare gestis. Nam, vt in quamque Ciuitatem venerant, ibi concionando, 164 Frnctus ex Ministerijs Societatis. Sacramenta ministrando, vicos, et pagos circumpositos obeundo, quoad erat necesse persistebant, incredibili profectu populorum, cuius specimen, vel inde licebit sumere, quod cum Steci essent, quam secundam Vrbem numerauiraus, interim dum alij concionibus habendis, Sacramentis ministrandis in Vrbe vacant, excurrens vnus Sacerdos, comite Laico per oppida subiecta, bis mille quadringentos, ac praeterea quatuor, et viginti baptizauit, extremâ ferme omnes aetate, quorum plurimi centenarium excessisse ferebantur. Ab Vrbe S. Iacobi duxit illos ipse Praesul in caeteram Dioecesim sub initium sequentis anni, vt ibi Deo dante referemus. Suscepta est hoc quoque anno a duobus e nostris Sacerdotibus, et vno Laico expeditio ad oppidum Sanctae Crucis in Monte, locum Religioni propagandae latissime, sitûs quadam felicitate opportunissimum habitum. eo, tamen perueniri nisi anno sequente non petuit. Interim enim dum viae longae, ac infestae praesidium, et comeatus paratur ah Hispanis, quorum in comitatu ituri Patres erant, diuturna mensium septem in conualle quadam statiua fuere, minime nostris otiosa. Nam Indos, Hispanosque permultos consuetis Societatis Ministerijs iuuerunt, praetereaque cum Legatis Viracanorum (nomen est gentis ijs locis finitimae) ita egerunt, vt ostium magnum Euangelio aperuisse viderentur, caetera sequente annali reddemus.

HISTORIAE SOCIETATIS IESV PARTIS QVINTAE TOMVS PRIOR Liber Septimus.

MOMENTVM inaestimabile per omnes ferme terrarum oras, priuatae, publicaeque pietati fecit Sodalitatum institutio hominum cuiusuis ordinis etiam, 1 Congregatio B. V. Annun ciatae Roma na per orbem imitatione propagatur. non discentium: quarum ex anno, quem iam aggredimur, censeri natalis potest, cum diplomate Pontificio potestas facta est eas ad Romani Collegij primariam adiungendi, vt ijsdem Indulgentiarum beneficijs fruerentur. Ex hoc enim tempore frequentari passim coeptae. Iam tum sub S. Ignatio nonnulli ex hoc genere inchoati coetus erant, ac nominatim Primum Neapoli. Neapoli sub titulo venerationis Sanctissimi Sacramenti, qui hodieque perseuerat, in Domum professorum anno 1610. translatus ab Collegio: sed in formam certam, interseque consimilem haud satis coaluerant. Progressu Tum Panormi. temporis Panormitana inter nobiles maxime adoleuit sodalitas, ex qua in omni genere pietatis fructus effloruere multi, atque praeclari, et inde in Hispaniam ipsi propagati sunt eiusdem formae coetus. Quippe anno octogesimo tertio vnus sodalium natione Hispanus, cum in patriam regressus Valentiam, narraret quam praeclara in conciliandis dissidentibus, subleuandis calamitosis, defendenda innocentia; ad haec in domorum singularum Christiana disciplina, per eum conuentum Deus efficeret, Hieronymo Domenecho Et Valentiae, et alibi. acres admouit stimulos, compar vt praesidium Valentiae moliretur, sicut anno insequenti post consultum Claudium Generalem, de eius sententia 2 Congregationes Item aliae institurae vtilissime va rij generis hominum. in Spiritus Sancti patrocinio, ac nomine prospere inchoauit. Alia subinde alibi instituta sodalitia sunt (vt suis nos annis interdum notauimus) non solum Nobilium, sed et Sacerdotum, et mediorum Ciuium, et Opificum, ac plebis etiam rusticanae, ad alia super alia conflanda industriam excitante successu, qui plane spem superabat. Namque ex his aliquanto etiam maior quam e scholasticis fructus extabat, quod vt aetatis firmitate Sodales, autoritateque praeibant, ita et ibi firmius ad virtutem informabantur, et ad alienum profectum plus habebant momenti, siue exemplo, siue conatu, quia totae in vno Patrefamilias domus emendabantur, communi cum Ciuitatum emolumento, quarum publicae res 3 Impetrantur Sodalitatibus Indulgentiae. recte habent cum priuatae in bono sunt statu. Tanta igitur cum existeret plerasque per Prouincias ex hisce sodalitijs diuini cultus commoditas, simulque Pontificiae indulgentiae dona exoptarentur; institit, impetrauitque Claudius, vt liceret eas Primariae contribui Romani Collegij, atque ijsdem beneficijs impertiri. Quod ita factum est, vt titulum, ac nomen ab Annunciatione Virginis haud necesse foret assumere. Addita est ea cautio, ne quod vnquam inde impedimentum Societati ad maius Dei obsequium creari posset, eoque Generali, si quando ita e re videretur, ius dissoluendi eas tributum. Iam coeperant sodalium quidam Valentiae nominatim, atque Neapoli annuas legare pecunias arbitrio Sodalitatum suarum, pios in vsus atque necessitates inopum erogandas; sed vetuit Claudius accipi, ne paulatim abirent nostri conuentus in formam Confraternitatum, quas Societati 4 Cur ab initio Societatis Societatis Sodalitates institutae non sint. curare moris non est. Nec mirum est, opus vsque adeo salutare non impensius primos Sociorum complexos: illa namque paucitas praeter perennes discursus, nec alijs quidem sufficiebat consuetis muneribus: reseruatum ergo quasi diuinitus adultae Societati videtur, vt quo longius aeuo, numeroque procedit, hoc maturiores, vberioresque fructus edat. Quia non defatigatur foetibus, sed potius foecundatur, caritatis industria. 5 Neapolitana Sodalitas apud Philippum Regem frustra accusatur. Nobilium Sodalitatem Neapolitanam apud Philippum Regem, cum in suspicionem quidam vocarent, tanquam conspirationibus opportunam, vt in quam Dynastarum, ac Procerum plerique conscripti essent, edoctus Rex quam sincere, quantoque bono publico ad cunctas ij se se pietatis partes extenderent, nihil morae laudabili incoepto ponendum censuit. Multae haud semel nec vna in Ciuitate contenderunt Matronae, vt ipsis 6 Coetus feminarum non probatur. quoque liecret in huius generis conuenire coetus: sed res nullo modo probata est. Adeo vt, ne coetibus quidem, quos alicubi ad Catechismum promouendum certae habebant pietatis perspectae feminae, quempiam Sociorum interesse placuerit.

Multis iam per Europam in Prouincijs Societas iactabatur. Dubiae in Polonia erant res, afflictae in Transyluania: in Gallia, et Hispania, vel ab externis, vel ab ipsis exercebatur domesticis. Itaque in omnes partes circumspiciens Claudius, et tanquam caput membrorum sentiens cunctorum dolores, ac leuamenta conquirens, egregia ad Prouinciales monita misit, vulgatâ hoc anno eâ Epistolâ, quae quarta inter eius editas habetur, inscripta: de quibusdam medijs ad Societatis conseruationem facientibus: quâ cum omnibus Prouincijs in commune consuluisset, tum singulis 7 Visitator in Galliam mit titur Lauren tius Magius Assistens. opportuna etiam auxilia procurauit. Res Hispanicas egit cum Pontifice diligenter. Visitatorem in Galliam Assistentem Laurentium Magium destinauit, cuius interim loco legit, ac Prouinciales probarunt, Ioannem Baptistam Carminatam. Magna etiam curâ supplementum Sociorum in Transyluaniam destinauit, quae suis infra locis plenius exponentur. 8 Congregatio Procuratorum habita Romae. Habita de more post trienninm stato tempore Congregatio Procuratorum hoc anno est Romae. Erat Castellana Prouincia, quae Generalem Congregationem cogendam censeret: sed vbi cognitus est Societatis totius status, ac Prouinciarum reliquarum consensus, nihil opus esse Generali conuentu, nemine excepto visum est omnibus.

9 P. Michael Lauretanus moritur. Romae quarto idus Martij in Germanico decessit Collegio, qui illud inde vsque ab initio cum a Gregorio XIII. fundatum est, per annos quatuordecim rexerat Michael Lauretanus. Itaque primus eius Rector iure censeri potest. Natione erat Illyricus, ortus in Italia Recineti. Ad Societatem Laureti adiunctus sub annum 1556. cum in B. Virginis aede Lauretana, 10 Vitae eius summa. vnde sibi cognomentum adsciuit, Cantorem ageret. Post breuem, vt ferebant tempora, tyrocinij religiosi disciplinam missus in Prouinciam, vt tunc vocabatur, Longobardiae, plus quatuor annos partim Patauij, partim Foroliuij Humanitatem docuit, dein etiam Romae. Inde disciplinis maioribus eruditus, in concionibus, et confessionibus cum laude, fructuque versatus est, boni viri, et in omni virtute aequabilis semper fama notus. Praefuit aliquandiu Bononiensi Collegio Rector: postea in Germanico veteri biennium Minister: ad extremum Rector in eodem nouo creatus est: ad quod munus sortitum eum omnino diuinitus eximiam facultatem euentus ostendit. Debetur ei quicquid in eo tantae molis Collegio disciplinae, ac pietatis, quicquid legum, ac morum, quicquid Diuini cultûs: et religiosi ritus hodieque viget; quin etiam quae postea instituta sunt varias per oras eius generis contubernia, inde formam, 11 Collegij Germanici leges, et Disciplinam Lauretanus constituit. inde institutorum pleraque petiuere. Ipse Coellgij leges, ac mores composuit, singula vsu multum, diuque ante periclitatus. Gregoriani formam diplomatis, quo Collegium statutum est, idem ipse concepit: quod diploma tametsi consequuti Pontifices alicubi, vt seuerius, temperarunt, tamen ab eius rei prudentibus magni fit, tanquam valde aptum, pium, plenum, septum vndique, et in omnes calus communitum. Porro administrationis suae rationem ita disposuerat, vt primam curam fingendis ad pietatem moribus: proximam Ecclesiae ritibus ediscendis: tertiam litera. rijs traderet disciplinis. Nam cum iuuentutem sibi formandam videret sustinendae per Septentrionem, restituendaeque pietati Catholicae destinatam, multum quidem momenti reponebat in literis; sed multo plus in vera animi virtute, curaque diligenti sacrorum: quippe quae si excellenter adsint, literarum praestantiam desiderari non sinant. Intelligebat igitur Septentrionem pastorum idoneorum inprimis laborare penuria: et hanc iuuentutem in illud maxime supplementum parari: Itaque sic instituendos, vt pastorale munus non modo possent implere, sed quod caput est serio suscipere, et constanter administrare vellent. Itaque id esse primum, vt pij essent ipsi, ac studio pietatis arderent, et in ijs maxime rebus pietatem colerent, quas Haereticorum impietas proterere conaretur. Deinde sacras caeremonias non optime solum callerent, sed etiam magni aestimarent, itaque tractarent, vt ijs delectarentur, in ijsdem consuescerent, quo dein sua quisque in patriâ tanto eas obirent perfectius, nec curam vnquam alio inclinarent. Nam qua quisque in re praestat, et assueuit, in ea facile perseuerat. Videbat igitur Michael primam esse pietatis curam, vt fundamentum aedificij totius: eoque studiorum Praefectos, atque hypodidascalos adamabat non tam Doctrinae, ingenijque subtilitate miros, quam consummata honesti laude spectandos. Rodulfum Aquauiuam, Antonium Mariam Parentucellum, et huius notae libenter habebat viros, adhibebatque in Sodalitatibus Dei Matris regendis, quae lectis florebant iuuenibus, egregieque cursum tenebant. Quarum secreta vna erat de Veneratione Sanctorum. Eodem magna ex parte pertinebat occupatio in assiduo rituum sacrorum cultu, quae fugaces ad deteriora iuuenum mentes sanctis cogitationibus illigabat, et sensim sanctarum tractatione rerum sanctitate 12 Exquisitum apparatum, et sumptuosam Musicam cur adhibuerit. imbuebat. Eam ob rem Templi, Altarium, Sacerdotum quam poterat splendidum, et magnisicum ornatum curabat: symphoniacos nobilissimos quosque conducebat: sacra ingenti vi cereorum collucente, peragebat. Quae cum fierent haud sine magnis sumptibus (adeo vt Visitator olim Sebastianus Morales ponendum eis modum censeret) tamen apud Euerardum Generalem Michael tenuit ne quicquam moueretur: asseuerans ea necessaria omnia ad instituti Collegij propositum, vt iuuenum animis diuinarum rerum species, ac Maiestas, quae par foret ingeneraretur, ac firmiter inhaereret. Quicquid e splendore illo, apparatuque detraheretur ex ipsa rituum sacrorum disciplina decessurum, eamque ad 13 Noctes ab co precibus, et meditatio nibus impensae. extremum paulatim lapsuram. Ad res ordinandas, cumque Deo communicandas, cum occupationum multitudo haud satis diurni spatij vacuum relinqueret, nocturna quieti destinata rapiebat tempora: nec raro totas creditur solitus vigilare noctes, nunc in precibus, nunc in rerum praemeditatione agendarum. Nec vero maiore valebat prudentia ad bene sapienterque excogitanda, quae ex vsu forent, quam ad eadem transigenda vtebatur industria. Praesens intererat diuinis officijs, et praeparandis, et peragendis. Obseruabat, quam quidque apte, tempestiueque fieret: et sentiebant Alumni habitare in eo studio Rectoris curam. Quod si quis quid in cantu, gestu, caeremoniaue peccaret, poena repraesentabatur, quae in posterum attentionem, et industriam exacueret. Vbi festorum dierum celebrior quis appeteret, in expoliendo, ornandoque templo primum Rectorem cernere erat. Siue pauimentum, quod tessellulis varij marmoris artificioso emblemate contextum est, terendum, et ad nitorem tergendum, siue candelabris aeneis reuocandus fulgor, siue quid huiusmodi laborandum, prodibat ille in medium linteo praecinctus, inuitansque alacriter, ac prouocans iuuenes aggrediebatur opus. Atque illi non tantum volentes, sed et gaudentes, seque inuicem hilariter incitantes certatim consequebantur. Ita res impigre fiebant, absolute, alacriter. Adijciebat illam Michael sapientera omnino paternamque curam. Nam vti semper operam dabat, vt suus eis placeret status, laetique agerent, ita vbi plus laborum subierant, plus indulgentiae impertiebat in curandis corporibus, 14 Supplicationes Alumno rum antelucanas Marty rum Natalitijs ducit. quo fiebat, vt ad autoritatem sibi caritatem adiungeret, et iuuenes exactorum laborum incundus exitus ad futuros alliceret. In Martyrum Natalitijs haud rato ad eorum Sanctas in Vrbe aedes vniuersos ante lucem facibus viam pandentibus deducebat. Ibi accensis ad sacras reliquias candelis aliquandiu persistebant in precibus, ac ferme aliquid cantabatur apparato concentu. Tum domum reducti, exhilaratique ientaculo, 15 Martyrologij dispositio in Litanias ab eo inuenta. mature ad literarias scholas mittebantur. Ad venerationem Sanctorum primus ipse excogitauit Martyrologij dispositionem litaniarum in modum, quo ritu deinde Petrus Antonius Spinellus librum typis excusum vulgauit: primus restituere, exornareque praesertim Martyrum historijs aedium sacrarum parietes Romae instituit: Et visitur pie admodum, 16 Templum S. Stephanirotundi picturis ornat. et eleganter sacra AEdes Sancti Stephani, cui rotundae est nomen, id genus opere picta: vbi figura ipsa rotundi templi iuuante, omnium aetatum, ac regionum praecipui quique Martyres ad memoriae, cultusque perpetuitatem vnum sub aspectum cum sacro quodam terrore ponuntur. Nec vero solum iuuenes quandiu in Collegio degebant, curabat, sed etiam dabat operam vt vbi absolutis literarum studijs remitterentur in patriam ita animati discederent, vt vsum cum eo per literas inde etiam retinerent: quos in tempore salubxibus erudire praeceptis pergebat, et hortatibus incitare. 17 Iudicia magnorum hominum de Lauretano. Denique vt erat ita et habebatur vir prudens, industrius, in coeptis vrgendis strenuus, constans, pietatis cultor sincerus, eiusque amplificandae perstudiosus: quo nomine Gregorio Pontifici admodum probabatur. Nec dubie autoritati eius multum Pontifex dedit in vectigalibus Collegio addicendis. Philippus Sega cum Collegium inuisit Sixti Pontificis iussu, vt suo loco demonstratum est, hominis prudentiam, et administrationem nunquam admirari ac praedicare cessabat. Ad extremum Villicus fidelis et prudens praeclaros tulit fructus villicationis suae, merita apud Deum ingentia, 18 Alumni peruincunt, vt in templum ipsorum e Professorum domo corpus eius referretur. et sancta opera, quae eius disciplinae Alumni longe, lateque per Germaniam, et alias Septentrionis plagas edidere: atque inposterum id etiam consequutus est, quod superuacaneum putabat, vt a multis Germanorum Principum et Antistitum, haberetur in pretio, qui eius ad occasum ingemuere: nec pauci iustis, velut parentem, exequiarum magnificis honestarunt. Alumni vero, qui praesentes in Collegio adfuere, non solum honoribus ceteris, sed et vberibus lacrymis prosequuti sunt: contenderuntque et peruicere, vt in Collegij templo corpus sepeliretur, eamque ob rem ab Professorum domo, quo deportatum fuerat, referretur, et in Aula, quae etiamnum cernitur pictam eius effigiem proposuere ad perpetuum grati animi monumentum. Successor ei dum idoneus quaeritur, 19 P. Spinellus Rector Germanici. accitus est Petrus Antonius Spinellus, qui Collegium Neapolitanum regebat: et huius loco Neapolim Andreas Spinula missus est, cuius afflictae simul valetudini sperabatur illa Caeli clementia profutura.

Memoranda hîc venit templi nostri Tiburtini hoc anno perfecta constructio, satis inopinatâ occasione suscepta, sorte quadam conspirantibus in vnum studijs Hominum duorum, et ortu, et vitae genere dissimillimorum, sed virtute, ac religione praestantium. Iacobus Ximenes patria Hispanus Secretarius Societatis, habebat non raro ratione sui muneris tractanda quaedam cum supremo interprete Pontificiae voluntatis in Sacerdotiorum collationibus, et concessionibus gratiarum, Datarium vocant Is est magistrastratus in Romanâ curia summae autoritatis ac fidei, grauissimique omnes 20 Iacobi Ximenis ad Card. Contarellum gratia vnde orta. in partes momenti, quem Pontifex Gregorius Matthaeo Contarello Gallo Andegauensi, homini sibi domesticis experimentis, et longo vsu familiarium ministeriorum notissimo, et probatissimo, commiserat. Professus apud Martinum. Nauarrum Aspilcuetam, qui hoc ex ore Pontificis a se exceptum scripto contestatum reliquit: se ideo Contarellum tali officio praefecisse: Quod et doctissimum sciret, et integerrimum, et nec pretio nec precibus a recto flexibilem. Quem his meritis postea in sacrum Cardinalium Senatum adsciuit. Ad hunc igitur cum adire caepisset Ximenes, vt est illa omnium occupatissima functio, aegre impetrabat audientiam, nec raro a familiaribus, et Ministris, homo ipsis ignotissimus subauste rerepellebatur. Quod virum in omnes partes circumspectissimum Contarellum non latuit. Itaque cum Ximenes aliquando longâ patientiâ exorato aditu negotium ei suum prudentissime, ac modestissime exponeret, admiratus Contarellus iudicium viri, et in aliquam eius verecundiam ingressus; tune, inquit, ille es quem audio a meis Ministris aliquando inclementius repulsum? Ad quae ille nutu fassus quod res erat, se de illis conqueri negauit, quos videret multas, et veras habuisse causas parum sibi deferendi, ignoto. vtique nec magni faciendo capiti. Confusus eâ modestiâ Cardinalis, excusauit humanissime, quod perperam aiebat factum, recepitque curaturum, ne quid tale eueniret in posterum. Quod et cumulate praestitit. Audiuit deinceps Ximenem saepius, et semper in eâ, quam primo formauerat opinione confirmatus est de Patris exquisitâ prudentiâ 21 Eligitur Ximenes a Card. in Consessarium. praestantique probitate. Ergo quadam die seducto familiariter in intimum Museum. Dudum, ait, quaerebam, Pater, quod tandem diuino beneficio reperisse in Te videor, virum idoneum quem meae conscientiae arbitrum faciam. Quare nisi grauaris istam mihi in posterum commodare operam, non alio deinceps cognitore lapsuum meorum in arcano Poenitentiae tribunali, ac iudice vtar. Quo annuente, ex eo tempore statis quot hebdomadis confessionibus aperire illi animum perrexit. Nec ita multo post pecuniam se quandam collegisse retulit, quam eius arbitratu in opus aliquod pium vellet expendere. Pater cogitandi spatio impetrato, commendatoque Deo negotio, exposuit: esse Tibure Collegium Societatis cum alijs destitutum subsidijs, tum aede sacrâ carens, vbi rite nostra Ministeria exerceri possint. Nihil moratus Cardinalis viginti millia nummûm ei se iuuando prompta habere dixit. eamque pecuniam mox obtulit. Ex quâ duodecim aureorum millibus Templum a fundamentis extrui caeptum, hoc demum anno perfectum est, reliqua octo millia 22 Tiburtinum Collegiun a Card. Contarello auctum. in censum data, quae vectigal annuum alendis Socijs redderent. Praeterea cum vacare contigisset Prioratum S. Sabae in agro Tiburtino, vt is Collegio Tiburtino adiungeretur impetrauit a Gregorio. Ac quia Templum, quod aedificandum susceperat, Deo dicari in honorem Sanctae Symphorosae, ac Filiorum Tiburtinorum Martyrum cupierat. Ex eorum Sanctorum corporum Reliquijs Romae in Ecclesiâ S. Angeli in Piscinâ religiose asseruatis partem notabilem Pontificis imperio extrahi curauit, ijsque decore habendis thecas argenteas donauit, ac anno ab hoc retro quarto huius saeculi 1583., pie decedens, sacram suam supellectilem (quam Capellam vocant) eidem Tiburtino Collegio testamento legauit. Hoc demum anno manu suprema, vt dixi, Templi aedificio impositâ, translatio Romanarum eo reliquiarum magna caeremoniâ celebrata est. Auxit solemnitatem caput Sancti Martyris Getulij, S. Symphorosae viri, ac septem Martyrum Patris, quod Andreas Crucius Tiburtinus Episcopus ex peruetusta aede, quae Tiburi est Sancti Petri acceptum; vt honorificentius haberetur, in Templum Societatis deportandum ibique in perpetuum 23 Translatio SS. Reliquia rum in Tiburtinum Societatis Templum. asteruandum dedit. Accessit vnius Sanctae Virginis ex triumphali S. Vrsulae Comitatu venerabile cranium. Quae omnes Sanctae Reliquiae argenteis inclusae ferculis sextodecimo Kalendas sextiles, pridie anniuersariae diei quâ Ecclesia recolit Sanctae Symphorosae, ac filiorum palmas, pompâ in primis magnificâ in sacram aedem Templi nostri Tiburtini sunt illatae. Earum loculis ornandis praeter pecuniam a Contarello relictam Iacobus Ximenes aliam ex alijs amicis corrogatam adiecerat. Clerus Tiburtinus cum Magistratu, ac populo sacris pignoribus obuiam prodijt, porta et viâ, quâ pompa ducebatur, et hinc atque hinc parietibus ad festiuam hilaritatem ornatis. Fornices quoque visebantur subinde veterum triumphalium instar excitati, cum aptis ad honorem Martyrum in fronte titulis, non sine insertâ commemoratione aliorum sanctitate insignium quibus antiquum Tibur gloriatur. Occurrebant aduenienti Pompae Puerorum splendide vestitorum, et coronatorum floribus Chori, Symphorosam cum reliquâ Sancta Sanctae Matronae familiâ salutantium, ac ciuium ex tanto tot saeculorum interuallo suorum triumphalem in communem patriam reditum gratulantium. Ipsemet Beatos Patronos Claudius Generalis ab Româ prosequutus, cohonestandis noui Templi Encaenijs, etiam ad Panegyrim ibi collectam, idoneam tempori, et loco, multo audientium applausu, orationem habuit. Magnâ domi forisque inculpatae, 24 Pia mors, et extraordina riae exequiae Alfonsi Paranicini. ac religiosae vitae famâ celebratus est Alfonsus Parauicinus hoc eodem anno in Collegio Lauretano pridie nonas Maias vita perfunctus; eoque extraordinarijs honoribus suprema eius Canonici decorarunt. Semper erat affixus operi, laborumque, vt creditum est, supra vires contentione morbum contraxit, ex quo ad sempiternam quietem excessit. Haud minus desiderij, et gloriae, Lauretique, et Anconae, vbi pridie Natalis Domini immortalitati, quemadmodum sperare licet, exortus est, reliquit 25 P. Clandius Matthaeus moritur. Claudius Matthaeus, is, quem ne Ciuilibus Galliae motibus inuolueretur summotum ab Vrbe, Lauretumque missum supra retulimus. Tum plane ostendit nihil sibi potius obsequij gloria esse. Ab omni cura alia seuocato animo, continuo se se totum ad iuuandos incolas, aduenasque conuertit. Anconam accitus ab Antistite, vix vero simile est, quam omnibus Ordinibus operâ suâ prodesset, quanta in opinione, ac veneratione vulgus aeque, ac nobiles eum haberent. Plerosque nobilium de peccatis audiebat: satisque iam frequentem Omologeseos, ac Synaxeos vsum induxerat: explicabat conscientiae quaestiones Clero: habebat 26 Bona eius opera, et amor hominum in eum. cohortationes ad Coenobia Virginum, et pristinae in speciem sanctimoniae reuocabat: passim ab omnibus adibatur consilij causa, et audiebatur, ac si oracula funderet. Denique cuncti eius decessu orbatos se se patre, atque Magistro deplorauerunt. Inter primos quoque nobilium certamen exarsit, ambientes gentilitijs suis sepulchris corpus eius inferre: sed vicit non autoritate solum sed etiam ex quadam Claudij dum viueret, propensione in eum singulari, Ioannes Nappius. Denique nisi hominem per caeca haec Galliarum tempora inconsultus pietatis ardor, tanquam generosum equum impotens vigor, vltra Societatis morem, ac stadium rapuisset; vt erat ad magna quaeuis abunde instructus, haud paulo plus Societati, reique Christianae profuisset. Vt intelligant Religiosi viri iterum atque iterum, ac sine fine monendi, quo capacior cuique magnarum rerum, ac valentior indoles est, hoc ei necessarios magis fraenos obsequij: ne quanto praeclariores potest sub Magistro mereri palmas, tanto temere persultans, sibi caeterisque grauiores clades infligat.

Ex Prouincia Veneta Iulius Fatius in Neapolitanam translatus est Prouincialis morte Benedicti Sardij vacuam: in Veneta interim Ludouicus Gagliardus Proprouincialis successit. Hoc primum anno Tyrones Neapolim Nonis Septembris traducti sunt Nolâ, in aedes quae ad Echiam anno 1584. ex Anna Toralda Marchionissa Poliniani comparatae erant. Nolam vero ab Neapolitano Collegio Socij, qui darent Humanitati, et Eloquentiae 27 Tyrocinium Neapolitanum fundatum, et in id Nola traducti Tyrones. operam missi. Porro Neapolitanum Tyrocinium aliquot ante annis Venusinus Princeps Fabritius Gesualdus fundandum susceperat: Caeterum nonnulla interim conuersione rerum suarum absterritus, donatis, quos iam tradiderat, bis mille sexcentis aureis, perficiendum opus, Fundatorisque titulos Annae Mendozae Comiti Sancti Angeli cessit. Tum euenit, quod nescio quomodo dudum Claudio Generali animus praesagiebat. Iam tum enim pro notitia pietatis Annae, cum Gesualdus opus illud suscepit, mirabatur quî factum esset, vt ei decus illud praeriperet. Ac ne tum quidem satis persuadere sibi poterat rem exitum habituram: sed plane sentiebat operis absolutionem, quemadmodum euenit, religiosissimae illi Comiti diuinitus destinatam. Inter multos egregiarum facultatum, quos ad Societatem Deus per Italiam hoc anno submisit, perstudiose certauit Ioannes Baptista Centurionus Saonensis Episcopus, cum 28 Episcopus Saonensis Societatem expetens iustis de causis non admittitur. impetrasset a Pontifice, vt se se Episcopatu abdicaret. Visum tamen est Generali cum Societati, tum Episcopo opportunius fore, si in partem meritorum receptus, consilio Patrum pro arbitrio vtens, vitam ab obedientiae disciplinaeque solutam munere, domi suae traduceret. Domum enim receptus, periculum erat, ne ob aetatis, valetudinisque afflictae necessitates, plus disciplinae domesticae afferret incommodi, quam ad animorum necessitates subleuandas auxilij.

29 Poloniae res supra spem paeatae. Res in Polonia supra spem paeatiores fuere. Vehementer enim timendum erat, ne per interregni licentiam, noua molirentur Haeretici. Ante omnia cauit Prouincialis, Romaque admonuit serio Claudius, ne qua ex parte Comitiorum res nostri homines attrectarent. Et tamen prohiberi sermones homiaum vsquequaque nequiuerunt. Duo maxime erant, quibus Regnum vulgo animis destinabant, Sigismundus Sueciae Rex, et Maximilianus Rodulphi Caesaris Frater. Iam ex populo, vt quisque alterutri studebat, ita fere contra eum facere Iesuitas differebant. Nam Germani studere eos Sueco, multi Polonorum praeferre Maximilianum 30 Antonius Posseuinus Legato Apo stolico Comes additus a Pontifice. conquerebantur. Nonnulla dabatur ansa sermonibus, quod Antonium Posseuinum, Archiepiscopo Neapolitano Legato Apostolico Sixtus adiunxerat, ferebatque fama magnam ei pecuniam dedisse Pontificem in Sueci subsidia, cum alij tamen in Maximiliani, alij in Parmensis Principis opem missam eam, vtique pro studijs quisque suis, dictitarent. His incidendis sermonibus, ne sine causa Austriaci offenderentur, egit cum Pontifice Claudius, Id agente Generali reuocatur. et ille probauit, vt Posseuinus in Italiam se reciperet: qui Patauium statim regressus, frugiferam ibi, ac strenuam proponendis maxime spiritus Exercitijs, quietem egit. Sed euitari non potuit quin Cardinali Radiuillo flagitanti concederetur in Comitiorum tempus Antonius Arias, qui tamen et pro sua egregia sanctitate, ac prudentia, et monitis Prouincialis praemunitus, ita se gessit, vt cum ad eum post electionem Sueci 31 In deliberatione de electione Regis Poloniae Societas studia partium vitat. Reguli concio gratulatoria omnium prope vocibus deferretur, constantissime repudiaret, ne antequam plane Regni totius consensus atque tranquillitas constitisset, ad alteram partem Societatis se studia acclinarent. Eandem probauit modestiam Bartholomaeus Villerius, quem Caesaris Legatus Olomuciensis Antistes Stanislaus Paulouius secum deduxit. Hi in Castris, caeteri Socij in suis quisque sedibus implorandae Diuinae clementiae insistebant. Saepius enim per hoc tempus habitae sunt quadragenarum horarum supplicationes. Multum praeterea sacrificiorum factum, multum ieiuniorum, aliarumque poenarum sponte susceptum. Nec alibi per Societatem ab conciliando tantae causae fauore Numinis consuetis placamentis cessatum: qui sane non publice solum sed priuatim in ipsam quoque Societatem haud obscure apparuit. Fiet id manifestius si pauca de ratione, successuque horum Comitiorum addidero.

32 Quid fieri so leat in Polonia cum Regnum vacat. Rex Polonis non ab stirpe succedit, sed suffragijs cooptatur. In interregno penes Primatem Regni Archiepiscopum Gnesnensem summa potestas est. Is ad singulas Regni Prouincias missis de Regis fine literis, simul Ordinem sacrum ad vota, precesque pro bono statu rerum hortatur: simul Palatinos admonet, suae vt quisque Satrapiae Nobilitatem conuocent, deque pace domi conseruanda, ac tuendis ab hoste finibus agitent: simul certos eligant Procuratores, quasi quosdam Tribunos plebis (Nuntios ipsi vocant) qui mox Generali omnium Prouinciarum, omniumque Regni Ordinum conuentui (qui conuocatio dicitur) deinde etiam Comitijs cum mandatis, transigendique potestate intersint. Regni praeter haec Senatores, et Consiliarios degentes in proximo raptim conuocat, deque eorum sententia tempus, ac locum conuocationi constituit. Hîc regij Solij latus vtrumque duo Archiepiscopi cingunt, quos Episcopi sequuntur quatuordecim, inde triginta Palatini, mox Castellani septuaginta, qui sunt Arcium, et Ciuitatum Gubernatores (Horum omnium Senatoria dignitas est) tum designati ab Equestri Ordine in singulis Prouincijs Nuntij. De pace, belloqua ac rebus communibus consultatur. Si 33 Comitiorum locus, et ordo. quae sunt ciuilia odia tolluntur, Regni fines armantur. Postremo dies Comitijs creando Regi decernitur, itemque locus, isque non intra Vrbiunm septa, sed in patentibus campis. In ijs vbi maturum est, tentoria militarem in modum figuntur. singulis Prouincijs castra sua, stationes, currus, tormenta, et alia velut ad dimicationem expedita habentibus; tanquam bellica ea specic cieri animos velint ad Regem bellicosi pectoris deligendum. Inuocata dein Sancti Spiritus ope, et solennibus sacrificijs factis, primum omnium Romani Pontificis Legatus, tum externorum Principum Oratores admittuntur: ac si quos hi ad imperium euocandos commendent, eorum conditiones sedulo expenduntur: tum demum Ordine Sacri Antistites, Palatini, et Castellani, Cancellarij Regni, et Marschalchi, ac postremo Prouinciarum Nuntij suffragium ferunt clara omnes, ac libera voce. In quem autem omnes Ordines consensere, eum Legatus vicissim Pontificius, Regnique Primas in sacro Ornatu erectoque in omnium oculis Christi Crucifixi simulacro, e superiore loco, augustissima Trinitate inuocata, solennibus verbis Poloniae Regem, ac 34 Rex electus, quo ritu declaretur. Magnum Lituaniae Ducem renuntiant. Excipit verba Regni Marschalchus, patrioque sermone vniuersis Ordinibus Regis electi nomen promulgat. Acclamatur ab omnibus Amen. Signa eduntur laetitiae, itur in templum Archiepiscopo praeeunte Deo grates aguntur: scribuntur conditiones: Orarores ad euocandum, deducendumque destinatum Regem destinantur. Ad haec Comitia dum Prouincialis Vilnae habetur conuentus, frequentes conspirarant Haeretici, vt rescinderentur Stephani Regis acta de Polocensi Collegio. Id ad pacem multum inteterat Soeietatis; quam eo loci fi vsquam dure, ac pertinaciter Haeretici, ac Schismatici diuexabant. Sed 35 Polociense Collegium Societatis ab Haeretieis oppugnatnm ab Haeretico defensum. intererat religionis Catholicae non deseri eum tractum: intererat reipublicae nequaquam induci morem statim demortuorum Principum abolendi acta. Siue hanc ob causam, siue nobiliore instinctu, dum Socij propitiando insistunt Numini, nec rogatus ab ijs, nec monitus Nicolaus Radiuillus Palatinus Nouogrodensis, idemque haereticus, adeo acriter Haereticorum se conatibus obiecit, vt omnino euerterit. In Comitijs regijs cum Sigismundus electus est, visus est Deus, et pijssimae eius parentis 36 Sigismundi Principis Sueciae in Po loniae Regem electi constantia in fide. merita, et ipsiusmet singularem respexisse constantiam. Nam cum saepe ad proditionem Catholicae fidei Sueci eum Dynastae solicitarent, plane obstinauerat animum, citius paterno velle Regno, quam materna, id est Catholica religione spoliari. Bernardum Golinium de Societate apud se habebat, audiebatque et colebat magis in dies, maiores in omni virtute vsque progressus habens, cum admonetur, a Polonis se se cooptatum Regem. Non exiliuit inani laetitia. Dei primum per preces, et beneficentiam, et Sacramenta, Deinde Ioannis Patris sui Regis explorauit sententiam, tum se ad iter accinxit diuinis iterum communitus. Secundissimo cursu quatuor, et viginti horis Balthico sinu transmisso, quinto Idus Decembris Cracouiam cum maximo plausu quasi triumphans intrauit, cum Maximilianum ante Ciuitas conantem per vim ingredi repulisset. Biduo post in gratiarum actionem diuinam Eucharistiam suscepit, quam et 37 Coronatur Rex Sigismundus. per Sancta Domini natalitia nocte repetijt. Die Sancti Ioannis Coronâ, et caeteris potestatis insignibus ornatus est: ac tum quoque pro veteri, ac laudabili eius celebritatis more, communicauit. Adeuntem subinde ad se Prouincialem Campanum peramanter admisit, vltro gratias agens, quod in Sueciam Sacerdotes sibi perpetuo misisset, et nunc etiam ibi Patrem, Humbertum (nam Bernardus cum Rege in Poloniam redierat) reliquisset Non intermissae per interregnum sunt pro religione curae: sed quo minaciora tempora erant, maior prouisio adhibita acriusque contentae vires. 38 Missio in Samogitiam. Noua se aperuit seges in Samogitia. Quis rerum ibi status esset, Melchior eius tractûs Antistes, dum auxiliares Socios ab Generali Claudio precatur his verbis exponit. In maxima Episcopatus nostri parte qui sit confessus in vita inuenies nullum, qui communicauerit vmquam nullum, qui Pater noster, aut signum Crucis formare norit nullum: denique nullum qui cognitionem mysteriorum fidei habeat: vno contenti, Lutherani non sumus; carnes die Veneris non comedimus. Communiter sacrificare tonitruis, serpentes colere, quercus vt sacras venerari, manibus mortuorum dapes offere, et similia multa ex ignorantia potius, quam malitia profecta portenta in peccatis non numerant. In hasce tenebras cum Emmanuelem Vegam, et Hieronymum 39 Eius fructns ingens. Kniskum ex Vilnensi Collegio duxisset Antistes, tam auide populus ad radios Diuinae lucis oculos extulit, tanto studio, tanta cum pietate, ac lacrymis suscipere caelestis Doctrinae pabulum coepit, aperire peccata, ad diuinam mensam accumbere, vt eorum aspectus tanto dulciores iam (sic enim ipse addit Episcopus) consolationis lacrymas, quanto ante amariores doloris expresserat. In ea excursione ad excidendas superstitionum fibras duae quercus annosae, e superstitiosis, trepidante multitudine, adigente primum securim altero Patrum, excisae sunt. Dumque exciderentur obscaenus Bubo, quem haud temere quidam Bubonis specie Cacodaemonem credidere, in conspectu omnium auolauit. Cognita necessitate populi, ac praeparatione animorum, omni ope suscipi Prouinciae culturam Claudius iussit.

Satis pacato caeteris in Prouincijs, vti significaui, Societas vsa interregno, in Liuonia Rigae haud aeque prospere stetit. Summoto Regis Stephani metu, Haereticorum Antistites, quod dudum moliebantur efficiunt. Persuadent multitudini, vt pacis nomine (is videbatur minus deformis titulus iniquissimae vi posse praetendi) ab vrbe exire Iesuitas iuberet. Collegio praeerat pro Leonardo Rubeno, quem nominatim exosum habebant Haeretici; adeo vt tutum non esset eo remitti, Theodoricus Vestphalus. 40 Societas ab Haereticis Riga pellitur. Ad hunc postridie Kalendas septembris Senatorum quidam, Tribunus plebis, ac lutherani ministri accedunt, populique exposito decreto, tradi sibi iubent claues Sancti Iacobi; simulque vetant posthac in vrbe seu vspiam in Rigensi ditione papisticos vsurpare ritus: et addunt aduersus ea nullum patere defensioni, aut tergiuersationi locum: sic enim plane statutum fixumque esse. Id restare vnum, vt cum pace obtemperarent. Theodoricus ita deprehensus, et si studuerat semper ita moderari animo, vt nullum ederet ab religiosa grauitate alienum signum, tum maxime adhibendam omnem modestiam censuit. Adiacet Rigae Arx, vallo duntaxat ab vrbe disiuncta, quae a Polonorum praesidio tenebatur. Ad huius praefectum, ac tribunum, posteaquam nihil a Rigensibus obtinebat, confugit. Tribunus (locum tenens vulgo est) Haereticus secta, moribus perhumanus, continuo hominem nobilem ad Senatum allegauit, vt desinerent quicquam contra homines attentare, quos eo loco Rex summo iure, nullius iniuria collocarat. Ad quem cum respondisset Senatus, in sua manu nihil esse, omnia penes Ciuitatem, ac populum; Theodoricus rite contestatus se iura Societatis salua omnino velle, neque cedere nisi vi, metuque coactum, in arcem cum Socijs, septem erant numero, se recepit. Senatus amice ad transportanda domui ac templo vtilia adiuuit. Domum Sancti Iacobi, ac templum, qui ante habuerant Haereticorum Ministri inuasere. Vestphalus, ac Socij, quae nuper in vrbe obibant, eadem in Arce perseuerarunt obire diuina munia. Discurrebant etiam in Fundos a Stephano Rege Collegio traditos, paganos erudiebant, meliora interim tempora 41 Duarum Monialium in religione constantia. per modestiam haudquaquam desidem, aut timidam, sed cautam, et prouidam expectantes: Maxime miserandae erant, quae supererant adhuc in Coenobio Sanctae Magdalena fere centenariae Virgines duae, quibus, cum diu inter Haereticos summa constantia omni destitutae praesidio religionem sanctam retinuissent, supremoque tempore solatia Patrum Deus misisset, iam in vltimo spiritu rursus omne subsidium ademptum erat: vtraque ex dolore decubuit. Nec destitere Haeretici bonarum etiam Anuum tentare fidem; sed neque vt sinceros cultus deserere, neque vt Coenobio exire vellent exprimere potuerunt. Eis Patres ab Arce subsidia corporum affatim, ac propalam, animorum autem per occultam suppeditabant industriam.

42 Supplementum in Tran syluaniam missum. Res in Transyluania superiore anno peste afflictae magnam partem recreatae sunt. Misit ex Polonia Prouinciali Campanus ipso statim anni exordio Iacobum Vangrouitium cum quatuor Socijs, quem olim Stephanus Rex, cum quaereretur in Principis Sigismundi institutione Ioanni Lelesio ex morbo iam plane inutili successor, nominatim probarat. Itaque et in hanc curam succedere, et domum Albanam administrare iussus est, et caeteris per Transyluaniam Socijs Proprouincialis cum potestate praeesse. Peruenit deinde opportunum supplementum ex Romana, Neapolitanaque Prouincia, atque ex Hispania, Sociorum. Itaque magnifica repetendis studijs apparabantur initia. Sed grauis cura suberat, quod cum cecidisset rerum columen Stephanus Batthoreus Rex, ipsosque Socios pestifera lues adeo euastasset, rebantur Haeretici oblatum sibi tempus quicquid residuum Iesuitarum foret penitus excidendi: nec obscure minitabantur cum primum Generalis haberetur conuentus, qui in Autumnum huius anni dictus erat, omnes ad vnum extra Regni fines amotum iri. Quo impendente turbine consultus Claudius Generalis, si quid vtique tale decerneretur, vt Regno egredi iuberentur, quid 43 Mandata Claudij Generalis ad Transyluanos Socios de exilio periclitantes. consilij capiendum foret, ita respondit: Primum omnium conniterentur, vt suum Societati ius integrum conseruaretur. Nam ab Stephano Rege, ab Vaiuoda Christophoro admissam, ab ijsdem, faculratibus iuste donatam, quare non posse sine summa iniuria violari: nec ea, quae Principes illi iusta potestate vsi decreuerint, rescindi fas esse. Non id Sigismundo ferendum, vt tanta Patri, ac Patruo ignominia inferretur: non ipsi populo admittendum exemplum acta Principum, vbi vita excesserint, irrita faciendi. Quod si his, et talibus connixi rationibus ius obtinere integrum nequirent, darent operam, vt aliqua tolerabili conditione accepta, modo Gymnasium, et praedicatio Catholica salua esset, permanerent: si ne id quidem daretur, atque non solum vrbibus, sed etiam pagis suis excluderentur, tum demum Deo freti animum inducerent coeptum opus, et pusillum illum gregem iam Christo quaesitum non plane deserere: remissis in Poloniam, quos videretur, Vangrouitius, ac caeteri diuisi, secretique, vt fiebat in Anglia, Scotiaque, subsisterent, parati, si ita ferret occasio, vel nobile martyrium facere. Huius sententiae ipsum quoque Dei Vicarium esse; quanquam meliora sperare se diceret. Mirum quantum hae literae voluptatis, et animorum addidere Socijs Transyluanis, quantam vulgata res in alijs Prouincijs eo peruolandi cupiditatem inflammauit. Tum videbatur ostendi pretium pannonicas adeundi Niues, et notas, carasque terras derelinquendi. Ostensa enim gloriosa pericula quantum ignauos absterrent, tantum forte alliciunt. Ita praeparatis, simul conuentus simul studia repetendi tempus aduoluitur. Conuentum gens nequaquam habuit Generalem, quod ex Siculia, vbi pestilentia grassabatur, conueniri non 44 Societas in Transyluania a Principe, et Senatu defenditur eontra tumultuantem plebem. potuit. Tamen ante omnia clamitare Christi hostes, et omnem mouere lapidem, omnes machinas admouere, vt Idololatria (sic enim Catholicam fidem appellant) e Regno tollatur, nec aliud quicquam agendum in conuentu priusquam de religione statuatur. Regni totius nomine supplicant Sigismundo, vt Idololatriae autores Iesuitas exturbet. Restitit constanti animo Sigismundus, eiusque nomine Senatus quiescere eos iussit. Rursus illi tumultuari, ac fremere, et conditionem eam ferre, vt quando ipse Institutorem de Societate vellet, vnum quempiam ex ea pro arbitratu haberet: caeteris autem, nec scholas, nec templum permitteret. Verum ne id quidem potuerunt exprimere. Atque ipse Senatus contra ita pugnauit, vt Societati omnino tacere licuerit. Nam quanquam, et Gubernator, et Senatus cunctus erat Caluinianus, et plerique eorum optabant Societatem abesse, ac Principem suarum partium fieri; tamen multa, praecipueque Stephani Regis, et Christophori Principis voluntas etiam testamento expressa, et vtilitas literariae institutionis, additaque inde Pannoniae dignitas, faciebant, vt eam vel inuiti defenderent. Ad haec verebantur, ne Rationibus Sigismundi officerent, rebus Polonicis haud dum stabilitis, quo suos ipse quoque petitores imperij miserat: illud simul timentes, ne cum Societatis homines Princeps, magnifaceret, vniceque amaret, ijs remotis non inueniretur Institutor idoneus, qui illum in officio contineret. Interim haud cessabatur a Socijs. Nouembris ortu, post quadraginta horarum, supplicationem, multasque alias ad opem Dei conciliandam preces, et corporis vexationes, studiorum instauratio facta est Claudiopoli, festo eruditoque cum apparatu, quem Sigismundus Princeps sua cumulauit praesentia. Nam Orationibus, et Carminibus, quae in Collegio, in Seminario, in Sodalitio Beatae Virginis habita sunt, ac Dramati, quod 45 Haeretici filios Magistris e Socie tate instituendos tradunt. de primo Vngarorum Rege Sancto Stephano datum est, itemque concertationibus Philosophicis, Rhetoricisque multa benignitate interfuit. Paratae erant, et Theologicae concertationes, vt inter Arianos, de Christi Diuinitate: sed Gubernatore metuente, ne pro materia tumultus acciperentur, satius visum est ijs supersedere. Valuit literarum id specimen ad commouendos ipsos quoque aduersarios, vt filios haud pauci suos in disciplinam Patribus darent. Porro Sigismundus cum aetatis accessu 46 Sigismundi Ptincipis spes, et initia praeclara. ad omnem proficiebat virtutem, qui suum studium erga Societatem, et Catholicam fidem egregijs literis, per quas de supplemento Sociorum misso Patri Generali gratias agit, ostendit. Quam praeclaram voluntatem suis quoque datis ad eum literis Sixtus Pontifex confirmauit, ante omnia monitum, ne quo vnquam tempore Societatem amandari impiorum conatibus sineret. Coeptae, et Varadini sunt scholae, euocato inde Albam Stephano Aratore, qui per quadriennium sane praeclara fecerat: sed suo interdum feruidiore impetu, partim lacessitus, partim lacessens; Haereticos ita offenderet, vt diutius in ea statione permanere saluus haud posset. Missus est Marcus Sisciensis, et Matthias Tomanius, alijque subinde. Itaque iam fere vbique ad pristinum statum Societatis res in Transyluania, et alicubi cum incremento, redierant.

Rebus per Austriam satis tranquillis, tantum aliquid sermonum de Posseuino tanquam Sueco fauente, alicubi materiam inuidiae praebuit, auide rapientibus Haereticis, vnde totius Ordinis autoritatem detererent. Sed ipsimet Principes, ac praesertim Maximilianus, calumniantibus respondit, primum non se credere talia ab Posseuino tractari: deinde nec metuere quicquid tam celebri in conuentu priuatus homo conaretur. Fuit non modicum Brunae negotium fundorum causa ei domui attributorum, quos inuadere haud pauci tentabant. Homo ex ijs ferox ac potens, vt fit in litibus, in iram excedens, haud verbis, minisque parcebat, si vnus quispiam 47 Rieardi Zanteni Rectoris Brunensis sapiens responsum quo iram ferocis aduersarij leniuit. siue de Societate, siue de colonis eius suos fines attingeret, palam fremens in carcerem se coniecturum, habiturumque quoad in eo contabesceret. Quod ipsum Riccardo Zanteno Rectori, cum per literas denuntiasset, ei Rector, vt decebat Christi discipulum in haec verba respondit: Tu quidem mihi fratribusque meis, et colonis nostris interdictum vis esse fundis tuis sub carceris interminatione, Ego vero vbi resciuero te intra fines nostros, licet angustos, pedes intulisse, occurram vltro, et qua potero maximâ humanitate complectar. Tum euenit, quod Sapiens dicit, responsio mollis frangit iram. Eregit haec humanitas vsque eo impotentis hominis iracundiam, vt reuocato edicto, negatos aliquot annis Collegio census persoluerit, et liberam ei suarum rerum possessiionem 48 Octaniani Nauarolae constans industria. reliquerit. Ad instituendos eius Domus Tyrones missus est ex Italia Octauianus Nauarola, qui Collegium Senis regebat. Magno animo rem aggressus, magna ad annos fere sexdecim constantia prosequutus est, cum ingenti totius Prouinciae fructu, nec modico Catholicae religionis accessu. Difficiliora habuit initia dum Tyronum disciplinam ad Romanam redigere formam conatur, praesertim quod non tota illi domûs erat potestas, sed cum rectore diussa, magnum fererebus transigendis impedimentum. Verum vtraque aliquot post annos ad eundem translata cura, cum simul ipse paulatim, quod necesse est, se fe magis ad regionum mores accommodaret, simul ad proprias Societatis periclitationes, et alia Tyronum rudimenta eas gentes assuefaceret, non cum approbatione modo, sed insigni etiam cum laude cursum expeditissimum 49 P. Petri Busaei mors, et vitae laudabilis summa. tenuit. Obijt Viennae pridie idus Aprilis Petrus Busaeus, cuius obitu scripsit Prouincialis Baderus totam Prouinciam graue, et dignum lacrymis vulnus accepisse. Vir erat pietate, doctrina, prudentia, exemplo mirus; vnicum perfugium domesticis, et externis, quidquid durum quidquid perplexum incideret. Neomagensis erat ortu: duos praeterea habebat in Societate fratres, quam anno 1561. primus ipse susceperat Coloniae. Inde missus Viennam, in publica Academia sacras explicauit literas, in Collegio hebraica docuit, praeter alia munia, quibus in omnibus columen habebatur. Summa per id tempus Germania superioris Prouinciae ab domesticis, et externis 50 Ferdinandi Alberi gubernatio sapiens, et felix. traquillitas erat. eaque maxima ex parte debebatur Ferdinando Albero Prouinciali. Huius innocens prudentia, et clementia grauis, et in oris maiestate iustaque totius proceritate corporis dulcis morum amabilitas, tum Socijs obedientiae iugum suaue, tum saecularibus grata, Sociorum reddebat officia: et si qui erant alieniores, eorum offensiones Alberi modestia, charitas, obsequia abstergebant. Florebat eodem 51 Scholae Cathecheseos Oeniponti storent. tempore passim Catechesis maxime Oeniponti, vbi quod in omni re summum facit momentum, Ferdinandi Principis voluntatem Alexander Hollerus Collegij Rector ad sacrum opus adiunxerat. Collegerat Hollerus certa monita ei muneri peridonea. Haec vulgauit Princeps, eiusdemque suasu edixit, vt ex ijs praeceptis catechesis in omnibus scholis haberetur. Idem Antistites suis quique Parochis imperarunt, vt feriatis diebus in templo facerent: 52 Hospitium pauperum ibidem institutum. In vrbe autem Oeniponto Pueri vniuersi diebus festis in templum Collegij deducebantur, certa etiam Ludimagistris mercede inuitatis. Eiusdem Rectoris opera domus pauperum instituta est, coemptis ab Archiduce aedibus, alimentis liberali collatione Ciuium comparatis. Multis quoque in Rhenana Prouincia Collegijs sacra eadem institutio euentum secundissimum habebat, Treuiris praesertim, vbi septem diuersis locis magno auditorum fructu explicabatur. Parochique ad opus prosequendum informabantur. Persuasit Ioannes Gibbonius Collegij Rector Ioanni Antistiti, vt Germanice Catechismum paruulum euulgaret, addita simul epistola, qua Parochos per vniuersam Dioecesim ad eum explicandum cohortaretur, traditâ simul ratione explicandi. Etiamnum Veneficarum circa Treuirim numerus ingens restabat, quae cum tenellam aetatem maxime laederent, optimum existimauit Gibbonius amuletum fore, si rudes, animi rerum diuinarum 53 Pauperum animi simul, et corpora curara. cognitione praemunirentur. Praeterea cum per annonae penuriam, multos mortales fames absumeret, ad Carthusianos, et aliud Monasterium, quo inopum turba ingens ad stipem conueniebat, itabant Socij, vt Diuini verbi frangerent panem, cum interim circiter quadringenis 54 Treuiris octo e nostris vno mense extincti. vtrumque pabulum diuideretur ad Collegij fores. Per Augustum sparsum per Vrbem pestilens malum, quod nouum cuiusdam generis venenum aiebant esse, octo Sociorum magnam partem Tyrones extinxit. Coloniae luculenta accessio facta ad firmamentum stabile vectigalium, egregia Pauli Stor nobilissimi, et optimi viri benignitate: qui ab Ernesto Antistite ea impetrauit 55 Collegium Coloniense auctum liberalitate Antistitis Ernesti. subsidia. Id fuit ius Decimarum Nouesij, quod prius pertinebat ad Comitem Neunarium Antistiti rebellem, et Monasterium Sancti Isidori Bonnae vicinum. Late Rhenana Prouincia strepitu belli perturbabatur. Circa Coloniam etiamnum Factio Truschsesia contra Ernestum versabatur in armis. Horum in potestatem militum tres de Societate cum venissent, qui Colonia Nouesium nauigabant, satis benigne tractati sunt, ne verbo Tres Socij ab Haereticis capti liberantur pretio benigne soluto a Coloniensibus Ciuibus. quidem, ne dum re violati. Et ipsi quorum princeps Petrus Stalenius Sacerdos erat, parati pro religione vel necem subire: nec dissimularunt, qui essent, nec omiserunt caecis mentibus lumen veritatis offerre, non omnino (vt spes se se dabat) inani euentu. Redempti sunt haud leui summa, quam Ciuium Coloniensium benignitas contulit. Non ita animati erant. Haeretici, qui in Galliam contra Foederatos acciti, cum per Argentinensem agrum spopondissent iter sine noxa cuiuspiam habituros, 56 Molshemien se Collegium ad tempus relictum. nullum aduersus mortales, aut immortales praetermisere facinus. Dum ea transiret procella, censuit Episcopus Ioannes Comes a Manderochuielt Molshemiensibus Socijs tantisper Collegio abeundum, ne ipsum in oppidum per Iesuitarum nomen impetum nefarij facerent. Suscepit Senatus rerum Collegij patrocinium, ac tutelam. Socij partim in Collegia viciniora, partim alia tuta in loca se recepere, vbique hospitibus gtati, ac salutares, vbique magnis custodiae diuinae ornati pignoribus. Sed dum in sacra scelesti furunt, eorum tutandorum cura diuina multis locis illustratur. Colebatur olim in Hassia Deiparae imago miraculis clara. 57 Imago B. V. miraculis insignis mirabi liter seruata. Quam cum impij in ea nefaria strage, quam Albertus Brandeburgicus templis, ac sacris monumentis intulit, in praererfluentem Lagonum proiecissent, Deus hoc pacto ad posterorum praesidium conseruauit. In ijs, qui singularia ex eius cultu beneficia reportarant, Matrona primaria erat, quae pedibus capta, mirabiliter inde recuperauerat gressum. Haec tanti beneficij memor venerandum, ac salutare signum clam extraxit e flumine, domique honorifice asseruatum, Marito demum, qui Senatorij Et Confluen tino. Collegio data. Ordinis erat, caeterum haereticus, impense supremis mandatis moriens commendauit: ex eo tandem, cum et ipse diu habuisset in pretio, Treuirensis Antistes acceptum Confluentino ab se fundato Collegio dedit, vbi dignis afficeretur honoribus.

Antuerpiae simulacrum ingens eiusdem Caeli Reginae quod superiore Annali parari narrauimus studio et impensa maiorum Sodalium, perfectum, et ad praetoriam domum statutum est. Cum eo solemni pompa deportandum ex Collegio foret ipso die Annunciationis, Coelo forte nubilo, exultare 58 Supplicatio Antuerpiensis subita ex nubilo serenitate comprobata. gaudio, et insultare coeperunt Haeretici, tanquam Iesuitarum Idololatriam, vt blasphemabant, Coelum tristi illo vultu detestaretur, atque damnaret. Haec maxime dum iactant effertur augustum e templo signum, Ac ne simpliciorum cuipiam vana illa impudentia, scrupuli quidpiam crearet, exhilaratur repente Coelum, supplicationique celeberrimae in Reginae fuae decus serena luce, sacie laetissima fauit. Antuerpiensi quoque Collegio praeclarum praesidium, ac decus accessit Sancti Guilielmi Abbatis Caluaria. Haec in Monasterio Religiosorum eius Ordinis non procul ab vrbe Dura, cui nomen Paradisus erat, asseruabatur. Eo annis ante ferme quatuor, et quadraginta impiorum vi euerso, Monachi cum varias in partes dilaberentur, sacrarum reliquiarum inter se se partitionem fecere. 59 Caput S. Guillelmi mire seruatum Antuer pienfi Colle gio datur. Is cui sacrum obtigit caput, Pastori Aldenardensi donauit. Multis post annis capto ab Haereticis Aldenardo Sacer thesaurus in manus hominis Haeretici venit non plane perditi, qui detracto, quo ornabatur argento, et gemmis, viro Catholico gratum facturus nudum caput cum literis rei testibus dedit. Is denique Collegio Antuerpiensi donauit. Opportune succurrit in mentione Sanctorum, Francisci Bonhomij Vercellensis Antistitis Nuntij per Inferiorem Germaniam Apostolici, memoranda ex humanis 60 Francisei Bonhomij Nuncij Apo stolici virtutes, et mors sancta, profectio. Is enim eâ erat pietate, asperitate vitae, studio publicae religionis, animo ad aerumnas et pericula pro Dei Ecclesia capessenda, vt merito Antistitum maximorum inseri choro possit: pari iure inter optime de Societate nostra meritos referatur. Totus erat in Borromaei Cardinalis imitanda Sanctitate, cuius etiam opem sub extremum spiritum suppliciter postulauit. Supremus eius morbus in magnum ieiunium cum incidisset, nunquam adduci potuit, vt prudens carnibus, aut ouis vesceretur. Leodij decessit quinto Kalendas Martias, mysterijs vltimis a Ioanne Campensi Rectore Collegij praemunitus, cui aliquot ante dies accito haec in verba locutus erat: Nihil est, quod iam me diutius in hac vita retinere queat; dissolui paratus sum, sentioque me hinc euocari, non tam vi morbi, quam Dei voluntate: itaque laetatus sum in his, quae dicta sunt mihi: in domum Domini ibimus. Quae verba saepius aegrotans cum iterasset, in ijssdem laetissimus expirauit. Nec oblitus est Collegijs earum regionum hora etiam suprema benigne facere: Bonam summam pecuniae ad templum Leodij amplificandum dedit: ex Sacerdotali suo ornatu duas eidem pretiosissimas Casulas: Collegijs vero Coloniensi, Louaniensi, Antuerpiano, Tornacensi, quinquagenos florenos legauit, donum 61 Bruxellensis Collegij initium, et Castrensis expe ditionis. non tam re, quam caritate, ac tenuitate Antistitis ponderandum. Collegium autem Vercellense sacris quibusdam Sanctorum Lipsanis exornauit. Fixa hoc anno sedes Bruxellis est: et Castrensis expeditio instituta. Quinque ad hanc, praefecto Thoma Saillio, Sacerdotes missi, qui varia inter se dispertiti munera, copiarum alij alias partes pro 62 Controuersiae cum Academicis Duaci, et Louanij. Nationum, et linguarum varietate curantes, egregie Ducibus, et militibus profuere. Duaci, ac Louanij exortae a publicis Academijs controuersiae. AEgre tulerant Duaceni tempora scholarum in Collegio nostro, quae ante interrumpi solebant, continuata eorum iniussu. Verum cum patuisset, nequaquam iuri eorum Collegium Societatis subiectum, vltroque datum esset, vt scholae philosophicae antiquum in morem redigerentur, non aegre sedata lis est. Acriorem Louaniensium quidam Theologorum, reprehensis Leonardi Lessij aliquot de Praedestinationis doctrina pronuntiatis, controuersiam commouerunt, quam opportuniore loco integram referemus.

63 Magius Visitator in Gallia. Interim res Galliae multifariam iactabantur. Vnica Socijs pene spes in designato Visitatore Laurentio Magio: cuius audito nomine vehementer laetatus dicebatur Henricus Rex. Peruenit is tandem Lutetiam tertio nonas Iunij secum Ioannem Lorinum ad tradendam Theologiam ducens. Reperit mirifice parata, ac prompta omnia. In domesticis, vt aberat malitia, ita summa facilitas inerat ad sequendum quocumque duceret, 64 P. Augerius Regi persua det, vt se abi re sinat. et formam quamcumque vellet induendam. Augerius qui sui amotionem ex Aulâ multis nostrorum in Galliâ, et ipsi Generali Romae ex literis ad se missis iudicanti, optari senserat, egisse dicitur priuatim cum ipso Rege, vt se dimitteret: illique ita persuasisse; vt etiam amoliendae offensionis causa quam ex eodem Augerio antea contra voluntatem Generalis retento subierat, Rex ipse vltro praeseferret, non grauate se illo cariturum. Singulari cum humanitate admissus ad Regis colloquium Magius, post eum salutatum reuerenter a Generali, delataque Societatis vniuersae officia, cum liberall modestia exposuit quanto opere Claudius Maiestati eius inseruitum vellet. Eam ob rem cum Prouincias Gallicanas adire per se ei non licuisset, difficultates, quae multae, et graues offerebantur, superasse omnes, vt suo loco, quod placiturum Regi intellexerat, 65 Magij Visita toris oratio ad Regem. ipsum Magium mitteret, additis nominatim mandatis, vt praeter institutionem, consolationemque Sociorum, eo incumberet, vt regiae voluntati, quantum omnino fieri posset, obsequeretur: Id enim ipsum Societati ad id loci fuisse propositum, ac fore semper. Proinde nihil se rerum domesticarum, priusquam in exoptatum Maiestatis eius conspectum venisset, aggredi voluisse: non igitur grauaretur id officij clementi benignitate complecti quidque fieri vellet edicere. Rex vbi haec attente, ac peramanter audiuit, respondit: pergratum sibi accidisse 66 Regis benignum responsum. Patris aduentum, tum Nationis Venetae nomine, quam vel ipsi Gallicae praetulisset in Visitatore probando, tum hominis quoque ipsius causa, cuius multas, excellentesque virtutes ex multis cognorat. Itaque tanta viri prudentia, ac religione sperare Societatis incommodis satis occursum iri. Sibi, vt qui non magis nomine, quam re Christianissimus Princeps esset, Societatis grata esse instituta, et constare vbique esse salutaria, eoque se promoturum, vti adhuc promouisset: caeterum nonnullos Et querelae de quibusdam nostrorum. ex ae imprudenter, ac temere Regno suo perturbando occasionem dedisse: cuius rei, vt a multis incitabatur, nisi diuini obsequij rationem habuisset, exempla, quae par erat, aduersus reos editurum fuisse. Caeterum ne quid tale posthac eueniret, pertinere ad Visitatoris conscientiam prouidere: sibi eam ob rem placere, Praefecturas Sociorum non nisi spectatae fidei hominibus, Regiaeque ditionis committi. Nam quamuis in alijs Religiosorum familijs, si secus fieret tolerari posset: in Societate cuius in manu cuncta fere iuuentus esset, aliter fieri non posse. Inde regressus ad Venetae gentis, et Visitatoris laudes, ad extremum Quibus satisfacit Magius. studium illi suum omne beneuolentissime detulit. Ad ea Magius, non equidem adsum, inquit, clementissime Rex, vt si quid peccatum a quopiam nostrorum est, id apud Maiestatem tuam defendam aut purgem, sed vt deprecer potius, atque ab tua ista singulari pietate impetrem, ne propter paucorum errata Familiae cunctae succenseas, quae et ab istiumodi rebus longissime abest, immo suis instirutis damnat, et interdicit, ac tuam Maiestatem impense obseruat, ac colit. In huius rei fidem egomet adsum qui Praepositi Generalis, et Societatis vniuersae nomine non praeterita solum incommoda resarcire, sed in futurum quoque rationes nostras, id quod pro virili efficiam, ad Maiestatis tuae nutum accommodare quantum fas sit, coner. Illud quidem ante omnia contendam ne quo pacto se se nostrorum quispiam publicis rebus immisceat, sermonemue de ijs serat, sed vt omnes Deo, sibique vacantes, operam 67 Rex petit Praefecturas Societatis in Gallia non nisi Gallis committi. suam iuuandis proximis ex regula suae vocationis impendant. Tum pia quaedam munuscula protulit, quae Rex eius de manibus benigna quadam, auiditate, cum gratiarum actione accepit. Inde collato magis magisquo familiariter sermone, mentionem cum intulisset Magius conuentuum Prouincialium, eorumque rationes explicaret, respondit Rex, vt non eos solum, sed plane omnia ex moribus legibusque Societatis administraret, dummodo in Praesidum delectu ea cura haberetur, vt non nisi Regi subiecti eique fideles praeficerentur. His quinto Idus Iunij gestis, postridie mane Rex vltro ad Capuccinos, quo religionis causa secesserat, Magium aduocauit, diuque solus cum solo Italico sermone locutus: inter caetera narrauit, scriptum sibi ab Oratore suo Roma esse Patri Generali pergratum fore, si Edmundus Dolam ad illius prope labentis Collegij rationes subleuandas excurreret. Se vero sicut apud se Edmundum habere voluit, quandiu operam eius, et industriam instituendis Sodalitatibus suis necessariam existimauit, ita nunc quando illae Sodalitates adul-ae iam essent, et ab eius tutela emancipari possent, ad suam erga Ordinem nostrum beneuolentiam testificandam, contentum esse, vt Edmundus proficisceretur. Postea ex hesterno sermone caput illud inculcauit, necesse esse, quo sibi satisfieret, vt Societatis domiciliorum administratio ijs demandaretur, qui populares, ac minime fuspecti essent. Ita vero amanter egit, vt inter colloquendum semel, atque iterum Magium complecteretur. Tanta (quod perarduum fore timebatur) de remouendo ab Aula Edmundo propensione transactum est. Atque 68 Edmundus Augerius Lugdunum ex aula proficiscitur. ille sibi posthac, vti praedicabat vacaturus, totusque in Societatis, et Obedientiae potestate futurus, bona ab Rege missione accepta, Lugdunum statim iter intendit, maturandi causam Congregatione Prouinciali, quae imminebat offerente, ad quam tanquam Lugdunensis Prouinciae membrum a Ludouico Richeomo Vice Prouinciali per literas vocabatur. His secundis rerum initijs, haud minus prona caetera successere. Cum se Magius ad cognoscenda domestica, ordinandaque conuerteret, admirabantur hominem vniuersi, qui cum eam sustineret personam, id muneris gereret, nihil habebat in ratione vitae suae praecipui, nisi plus curae, vigilantiae, 69 Optima Gubernandi ratio in Magio caritatis. AEquabat se animi submissione infimis, paterna clementia omnes complectebatur, singulorum excipiebat ac mitigabat, quasi filiorum dolores, et curas: cum interim studium perfectae disciplinae et maturitas prudentiae summa emineret. Vbi res composuit Parisijs; Domuique Professorum Iacobum Comuletum praeposuit, ad Collegia quaedam 70 Odoni Pigenatio reditus Parisios impetratus. excurrit. Praecipiti iam anno reuersus Parisios, vt plane iam caeperat animum Regis, id etiam quod vnum summae Votorum deerat, impetrauit, vt Rex Odoni Pigenatio, quem aditu Regni Visitatorem excluserat, Lutetiam redeundi, atque Prouincialis munus, quod ante gerebat, libere omnino, ex Societatis more prosequendi potestatem aequus bonusque faceret. Interim per Prouinciam, magisque per Aquitaniam, 71 Peste, ac bello laborat Gallia. et Lugdunensem, multae ac variae gliscebant calamitates. Passim bella, et fames, passim pestifera lues grassabatur: itaque pauca constitere Collegia, quae non vel Hostis, vel pestis dissiparit. In Aquitania vias ita Haereticorum copiae intercluserant, vt ad Prouincialem conuentum, qui Burdigate a Petro Loyerio Prouinciali habitus est, nemini vni ex alijs Collegijs aecessus patuerit. Monuerat autem Generalis, vt si aliter fieri nequiret, ea ratione fieret. Caeterum vt maxime haec Prouincia premebatur ab hostibus, ita domestica pace recreabatur, et studio florebat 72 Burdigalensis, et Billomensis Rectores mortui. virtutum. Inter haec Burdigalense Collegium Rectore orbatur Ioanne Sangenotio, viro ad magna nato, prudentiae, industriae, quodque praecipuum est, religiosae virtutis oppido excellentis. Lotharingus erat ex vrbe Viziliensi Dioecesis Tullensis, Treuiris in Societatem quindecim fere ante annis adscitus: in ipso aetatis, ac rerum agendarum robore quadragenarius raptus est. Billomaeis quoque Socijs Rectorem mors rapuit Iustinum Lescotum, virum et ipsum priuata, publicaque virtute nobilem. Patriam habuit Viennam Galliae: paucis mensibus Societate Sangenotium anteibat, duobus annis inferior erat aetate.

Ad res, Hispanicas huius Anni solicitus transeo; quippe quas nec tacere saluo officio, nec referre sine quodam periculo possum. Extitisse domi nostrae discordia studia quorumdam votis spebusque in contraria tendentium, inuitissimus adducor vt fatear: Sacros vero Quaesitores, Propugnatores 73 Difficultas tractandi res Hispanicas huius anni. Fidei, columina Religionis, Firmamenta orthodoxae veritatis, quos venerari demississime, quibus humillime semper obsequi, vsu et traditione domestica, nostrarumque legum iussis grauissimis solemus, offensos se nobis manifestis indicijs monstrasse, nihilo minus infortunium, ac dedecus minimae nostrae fuisse Socictatis interpretor, quam si, vt est in sacris literis, Pater in faciem filiae spuisset, vnde illam vltra quam diebus septem rubore suffundi oporteret. Quid igitur? Haec conscio silentio cuncta prudens obruam? vtinam quidem liceret: et forte vim facerem officio, si spes esset eâ dissimulatione posse me consequi, vt tam illetabilium euentuum notitia famaque omnis ex vniuersa funditus hominum memoriâ deleretur sed stultum sit confidere, Acta maxime publica, vsurpata, oculis, celebrata sermonibus totius generis humani, literarum, et gentium 74 Eae taceri non possunt. pene cunctarum insculpta monumentis, mea vnius affectatâ et praeuaricatrice reticentiâ cognitioni posteritatis posse subtrahi, certumque est nihil me consecuturum aliud, inofficiosa, et vituperabili praetermissione, nisi vt Haereticorum et Capitalium Hostium nostri nominis atque ordinis probrosissima nobis de his rebus scripta vulgata, mendacissimas veris Actis calumnias, et contumelias admiscentia, confirmasse confessione tacitâ, et pro certis, ac omni fide testatis agnouisse iudicarer. Cum ergo manifestissime cernatur, ineluctabili necessitate adigi me ad aliquid de hisce notissimis, et decantatissimis euentibus ponendum in hoc loco proprio Annalium, nostram plenam et integram Historiam expectationi publicae debentium restat vt quod munus inuidiosum atque ingratum odiosae narrationis omnino defugere non licet, eo tali moderatione, ac verecundiâ defungar, vt Acta ipsa tantum iam publica, vt dixi, famâque celebria, ex certa memoriâ, recitem, de iure, mente, officioue Agentium nihil praeiudicem, aut sequiorem in partem interpreter. 75 Quatenus eae dem hic nar ratae. Equidem video Sacris Quaesitoribus magnam oblatam, eorum delationibus quos autores idoneos putabant, ita vti fecerunt censendi decernendique occasionem: Sed si quae impulsu tali ab eis caepta, vel Summus Pontifex non probauit, vel ipsi postmodum rebus clarius perspectis, reuocarunt; satis confido nihil in his reperturum prudentem moderatumque Lectorem, quo minus in quomodocumque inchoatis bonum agentium animum intelligat; in ijsdem deinde retextis, agnoscat, et collaudet aequitatem. Hispanicae porro Societatis tot viris ante, et per haec tempora praestantissimis semper inclytae, tot heroicis in omni genere religiosae laudis facinoribus, et exemplis in cunctis vbique nationibus illustris, periculum opinor non est, ne decus obscurari videatur necessariâ commemoratione Turbarum quas illi pati hoc tempore contigit, a contumaciâ paucorum degenerum Filiorum. In quâ potius coercendâ domandaque qui eas tunc Prouincias domosque aut publicâ potestate moderabantur, aut priuatâ virtute illuminabant, viri vndecumque spectatissimi, laudem et sibi, et suae Patriae meruisse immortalem iure censentur. Sane in his ipsis Annalibus, vel dudum editis, vel qui modo vulgantur, quaedam Historicâ libertate reprehensa leguntur in Patribus Italis etiam magni nominis; puta Achille Gagliardo, Ioanne Petro Maffeio, et alijs; item in non nemine Germano, videlicet Dominico Mengino: denique omnium grauissime in Iuliano Vincentio Gallo multa vituperata iustoque dedecore confixa extant: neque tamen harum vlla nationum magis ad ignominiam pertinere suam putet, quod perperam actum a quopiam suorum palam est, quam ad gloriam, quod quorundam e suis improbos ausus, ac conatus, plurium suorum contra coorientium zelus, ac Religio improbauit, repulit, compressit. Nimirum neque agris fertilibus fraudi est herba inter multas optimas vna innascens noxia: nec felicium syluarum vnus alterque notae sequioris subgerminans frutex minuit famam. Plane ita conditio humana fert, vt nullae mortalium Societates, quantumuis bene moratae; atque adeo, vel incorruptissimâ vigentes disciplinâ, pugnas interdum non sentiant, gemantque in sinu commissas suo, malarum cupiditatum cum bonis legibus. Neque tunc vllius boni aestimatoris rerum iniquitas tanta est, quae vitiorum in Republica non impune se ostentantium, vel vituperantibus ea Ciuibus, vel vindicantibus Magistratibus, labem aspergat. Sed syncere narrandi non solicite praefandi hoc tempus est, ad rem igitur ipsam accedamus.

Hoc anno in Hispania per occasionem captorum a Quaesitoribus Patrum, magna sibi, qui nouis rebus studebant licentia sumpta, specie quaerendi 76 Turbae domesticae in Hispania. remedij, siue in priuatis domi sermonibus, siue in literis ad absentes, totam publicae administrationis rationem criminabantur: inde enim ortam Quaesitorum iustam iram. Nec abstinuere ab ipsomet vellicando Generali extra omnes fines modestiae, tum missis ad eum literis, quae habebant nomina autorum tum etiam prolixis sine nomine? libellis. Inde vltra progressi ipsum institutum a S. Ignatio conditum, et Constitutiones accusabant. Ita enim formam Societatis, ac descriptionem omnem conceptam aiebant, vt materiam praeberet magnis incommodis, ac proinde remedium solidum, et perenne quaerentibus ad mali fontem veniendum, et Institutum ipsum mutandum. Huius generis libelli multi Quaesieoribus sacris, multi Regi oblati sunt, singillatim explicatis capitibus, quae per speciem amoliendi occasiones turbarum mutari Nouatores volebant: cum illud non viderent, longe plus in remedio, quam in malo inesse pestis. Perinde ac si nauseabundus in salo, quo stomachi sui vitio medeatur, vel dissui Nauim, vel allidi velit ad scopulum. Serpebat tanquam contactu in dies malum. Vt quisque aegro erat animo, vel quod ad Professionem non admitteretur vel quod ad publica, quae vellet munera minus adhiberetur, vel quod ad arbitrium viuere non sineretur statim adiungebat se gregi noua quaerentium. Non nemo etiam per stultissimum zelum cum satis iam liberae aduersus instituta voces passim audirentur, assumebat sibi audaciam, meliores, si Deo placet, quam condidisset Ignatius, et quibus adhuc stetisset, tantumque profecisset Societas, leges cudendi. Ita enim fit, cum opinandi data licentia est, sua quisque somnia, et ludibria, in nouas architectatur respublicas. Augebatur eo quoque incommodum grauissime, quod Rectores, alijque Praelides tum ne seueritate acrius exulecrarent animos, 77 Claudius Generalis Pontificis opem implo rat. tum metu Sacrorum Quaesitorum, ad quos inquieti delaturos se illos ni clementer secum agerent, interdum palam comminari non erubescebant, multa nullo modo concedenda indulgebant, His cognitis Romae Claudius cum ad menses complures pro ea verecundia, quae Sacris quaesitoribus debetur, quieuisset, vijssque tentatis omnibus apud eos, et Cardinalem Toletanum, et Regem, nihil praeter bonam spem in malo praesenti relatum esset: ad commune Christianorum perfugium Christi Vicarium adeundum sibi putauit. Statu rerum exposito, id modo suppliciter postulauit, vt praesentibus malis, quod maxime censeret ex vsu fore, pro sua sapientia, totiusque Christiani populi cura, remedium adhiberet. Atque ad prohibendas in posterum eiusmodi contentiones declarare ne grauaretur, ius ne esset religiosorum Ordinum Praesidibus causas Inferiorum suorum (quae vtique ad haeresim non spectarent) ac nominatim causam solicitationis Poenitentium, cognoscere. Ad id enim temporis Societatem, quod sibi licere existimaret, ita egisse, quoniam sic fieret Romae in oculis Pontificis, et Cardinalium Inquisitionis. Ad ea Pontifex respondit, videri sibi omnino praesentibus incommodis succurrendum: bonum haberet animum: humana haec esse; existere, euanescere: 78 Poutifex literas ad suum in Hispania Internuncium in fauorem Societatis dat. Consolaretur Hispanos Patres, confirmaretque Rectores ad sui constanter officij partes obeundas, se quid facto opus foret ad suum Internuncium perscripturum. De iure autem cognoscendi subditorum noxas ad Cardinales Quaesitores referret. Hi non solum existimabant decidi eam causam oportere, atque ab Religiosis (vt ipsamet conecssae Quaesitoribus potestatis formula suadebat) stare aequitatem significabant; sed etiam scripsere literas, per quas vetabant quicquam in Marcenij, ac Sociorum praeterea agi causa, priusquam totam cius narrationem ad Vrbem mitterent. Quas tamen literas noluit Pontifex mitti, satis fore affirmans quas ipsemet ad 79 Claudius Ge neralis destinat in Hispa nram Bartho lomaeum Petrium ad Re gem, et Cardinalem Toletanum. Quid ipsi mandauerit. suum Internuncium, et ad Cardinalem Quirogam daret. Super haec Generalis Bartholomaeum Petrium, qui a confessionibus Duci Ossunae Neapoli fuerat, ac Theologiam inibi in Collegio explicarat, cum mandatis ad Cardinalem Toletanum, et Regem destinauit. Iussit primum exponere: existimasse Claudium; fuisse hominem mittendum, cui totam ipse mentem suam nudasset: Deinde de libellis, deque Marcenij causa edoceret. Auditum Generali libellos clandestinos spargi aduersus Societatem, facileque Regi, Cardmalique et eorum administris obtrusos. Horum autores scirent esse, vel eiectos ab Societate, vel dignos, qui eijcerentur, vel qui honores, aut gradus indigni appeterent, vel alioqui sua culpa aegros animi, ac turbulentos. Rogare igitur etiam, atque etiam, ne factiosi homines, maleque pacati assuescant obsequium detrectare, et calumnias aduersus Rectores suos libellis disseminare; vt si qui eius generis offerantur libelli, admonere seu Generalem, seu Prouincialem ne grauentur. Eos enim, vel satisfacturos, vel remedium, si quod res exigat, admoturos. Quod deinde pertineret ad animaduersionem Quaesitorum in Societatem, inde damnum inaestimabile in eius totum corpus existere. Nam adeo necessariam animarum cultoribus autoritatem, bonamque existimationem plane euerti. Nec solum id obesse in regionibus Catholicorum, sed etiam Haereticorum, quibus nihil euenire optatius posset, quam Iesuitarum nomen obscurari, totamqne familiam vexari, ac fieri populis vilem, et odiosam. Ad haec caritatem domesticam detrimenti multum accipere, cum alij alijs diffidant, et rumor ferat talium Concitatores turbarum ex ipsis esse domesticis. Perire obsequium, et obseruantiam aduersus Superiores, cum iam imperfecta, suaque sorte minus contenti, minitentur Societatem ab Sacris Quaesitoribus reformandam, et nouis legibus temperandam, sicut ipsimet Generali Praeposito interminari per lireras ausi sunt. Hinc iam disciplinam religiosam concidere, quod Praesides prae metu minus audent officium exigere. At vbi qui coerceri debebant ferociam assumant: ij vero quorum erat coercere, debilitentur, quid restare sperandum nisi Ordinis totius perturbationem, ac certum exitium? Postremo etiam coniunctionem animorum cum alijs Religiosorum ordinibus scindi, cum nonnulli quibus haud satis probabatur Societatis disciplina, eo tempore apertius, ac vehementius exagitare illam ius fasque ducerent. Haec Romae sub anni exordia dum Claudius 80 Sacri Quaefitores Hispaniae omnia exempla librorum Instituti ad se deferri iubent. impigre curat, augetur in Hispania tempestas. Ex oblatis libellis, et querimonijs adeo completi suspicionum Sacri Quaesitores sunt, vt omnino perscrutanda sibi omnia Societatis instituta, ac iura, accurateque expendenda statuerent. Itaque cum Superiore anno bina exemplaria librorum ad Societatis ius, regimenque spectantium dari sibi iussissent, accitum Castellae Prouincialem Villalbam pridie Idus Februarij, anathemate maiori proposito iubent, libros de Ratione studiorum omnes, omnia Priuilegiorum ac Diplomatum Apostolicorum exemplaria in omnibus Hispaniae Prouincijs, nullo eius generis volumine relicto, colligi, et Quaesitoribus intra mensem tradi. Ita Ecclesiae rationibus, ita Diuinae gloriae, Sanctique eius Tribunalis rectae administrationi conuenire. Idem in alijs Prouincijs editum mandatum, et vbique imperata obedienter facta. Super haec quosdam libros Constitutionum, Exercitiorum, et Pontificium do ijs rite consignatum Diploma: praeterea duorum annorum literas Annales 81 Hieronymus Ripalda Rector Villagarziensis iussu Sacrorum Quaesito rum datur in vincula. ad se deferri iusserunt. Nec finis incommodorum: Quarto Kalendas Martij Hieronymus Ripalda Collegij Villagarziensis Rector, idemque Nouitiorum Magister, citatus Vallisoletum, et ipse datur in vincula. Huic quid fraudi verteretur vix licebat suspicione assequi. Nam certum videbatur causam iurisdictionis non pertinere ad eum. Caeterum cum esset admodum seuerae disciplinae, magisque ad asperitatem, quam ad lenitatem factus, et vt ab se, ita ab alijs exigeret perfectam virtutem, suspicio erat ab quopiam eiectorum, seu perfidorum filiorum, delatum fuisse, quod aliqua seuerius pronuntiasset, praesertim de obediendi virtute, quae trahi in partem deteriorem possent. Quam suspicionem statim affirmarunt, quae postridie consequuta sunt. Misso enim scriba, referri in album, obsignarique iussere quicquid in cubiculo eius librorum erat, et manu scripta omnia cuiusuis generis, etiam missas ad eum epistolas, auferri, et ad sacrum Tribunal deferri. Commouit non Socios modo, sed totam Villagarziam hic turbo, eo vehementius, quod per id tempus (sacrum enim ieiunium agebatur) conciones habebat Ripalda magno cum populi accursu et assensu. Consolabatur plerosque amicorum ea cogitatio, quod cum in viros tam probatae spectataeque virtutis haec exercitatio caderet, apparere existimabant delationes plurimum habere calumniae. Et sane ita Deus rem temperabat vt ijs, qui comprehendebantur, ea exercitatio bene suscepta proficeret ad coronam, et Societatis nomen quam minimum laederetur. Sub haec eodem pene tempore Romam affertur de libris per omnes Prouincias tam seuere collectis, deque capto Ripalda, et in Hispaniam ab vrbe literae perferuntur, quibus Pontifex iubebat Marcenij, et Sociorum causam ad se se perscribi, atque vtrobique magna infequuta est animorum commotio. 82 Querelae Ge neralis de Actis in Hispania. Doluit vehementer Generalis additas plagis plagas: Sed eo maxime quod consilia turbatorum intelligebat procedere, eosque libros eorum instinctu collectos, qui Societatis mutari instituta vellent, Quaesitores sacros ex altera parte pupugit vehementer Pontificium iussum, ad suam contumeliam, et ad prauam aemulationem, atque adeo ad contumaciam interpretantes, maiorem potestatem aditam esse: eoque acrius indoluere, quod falsis quorumdam literis admoniti sunt, id agere Societatem cum Pontifice, vt penitus se ab eorum potestate eximeret. Dum res tanta 83 P. Dionysius Vasquius au tor res nouas moliendi. tempestate iactantur, aperte se produnt, quidam falsorum fratrum rerum nouarum cupidi. Dux, et concitator in primis fuit Dionysuis Vasquius. Is ingenio vehemens, cum sub Euerardo ex Italia in Hispaniam sane inuitus redijsset, noua moliri sub eodem coepisse creditus est anno ab hinc decimo, cum Apostolico Nuncio Nicolao Ormanetto, regioque consilio, 84 Iam sub Euerardo studere rebus nouis caeperat. ac Regi item aduersus instituta Societatis traditi libelli sunt. Creato Generali Claudio miram prae se voluptatem tulit, quam, et datis ad eum literis testatus est; addens ei se, non secus atque ipsi Beato Ignatio obediturum. Nec minore charitate Claudius ei respondit. Processu mox temporis, vbi no ea, qua optabat, sinebatur vti licentia, atque animus suspicax ex praeteritorum conscientia, quicquid fieret ad insectationem detorquet, rursus coepit inquietus agere. Ita exulcerato animo sane parum 85 AEgre fert se ex Toletana Prouincia in Castellanam transferri. in tempore accessit noua offensio. Cum enim ex Toletana Prouincia ob assiduas de eo Patrum querimonias in Castellam traducendus esset. AEgidius Consaluius Prouincialis, cui ea delegata est cura, siue simpliciter nullum hominis tantum dolorem timens, siue Prouinciae suae quieti prospiciens, sub ipsum tempus iussit proficisci, quo imminebat Congregatio Prouincialis ad legendum de more Procuratorem Eam rem adeo acerbe Dionysius tulit (et erat aegritudini atraeque bili supramodum obnoxius,) 86 Toletum redire tentat. vt cibo totos sex dies abstinuerit. Inde, vt videtur, ex toto animum ad res nouandas adiecit. Qua de causa Toletum remigrare omni ope studens, vt consuetudinem cum Cardinali Quiroga, et alijs potentium amicorum foueret, scribendam suscepit Francisci Borgiae Vitam. Nam cum rerum peritis, qui plurimi in Toletana agebant Prouincia, ipsaque in vrbe Toleto, sibi opus esse conuentis affirmaret, nec videbatur causa apparere cur illud denegaretur commercium; nec suspicioni aduersae locus relinquebatur. At ille fortassis eam quoque scriptionem de industria 87 Vitam B. P. Borgiae, quo animo scribit. Ea supprimi tur. suscepit, vt per eam semina spargeret, vulgaretque somniorum suorum, facta superiorum temporum ad sensum suum praue interpretando detorquens et talia identidem inculcans. Quod quidem in ea Vita quam scripsit strenue fecit: eamque ob causam, et quod multos Magnatum iniquius offendebat, suppressa est. Interim Marcenio capto tempus diu expectatum offertur prodendi, vrgendique consilia. Scripsit ad omnes Hispaniae Prouincias: se gloriam Dei maiorem spectantem, et causas 88 Tentar coge re nationalem conuentum. circumspicientem vnde tantum Societatis res in Hispania laborarent atque vnde afferri possent remedia, venisse in eam mentem, vt existimaret, necesse esse Nationalem fieri conuentum, in quem deni ferme antiquissimorum, grauissimorumque Patrum ex quatuor Hispaniae Prouincijs extra Lusitaniam. (Hanc enim sciebat plurimum ab ijs rebus abhorrere) congregarentur. In eo consilio, communi sententia statui posse, quod ad sistendas turbas, earumque fibras elidendas ex vsu maxime videretur.

Haec cum non ad Prouinciales modo, sed ad complures alios priuatorum magna vi scripsisset: intelligeretque rem tantam adeoque 89 Prouinciales Societatis per Hispaniam ei obstant. insolentem latere Generalem non posse, ei quoque tandem significauit. Instabant sui in vnaquaque Prouincia ad legendum Procuratorem conuentus. Itaque nullo alio opus esse Concilio Generalis respondit. Prouinciales aurem Hispani, ac reliqui Patres ferme omnes, sane, vt decebat viros re ipsa perfectae virtutis, Societatisque amantes, sapienter, ac libere responderunt, quam ille remedij viam exeogitarit, non esse remedij sed exitij. Obedientiam ante omnia abdicationemque propriae voluntatis, compressionem cupiditatum, amorem Sanctae humilitatis, coniunctionem cum Deo per Orationem, et assidua pietatis studia, et alias ex hoc genere solidas, perfectasque virtutes, viam esse vnicam, qua recte Societati esset, vtcumque res extrinsecus acciderent. Addebant Aragonij, ac Boetici apud se cuncta esse tranquilla nec quicquam euenisse, cur tale concilium cogendum arbitrareptur. Quidam pro indignitate rei acrius locuti, veneno plenas eas dicebant literas esse, alij ex animo vipereo profectas, alij non secus accipi debere, atque si Martinus Lutherus misisset. Hoc videtur Concilium tentasse Dionysius, Primum vt exploraret Patrum animos. Deinde si promoueret, vt sententiam eius conciliabuli, pro communi totius Societatis sensu venditaret. Nam in traditis libellis Regi, et Quaesitoribus subscriptum erat. Ita petit tota Societas: cum tamen non nisi perpaucos mala contagia infecissent. Quid igitur futurum erat, si in eo, quem moliebatur conuentu res e sententia cecidisset? Denique vt id esse defectionis initium, et praeludium Schismatis. Sed Deus, qui ponit ventis pondus, non siuit vsque eo procellam inhorrescere. Ac Dionysius 90 Vasquius mutata ratione tentat Commissarium inducere a Gene rali indepen dentem. primo conatu deiectus eo vertit curam, vt saltem suae Prouinciae quam posset plurimos per nomen remedij suas in partes traheret. Itaque dum Congregatio Prouincialis cogitur, singulos priuatim astute praeoccupans, et venenum incautis instillans, persuadere conatur, necessarium plane rebus Hispanicis Commissarium esse, qui tum praesentes turbas tranquillet, tum futuris temporibus consulat. Inde ortas eas tempestates quibus iactaretur in praesentia, et tantum non obrueretur Societas, quod nullus adsit tanta cum potestate, qui possit mature succurrere. Dum scribitur Romam, et expectatur responsum, calamitatem accipi. Quicquid quemuis in Hispania Sociorum aegrum animi, minusque contentum haberet, inde esse, quod ex vno penderent omnia, qui absens rerum statu haud probe cognito, hos ad gradus eueheret, illos praeteriret, hos praeficeret Collegijs, illos affligeret, non pro meritis, ac virtute, sed 91 Eius oratio vehemens in cum finem. quod ita cuiuspiam literae suaserint, perperam siue per malignitatem, seu per inscitiam iudicantis. Necessarium esse hominem, qui norit vultum pecoris sui, ad quem promptum perfugium sit: cuius in aures, et animum liceat deponere, molestias, curas, quicquid seu ab hominibus infertur iniuriae, siue a Satana angoris intruditur. Quid conuenire, vt quicquid pecces (nam homines tandem omnes sumus) maudetur literis et vltra mare transmittatur, Romaeque, ac toto terrarum Orbe vulgetur? Sed fac nulla haec esse, Quid enim, inquit, si tempora ingruant praesenti similia (quod quidem neccsse est saepe fieri si ita regamur) non ne vir necessarius nobis est, qui autoritate apud Dynastas polleat, et auxilium adhibere rentans sciat, quo id loco, qua ratione, quo tempore applicandum sit, ne si caeco ruat impetu, dum medicinam admouet, carnificinam exerceat? En vbi expectatur ab vrbe Roma nostris hisce calamitatibus aliquod leuamentum, nouum vulnus accipitur. Perfugium ad Pontificem ita exulcerauit Quaesitorum mentes, vt nulla spes sit fore vnquam tempus, quo vere Societatem ament, eique confidant. Necesse est errorem ponamus. Aliter Romae aliter in Hispania de rebus iudicatur. Hic si Generalis, si Assistentes, si Pontifex ipse adessent, aliter sentirent. Recursu Generalis ad Pontificem ante hoc triennium in Peredi causa, et nuper alijs occasionibus ita scimus exacerbatos Sacros Quaesitores, vt et decreto sanxerint; ne in illo Satro Tribunali opera nostrorum adhibeatur; et alia illa quibus nunc gemimus suae in nos iustae indignationis fulmina intorserint. Atque omnia haec ex vno, eodemque manant fonte, quod hominem non habemus, qui norit locorum, et hominum ingenia. Qui prouideat in tempore, qui succurrat. Contraria nempe omnia nunc fiunt: caeca omnia sunt: remedia vel nulla, vel sera, vel aliena, et quae malum ipsum irritent, et exulcerent. Romae caput, in Hispania corpus: inde nullus inuicem vigor, nullus in nostris prolapsionibus, et molestijs locus clementiae: nullus misericordiae nullus aequitati, et iustitiae, nullus saltem querimoniae. Audendum est igitur. Nam Deus, vbi manifesta est causae bonitas strenue agi rem, et constanter iubet. Communi consensu Prouinciae conquendum, vt detur nobis Commissarius: neque is, qui nomen inane gerat, sed qui potestate praeditus sit, quam nos ipsi coram Deo re diligenter perpensa perscribemus. Neque res vnius Generalis Praepositi permittenda arbitrio est, sed Cardinalis Toletani, atque adeo Regis ipsius potentes impetrandae literae (quae facile impetrabuntur) vt si Generalis hoc nobis, quod 92 Alij se Vasquio adiungunt. superest vnicum subsidium deneget, omni ope postuletur a Pontifice, et ita postuletur, vt tandem impetretur. Hoc non solum Dionysius suadebat, sed alij quoque nonnulli, tantaque non modo cura, sed etiam obstinatione, et quasi rabie, vt re cognita Villalba magnum aliquod incommodum in conuentu pertimesceret, si caeterorum Patrum sincerus 93 Prouincialis Villalba in speciem se accommodat nouantibus, vt eorum vim eludat. zelus contra eorum impetum tota vi tenderet. Faciendum igitur sibi putauit, vt eum torrentem non recto limite, sed nonnihil obsecundans, paulo longiore tractu, sed incolumi Cymba traijceret. Dedit se in eorundem congressum. sibi quoque ait videri Commissarium petendum, sed vt praefiniatur potestas, cum qua sit, non esse modestiae postulare: neque Cardinalis, aut Regis apud Pontificem interponendam autoritatem. Quicquid extorquetur violentum videri. Quod autem sit vi, vulgo existimari non fieri iure. Congruentius fore in praesentia religiosae petitioni, causas diligenter exponere cur tale auxilium necessarium sibi putent: tot enim, tamque graues colligi posse causas, vt Pater Generalis omnino consentiat, multoque facilius, quam si externa interponeretur autoritas: quia tum quamuis rem concedendam censeret, diceret tamen obsistendum exemplo, ne assuescerent inferiores per Magnatum gratiam ad sua vota grassari, et gubernationem externis opibus impedire. Quod si minus promptum se Generalis praeberet, tum aequius multo ad subsidia publica fore perfugium. Valuit haec Prouincialis indulgentia primum, vt, de adhibendis externorum viribus, deque Commissarij potestate definienda in conuentu nulla mentio fieret: deinde vt conuentus pacate admodum ageretur. Nam vt apparuit a Commissario petendo Prouincialem non dissentire, Patres caeteri non magnopere decertarunt. Simul decreuere enixe postulandum, vt Congregatio Generalis fieret. Procurator lectus est pro sua lenirate, bonitateque, ac sincera virtute vtrique carus parti Ludouicus Santanderus, in quem tanquam medium eo facilius sufftagia conuenerunt, quod quempiam e suis factiosi non iudicarunt tuto Romam mitti. Absoluto conuentu apparuit Villalbam Perturbatorum autoritate, et consensu, impetuque perterrefactum, et abreptum: quamque ille obsecundandi artem putarat, consternationem animi, ac debilitatem fuisse. Quippe ita pauore completus est; vt cum indulgentiam sibi modo processisse existimaret, statuerit eamdem viam insistere, et sedulo aduigilare, vt veteres Patrum laetos, recteque animatos 94 Prouincialis nimio terrore debilitatus Collegia gubernanda minime aptis tradit. haberet. Et quia nonnunquam audiebantur querelae, eos fere tanquam vinorum e numero obliteratos ad nullam administrationis publicae partem aduocari, Franciscum Vasquium Salmanticae, et Emmanuelem Lopium Villagarziae, et ipsummet Dionysium Segouiae Prorectores imposuit, cum Segouiensis Rector valetudine impediretur: Salmanticensis, et Villagarziensis in custodia, vt diximus, apud Quaesitores detinerentur. Sed vt semel turbae inualuere, nihil est quod non trahi possit in occasionem augendi tumultus, quemadmodum quae praeualuit flamma, etiam eaquibus sedari 95 Socij Hispani impediti ne irent in Transyluaniam. debebat in alimenta conuertit. Supra explicatum est tot Patrum pestilentia abreptorum in Transyluania, morte, quantum res Catholica accepisset incommodum, quantoque studio occurrere ei Claudius Generalis conatus sit. Nec ardor in singulis Sociorum mediocris extitit ambientium ad gloriosos labores mitti. Ex multis, qui id optabant in Hispaniae Prouincijs sex tantummodo lecti, quibus profectionem parantibus, ecce tibi ad quatuor Hispaniae Prouinciales praesentanei fulmen Anathematis, si quem de suis iniussu Sacrorum Quaesitorum Hispaniae finibus emiserint ac nisi protinus ad suas Prouincias, si quos exire iusserint, reuocent. Autorem praecepti credidere nonnulli vnum Quaesitorum aegre ferentem suum propinquum, qui eam expeditionem impetrarat, ab se se tam procul abire. Aliud alij causae suspicabantur: exercere, fatigare, et adigere sic ad ea, quae spectabant 96 Procuratores mith Ro mam coguntur veniam eundi a Sacris Quasito ribus Petere Societatem velle. Adeo seuere editum iussum, et obseruatum est, vt cum Procuratoribus mox discedendum Romam esset, petenda singulis oblato supplice libelio eundi venia fuerit: et Quaesitores consueta sua tessera dederint, adiecto vt recta pergerent Romam, neque alio diuerterent. Haec omnia Romam nunciata, multipliem Generali attulere curam Maxime omnium intestina dissensione doluit. Nam videbat omnino secus in hac calamitate vsu venire, quam consueuit quouis in coetu recte valente. Habent enim hanc vim res aduersae, vt ipsos inter se domesticos, ac ciues concilient, arctiusque ad malum, quod extrinsecus infertur, seu propulsandum, seu fortius subeundum coniungant. Hîc autem quemadmodum scripsit ad Prouinciales, euenire secus videbat, vt externa vexadone dissidium domesticum accenderetur: idque timendum aiebat, id curandum. Nam quae foris exercitatio accideret suum tenere cursum, nec posse quicquam admodum detrimenti inde capi: vel. constituram innocentiam, vel vindicatum iri noxam. Vtcumque autem caderet, eruditum iri Societatem. At vero disiungi membra, cum opus esset tenacius copulari, et aduersus caput surgere, id vero graue malum, et latentis intra viscera pestis indicium esse. Nec vero, vti Villalba suspicaretur, indulgentiam, impunitatem, ac praemia turbatoribus idoneam 97 Pernicies or ta ex conniuentia Prouincialis. plagae medicinam, sed ante omnia, fiduciam in Deo, in eaque fundatam virilem Clementiam, et inuictam in recto Constantiam. Et sane dissimulatio, ac lenitas illa incredibilem labem fecit. Vbi enim consentire visus ess Prouincialis, tum haec pariter consequuta, Primum perniciosa consilia, quae ante, quamquam cum exigua verecundia, tamen haud penitus sine pudore, ac metu agitabantur, non modo tractari propalam, sed et ostentari coepta. Deinde simpliciores cuncti, bonique autoritatem Prouincialis sequuti, vnde species facta totius consentientis Prouinciae: postremo causa publica relicta est indefensa, nec vllae pro ea voces auditae: vnde fiebat, vt plerique priuatarum opinionum venenum in pectus demitterent, nullo praemuniti, confirmatique verarum rationum medicamento. Quod si Praeses praesenti animo, vt primum coitiones fieri malas sensit, obiecisset se se, ac suam et ipse coegisset manum, et recta seuisset consilia, quid religio, quid obsequium, quid Constitutionum ius, quid publicum bonum postularet edocens, si minus impetum illum praecipitantis fregisset gurgitis, tamen haud in praeceps cuncta iuissent. Minime quidem abfuissent dissidia: sed videndum est, quod cui bono Or. 3. de Pace. bonum, maloue malum praeoptandum sit. Nam et si sapientissime monet Nazianzenus cum ait, exiguum quiddam concedamus, vt quod maius est vicissim accipiamus, nimirum concordiam: cedamus, vt superemus: idem tamen et illud vere docuerat, melior est contentio pietatis causa suscepta, quam turpis, ac vitiosa concordia. Caeterum vti recta viri mens veniam meretur, sic exitus indulgentiae malus, debet bonus magister esse constantiae. At vbi Prouinciarum Procuratores, quae fuissent causae Castellanis postulandi Generalem conuentum videre, quae ad totam euertendam ab Sancto Spiritu per S. Ignatium conditam disciplinam, ac nouam ex ipsorum commentis fingendam pertinebant, cum aperte praefati: Constitutionum quarundam vsum hoc seculo domesticorum iuxta, et externorum concitare animos, et corda perturbare; nunc tempus esse dicerent talia corrigendi, cum in disquisitione (hoc enim aiebant) res nostrae apud Quaesitores versarentur: poenasque certas certis noxis constitui, et iudicia. forensium instar exerceri, et causas actitari, carcerem induci; libertatem eijciendi de Societate tolli, conuentibus Prouincialibus plus potestatis impertiri, cognitionem reseruatarum Praesidibus noxarum relaxari: atque 98 Congregatio Procuratorum reijcit quaesita Congregationis Castel lanae. adeo ne paupertati quidem parcerent, quam Sacrosanctam ita voluit Beatus Pater, vt Professos nunquam de ea remittenda acturos proprij voti religione obstrinxerit: sed redicus perpetuos ad obeundas euangelizandi causa peregrinationes, stipendiaque, et eleemosynas pro sacrificijs et instituti functionibus accipiendas censerent. Haec aliaque, vt videre Patres attentari, flagitarique, et ex his quae non dubitauerant vafri homines profiteri, omniumque oculis exponere, coniecturam fecere quanto plus mali lateret in abdito, enimuero cohorruere vehementer, tum grauissime indignati, vna voce vniuersi nequaqam generalem conuentum conuocandum, sed grauiter in authores talium prodigiorum vindicandum censuere. De 99 Commissarij Institutio per Hispaniam quas ob causas ne gata. Commissario vero qui petebatur, Claudius quanquam non ignorabat, quid ius fasque ferret, tamen pro rei magnitudine Assistentes aliosque Patrum autoritate praestantes consuluit, cumque omnes consent irent rem esse exitiabilem, et ad intima, ac vitalia pertinere huius corporis, quod totum collabefieri, et scindi necesse esset, si nouus ille Dominatus induceretur, Castellanorum postulationi responsum hoc dedit, Re diu multumque perpensa iudicatum est a nobis in Domino, institutionem hanc Commissarij nullo modo expedire. Primum quia id ipsum temporum aliorum experientia docuit. quae fuit causa, vt in prima Congregatione Generali in qua ex viginti quinque Patribus qui aderant viginti scilicet electores, et quinque Procuratores, decem et octo erant Hispani, fieret decretum ne deinceps Commissarij Ordinarij instituerentur, idemque confirmaretur in secunda Congregatione Generali, cui praeerat P. Borgia bo: me: tunc creat us Generalis, qui in Hispania aliquandiu Commissarius fuerat, et in qua similiter atque in prima, maior Patrum Congregatorum pars, nempe ex triginta nouem, quatuor et viginti, fuerunt Hispani, et idem postea ab ipsomet Borgia proximae Congregationi Prouinciali Toletanae Commissarium item petenti responderetur his verbis: quod ad Commissarium spectat, est contra decreta primae, et secundae Congregationis generalis, nec conueniens Constitutionibus, quae Prouinciales volunt proximos a Generali esse Praepositos ordinarios. Deinde ob ipsasmet rationes istinc allatas, quae si bene perpendantur, probant non debere fieri: tum quia sola Castella petit, reliquae autem omnes praeter vnam, quae nec ipsa tamen petit, obnixe efflagitant, vt ne fiat: tum etiam quia, quantum confidere hominum modo licet, certi sumus nequaquam pacem, et quietem istarum Prouinciarum, quam Congregatio in hac re praetendit, sed contraria omnia sequutura. Denique etiam propter alias rationes pergraues, 100 Agit Generalis cum Pontifice de rebus Hispa niae. quas vberius referet Pater Procurator. Speramus autem satis prouisum iri, et nunc per Prouincialem quem elegimus, et cum primum ratio temporum id feret etiam per Visitatorem, et per alias vias, de quibus cum P. Procuratore contulimus. Hoc edito responso Prouinciae, quia constabat regijs idem interpositis opibus attentari, et ipsimet petitores, vti supra demonstratum est, si minus impetraretur extorquendum professi erant, visum est Claudio admonendum esse Pontificem. Haudquaquam multa fuit opus disputatione apud Sixtum. Continuo iussit, vacuo, ac securo animo esse; intelligere se, quorsum res tenderet, nempe vt quam Qui rem, vt suam suscipit. minimum haberetur cum Romana vrbe commercij. Verum nequicquam, Pontifice se, fore conatûs: causam plane vti suam suscepit. Quod et Cardinalis Rusticuccius Secretarius affirmabat, et res ipsa docuit. Mouit eum praesertim interdictum egrediendi ex Hispaniâ, de quo iam aliquid audierat, et tunc distinctius cognoscere voluit; consideratis etiam Syngraphis per quas data facultas Procuratoribus Nostrarum Prouinciarum fuerat, Romam veniendi, ad quarum conspectum, ita ne, inquit, tantum sibi certi homines arrogant, vt etiam accessum Christianorum ad Vrbem Romam atque ad Sedem Apostolicam iuris ipsorum atque arbitrij velint esse. Mox pergens: nempe addidit, ijdem isti sunt, quibus cum imperassemus, vt Acta causae Marcenij ad nos transmitterent, nondum obtemperarunt. Sed dabimus operam, vt obtemperent. Sub haec scribit ad suum in Hispaniâ Internuncium, iubens: vt quas ei mittebat literas Cardinali Quirogae inscriptas, non prius redderet, quam eas ipse coram Cardinali praesenti recitasset. In ijs Cardinali eidem supremo Quaesitori praecipiebat suprema sua Apostolicâ potestate: primum vt Libros Instituti Societatis, praesertim Ordinem studiorum, Societati confestim redderet. Deinde causam totam Patrum comprehensorum, ac quicquid ad eam pertineret, ad se primo quoque tempore transmitteret, Post haec addebat, se ipsum, nisi iussa obedienter faceret, et Magistratu, et Cardinalatu protinus deiecturum. Eodem, tempore Claudius satisfaciendum 101 Claudius Goneralis Regi Phillippo satisfacere conatur literis scriptis, et Francisco Porrio ad eum misso. Regi curauit, qui ferebatur offensus ob appellatum Pontificem, et ea opinione imbutus, tanquam vere cuncta Societas idem cum Dionysio Vasquio, et eius, asseclis sentiret. Dedit igitur ad eum literas; et ad Franciscum Porrium scripsit, quae coram fusius explicaret: Primum quidem Sacrum Quaesitorum Consilium quantopere Societas colat, cupiatque promotum, intelligens summum ex eo Sanctae Ecclesiae emolumentum pendere: ac propterea, qua in re facultas tulerit, ei cum fide sem, per, et cura inseruisse. Deinde quod rumor, ferret Societatem velle cum eo Consilio in certamen venire, ac postulasse a Pontifice, eius vt ditione eximeretur, longe a vero abesse, vt Cardinalis ipse Petrus Deza, et Procurator ipsorum Quaesitorum Martinus Camicerius, qui Romae erant fidem rite faciebant: Solum petitum, vt explicaret num in noxis extra haeresim, ac nominatim in solicitatione Poenitentium, ius esset Religiosis subiectorum causas cognoscere, vt omni dubitatione sublata nullae posthac coorirentur procellae eius generis, quae in praesens strepitum tantum ciebant. Cui quidem controuersiae, Societati summe optatum fuisse, vt ab ipsis. Quaesitoribus finis imponeretur, idcirco prope annum quieuisse. Verum cum interim vijs tentatis omnibus nihil impetratum esset, videretque grauius opinione damnum per Hispaniam accipi, ac sciret Regem nequaquam se sacrum illud in forum consuesse immittere, coactum ad commune totius Christiani Orbis perfugium receptum habere. Non enim scire se num vnquam cum alio quopiam religiosorum ordine id actum sit, quod actum esset cum Societate, omnibus eius libris tanta cum infamiae nota collectis, et in Quaesitorum potestatem redactis, vnde omnibus offeratur occasio suspicandi aliquid monstri latere in hoc Ordine. Itaque quamuis sacrum illud Tribunal velut arcem, et propugnaculum religionis, ac morum veneremur, non posse tamen de aliquo eius administrorum non conqueri, qui res, hominesque huius familiae ita accipiant, vt in libro de Ratione studiorum quidam iactarit inesse haereses, et ipsummet. Generalem in sententia, qua liber condemnaretur tanquam eius Autorem nominatum iri, cum tamen Generalis mens posset ex ipsis primis eiusdem libri regulis perspici, in quibus iubebat corroborandae inprimis fidei, alendaeque pietati insisti, ac propterea neminem docere quicquam, quod cum Ecclesiae sensu, receptisque traditionibus non bene conueniret. Atque vbi nullum pietatis, et fidei periculum immineret, vitari suspicionem nouitatis. Itaque neminem opinionem vllam defendere, quae contra recepta Philosophorum, aut Theologorum placita, vel contra communem scholarum Theologicarum sensum a plerisque viris doctis esse iudicetur. Hinc igitur Generalis mentem liquido cognosci, nihiloque minus ex literis, quas in Hispaniam cum libro misit, in quibus vehementer monet, vt vnusquisque exuens peculiare ad hanc, vel illam opinionem animi studium, solum figat oculos in id, quod futurum sit toti Societati maxime conueniens, maxime tutum, et receptum in Academijs Catholieis, maxime vsitatum apud Magistros, quorum et autoritas, et Doctrina praepolleat. Haec ita cum sint, videdt iam pro sua sapientia Rex num talla sine doloris sensu, ac sine omni praesidio, perfugioque tolerari deberent. Cum Societas ad alienam condita vtilitatem fi in ea re cum fructu versari nequeat, frustra sit omnis futura. Sin autem ita captentur eius diuexandae occasiones, non modo frustra futura sit, sed etiam execrabilis, nullo sane Sancti illius Tribunalis bono. Quod autem ad Castellae Prouinciae res pertineret, sciret Rex, turbas non nisi in ea vna esse Prouincia. Fuisse in animo Generali dudum Visitatorem mittere: sed cum interuenissent ex casu comprehensorum Patrum motus, existimasse Sapientes tantisper supersedendum, dum appareret, quo ille turbo euaderet. Atque addere hoc loco plane, ac modeste Porrius iussus est: Non deesseet qui 102 Rex benigue respondet Porrio. causam tantorum motuum ipsimet Regi conentur aspergere. Existimantes enim quosdam ipsum Societati suboffensum, magnos spiritus, tanquam Regi gratum facturos, assumpsisse: per eius offensionem sperantes ad effectum sua studia perducturos. Rogaret igitur, vt quam erga caeteras Religiosorum familias, eandem erga hanc, quam vt suis literis ipsemet saepius affirmarat, semper fidelem expertus esset, benignitatem, et clementiam praeseferret. Haec, et alia eiusdem generis expofuit Porrius diligenter, et Rex non modo libenter audiuit, seque purgare sedulo studuit, et Rex non modo libenter audiuit, seque purgare sedulo studuit, et fauorem promisit; sed etiam nominatim e Proceribus designauit, quos Porrius, siue vt dedoceret, siue vt magis conciliaret, alloqueretur. Ac Generalis, nihil vt omitteret, quo padre aut demereri Sacros Quaesitores posset, ad omnes prouinciales Hilpaniae literas dedit, vt humilitet, ac prolixe Societatis operam, si cui foret Sacris Quaesitoribus deferrent: vt intelligerent non aemulam eam, sed adiutricem, et administram 103 Sacri Quaesitores aliquid relaxant de pristino rigore. esse velle. Hisce ex officijs cepit nonnihil tranquillitatis redire. Acta causae Marcenij Romam misere; iussum de non egredienda Hisparnia quando in totum abrogare duriusculum videbatur, declararunt, ita intelligi; ne mitterentur iuniores ad loca haeresum labe infecta, quod periculum esset ne olim ipsi deprauati, mala in Hispaniam semina reportarent. 104 Dionysius Vasquius in clientelam Sacrorum Quaesitorum se dat. At Dionysius sibi timere incipiens in Quaesitorum clientelam penitus dedit se, quorum iniussu vetitus Villalba est quicquam de eo statuere: tum ad Generalen literas dedit contumaciter supplices, petens magis, quam rogans, vt memoriam praeteritarum rerum aboleret, gratiamque sibi omnium, quae molitus esset faceret, sancte spondens in posterum se causam ei molestiae non futurum.

105 Mors P Bar tholomaei Cocquij post vitam bonam. Inter haec multi praestantes virtute viri ad praemia euocati caelestia, in his Bartholomaeus Cocquius XI. Kalendas Augusti e Palmensi Maioris Balearis Collegio, quod regebat. Vir sui victoria, clementia, prudentia, laborum cupiditate, caeterisque clarus virtutibus. Tota hominem luxit Insula, in, qua et natus erat, in Oppido Inca. Cum annum trigesimum ageret, ineunte seculi anno 56, Societatem adiuit Valentiae: interque multas Praefecturas 106 Item Consaluij de Herbis, et Ignatij de Oziunio. Proprouincialis Sardiniam sapienter, diuque administrauit. Par egregium e Numantino euocati Collegio Consaluus De Herbis Kalendis Octobribus, et Ioannes Ignatius de Ozrunio quinto Idus Decembris. Hic anno 1554. ille anno post, in Societatem adscriptus. Consaluus praefuit plus quatuor annis Domicilio Villagarsiensi dum ibi Tyrones habebantur. Delectabatur 107 Virtutes Consaluij. labore, et opere, asperitate, suique vexatione corporis, aure praebenda confitentibus, adeundis quamuis intempesta nocte, ac saeuiente hyeme moribundis, et adiuuandis, quo in genere excellebat. Vbi a proximorum vacaret causis abdebat se in cubiculum, in eoque perseuerabat agens cum Deo, orans, aut legens. Merito potest in ijs numerari, qui animam suam posuere pro amicis suis. Nam dum in graueolenti tuguriolo summo studio inopi adest mulieri animam agenti, ex tetro loci situ, corruptoque spiritu, morbum quo confectus est, traxit. Narrant de eo, cum superuenissent hospites, suumque illis Praefecti monitu cessisset cubiculum, nec aliud per obliuionem assignatum esset, in odeum se recepisse, ac laetum oblata occasione totam ibi noctem in precibus diuinorumque meditatione duxisse. Item ad memoriam Christi plagarum solitum sibi manum clauo acuto, sic vt sanguinem eliceret, et plaga, 108 Virtutes Ioannis Ignatij. fieret, vulnerare. Ioannes Ignatius excellebat cultu erga Deiparam, cuius praecipue in honorem Societati se dedicauit. Frequens obtestari moderatores per ipsam eorum conscierrtiam solebat, ne quam ipsius cupiditates, voluntatesque frangendi occasionem omitterent, neu per indulgentiam quicquam secum dissimularent. Cultor erat obedientiae exactus, legum domesticarum tenacissimus custos: si qua res offerretur ab earum praescripto aberrans, statim oblatrabat conscientia, et tanquam conuicio obiectabat, istud aduersus legem est, abstine: ac plane abstinebat. Quod si vel leuiter prolaberetur, non quiescebat priusquam noxa moderatori patefacta poenam publicam impetraret. Adeo contraria sunt hominum seculi, et seruorum Dei studia. Illos post noxam sequitur cura latendi: hos se se prodendi: nec mirum cum illi poenam metuant, hi reformident impunitatem. Saepe institit ardens hic pariterque humilis animarum amator, vt mitteretur ad Indos, non quod se idoneum existimaret Euangelio promulgando, sed vt promulgantibus pro famulo inseruiret. Eo voto frustratus hoc acrius curam intendit, vt Hispanicis laboribus indicas adaequaret aerumnas. Nobile item par e Toletana euocati domo, Odoardus Pereria, et Christophotus Turrius, ambo genere Lusitani, et Sacerdotes. Prior adolescens cum ex Ephebis esset. Eleonorae Mascareniae, ad Societatem se contulit: Posterior iam quinquagenarius. Praefuit Odoardus 109 Odoardi Pereriae pia mors ex bena vita. diu Nouitijs. Madritanum primus Collegium rexit. Valebat spiritualibus Exercitationibus proponendis. Pietate singulari colebat Deiparam: pridieque eius Celebritatum super cetera officia, publico se cedebat flagello. Sub vesperam apoplexia repentino extinctus est, cum mane sacrificasset, paucisque ante horis, tanquam Deo tacite praemonente, auditus est cantillans versiculos Hispanicos huius sententiae, Aspiciant mea Te lumina bone 110 Christophori Turrij vir tutes. dulcis IESV: Aspiciant mea Te lumina et moriar. Christophorus cum circa frequens ministerium satageret, interrogantibus quid tantum curae assumeret, contendendam aiebat operam, quod serius ad vineam accessillet, et spatium superesset exiguum. Itaque tanquam praesagiret breuem sibi vsuram lucis restare (nouem enim duntaxat superauit annos) ita interdiu, noctuque operi intentus agitabat. Diuinum officium semper genuflexo aperto vertice persoluebat. Ad aegros, ad custodias, ad Nosocomium promptus accurrere, et ad vilissimum quemque laetissimus: nec solum animis, sed etiam prodesse corporibus. Curabat domi singulis diebus sua, vt pauperibus parata benedictio esset: Colligebat ipsemet mensae reliquias, idemque sua manu pauperibus diuidebat, diuina ante doctrina refectis. Aliquandiu fuit Naualcarneri, vbi (vt est attenta caritas) cum affatim in horto pomorum esset, quae peritura cadebant, colligebat diligenter, et insolabat et suas inde pauperibus adornabat delicias. Totus erat in Humilitatis, et Caritatis negotijs: ministrare mensae, domum euerrere, purgare lances, ianitoris obire vices, vnus omnes Patrum in se quoad posset ac fratrum labores auertere; expeditus, alacer seruantissimus legum, Sociorum obseruantissimus; adeo in omni virtute perfectus, vt quam singillatim inspiceres eam eminentissimam iudicares. Inde rapiebat ad se omnium animos; suique desiderium tam dulce reliquit, vt apte in eum sacrum illud cadat Elogium, Dilectus Deo, et hominibus: cuius memoria in benedictione est. Gaudebat se olim ab Ioanne Nunnio AEthiopiae Patriarcha Sacerdotem creatum. Similis fuit virtus, sed maiore in opere 111 Elogium Ioannis Rodericij. ac longiore perspecta Ioannis Rodericij ex oppido Ceruera Calaguritanae dioecaeseos, qui cum quadragenarius et ipse ad Societatem anno 1555. venisset, praeter alia munia, ita Minister duos et vigipti annos in complutensi Collegio posuit, vt merito magnus in eo genere, proque exemplari, ac forma haberi possit. Cum seueritate clementiam, diligentiam cum tranquillitate, hilaritatem cum modestia, prudentiam cum simplicitate, cum religiosa parsimonia maternam benignitatem mirum in modum copulabat. Obedientiam non magis ab alijs exigebat, quam praestabat ipse Rectori: labores non libentius dispensabat, quam primus aggrediebatur. Vni sibi asper, et implacabilis, et rigidus disciplinae exactor erat. In cubiculo eius, in mensa, et in vestitu nihil nisi vulgare: nunquam tunicam nouam induit, nisi semel Prouinciali vrgente. Singulis noctibus per horae dimidium se acriter diuerberabat: quod nisi cohibitus esset Moderatorum imperio, sine modo desaeuisset. Nihil enim nisi fatigabat Rectores, et Confessarios, vt sibi poenas, siue publicas, siue occultas concederent: ac noua excogitabat se se abijciendi genera; dictitans se iners terrae esse pondus, ac fruges nequicquam consumere. Pollebat egregio Orationis dono, et lacrymarum: nec vnquam intermisit magna simplicitate rationem animae suae, et omnium spiritualium exercitationum Moderatori referre. Cupiebat vnam vesperi, alteram mane consueto somno horam detrahere, quam Orationi adderet; sed solum dimidias impetrauit. Ita se gerebat semper, ac si ante Dei conspectum versaretur. Nec erat quicquam tam leue, vnde non incitamentum pietati, Orationi alimentum, 112 Quid crebro dicere soleret. exciperet. Quatuor habebat in ore voces: Seueram Deum repetiturum rationem ab homine Societatis praesidiorum ei ad virtutem tot, ac talium praebitorum: Valde nobis necessarium insigne studium mortificationis atque virtutum: alioqui cum desit exterior seueritas, Sanctitatem pessum ire. Quicquid quamuis minutum agatur, magna puritate, ac perfectione agendum: Saepe, multumque ponderandum quam multa Deus reddat in Societate pro exiguo, quod abdicatur in seculo. Exacta prospere vita fidelem Dei seruum inuasit tanta repente moestitia, vt prope de se actum putaret. Quod cum more suo Praesidi declarasset, is bonum habere animum iussit, exerceri a Deo, expolirique, ac praeparari ad migrationem. Neque aliter factum est. Cum per aestatem ad Villam secessisset Collegij Complutensis, Cui IESVS a Monte est nomen, tanquam singulis horis aduentum 113 Tranquillus eius, et felix obitus. Domini opperiretur, sub arboris vmbra, vel propter sepem, ternas, eoque amplius, ac senas interdum multis cum lacrymis ponebat horas in precibus, donec correptus febricula, valde laetus ad moriendum se ire denuncians, Complutum reuertit: ibique septimo Kalendas Octobris diuinis instructus in Domino requieuit. Claudet gloriosum hunc chorum vir non solum virtute, sed et mirabilibus extra ordinem Dei pignoribus memorandus, Rodericus Aluarius, Hispali magna cum sanctitatis fama, 114 Roderici Al uarij Parentes, Patria, Natales. neque ea ex vano, vita perfunctus. Is ex Patre Lusitano, Matre Castellana, anno 1525. ortus in terris Africae, quae tum sub ditione Regum Lusitanorum erant; cum tenellus reportaretur in Hispaniam, tum alijs incommodis, tum maxime siti, quae quod aqua ob diuturnam iactationem defecisset, vectores dire cruciauit, altero oculorum orbatus est. 115 Pueritia eius fancte traducta. Iam tum, puer magnos ad omnem virtutem persensit impetus: summo studio inter maxima certamina pudicitiam conseruauit, quoad Domino palam ei apparente, ferox illa carnis contumacia delinita est. Inde pugna liberatus, non tamen curam deposuit: communisque est notorum opimo, nunquam sacrum illum thesaurum ab eo tota vita violatum. In Oppido Lebrixa ad maritima Boetis, primas literas didicit: dein Compluti grauiores, disciplinas humanas diuinasque. Tum reuersus Lebrixam studio paupertatis, patrimonio satis luculento Christi gausa distributo, ad sustinendam labore vitam, et vtilitati publicae seruiendum, docere Grammaticam instituit. Inde quo plus animos iuuaret, suasu piorum, qui et patrimonium in eam rem obtulere, Sacerdotium petijt, sed more bono, et antiquo. Hispalensem Vicarium cum adijsset, Adsum inquit, vt si censeas e Diuina gloria, reque Ecclesiae esse, inities me Sacris. Sin aliter 116 Quomodo Sacerdos factus. censeas, non inities. Nam mihi quidem nihil propositum est aliud, quam vt Deo placeam. Ad quae verba cum animum attendisset Vicarius, ac totum hominem oculis lustrans, videret ore deformem, captum oculo, habitu neglectum, ac despicatum, tamen respondit, nescio quo interiore instinctu impellor, vt initiari te iubeam: atque ita lege ob oculi vitium solutus, paucis diebus Sacerdos est factus anno 1552. Sub haec coepit Hispali in Nosocomio, quod Amoris Dei vocatur, Curionem agere, puerilem non intermittens Doctrinam. Iam longe in omni officij laude processerat, Deo praeter ordinem adiuuante. Multa percepit Diuina lumina, quibus vehementer excitatus ad pietatem, et in mysterijs Sanctissimae fidei, plurimi faciebat, confirmatus est. Saepe ei Christus Dominus: saepe Deipara apparuisse dicitur. Cumque aliquando Dominus ei dixisset, sequere me; nesciretque quanam potissimum ratione sequi eum deberet, ad Sanctissimam Virginem confugit; voluntatem vt filij mater interpretaretur: 117 Vocatio eius in Societatem mira. eaque diserte respondit, Societatem IESV iniret. Haec Xeresij cum euenissent, eodem die Rodericus se Hispalim contulit, Prouincialem Iacobum Auellanedam conuenturus, qui forte die eodem Marcenam versus discesserat. Sed is spiritus, qui Rodericum ducebat, Auellanedam reduxit. sub dimidium viae febri correptus retro Hispalim vnde exierat, se recepit. Postridie adfuit Rodericus, et Societatem simpliciter, ac sine ambitione, vti Sacerdotium petierat, petit. Aderat Proninciali Ignatius Fonseca notae vir prudentiae, atque virtutis, qui interrogatus a Prouinciali, quid ea de petitione sentiret (nam praeter alia corporis incommoda etiam aetate prouectum homulum intuebantur) respondit sibi quidem, nescio quid intus suadere, vt reciperet: idem, inquit, mihi sensus est, continuoque recepit pridic Idus Augusti 1566. mox domum receptus magnum praebuit sincerae virtutis, quam afferebat pignus, atque experimentum, quod tanquam docilis puer totum se formandum, in Christo fingendumque permisit. Ita amare, ac magnifacere Societatem coepit, quam sibi nominatim destinatam a Deipara recordabatur, vt diceret, ne tum quidem, si forte eueniret, vt omnes eam desererent, fore vt ipse abiret, aut opinionem eius imminueret. Hinc iam in legum custodia, quam accuratus esset, prompta est coniectura. Nec longo post tempore, vt erat in nouo studio vetus athleta, praefectus est Tyronibus erudiendis, ac rerum piarum domi moderator, cum pariter in opem Ciuium singulari 118 Singularia in eo Dei do ua. charitate, constantia, laboreque insisteret. Ac Deus, qui contemptibilia mundi eligit, dabat conatibus famuli sui successus plane mirabiles. Singulare ei donum internoscendi spiritus, et praedicendi futura, et cogitationis arcana introspiciendi, et alia supra communem modum impertijt: et quae multo diuiniora et optabiliora sunt, ardentissimam caritatem, misericordiam efficacissimam, patientiam inexuperabilem, et alia virtutum vera decora large donauit. Quicquid ageret, quatuor hisce conditionibus exornabat: Referebat ad maiorem Dei gloriam, ad maius caritatis augmentum, ad proximorum exemplum, ad suimet confusionem. Ardebant eius verba, et incendebant audientium pectora: domertici etiam 119 Votum de numquam obtrectando. sermones eius toti de rebus texebantur, quae excitare, et alere pietatem possent. Si quo in circulo quicquam medium tractaretur, satis habebat tacitus audire. Quae maxime volebat sibi curae esse, scriptis mandabat. In his erat, vt nunquam de auditis in confessione noxis ob Sacramenti venerationem, ne generatim quidem ageret. Obtrectationes vsque eo oderat, vt proprio quodam voto se obstrinxerit, nunquam cuiquam obtrectaturum, praecipue Sacerdoti, aut Religioso; nec sinebat coram se tale quicquam seri, diuina inculcans verba, Nolite tangere Christos meos. In subleuandis proximorum difficultatibus, vt omnia conaretur, tamen immensum erat, quo animo aspirabat. Ac solebat interdum dicere. 120 Latitudo cordis in immensum patens. Ego quotquot sunt in toto terrarum orbe captiuos libero. Aliâs, Ego ad inopum subsidia per omnes gentium omnium vrbes excito Montes pietatis. Alias ego vbique templa, vbique domos hospitales, et Nosocomia aedifico ad corporum necessitates, et animorum. Cum quem audiebat confitentem, aut moestum consolabatur, aut consulentem docebat, ita suscipiebat rem, agebatque, ac si pro vniuersis ea mortalibus faceret: Omnes quantum in se erat, in vno illo adiuuans. Quo de conatu, ne 121 Patientia in Iongo, et gra ui morbo. in summa quidem dolorum acerbitate remisit. Quippe multorum annorum spatio ex calculo laborauit, vt recte facta honor patientiae cumularet. Quemadmodum autem cum cruciatum ferret, ex eiusmet scripto apparet, quod anno 1552. ineunte edidit in haec verba. Statuere Medici morbum, quo laboro, calulum esse, quo tandem conficiar. Hunc ego morbum pro singulari duco beneficio Dei, qui me praeuenit excitatque, vt animum ad bene moriendum componam. Multis iam annis precor a Deo donum Martyrij, id mihi Deus in hunc morbum commutauit, quem Medici prolixum Martyrium dicunt esse. Quando autem hac mecum vsus est benignitate, vt aliquo modo faceret conformem imagini filij sui, qui passus est pro nobis, nobis relinquens exemplum, vt sequamur vestigia eius, benedicam Dominum in omni tempore, et semper laus eius erit in ore meo. Itaque et propter hoc beneficium, et caetera alia, Benedicat anima mea Domino, et omnia, quae intra me sunt nomini Sancto eius. Hoc totum quicquid est molestiae, quod pro sua aeterna prouidentia mihi Deus largitur, toto animo amplector, ac prorsus tanquam mihi ipsi optionem permiserit, ita volens, ac libens bibere volo calicem hunc de manu Domini nostri IESV Christi: pro qua re, et caeteris omnibus in aeternum gratias agam. Et quoniam nescio ipse vti debeo gratias agere pro tam insigni pietate, rogo Dominam meam Virginem Sanctissimam Dei parentem, omnesque Caelestis Aulae Sanctos, vt hoc pro me fungantur officio, mihique impetrent vires, quibus patienter, et conuenienter Diuinae voluntati, et alacriter hanc particulam, quae mihi obtigit Sanctissimae Crucis Christi sustineam. Haec, et alia multa scripsit, et ad hanc regulam dolores, quibus sex maxime postremis vitae annis excruciatus est, semper exegit; tot interim irrigatus e Caelo suauitatibus, vt partim dolores 122 Pietas eius erga Sanctis simam Deiparam. infernos, partim superna degustare gaudia videretur. Referunt ei apparuisse, et familiariter cum eo egisse Sanctissimam Dei Matrem, cuius praecipuo studio semper clientem se, et famulum praebuit, et quotidie psalmodiam in eius laudem solennem Sacerdotali adiecit: apparebat eadem benignitate Christus Dominus. Conspectus est ipse aliquoties inter orandum diuino splendore totus vultu refulgens. Ioseph Quadrius Sacerdos 123 Rapitur in extasim. pius, et grauis de Societate carus Roderico discipulus, inuenit aliquando eum in suo conclaui paruum Christi Crucifixi signum manu tenentem abiectum in genua, ore ad pedes Domini hiante, fluentibus lacrymis, ardentibus genis, caetero vultu supra niuem candido, adeo abstractum a sensibus, vt nec vocatus, nec tractus quicquam sentiret. Postque longam horam vbi ad se se redijt, interroganti Quadrio, quid illud fuisset? ingenue respondit, in aeterna vita se se dicturum: non enim quae ibi euenerant expromi ante posse. Idem sacrificans visus est, dum Sacrosanctam Hostiam attollit, Angelis duobus circumdatus, illi brachia allcuantibus. Alij quidam supra eius caput lumen insolitum, claram quasi facem videre: alij suauissimum odorem sensere, ex manibus, ac vestibus viri Dei fragrantem, 124 Dolores sum mo in pietio habet. cum tamen odoratas ille res summe refugeret. Inter haec, et alia huius generis diuinae indulgentiae pignora, suis illis exercebatur doloribus, dui cum maxime desaeuirent, palam profitebatur eos malle se, quam aut Angelum, aut Archangelum, aut etiam Seraphim esse; quoniam Dominum suum Christum IESVM, quod illi negatum esset, imitari daretur. Denique cum sacrum fecisset, sublatus ab Altari est prae dolorum acerbitate inter angores mortis, in quibus cum quatriduum mentis compos perseuerasset, cum certissima fiducia vitae aeternae, de qua se Iosepho Quadrio 125 Mors eius Sancta. certum esse confirmauit, magno suo, et adstantium gaudio post Sacramenta omnia, Professorum in domo emigrauit XVI. Kalendas Maias. Qua nocte est mortuus, magnae virtutis homo in precibus excubans, videre sibi visus est animam eius magno stipante Angelorum Choro in Caelum euntem. Eadem nocte sub auroram alter Dei seruus, qui nesciebat adeo grauiter Rodericum aegrotare, vidisse se retulit caelum ab occidentis regione pandi, multosque ea de Societate Patres versus terram exire: audiuisseque cum nescio quis quaereret, quid ita caelum aperiretur? respondentes, ad excipiendum Sacerdotem de Societate, qui eo tempore expirarat. Ac tantam statim suauitatem visus est sibi odoris haurire, vt etiam postquam euigilasset, 126 Populi concursus ad eius exequias. diu tanquam ebrius suauitate illa ferretur. Vt cognitus est Patris excessus coepit populus ad corbus confestim accurrere. Itaque habendum in custodia fuit. Sub tempus exequiarum prohiberi turba non potuit. Concurrit (vti tum scripsit Prouincialis AEgidius Consaluius) infinita vis porpuli, cum lacrymis, ac pietate ad applicanda rosaria, ad flores inijciendos, ad aliquid reliquiarum rapieadum, vt vix relictum sit, quo tegeretur, atque aegre potuerit, vt tumulo conderetur, subduci. Mirabilia de 127 Beneficia eius in proxi mos mira. eo narrat Historia Boetica, ex quibus gustum hic dabo. Homini suam calamitatem miserabiliter exponenti, quod vrgentibus creditoribus soluendo non esset, suum dedisse Pater sudariolum dicitur, cumque nihil vnquam pecuniae habuisset, in eo tamen debitor tantum reperisse aeris quantum dissoluendo nomini satis foret, ac pro miraculo rem celebrasse. Alteri item suis precibus tantum restituisse argenti quantum fures eripuerant. Alij mentis oppresso angustijs opem petenti: Adi, inquit, nomine meo Deiparam, ac precare, vt hac te molestia eximat. cumque ille paruisset, antequam surgeret e precibus tranquillitatem recuperauit. Exponebat alia tempore suum angorem quidam scholasticorum de salute aeterna desperabundus, cui Pater: abijciamus nos in preces: nam videor mihi in animo contraria omnia, ac tu sentis, sentire, te vtique saluum fore. Vix salutationtem Angelicam pronuntiarant, cum tantum e caelo laetitiae animo iuuenis infusum est, vt capere totum haud posset: ex eoque tempore perseuerauit magna cum fiducia, et tranquillitate conscientiae. Procacem foeminam, quae domestico Sacerdoti crearat infamiam, paucis verbis ita coarguit, increpauitque, vt illa admirans primo vnde tam sua conscientia illi pateret: deinde fraudem confessa, se crimine, Sacerdotem infamia liberarit. Virum nobilem maximeque deditum pijs operibus deprehendit a Daemone illusum, et quanquam haud sine magno negotio, tandem sanauit. Multas etiam foeminas per vana pietatis ludibria circumuentas, satanicis liberauit praestigijs, quarum nonnullis dicebatur linguarum ignearum figura Spiritus Sanctus illapsus. Vnam autem, infantis specie Daemon apparens, eo paulatim deduxerat, vt ne sacris quidem diebus ad diuinum sacrificium accederet: cum 128 Mali Damo nis cdium in eum. diceret non esse cur in templo quaereret, quem apud se haberet. At Rodericus edocuit, Beatam Virginem, quamuis praesentem haberet Christum Dominum suum filium, non tamen intermisisse quin ex legis praescripto Hierosolymitanum templum ascenderet. Nec tacitus tulit Daemon ob haec et talia suum aduersus Dei seruum odium. Saepe conatus est in eum irruere, saepe testatus infestum sibi, et perniciosum semper fuisse. Pereunctanti homini qui magna cum pecunia redierat ab Indijs, num iterum eo nauigare expediret? Rodericus plane negauit expedire: qui cum potius cupiditati suae, quam Patris consilio paruisset; primum spoliatus est a Piratis, vbi facultatum dimidium amisit: Deinde tentato rursus itinere, facto naufragio, alterum, quod restabat dimidium perdidit. Tum demum recordatus consilium Patris, ad conseruandam, quod reliquum erat, patientiam, 129 Voto de occultandis Dei donis soluitor. eo vsus est. Singularia autem dona, quae a Deo recipiebat, ita habebat abdita, vt quantum quidem in ipso foret, etiam vouisset nunquam mortalium cuipiam aperire. Sed a Prouinciali Iacobo Acosta, et solutus Voto est, et certis magnae Virtutis, prudentiaeque viris ad maiorem Dei gloriam iussus exponere.

Inter haec non omissi pro publica vtilitate consueti labores: nec sua caruere gratia; non modo rudem apud populum in obitis per agros, et oppida excursionibus, sed in nobilissimis quoque vrbibus. Quin etiam Salmanticae, atque Compluti cum inter Scholasticos maxime solerent feruere, iactarique in nos aduersi sermones, multi tamen, ijque praeclaris instructi naturae donis Societatem petebant. Ciuitas Hispalensis eodem tempore Societati Gymnasium publico sumptu decreuit extruere, communi omnium Iuratorum suffragio: 130 Domus Professae Hispalensis initium. inter quos eminuit studium Melchioris Alcazarij, cui et a Ciuitate aedificationis procuratio demandata. Eodem tempore in eadem vrbe magno Ciuium studio coepta aedificari Professorum Sedes: neque pauci pro impetrandis Collegijs decertabant, maxime Oropesanus Comes, et lectissimae feminae Marchio Camarassae, et Comes S. Agathae: illa Caciorlam, haec suum in Oppidum S. Agathae perstudiose accersentes. Comes quoque Montis regij totus erat in eo, vt Montis Regij Collegium ad Gymnasium, vniuersale amplificaret. Cum Rex hoc anno magnam instrueret classem, septem in eam de Societate missi, quinque Sacerdotes, duo Laici, quorum insequenti anno exitus referetur.

131 Prouincialis cum vndecim in Brasiliam feliciter nauigat. Templo Domus Olysipponensis donum insigne fecit Ioannes Borgia, filius Francisco parente dignus: multas, ac nobiles, easque in primis certas Sanctorum reliquias dedit. E Lusitania vndecim cum Marcello Beliarte Prouinciali designato profecti, secunda quinquaginta dierum nauigatione in Brasiliam peruecti Pernambucum appulerunt, dum maxime infestum 132 Coenobium Conuersarum Olysippone a Fonseca in stitutum. haberet Anglicana Classis, Draco Praefecto, totum Oceanum. Institutum Olysippone, praecipue Fonseca Domus Professae Praeposito autore, Coenobium conuersarum muliercularum, et quae id curaret Sodalitas, in quam Regni Gubernator Cardinalis Albertus nomen cum multis e Nobilitate dedit. Florebat per haec tempora Pietas Ignatij Martinij, maximeque explicabatur per omne genus hominum ex eius ardenti caritate vtilitas. Totus erat in Catechismo tradendo; coetibusque, et agminibus ad pietatem 133 Ignatij Mar tinijopera praeclara. habendis. Conueniebant sanctum ad opus plus triginta Ludimagistri, Cantores amplius quinquaginta, diuisis quatuor in choros puerorum agminibus, et mancipiorum, interiecti. Centum viri ex diuersis Nationibus principes, quorum imperio ex quinque Nationibus conueniebant AEthiopes, Indi, aliaque mancipia. Sequebatur supplicantes magna vis populi, plurimi ad compita concurrebant, et ad fenestras visendi studio effundebantur. Praecipua spectaculi pars ipse Ignatius erat, aetate iam, et literis sed multo magis probitate venerandus, agmen agens etiam ipse cantillans. Vbi ventum erat in templum, ad omnes grauem concionem, habebat, deinde pergebat in magno Ciuium Comitatu ad Nosocomia, vel carcerem, et ex collecta stipe afferebat leuamenta corporibus. Haec sacris cum faceret diebus; inter hebdomadam in aede cui a Misericordia nomen, erudiebat mendicos, qui facile mille numero confluebant: Ailo die ad promiscuam turbam Calonum, ac Baiulorum in portu, foroque ternis saepe millibus audientibus verba faciebat: Alio die in Triremibus, vel in custodijs, et huc ferens magna subsidia praesertim ad aegrotos solandos: postque exhortationem multi Ciuium comites aquam vinctis 134 Missiones per Lusitaniam vtiles. portabant, magno et vinctorum adiumento, ac caeterorum exemplo. Multae, ac salutares obitae ab Conimbricensibus Socijs, atque Eborensibus excursiones, egregia nauata operâ semestri a duobus Sacerdotibus Igeditano Episcopo cum Dioecesim primum lustraret. Obita semel, atque iterum Dioecesis Visensis, vbi cum Episcopus indiculum Sacerdoti nostro dedisset inter se se dissidentium, omnes ad vnum ad Christianam caritatem reducti. Lustrata, et Algarbiorum Prouincia. Bini item ad Pacem Iuliam, et ad Dichium agrum profecti.

Mensis Maius huius Anni legatos Iaponios ex Europâ reduces saluos, atque incolumes, etsi bis eo itinere extreme periclitatos, Goae reddidit, gratulatione 135 Legatorum Iaponiorum reditus in Indiam. vrbis eius magnâ, non solum ob dulcem x tanto locorum, et temporum spatio conspectum carorum, et commendabilium, tum priuato merito, tum publicâ causâ capitum, verum etiam, quod duorum praecedentium annorum funestae morbis, et naufragijs nauigationes hunc innoxium, et primum ex longo interuallo felicem Vlysippone in Indiam transitum laetiorem in vulgus auspicatioremque faciebant. Societas praesertim, quae annis 136 Infelices duorum praecedentium annorum nauigationes. hisce duobus nouem e nostris partim morbo, partim naufragio, eodem isto e Lusitaniâ traiectu perdiderat, praeterquam opportunum domesticarum cladium solatium in iucundissimo talium hospitum complexu capiebat, etiam auxiliorum tam necessario tempore expectatorum ex Europâ feliciores cursus, ex hoc velut quodam spei pignore in posterum interpretans, augurabatur. Augebant loetitiam ipsi Iuuenes, ea de Româ; deque Europâ praedicantes, quae facile demonstrarent, referre ipsos ex hac peregrinatione fructum illum confirmationis in persuasione Christianae veritatis, et aestimatione nostrae Sanctissimae Religionis, quem omnino istius consilij autores sibi proposuissent, 137 Proregis Indiae liberalitas in graui Annona. dum istam primum legationem Iaponijs Regibus suaserant. Annona per Indicas has partes iam anno superiori fieri cepta grauior, hoc demum vehementius incensa, excitauit benignitatem, cum aliorum, priuatis copijs ex praescripto Religionis vtentium, tum Proregis praesertim ipsius, cuius largitionibus magnus plebis inopis numerus ab extremâ pernicie seruatus est. Adiecit fidem Euangelizantium verbis huius palam extantis pulcritudo 138 Baptismi celebres Brachmanum conuersorum. exempli, sic vt plures, quam antea, etiam e Brachmanibus, manus Christo, et nomina dederint, vel potius ipsi acceperint, baptismis solemnibus plurimis, festâ pompâ, et splendida solemnitate celebratis. Quorum vno adscriptus Christianorum albo nobilissimus Adolescens e stirpe Regum Balagatae, et Ioannes Menesius a Prorege in baptismo vocatus, 139 Et Iuuenis e stirpe regia. subinde magno illustrium equitum comitatu deductus est in Collegium nostrum, vbi ei, et Legatis simul Iaponijs tempestiuum erat epulum paratum. Salutare multorum animis consilium fuit, quod vnus e nostris Proregi suggessit. Inopiâ, vt dixi, per familias grassante, Parentum non 140 Proregis edictum salutare animabus mancipiorum. pauci eo miseriae deueniebant, vt proprios liberos venum offerrent. Eos si Ethnici, aut Saraceni emerent, actum erat de aeternâ salute miserorum. Rogatu ergo Patris edixit Prorex: nemini ius esset nisi Christiano liberos e parentibus emere. Alibi per Indiam vbi stationes Societatis sunt res Christiana 141 Tredecim e Goano Collegio in Apo stolicas expe ditiones missi. a nostris strenue curata. Alio Euangelij praecones, quam multi passim missi, argumento sit Collegium Goanum, e quo solo in varias Apostolicas expeditiones profecti hoc anno tredecim sunt.

In Iaponiâ annus insignibus alioquin Ecclesiae illius cladibus funestus, principium habuit fortunatum, conuersione, ac baptismo noui Regis Bungi. 142 Conuersio rerum in Regno Bungi. Cum essent in eo regno res non Ecclesiasticae magis, quam politicae funditus perditae, vti superiore annali demonstratum est, vtrisque auxilium opportunum adfuit. Cambacundonus offensus Saxumani contumaciâ, et antiquam suam designationem sequens vniuersae Iaponiae sub suum vnius 143 Exercitus Cambacundoni, contra Saxumanum miss us. arbitrium redigendae, exercitum septuaginta millium in eas partes misit. His copijs specie tenus Camidonum minorem fratrem praefecerat, ita vt penes eum tantum esset nomen, et titulus Imperij, vis, et vsus in Simone Conderâ resideret. Vir hic erat in paucis strenuus, adeoque studiosus Religionis vt in ambiguo relinqueret, fortior habendus esset an sanctior. Ad hunc moestus, ac supplex amisso Regno Bungensis veniens, opem 144 Dux eius Condera Christianus Bungi Regem obiurgat. afflictis rebus implorabat. Tum Condera tempus nactus castigandae impietatis in degeneri Principe: Te iustae inquit, irati merito numinis exercent poenae, qui legem Christi cognitam spreueris, qui a Domesticis exemplis tantum defeceris vt ex sperato protectore, hostem, ac persecuctorem Ecclesia te senserit. Atqui sic habe: nihil ex me commodi sperandum tibi esse, nisi prius in gratiam cum Deo redieris. Ad ea Bungensis, 145 Et auxilium negat nisi Christi fidem amplectatur. siue veram libero monitu poenitentiam concepit, siue temporis causâ simulare voluit, agnoscere se dixit errorem suum, nec moram velle facere Christianae veritatis amplectendae. Impertijt tam fausto Nuncio Condera subito Franciscum Regem, qui in suo secessu religionis officijs se totum 146 Id ille promittit. mancipans, multo minus spoliatione Filij, quam obstinatione doluerat. Is eius mutatione compertâ, laetus statim et gratulans, Petrum Gomezium 147 Rex Bungi senior duos e Socijs ad filium baptizandum mittit. Sacerdotem nostrum, et eius Socium Iaponem, quos solatij causa secum habebat, ad filium Christianâ primum Doctrinâ imbuendum, deinde baptizandum misit. Satis iam fere antea Christianae capita Doctrinae Iunior Rex Bungi cognouerat. Itaque cum obediendi fidei voluntas, quae hactenus sola defuerat abunde nunc adesse videretur, non longi temporis institutio fuit. Quinto Kal. Maias in arce Cicacata Regni Bugiensis solemni caeremoniâ baptizatus Rex est cum vxore, ac filio, duabusque filiabus. Ipsi Constantino nomen inditum; Regina Iusta est vocata. Primogenito Fulgentius, duabus illius Sororibus Sabina, et Maxima nomina 148 Rex Bungi Iunior cum vxore, ac liberis baptizatus. fuerunt. Post hos multi e primâ nobilitate, Bonzij item aliquot illustriores sacris rite aquis abluuntur. Laetissima haec celebritas fuit Christianis Bungensibus omni modo belli clade vexatis. Late quoque per Ximum Vniuersum et confines vndique vicinorum regnorum Ecclesias peruagata gratulatio est. Ante omnes Franciscus Rer Senior cum ad eum Simon Condera Christianum iam Filium adduxit, eum fructum persensit intimi gaudij, cui satis significando ne ipse tum quidem verba inuenit. Perfusus 149 Regis Senioris gaudium, et gratulatio. dulcibus lacrymis, Filium, et Nurum, paruosque nepotes Christianis iam nominibus appellans, post patrios amplexus et plusquam paternae caritatis oscula Caelum sublatis intuens manibus, cycneum vsurpauit Simeonis carmen; omenque mox sancijt emeriti senis repraesentata felix Missio de quâ post agemus. Nusquam maturius expiatis culpis poenae cessatio respondit, Statim in exitiali Bungensibus bello conuersa est fortuna 150 Nacazucasa cum suis Saxumanis victus, et fuga tus. partium. Victor Saxumanus venientis contra se Simonis Conderae cum iam Christo renato Bungi Rege, ne primum quidem aspectum sustinuit. Victus vicissim, et pulsus vndique Nacazucasa qui se Regem Bungi solemni ritu inaugurandum curauerat, in lucro posuit, quod reliquias cladis paruas viuus reportare domum posset. Inter horum gaudia successuum 151 Bartholomaeus Princeps Omurae Medici operam metu praestigiarum in morbo recusat. sextum iam mensem languens Bartholomaeus Princeps Omurae, vnus ex ijs qui legatos Romam miserant, ad vitae metas accessit. In eo morbo cum alia vir laudatissimus omnium virtutum documenta edidit, tum illud egregium, quod vulgo laudatam, et oblatam ipsi vltro praestantis Medici recusauit operam, eo solo metu, ne is homo Idololatra praestigias aliquas, vt in Iaponiâ tales solent, remedijs admisceret. Vbi se admotum 152 Eius morinturi oratio ad filios. extremis sensit, Sancium Primogenitum cum caeteris liberis, accitos bis supremum verbis affatus est: Quartus, et vicesimus hic annus agitur, ex quo a Patre Cosmo Turriano Christi fidem, et baptismum accepi. Christianum in meis terris nullum reperi cum inirem principatum, nunc in ijs nullum, quod sciam, Ethnicum relinquo. Egi, moui, conatus, passus multa sum, vt id consequerer. Sed obrepsit fortasse satagenti negligentia, quae me vereri cogit: ne culpa mea, et minus rectis exemplis effectum sit, vt non omnes mei subditi, quam nomine profitentur Christiaam Sanctitatem aeque moribus teneant. Tuum erit Sanci filiorum maxime, cui auitam hereditatem moriens transmitto, emendare, quod a me piccatum est. Sorores tuas caue cuiquam collicaueris nisi Christiano, et qui suos mores Ecclesiae probarit. Tu Line minor fili, vosque filiae, fratrem vestrum maiorem mei loco veremini. Matrem vero vestram omnes eo impensius honorate, ac curate quo solatio meo destituta, reliquam omnem in caritate vestra, atque obsequijs spem senectutis constitutam habet suae. Patres Societatis adhibete semper ad omnia consilia vestrarum rerum, eorum que singulis vt mihi obtemperate. Animam meam, vbi soluta erit hos Ergastulo, precibus, sacrificijs, eleemosynis caeterisque id geuus piaculis quae vestra vobis pietas suggeret, prosequimini; cadauer magna pompa efferre ne curetit. Haec vltimi Patris vestri mandata sunt: sub quae precor Christium IESVM Communem Dominum, vt vos omnes suis Donis in vita cumulatos, mihi post hoc exilium felices sistat. His dictis flrntes flens dimisit, addito praecepto ne ad se amplius redirent: paucas enim quae superessent horas, velle se sine interpellatione vllâ, cum Deo transigere. 153 Piae occupationes morientis. Post haec in colloquia suauissima cum Christo, cuius effigiem in Cruce morientis prae se habebat, totum se impendit. Aderant morienti tres e nostris, Lucena Sacerdos, Franciscus, et Fernandez Clerici Iaponij; ab his inunctus Sacro Oleo cum sensim deficeret, accessit nobilis ex Aulicis, qui, recepto in Iaponiâ more, animam agenti Principi in aurem insusurraret, ecquid haberet noui mandati, quod ad Sancium, et Linum 154 Memorabile eius responsum ad aulicum humana morienti suggerentem filios perferri cuperet. Hic aperiens bonus senex natantes in morte oculos, et intempestiuum monitorem seuere intuitus: Sancium, inquit, et Linum, quae narras nomina? non dixi vobis audire me aliud deinceps nolle nisi IESVM, et MARIAM? et his dictis ingeminare sacra illa nomina perrexit, quoad paulo post nono Kalendas Iunias felicem Christo animam reddidit. In exequijs eatenus obsecundatum votis defuncti; vt corpus eius, quod Iaponici moris est, et ipse nominatim vetuerat, a mulieribus lauandi causâ non contrectaretur. Sic enim honestatis 155 Mors eius, et exequiae. curam, quam in vitâ praecipuam habuerat, etiam vltra mortem extendere voluit. In caeterâ magnificentiâ funeris Christiano ritu conspicui solatij superstitum, quam modestiae morientis maior habenda ratio visa est. Sane qui honor per religionis Christians sacros ritûs haben maximus mortuis potest, ei praecipue debebatur, qui primus inter Iaponiae Principes, peregrina tunc, et nouitatis inuidiâ laborantia Christianorum Sacra suscipere, ac profiteri ausus, pro ijs deinde tuendis, ac propagandis, famam, fortunas, vitam ipsam, pacisci, ac proijcere in apertum discrimen numquam recusauerit, aut dubitauerit. Qui generosae alacritati cognitae veritatis amplectendae, heroicam in eâdem obtinendâ defendendâque constantiam adijciens, ita omnem e suae ditionis terris Idololatriam exterminauit, vt multa, quae prius ibi erant Bonziorum Coenobia, 156 Ingentia eius merita in Ecclesiam multa Camium, et Fotoquiorum fana, et delubra ferro flammâque deleuerit, ne tenuibus quidem vsquam auitae superstitionis reliquijs, aut vestigijs relictis: septuaginta vero millia hominum, qui fere subiectorum eius Imperio numerus erat, varijs artibus ad baptismum attraxerit: ac ne vllam in professione nouae religionis ex vsu commercioque tenacium adhuc veteris erroris, offensionem molestiamue paterentur, inexorabili seueritate sanxerit, ne vspiam intra fines regionis sibi subditae, cuiquam omnino non amplexo Christi fidem Domicilij ius esset. Has res tantas per se arduas longe illi difficiliores obstantium multitudo 157 Generositas cias aduersus hostes Religionis. potentiaque faciebat. Reuocationem eius ad superstitiones auitas Reges potentissimi cum frustra tentassent, insidijs eum, et vi apertâ perdere sunt conati: Pater eius ipse vehementissime illum pertinacissimeque oppugnauit. Rebellantes eodem praetextu subditos passus suos est. Iacturam bonorum, et principatûs saluâ semper fide, constantiâque pertulit; multitudine infensissimorum hostium circumuentus, et infestis vndique mucronibus petitus, semper intrepidus, semper in studio Christi colendi ardentissimus perstitit, semper eius cuius causam defendebat auxilio victor, 158 Diuini in cum fauoris indicia mira et voti compos euasit. Fuit cum repente apparente militantium ipsi Angelorum equitatu splendidissime armato, aduersarios funderet. Fuit cum eius rebelles, et saeuissimi persecutores, Dei pro eo pugnantis manifessâ vi, casibus statim miris extinguerentur. Ingemuerat audita captiuitate filiorum trium: eos mox e manu Riosogi crudelissimi, maximeque impij Tyranni mirabiliter ereptos gratulatus est. Lethali aliquando conclamatus morbo, haustu aquae lustralis, quam solam medicinam optauerat, momento conualuit. Numquam finis sit si huius vere Christiani Principis officia in Deum; si Dei vicissim in eum beneficia enumerare omnia pergamus: sufficiat in haec verba locum hunc claudere: lumen ingens, columen firmum Ecclesiae Iaponicae, ac praeterea specimen illustre antiquae Christianismi Sanctitatis, Bartholomaei Principis Omurae luctuosâ morte concidisse. Solatio non paruo Christianis in tantâ iactura fuere noua per id tempus visa experimenta fauoris Cambacundoni erga Christi Religionem. Is interim, quas praemiserat in Ximum, vt diximus, Duce Condera copias, succinctus exercitibus alijs duobus, terrestri, et nauali consecutus eodem est. Exscendit in portu Ximonocuquensi Amangucciani Regni, vbi stipatus, vt solebat, lectissimâ cohorte Christianorum. Procerum, qui primas tum honoris, gratiaeque obtinebant apud eum, auditis ijs, quae de Bungensis Regni clade per Saxumanum illatâ ferebantur, et inter haec 159 Cambacundonus vltro beueuolentiam suam in nostros declarat. cominemoratâ fugâ nostrorum Patrum in Amanguccianum Regnum miseratione affici visus, etiam de P. Coellio Vice-Prouinciali beneuole vbi locorum esset, quidue ageret, percontatus est. Obseruarunt hanc Regis vocem Iustus Vcondonus Terrestrium copiarum Dux Summus, Augustinus Classi Praefectus, alijque Christani Principes, et non vno nuncio P. Coellio indicarunt. Is fiducia inde sumptâ Fingum se contulit, quo progressum Imperatorem intellexerat, amicissimeque exceptus ab eo est. Aduentus 160 P. Viceprouincialem houorisice accipit. P. Viceprouincialis in id opportune momentum incidit, quo arx eius loci primaria, acrem aliquandiu oppugnationem passa, deditionem malo coacta faciebat. Cambacundonus iratus Praesidiarijs, quod sine spe, ac supra vires obstinatâ pertinaciâ, cursum victoriae morati essent, interfici cunctos iusserat, idque eo vultu, ac vocis sono, quibus irreuocabile decretum significari, qui mores eius norant compertum habebant. Tamen illa miserabilis multitudo educta ex arce, et in momenta singula necem expectans, P. Coellium rogabat, vt sui misereretur, neu graue haberet eius gratiae, quâ valere ipsum apud regem plurimâ, modo tam familiaris eius admissio declarasset, vsum commodare ipsis exiguum, quanto dumtaxat opus esset ad impetrandam tot infelicibus saltem dilationem exitij supremi. 161 In eins gratiam multis ad mortem damnatis parcit. Cunctabatur ad ea Pater, quod eum passim Christiani aulici monebant, et irritas et ingratas Cambacundono futuras eius de re tali preces. Tamen ad extremum religioni ducens despicere tam multos in vltimo periculo supplices, sine vllo adiuuandi conatu, experiri si quid posset in quemcumque demum euentum decreuit. Adit Cambacundonum, causam damnatorum agit, clementiam implorat. Magna erat adstantium expectatio. Cum exporrigens Imperator frontem, et benignis oculis Patrem intuens: Remitto, inquit, noxam mori meritis in gratiam tui. Hoc adeo tu ipsis significari, cura; vt sciant, cui vitam debeant. Sub 162 Saxumanus Cambacundono deditionem facit. haec Saxumanus sero sentiens, quam impar Cambacundoni armis esset, ad victoris pedes venerabundus prouolutus, sui suarumque rerum deditionem fecit. Adfuerunt vna reliqui omnes Ximi Principes nouo Imperio submissuri fasces: non illi quidem libenter, sed cincti vndique tenebantur. Et eo animo astutissimus, et ambitiosissimus Princeps tam formidabilem terra, marique potentiam ipsis ostentarat, vt iugum quantum libet inuitis suum imponeret: perite, ac politice vsus dissensionibus Saxumani, 163 Cambacundonus Ximum vniuersum sibi subijcit. et Bungensis, in praetextum expeditionis, quâ vel ferens se arbitrum inter inuicem infensos, vel imbeccilliori suppetias veniens, plausibili obtentu, et ambos ipsos, et finitimos ipsis alios Reges Ximi septem sibi obnoxios, et clientelari nexu deuinctos ex suo deinceps nutu, arbitrioque pendere cogeret. Nec iam dissimulauit amplius, aut ambiguam deinceps Ximi Regulis conditionem suam, sibi potestatem supremam, restare passus est. Palam edixit, nemine quidquam, contra mutire auso, nouam se sortitionem Ximi Regnorum initurum, quâ ea, quibus vellet pro 164 Regna eius noua sortitione pro libito distribuit. libito distribueret. Acerba vox. cunctis. Plerique, quod vnum fortuna ipsis reliquum fecerat, vota concipiebant secum taciti, seruilique adulatione assentantes Domino, precariam saltem ab eo hereditariorum iurium eblandiri vsuram conabantur. Promulgatur tandem in summâ expectatione omnium decretum Imperatoris, quo Saxumanus Belli Autor, excedere suis terris, et in comitatu Cambacundoni deinceps apparere iussus est. Sed filio eius in solatium Regna Bonzumi, et Sucumae, antiquum Domûs eius patrimonium, relicta. Rex Sanoqui Idololatra, quem Regi Bungi opem ferre iussum non eâ fide, ac diligentia, qua opus fuerat in negotio 165 Intea Christianis optime consulit. versatum, Cambacundonus non sine causâ criminabatur, terris suis omnibus mulctatus, vix capitis periculum effugit. Aquecuquius item Idolorum cultor, Cicugensi Regno exutus est. Simoni Conderae magna pars Regni Bugiensis. Augustino Classis praefecto, dimidium Fingensis attributa. Patruo Amanguciani Regis pro Igiensi Regno, quod sibi. Cambacundonus retinuit, Cicugense, et Cicunganum Regna donata. In Protasij Arimani Regis, et Bartholomaei Omurani princigatibus nihil mutatum 166 Franciscus Bungi Rex Finngense Regnum oblatum recufat. Bungense antiquo Domino Constantino integrum redditum. Francisco Bungi Regi seniori, quem maximi faciebat Cambacundonus, sui, fauoris, amorisque praesens, pignus Fiungense, Regnum esse voluit, quod illi extra sortem excepit. Verum eo audito bonus Senex, pertaesus terrestrium Regnorum et coelestibus inhians prolixis gratijs actis donum rescusauit. Quare id Regnum in Bartholomaeum, et Hieronymum eidem Regi Francisco proximâ cognatione iunctos diuisum est, particula tantum eius modicâ exceptâ, quâ Aquecuquium Idolorum cultorem. Cicugensi Regno expulsum aspersit. Denique cunctis Ximi regnis Vicarius Imperatoriae potestatis, et supremus Moderator Augustinus impositus. His Cambacundonus in hunc modum constitutis Facatam se contulit, eam Vrbem bellorum 167 Facatensis Residentiae restitutio im petrata. cladibus attritam, quod opportunam commercijs videbat, restituendam, frequentandamque curaturus. Eo illum Vice Prouincialis Coëllius conuenit, Facatensis nostrae Societatis Residentiae restitutionem petiturus, quam statim impetrauit, laetissimo Cambacundono, et consuetâ benignitate interrogante; ecquid animaduertisset, quanta ratio Christianorum 168 Fauor Impe ratoris in rem Christia nam. esset a se habita in partitione Regnorum Ximi? Egit gratias Pater, quam maximas potuit; in sinu gaudens tam vtili Ecclesiasticis rebus tam portentis Imperatoris fauore, cuius illud, mox in acerbum odium mutandi, pene vltimum experimeptum esse nesciebat. Sed funestissimm istam Christianae rei mutationem Cambacundoni, praecessit mors Francisci Regis, alterius illarum Ecclesiarum columnae, post nuper, vt dictum, est amissum Omurae Dominum. Egressus is fuerat e suâ Sucumiensi solitudine necessario officio salutandi Cambacundoni, et eo perfunctus in Vsuquiensi 169 Morbus Fracisci Regis bungi. arce tentari caepit populari morbo per Bungense Regnum tum grassante, quo multa hominum millia belli malis elapsa perierunt. Paucis tamen post diebus commodior eius valetudo fieri visa est, quare is studio Religionis tranquillius vsurpandae, ad suam Thebaidem non plus houem millaribus distantem, referri quam primum voluit, idque, qui eum curabant citra periculum fieri posse crediderunt. Sed sua illos fiducia fefellit: siue enim agitatione viae quassatum corpusculum in languorem vnde vix emerserat recidit; siue; quod in pestilentibus morbis solet, habitudo illa melior, sopor quidam fuerat necdum expulsi, sed viscera tunc cum maxime obsidentis mali; simul Sucumam ventum est flagrantissimo lethalis febris aestu senile corpus exardescens, non plus triduo fugitiuam retinere animam potuit, quae inter religiosissimos sensu, et dulcissimos 170 Eiusdem obitus. affectus postridie idus Iunij transiuit ad Christum: quem quantum amaret nulla quidem vitae parte, ex quo baptismum suscepit, dissimulauerat; verum vltimis hisce mensibus, et praesertim extremo triduo fatalis morbi, manifestissimis indicijs ostendit. A Patre Lagunâ Sacerdote nostro, quem indiuiduum secessûs sui delegerat comitem, supremis Sacramentorum praesidijs munitus, cum eo nihil nisi de rebus caelestibus agebat: sic funditus oblitus humanarum curarum, quasi semper in solitudine vixisset. Zelus eius Apostolicus in procurandis inerementis Regni Dei 171 Virtutes eius. satis ex superioribus annalibus intelligitur. Vnum addam minus in ijs distincte perscriptum. Quo primum tempore adulto filio Regnorum administrationem reliquit, Sucumam Regiunculam secretam priuatum sibi peculium excepit. Erat ea nidulus Iaponicae superstitionis in ijs partibus. 172 Idololatria e Sucumensi Regione pulsa. Multa ibi, et caecae Gentilitati praecipue venerabilia, Delubra Camium, et Fotoquium visebantur peregrinationibus etiam superstitiosis apprime frequentata. Iam Coenobia Bonziorum otiosius in solitudine prophanos suos ritus exercentium, ingenti numero, et multitudine florebant. Quibus loci accolae in auitorum errorum dementiori credulitate tenebantur. His rebus erat factum, vt Rege Francisco Regni habenas moderante, cum per caeteras Bungi oras claris quotidie profectibus Religio Christi augesceret, in istam vellit munitiorem Impietatis arcem signa inferre haud quaquam sineretur. Donec eo cum manipulo Euangelicorum Ministrorum secedente Francisco, statim iussu eius eiecti Bonzij, fana excisa, comminutae, ac varie absumptae falsorum Deorum effigies, cuncta denique veteris superstitionis 173 Xacae volumina combusta. vestigia deleta. Asseruabantur mirâ veneratione Xacae antiquissima volumina, in praecipuo e Coenobijs illius orae literis aureis scripta magnifice, nec minore ibidem curâ nouemdecim Discipulorum eiusdem Xacae Religionum Iaponicarum famosissimi Autoris, velut in augustissimo Sacrario expressae, vt ferebatur, ad viuum, totidem imagines habebantur. Ea Bonzij facessere illinc iussi, saltem vt asportare liceret, magno 174 Et discipulorum imagines incensae. ambitu per se, ac per fautores potentes egerunt. Impetrarunt etiam a nouo Rege Bungi nondum Christiano, vt preces pro eo suas apud Patrem interponeret, causatus periculum status, et fortunae publicae, si Idololatrae, qui adhuc multi per Ximum regnabant, tam atrociter irritarentur. Verum surdus ad ea omnia pius Rex, in se suumque caput inuidiam, et discrimen omne se se recipere respondit, fortique animo in destinato perseuerans, prophanos codices, et phanaticas pseudoapostolorum 175 Omnes Sucumenses ad Christi fidem adducti. Xacae flammis imagines absumpsit. Tum legis Euangelicae praeconibus varie dimissis, et eorum partes ipse vsurpans in monendo, hortandoque populo, duo millia hominum (quot in agro ilio Sucumensi aliquot dispersi pagis numerabantur) vt Christi fidem volentes amplecterentur, et sacris aquis expiarentur effecit. His ille successibus laetabatur. Haec triumphorum instar illi omnium erant. Nec alium e victoriâ, si qua illi bellanti contingeret, fructum habebat dulciorem, quam extirpationem superstitionis e locis quae subegerat. Vnicum eius in hoc genere zeli exemplum in specimen apponam. Cum bello Riosogum persequeretur, non minus meliori fortunâ, quam causâ, forte montem quemdam occupauit, quem olim quasi Sinai, aut Sionem suum Idololatria Iaponica venerabatur. Visebatur in summo vertice templum vetus exquisitae magnificentiae, in quo arae superstabat giganteum signum insanissimis caeremonijs, et quotidiano sacrificiorum apparatu superstitiosissime cultum. Incredibilis vndique peregrinantium concursus hospitijs quotidie 176 Ter mille Coenobia Bonziorum cum vetusto delubro destructa. frequentabat ter mille admodum Coenobia Bonziorum variae magnitudinis, et formae, quae, et iugum, et latera Montis eleganti procul specie insidentia Sacrae Ciuitatis augustum instar, et miserabili errore amentibus populis aspectu primo adorabile praebebant. Hanc arcem prophanae vanitatis, ex quo in potestate Franciscus habuit, ne morâ quidem dieculae vnius interpositâ, statim excidio irreparabili deleuit. Diffractus Colossus in minutissimas partes, ara euersa, templum a fundamentis solo reuulsum, ter mille Domicilia flammis absumpta, ne ruderibus quidem, ac ruinae vestigijs relictis. Vehemens ista declarant superstitionnm impiarum odium, sed quo ardentius multo religionis studium in hoc viro fuisse, intelliget, qui reputauerit amorem boni, quo quis ad auersandum malum contrarium impellitur, illâ ipsâ mali fugâ, cuius causa est, valentiorem, et contentiorem passim agnosci. 177 Religionis studium ingtns in Rege Franciseo. Neque id tamen subtilibus argumentis exquiri opus est, cum factis euidentibus pateat. Serius ille quidem et iuxta parabolam Euangelicam horâ vndecimâ, vitae, ac regni parte extremâ, Christi Religionis professionem publicam sumpserat, quam totis annis septem, et viginti, ex quo primam a S. Francisco Xauerio eius informationem acceperat, admirari, et fouere contentus, amplecti, ac palam suscipere supersederat. Sed vbi tandem vincente naturalis caecitatis tenebras caelesti gratiae lumine fidem animo concepit, plane sic tamquam eo, festinandum acrius sibi duceret, quo serius ceperat, incredibili ardore ad omnia exquisitissimae religionis offcia incubuit. Ergo annis octo, ac decem non totis mensibus quibus baptismo superuixit, tot tantaque laudabiliter, ac praeclare gessit, quae facile vitam integram aliorum mediocri virtute contentorum commendationis merito vincerent, aut potius perfectissimorum quorumque decus 178 Ieinnia eius, et flagellationes. aemularentur, et exaequarent. Primum exorsus a puniendâ in se licentiâ vitae superioris, homo senex, et valetudinarius asperrime in corpus proprium saeuire cepit, ieiunijs illud continuis, et quotidianis flagellationibus atterens, quas etiam interdum, vt exemplo prodesset quibus scandalo fuerat, 179 Peregrinationes eiusdem. palam cum caeteris Christianis in Eeclesiâ frequentabat. Laboriosas etiam Peregrinationes ad Cruces conspicuis in locis positas pedibus obibat, cum comite e nostris P. Ioanne Baptista Montio, partim pijs sermonibus, partim oratione, ambulationum longinquarum insuetam aerumnam leuans. 180 Sacramento rum vsus, et orationes. Vsu deinde Sacramentorum Confessionis, et Eucharistiae pene quotidiano reficiebat, et confirmabat animum, vti et sancto, ac salubri exercitio fere nunquam intermissae orationis Rosarium integrum Beatae Deiparae quindecim Decadum quotidie demississimo habitu corporis, attentissimâ mente recitabat, tertiam quidem eius partem simul cum vniuersâ familiâ ad id sratâ horâ congregatâ, reliquas duas ipse secum solus. Atque huius exercitationis fructum in se expertus, propagare in alios impense studebat, innumerabilem globulorum lineis insertotum ad hunc sacrum vsum non solum per cuncta sua Regna copiam spargere, sed vsque Meacum ad Christianos ibi degentes missitare solitus. Meditationi quoque, ac contemplationi coelestium rerum stata quotidie, eaque longa dicabat tempora, postico ad id secreto e Regio Palatio in aedes nostrorum Patrum habitationi assignatas transiens. Sed cum asceticas S. Ignatij commentationes 181 Exercitiorum Spiritualium in eo fructus. obiret, quod saepe magno suo fructu faciebat, In Domum nostram probationis Vsuquiensem migrare ad dies aliquot consueuerat; vnde velut Moses e Dei congressu radianti facie notabilis, sic ille plane succensus Diuino quodam igne, ac nihil nisi Deum spirans, ad familiares reuertebatur. Caeterûm hae virtutes eius omnes velut aurum ex igne, sic e doloribus, aerumnis, et calamitatibus, quas varij generis 182 Patientia eius in aduersis. atroces constantissime pertulit, fulgorem, et pretium eiusmodi traxerunt, vt sine illarum commemoratione satis intelligi meritum earum nequeat. Simul Christi religionem, tandem subiectâ victrici gratiae rebellis animi contumaciâ, suscepit, omnes vndique velut signo dato in florentem eius antea vitam, et statum clades, miseriaeque infestis armis incurrerunt. Prirmum omnium florem ipsum nobilitatis Regni, et victricium eatenus copiarum, viginti millia fortissimorum militum vno infelici praelio trucidata 183 Ingens calamitas Francisci Regis Bungi. miserabiliter gemuit, ipse vix saluus euadens, quatuor Regnis quae paterno Bungensi addiderat, simul amissis, ac vix suum antiquum retinens; quippe solus, et incertus suae sortis in summâ inopiâ per montes auios, et syluas vitae miserae coactus latebras quaerere. Nec defuit, vt olim afflicto Dauidi, amarus exprobator multiplex Semei. Nam Bonzij, et qui Bungenses adhuc in auitae superstitionis cultu durabant, inter quos prior vxor ab eo repudiata obstinatissima in idololatria, et primogenitus filius, hac ipsâ calamitate a Christianae religionis suscipiendae proposito dimotus, palam 184 Insnltationes Idololatratum. vociferabantur: apparuisse profecto Deorum numen, quos inconsulto in peregrina Sacra transitu spreuisset. quando vmquam dum in eorum fide steterat tale quidquam esset passus? Quid porro cunctaretur ad eos supplex redire, quos suo tanto, et suorum malo reliquisset? Atque haec aliaque generis eiusdem cum in Regis infelicis auribus fremerent, vix manus temperabant a misero per summum furorem discerpendo. Interim dum ille nihil fractus animo, quod vnum e Regiâ supplectili castris direptis 185 Pii Regis constans religio, et fides. captâ, fugiens tulerat Crucifixi Christi signum arcte amplexus, omnium sibi rerum, ac regnorum iacturam abunde Crucis, ac Christi: possessione compensari gratulabatur. moxque illis infidelium probris increbescentibus, ipse palam proiectus in genua, manibus, oculisque in Coelum sublatis, ingenti animi sensu gratias egit, quod se regnis spoliasset, et bona ista fallacia, quibus saepe dementatus a viâ felicitatis deflexisset, extorqueri sibi voluisset. Tum clare professus est, tantum abesse vt hisce cladibus concussus, in fide titubaret, vt vel si vniuersa Iaponia, vel si Europa ipsa; immo si Sacerdotes omnes, ac per Orbem Christianum Episcopi a Christo deficerent, quod quidem fieri posse non putaret; sed tamen si fingatur casus, quo id contingeret, sentire, se se Dei beneficio praesentem vim, ac lucem animi ad Christi tunc Diuinitatem, atque Doctrinam ad mortem vsque profitendam, praedicandamque. 186 Votum eius obediendi Deo, et Ministris eius. Votum etiam publice concepit, quo Deo promittebat se se praeceptis Dei, et Ecclesiae obtemperaturum exactissime, neque id solum sed quaecumque Patres Societatis, ques conscientiae arbitros haberet, sibi ad salutem animae proponerent, plenissime facturum. En vt optimus Dominus, prout eius nomine Paulus Apostolus spondet, non permisit tentari fidelem hunc suum seruum supra id quod posset, sed fecit etiam cum tentatione prouentum. Varia dehinc fortuna belli fuit, sed vnus, immotusque in Rege Francisco fidei, ac virtutis tenor, quem per omnium heroicarum, Diuinarumque virtutum perfectissima officia ad extremum vsque spiritum pertulit. Exequiae illi non quales optauerat, tamquam vni e Societate, sed vt Regi maximo, et de Ecclesiâ optime merito, 187 Exequiae eins. quam magnificentissimae ornatissimaeque ductae sunt. Praeibant non solum e Bungi, ac Bungo finitimis Prouincijs, sed inde vsque Nangazachio ad hoc ipsum euocati. Corpus mortui regie ornatum alte extans in splendido ferculo primarij Principes humeris gestabant, circum illud magno numero Toni, qui est inferior Principibus nobilitatis gradus, Vexilla quisque manu Cruce insignia gestantes procedebant. Post hos ibat Regina, Christiana mulier, quam Iezabele repudiatâ, sancto sibi matrimonio Rex iunxerat, cum Virginibus Regijs defuncti filiabus, luctuosâ veste conspicuae. Multitudo inde innumerabilis plangentis populi. Pompâ in templum perductâ, deponitur cadauer in sublimi ac specioso solio superne contecto, ac cereis vndique accensis collucente. Subinde cantatis alternatim per Sacerdotes Ecclesiastico ritu psalmis, celebratoque Missae Sacrificio, laudatio defuncti a Ioanne Iapponio, Fratre nostro, diserte, appositeque perorata est, summoque cum assensu, tum applausu audita. Haec peruulgata apud nos, illis gentibus noua, et inde mira, speciem praeclaram, et commendationem, venerationemque consolandae, ac confirmandae isti nascenri Ecclesiae accommodatas habuerunt. Hunc finem nactus est Franciscus Rex Bungi, anno ferme a Baptismo nono, eo acerbiorem, quod idem quoque Ecclesiasticae illic tranquillitatis finis fuit. Secundo enim, et quadragesimo ab huius obitu die Cambacundonus 188 Causae persecutionis a Cambacundono motae. velut quidam Nero Iapponici Imperij, primam vniuersalem in Christianos persecutionem mouit, cuius causae, ac principia narranda hîc sunt. Inuidebat iam dudum professus boni omnis hostis malus Daemon Religionis in Iapponiâ profectibus, quae octo, et triginta annis, ex quo primum ei terrae committi caeperat, per aduersas, prosperasque tempestates, Coeli benignis influxibus, et operariorum Euangelicorum sedulâ culturâ continuis excrescens auctibus, iam laetas vndique amplissimasque segetes, maturis, et ad messem albis ostentabat spicis, tanto se numero, tantaque specie tollentibus, vt spes certa videretur vniuersam 189 Prosperitas Christianae Religionis in Iaponia. Numerus, et nobllitas Christianorum. Iapponiam vno alteroque anno Christi signa secuturam. Supra ducenta millia Christianorum numerabantur. In ijs flos erat praecipuae nobilitatis, Reges, Principesque multi, lumina ipsa Imperatorij comitatûs, Exercituum ductores primi. Ad haec Nobunangae, et successoris eius Cambacundoni professus in Bonzios contemptus, et in Iaponicas superstitiones odium, viles eas, irrisasque popularibus quoque ludibrijs obiecerat. Vt earum professores eiecti, passim Coenobijs pulsi, delubris, Idolis, 190 Fauor Principum. et instrumentis Sacrorum vndique per Christianos Dynastas fractis, incensisque spoliati, latebris, et longinquis solitudinibus reliquias spretae, 191 Quo animo Cambacundonus Christianis gratificaretur. conuulsaeque Idololatriae aegre miserrimas tuerentur. Inter haec Cambacundonus, non vero ille quidem religionis amore, quippe homo atheus, et vitijs omnibus tyrannicis perditus, sed iactantia quadam, vt exterorum admirationem in se verteret, et eorum scriptis in patriam laudibus, famam apud Indos, et Europaeos populos, ac Principes, plausumque consequeretur, nouis in dies, et miris exemplis fauorem in Patres Societatis, et Christianam legem ptaecipuum glorianter ostentabat. Venerat 192 Facatae reaedificatio. is Facatam, Vrbem olim amplam, sed vltimis hisce bellis destructam, et desolatam a Riosogo. Eam ipse reaedificari pari, ac prius 193 Ex ea exclu si Bonzij. steterat magnificentiâ praesens iussit. Expectabatque castris ibi positis finem operis: cuius in designatione diserte cauerat, ne intra muros Facatae nouae, cuiquam Idolorum fano, aut Bonziorum Coenobio locus daretur. 194 Templum et Domus Societati da ta. Patribus solum Societatis ius esset Templum, et ei contiguam Domum ibi ponendi. Cui locum ipse commodissimum assignauit. Nec cessabat cum Vice Prouinciali Coellio quam familiarissime palam agere. Quippe haud contentus 195 Familiaritas Imperatoris cum P. Vice-Prouinciali. accersere illum crebro, et quoties vltro veniret peramanter excipere, etiam ad illum in Nauicula diuersantem cum paucis familiarissimis adiens horas totas cum eo suauissimis sermonibus explebat. Ex his, quod pronum est creditu, insignis quaedam Religioni Christianae conciliabatur autoritas. Nullus fere Regum erat, qui Doctrinam sibi sacram explicari non peteret. Itaque nostris nullam partem quietis diu noctuue capere licebat. plerique audita probabant et baptizari postulabant. In his Cambacundoni fratris filius Rex, vndeuiginti annorum Adolescens, et designatus humanis spebus 196 Plerique Reges baprismum petunt Patrui liberis adhuc carentis, haeres, ac successor, auditâ a F. nostro Leone Christians legis explicatione, quamprimum tingi sacris aquis ambiebat. Cubosama quoque, qui praeter Regni vnius possessionem certam, antiquum ius habebat in vniuersae Iaponiae Imperium, ei a Nobunangâ, et mox 197 Ex his nata Diaboli inui dia. a Faxibâ ereptum, candidatum se baptismi ferebat. His, vt dixi ringens fremensque Diabolus artes experiri suas statuit. Idque illi supremus omnium Arbiter, vt permitteret, iustissimis quidem haud dubie, caeterum nostro 198 Consilium Dei in perse cutione permittenda. ingenio inscrutabilibus causis est motus. Quantum tamen humanae curiositati timide, obnoxieque fas est arcanis consiliorum Dei aciem intendere, suspicari non inuerisimiliter possumus, voluisse illum hac persecutione permittendâ, probare et experimentis illustrare virtutem nouorum Christianorum, veterum autem quorumdam ex Europâ profectoram, oculis illius nascentis Ecclesiae cum graui offensione obtrusa scelera vlcisci. Erant fere semper in varijs Iaponiae portubus nostratium mercatorum naues. Plerumque vero Nanghazachij magnâ vna, et munitissima, statâ quotannis tempestate illuc Meaco appellens. Vectores in ijs, et negotiatores, non pauci graues, 199 Scandala quorundam Christianorum Europaeorum. probique visebantur. Sed nec deerant immista tritico zizania, faex corruptae iuuentutis, copiâ lucrique successibus saginatae, et in peregrinis hisce littoribus extra censuram patriarum legum habenas effraenibus desiderijs cupide laxantis. delicatae nundinantium stationes: luxuriosa conuiuia: ebrijs temulentorum vocibus portuum crepidines personabant. In iniurias quoque prorumpebatur. Virgines, mulieresque ad stuprum e viciniâ rapiebantur; quarum aliquas constat inter robustorum Praedonum manus voluntariâ nece, mersis in propria viscera pugionibus non aliter vitabile dedecus praeuertisse. Atque horum flagitiorum Rei primo vento cum opimâ fugientes praedâ, liberas solum, et irritas querelas iniuriam iure persequi non valentibus Iapponijs relinquebant. Quorum multorum audiebantur voces, aliam Europaeos Sacerdotes docere legem, aliâ Europaeos institores viuere. Nec officio 200 Occasionem Cambacundono praebent male opinan di de Christiana Religione. nostri deerant in hisce foedis facinoribus increpandis. Sed inermis monitorum Sacerdotum autoritas, leue ac facile frangendum repagulum obiectabatur cupiditatibus flagrantissimis, et iura sanctissima naturae praecipiti conculcare impetu pronis, ac paratis. Praeterquamquod, qui sibi licere omnia volebant auios Infidelium portus, vbi sedes Patrum Societatis non esse certum haberent, suis stationibus captabant, vbi sine molestis arbitris genio litarent. Nemo falso commemoratam hanc putet inter Persecutionis causas; quâ certissimum est, vel maxime motum Cambacundonum ad sibi persuadendum, quod multis deinde edictis blaspheme, atque 201 Quam comparabat sectae Bonzij Ozacensis. impie professus est, Religionem Christianam legem esse Diabolicam, astutâ, et breui laruam positurâ dissimulatione populis illudentem, fraudulento consilio Imperij Iaponici Europaeo cuidam Principi subiugandi: gemino plane dolo eius, quo vsum paulo ante ibi constabat Bonzium Ozacensem, qui specie sanctitatis dementatis populis, et multis sibi Regnis comparatis, eam potentiae molem extulerat, cui euertendae vix totae Nobunangae primum, deinde Cambacundoni ipsius, opes viresque suffecissent. Hisce porro finium tam diuersorum eadem media captantibus consilijs, benigne 202 Causae proxi mae persecutionis libido, et ambitio Cambacundoni, Fraus Iacuini. probantis, et paterne castigantis Dei, Diaboli vero inuide, ac crudeliter saeuientis, apta ministeria praebuerunt, hinc quidem ambitio, et libido, effraenatissimae vtraque, superbissimi, potentissimi, et sceleratissimi Prinocipis, inde vero fiagitiosissimum obsequium execrabilis, et Christo infensissimi Lenonis, quae priussquam distinctius exponimus, Diuina quaedam, quae praecessit inopinatissimae mox erupturae tempestatis denuuciatio memoranda est. Iustus Vcondonus Tacazuchi, et Acasci Dynasta, Vicariam sub Imperatore maximae, ac potissimae copiarum partis praefecturam gerens, summâ apud Cambacundonum gratiâ, quadam die Iulij mensis, vultu sane solicito et praeter solitum moesto, Coellium Viceprouincialem adiens 203 Vaticinium Iusti Vcondoni. his inexpectatissime verbis est affatus: Dissimulare nequeo, mi Pater, augurium quoddam mentis meae, licet mentionis intempestiuae visum id iri prouideam: multo autem minus possum illud pro dubio reijcere; vtique cum ineluctabili quadam autoritatis persuasione mentem imbuat meam, sibique subiungat frustra repugnare molientem. Imminet ingens, et horribilis procella Religioni Christianae in Iaponiâ, qualis nulla ibi vmquam, vel fando audita, vel imaginando cogitata est. Imminet autem tam prope, vt iam eius fragores primos, sonitusque audire ruinarum, iam templorum strages, Sacrorum incendia, Patrum exilla, Sanctorum caedes cernere oculis mihi videar. Nimirum haud cessabit Satanas hoc rerum cardine, quin tanto in periculo regni sui stygias suas copias armet, et educat vniuerfas. Tale quoddam Iusti Vcondoni vaticinium fuit, cui hon tardius, quam triduo sua fides constitit, irritato in Christianos Imperatore operâ Iacuini, 204 Iacuinus ex Bonzio Medicus. qui et alio nomine Tocun vocabatur. Hic Bonzius olim Frenoiamensis priorem vitae sectam, quam a tempore maxime Nobunangae in aulâ euiluisse animaduerterat, gratiosiori apud Principes Medicinae professione cum mutasset, arte multâ se insinuauerat in intima obsequia Cambacundoni, 205 Lenocinatur Cambacundono. cuius facile obseruatâ salacitace, eam hominis sibi penitus demerendi viam ingressus est, vt se flagitiorum eius, ac libidinum effusissimarum non approbatorem, ac laudatorem modo, sed administrum, et procuratorem, exhiberet, praestaretque diligentissimum. Alebat Cambacundonus Ozacae vbi plurimum morabatur, praeter vxorem suam trecentas pellices, quas cum peregrinando non circumduceret, cura erat Iacuini prouidere ipsi ex obuijs praedis, quo minus domesticam copiam peregre desideraret. Ergo quocumque venturus Imperator erat, Emissarius iste praemittebatur, inspector, 206 Tyrannica libido. inquisitorque formarum, e quibus quaecumque placuissent, siue Reginae essent, siue Regum filiae tollebantur, nemine nec patre, nec marito quidquam contra hiscere audente: tantus erat, tamque late vulgatus iracundi, ac praecipitis Tyranni terror, Commorante tum commodum, vt dictum est, Imperatore Facatae, exhaustâ iam viciniâ Iacuinus excurrit Arimam, circumductisque oculis, Virgines, et Matronas, aliquot notauit iudicio suo non illepidas. 207 Christianae Matronae, ac Vngines fla gitijs Tyran ni libere obstant. Eae Christo mancipatae, plus etiam virtute quam formâ praestabant. Itaque cum illas singillatim impurissimus leno consuetâ impudentiâ compellasset, singulae quasi ex composito, scelus abominando, responderunt: morituras se millies citius, quam Dei legem, datamque Christo fidem violarent. Addiderunt quaedam, ecquid eum puderet hominem olim Bonzium execrabilis ministerij? multaque talia, quibus dignum erat scelestissimum Nebulonem excipi, Christianâ libertate prolocutae, omnes fugam, et latebras, ne qua vis ingrueret, inde quaesierunt. Indignatus supra quam credi potest insueto euentu furcifer, inopinatissimae repulsae dolorem arcanis furijs 208 Lenonis Iacuini scelesta consilia. in rabioso silentio coquebat. Subiecit deuoto sibi dudum, et penitus obnoxio stygius Daemon: offerri occasionem vlciscendi Bonziorum iniurias, et Imperatoris potentiam in Christi religionem armandi. Erat Iacuinus priuatim infensissimus Iusto Vcondono, a quo delubrorum, Idolorumque strages late maximas, et factas haud multo ante, recordabatur, et nunc maxime fieri cernebat. Haec longâ meditatione cum versasset, subducta cogitationum summâ, digestisque, ac callide instructis nocendi artibus multa nocte ad hilariter coenantem, iteratisque lusitani vini poculis aestuantem iam pectore, menteque titubantem Cambacundonum ingreditur, percontantique de more, ecquam duceret speciosam comitem? ille artifici moestitiâ obducto vultu, vacuum se, ac grauiter increpitum peneque pulsatum 209 Ars eius in concitando Cambacundono. Atimâ redire dixit, idque ipsum in lucro ponere, quod Imperatoris mandata obiens saluus reuerterit. miranti mox, quaerentique, inuidiosissime cuncta exponit. Ad ea, etsi pronum suspicatu erat ebrietate, ac libidine flagrantem Principem haud leuiter commouendum, tamen non modo fidem narrationis: sed cogitationis etiam captum exuperat, quam arrocibus, quamque vaesanis: subito exarserit furijs. Exilit, discurrit, vociseratur clamoribus horrendis, exitialia minatur Arimanis foeminis. Quibus aestibus concesso spatio, astutissimus Leno blande arrepens: Mihi vero, inquit, Domine, immerito videris dementatis 210 Oratio Iacui ni aduersus Christianam Religionem. succensere mulierculis. Quid miserae potuerunt, nisi, quod edoctae, quod iussae fuerant facere? Ad hoc eas isti Europaei Bonzij, quos habes in delicijs, erudierunt. Id ipsas transmarina lex docuit, quam a vobis ipsis, qui palam eam auitae Religioni praeponitis, venerari, et noa solum patrijs ritibus, sed naturae affectibus, omnibusque officijs antefere didicerunt. At si vel sero tempus est prouidere, quo haec cruptura sint; tuas, Domine, delicias nouâ factione interpellari minima pars damni fuerit. Vlterius pernicies ista grassatur. Statui, ac fortunae tuae (Dij omen auertant) vitae, inquam, ac capiti tuo timeo. Vides quanto numero ex omnibus Iaponiae partibus nouae Religioni nomen dederint, quot in dies noui accedant, ijque ex primarijs, ac nobilissimis. Iam millia supra ducenta numerantur: moxque, vt cursus iste est, vniuersa Iaponia Christianam sse mirabitur. Notum autem est cunctos qui sacr ista suscipiunt, Europaeis Bonziis sanctissimo se se iureiurando deuouere. Ijs obedientiam spondere, quidquid illi iusserint, quamuis aliud Parentes, Leges, Principes imperent, facere. Quid? Tu putas eos istâ infinitâ potestate in tuum potissimum commodum vsuros? Equidem dubito an non itsum Europaeum suum, quem, praedicant Principem, qui, et Indiarum parti maximae, et Philippinis Insulis, et Macaënsi Coloniae, totque alijs nostrorum litorum emporjjs summo iure imperat, imponere ceruicibus nostris velint. Sed si hactenus remittent, vt Iaponio nos subesse Imperatori sinant, cui potest esse dubium, quin e sua illum coniuratione delectum malint? Et habent paratum, quem promoueant Iustum Vcondonum, cui proxime per tuam indulgentiam ad summum fastigium admoto, vnicus modo gradus superandus restat in supremum apicem euadat; quod ne faciat, quis, si paulo plus conualuerit poterit prohibere? habet exercitum ad manum, cui tuo beneficio praeest: habet tot Reges, tot Regna Christiana, tantam clientum multitudinem: habet naues Europaeas validissimas, portus nostros obsidentes, habet denique arcem Nangazaquiensem, quam isti mercium in tuto habendarum praetextu in terris nostris munierunt. Nec indormire te conuenit fiduciae fallaci ex praesenti Sacerdotum exterorum modestiâ, et erga te veneratione natae. Eam laruam, quoad erit rationibus ipsorum opportunum praeferent. Quantum conijcio, nec minus cupidi, nec minus sunt ambitiosi, quam homines caeteri. Sed aliquanto plus, quam vulgus ad dissimulandum callidi. Intelligere hoc licet ex ijs, quae audent in remotioribus locis vbi minus obseruantur, et plus possunt. Eorum latrocinia, et raptus feminarum e Nangazachiensi e Firandensi, ex alijs nostris portubus, et terris, et palam sciuntur, et impunita tolerantur. Prorsus ita existimo; insistere hos homines vestigijs Bonzij Ozacensis, quem incubantem imperio vniuersae Iaponiae vix tandem Dijs omnibus iuuantibus vltimo tuo conatu, connisuque debellasti. Is, quod optime nosti, a principio inops, et infirmus, ad istam quinque regnorum possessionem, et formidolosissimam potentiam Sanctitatis astutâ simulatione creuerat. Et illi tamen multa deerant, quae istis abunde suppetunt. Tot Regum, et Regnorum coniuratio, ducenta millia plerorumque nobilium clientum ad omnia paratorum, et nihil nisi nutus vnius significationem expectantium. Postremo fiducia classium auxiliarium, quas isti vno sibilo ex India, e Luzonum vicinis Insulis, Philippinis ab his dictis Regis istius sui cuius nobis metum intentant, et fortasse iugum parant, nomine; e Macao denique 211 Furiae Cambacundoni in Christianos. euocare possunt. Haec aliaque in eam sententiam cum Leno detestabilis peroraret, immanioribus quam prius intemperijs bacchari Cambacundonus, incusare suam inconsultam indulgentiam, horrendum intonare atrocibus minis. Denique in illo furoris aestu vnum ex apparitoribus compellans: Ito, inquit, hac ipsâ intempesta hora (nox erat fere media) ad Iustum Vcondonum. pulsa, perfringe fore, et haec ei a me nuncia: 212 Optio Apostasiae, aut exilij Iusto Vcondono oblata. Eligat momento vtrum malit: an cum Dijs Iaponiae, quorum fana incendit, simulacra comminuit, Ministros exterminauit, resumpto palam eorum cultu redire in gratiam, an in nouâ peregrinae superstitionis professione perseuerando, statu, ac fortunis euersus exilio mulctari: vix ille mandatum obiturus abierat, cum alium inquietissimo aestu Tyrannus praeceps ingeminaturum eadem eodem mittit. Audito Vcondonus vtroque. Sedate, ac renidenti similis: Ite, inquit, et statim renunciate 213 Ad eam Vcondoni generosum responsum. Imperatori, exilium me praeoptare impietati, ac quantum in vitâ, atque in famâ bonorum est, cum ipso spiritu, ac sanguine, millies me prius profundere paratum, quam vt Christi cultum, atque amorem, et Sanstae Christianae Religionis constantissimam professionem extorqueri mihi patiar. Simul hoc Iusti Vcondoni responsum est relatum, Cambacundonus eodem irae vehementis impetu e Ministris vnum, et super hunc mox alium ad P. Coëllium in naui suâ pernoctantem, et tunc nocte vtique concubiâ dormientem missit. Excitatus is magnis, et contumeliosis e littore vocibus 214 Nuncij Nocturni Impe ratoris ad Coëllium. satellitum duorum, comparuit e prorâ, et a nuncijs audiuit: Quarere Imperatorem, quâ facultate Patres Deorum Iaponiae Templa diruerent, aras, et simulacra confringerent, Bonzios expellerent, populos cogerent suscipere peregrina ipsorum sacra, Boues occiderent animal innoxium, 215 Quid ex eo quaefierint. et benemeritum de humano genere, denique quo iure Lusitani Iaponios per vim raptos, coniectosque in naues seruitum in alias terras abducerent? Haec Viceprouincialis audiens, incredibiliter admirabatur tantam tam breui tempore existere mutationem potuisse. Nam recordabatur ante paucas horas, vespere diei praecedentis Cambacundonum familiarissimo vultu in istam ipsam Patris nauem, eius honorifice visendi causa venisse, diu ibi haesisse, longis, et humanissimis sermonibus serendis, bencuolentiamque, qua numquam cuiquam antea maiorem demonstrasset, tam erga Patres, quam erga Christianos haud dubijs indicijs ostendisse. Iussus tamen minaciter expedire ad ea quaesita responsum, quod mox ad 216 Eiusdem responsum ad quaesita. Regem expectantem referretur, breuiter reposuit: habere Patres ipsius Imperatoris diploma, quo potestas eis amplissima fiebat Christianae legis in Iaponiâ profitendae, propagandaeque. Huius cum primum caput sit: vnum esse colendum Deum, qui fecit Coelum, et terram: satis patere, cui liceat esse Christiano, eidem vtique concedi Deos Iaponiae non colere, quorum fana, ac simudacra, populi, ac Principes, qui sponte probatam Christi Doctrinam, eius compertâ veritate amplexi essent, vt sibi iam inutilia, ac Deo vero exosa iure suo disturbasse, sacrificulosque, ac ministros eorum alio amandasse, ipso non semel Imperatore talia se haud improbare testato. Boues in Europâ, vti et alias animantes in Iaponiâ adhiberi in cibum solere. Non magnum videri crimen si peregrini patrium ritum in terrâ exterâ vsurpauerint, quod citra cuiusquam damnum se facere putarent. Tamen si iubeat Imperator haud grauate in posterum ab isto alimento temperaturos. De Lusitanorum, quae memorabantur, iniurijs, non esse Patrum respondere, quibus nec illae compertae satis essent, nec in eos, qui earum autores ferebantur, imperium aut potestas esset. Multa in omni Societate hominum priuata temeritate contra publici Consilij mentem, ac voluntatem attentati. Deferreirtur querelae ad Nauarchos, et Magistratus gentis. Confidere se nihil, quod aequum sit, vel ad expiationem praeteritorum, vel ad cautionem in posterum, ipsos recusaturos. 217 Exilij senten tia in Iustum Vcondonum lata. Ea Viceprouincialis responsa dum perferuntur ad Cambacundonum, iam ipse auditâ Iusti Vcondoni constantiâ in fide, miserat, qui ei capitalem Exilij sententiam a se dicerent. Non informabit veram speciem heroicae patientiae Confessoris huius, cui mores nostri persuaserint, totum exilij malum in vnâ demum patrij Coeli, ac soli priuatione constare; nec per eam inuideri, quo minus exclusis natali terrâ, Regiones aliae tuto pateant, 218 Exilium in laponia longe maius malum, quam in Europa. et qualibet exules in parte beati regnent. Longe alia notio subest exilij vocabulo, in vsu, ac linguâ Iaponum. Ibi enim, cui aquâ, et igni in Ciuirate quapiam interdicitur, idem continuo bonis omnibus mulctatur, neque ipse solum: sed parentes, vxor, Filij, consanguinei, necessarij; clientes quin etiam omnes, ac quoquo modo subditi; quibus vniuersis, quantumuis alioquin innocentissimis, iniquissima conditio imponitur subeundi fortunam eius, quicum erant qualiscumque cognationis, aut officij vinculo coniuncti. Additur in eumulum proscriptio, et designatio ad necem ipsâ relegationis lege significata, idque in incertum tempus ad arbitrarium principis irati nutum. In quo est miserabilis anxietas expectationis aerumnose pendentis. Ita igitur indictum sibi Iustus Vcondonus exilium audiuit, vt ad illam ipsam mentionem sibi animo subijceret amissionem Principatuum Tacacuquiensis, et Acasciensis, pariterque subditorum, quos ibi habebat fidissimos ad multa millia, condonationem crudelem in manus 219 Generostas Vcondoni. successorum, sibi et illis infensorum. Praeterea honorum, ac Magistratuum militarium, quibus amplissimis, ac quaestuosissimis gaudebat, iacturam irreparabilem, e possessione annui censûs aureosum septuaginta millium in extremam egestatem subitum transitum, denique patris optimi, senis iam decrepiti Darij, fratris vnici, coniugis lectissimae, ac paruorum filiorum spoliationem, exturbationemque e patrijs aedibus misertrimam. Neque ista tamen tristissima species, aut labefactauit viri constantiam, aut vultus, saltem, ac frontis serenitatem vllo moeroris indicio fuscauit. Perstitit erectus, atque alacer in prius declaratâ sententiâ: exiliumque, cuius minis turbatus antea non fuerat, praesens accipere se dixit, animo non solum intrepido, sed etiam laeto; inde sumptâ gaudendi causâ, quod ob religionem spoliari, ac mori, gloriosum, atque optabile sibi duceret. Hîc statim ipsi duo nuncij; et mox amici ad famam accurrentes eertatim apud Iustum instare: cederet aliquantisper irae Imperatoris, deflectreretque vel modicum, ne ei aduersus occurrens, se suosque funditus perderet. Posse illum religionem dissimulare paululum quoad mitigato Principis animo, illam opportunius profiteretur. Dubium saltem minusque contumax responsum daret, quod ipsi mollire perferendo 220 Reijcit suasiones consu Ientium, vt dissimularet. possent. Haec allegantes acribus Vcondonus figens oculis: Impium est, quod suadetis, vanum, quod speratis, inquit. Egone, vel Imperatori fucum faciam, vel iuratam Deo fidem fallam? ite actutum renunciate Cambacundono, fortunas, et vitam eripi mihi posse, Religionis neque conscientiam, neque professionem Iusto quemquam nisi cum vitâ extorturum: quod si quid falsâ humanitate tamquam mihi consulturi singitis, Ego mox sequens refellam, et coram Imperatore vestrum mendacium coarguam. Non multum tempus effluxerat a nuncijs in hunc modum dimissis, cum Vcondonus magis, ac magis cogitando exardescens 221 Impetum capit adeundi Imperatorem, et predicandi ei legem Christi. generosis affectibus pro Christo moriendi: quid si (inquit secum) ipsi coram Regi me sistam, et ardenti oratione adhorter ad Christi religionem amplectendam? Nempe hinc alterum e duobus eueniet; aut vt Cambaeundonus veritate victus cedat, ac credat; aut vt idem li bertate offensus meâ me obetruncet, Vtrumuis expectabile, et quantouis emi dignum pretio est. Ibat igitur, quo dulcis spes vocabat: peruenire tamen non potuit obstantibus amicis, et non tam verbis, quae frustra iaciebantur, quam vi, ac complexu retinentibus. AEgre tandem alia sequi consilia coactus, conuocauit illucescente iam die Duces, ac Tribunos, qui sub se militabant, Christianos omnes, virosque fortissimos. Plerique illorum nondum quae erant nocte gesta cognouerant. Et qui primi conuerterunt, ex alacritate oris, ac vultûs, quem in Iusto festiuiorem 222 Verba eius ad amicos. solito cernebant, alia longe omnia ominabantur, quam, quae mox audierunt. Dixit enim illis: se Diuinâ misericordia, dignum habitum, qui bonorum iacturam, et exilium Christi causâ pateretur. Quare alium Ducem alium Patronum quaererent. Vnum sibi dolere, quod hoc improuiso casu sibi facultas adimeretur remunerandi, vt constituisset, fidem illorum egregiaque merita. Sed hoc curae Christo futurum, omnium Domino, cui haud paulo meliora, pretiosioraque ad manum sunt praemia, quam quae ab hominibus sperari possunt. Hinc exorsus vehementem, et incensam adhortationem ad perseuerandum in Religione, interpellatus est lacrymis, clamoribusque condolentium, et more Iaponico, capillos e capitis vertice resecantium, quod illic indicium summi doloris est, et indiuiduae vltro susceptae societatis acerborum casuum, qui amicis obuenerint. Verum Iustus singulos amplexans, multis persuasit, vtilius e re communi Religionis fore si, quoad Imperator sineret, in gradu perstarent: paucos, quos de proposito dimouere non potuit accingere se ad iter mox 223 Ipsi Erhnici Insto condolent. secum suscipiendum est passus. Interim vulgatâ per Vrbem Facatam, perque exercitum, atque Imperatoris comitatum rei famâ, certatim praecipui quique, ipsique adeo Reges accurrere, condolereque indigna patienti. Pecunias quin etiam offerre pro se quisque. Ille omnibus gratias agere, pleraque recusare, pauca tantum quaedam, ne superbiae abstinentia imputaretur, accipere. Vespere, vt se turbâ explicaret, quâ per diem domus redundauerat, clanculum scaphâ conscensa in vicinam Insulam traiecit, vnde primo diluculo discedens, Acascium vbi familiam habebat, se contulit, eâ celeritate, quae famam praecurreret. Ergo ipse exilij sui nuncius, vt primum coram familiaribus apparuit habitu sordido, et sine insignibus Magistratûs, pater eius Darius, Frater Taroiemodonus, ante omnes vxor, grauiter commouebantur, anxieque interrogabant, quid ei accidisset? nihil prorsus de Religionis persecutione suspicantes, propter late vigentem opinionem de optimo Imperatoris in rem Christianam animo. Verum vbi Iustus subitam mutationem Cambacundoni, 224 Gaudium Darij Patris Iusti ob eius exilium Christi causa illatum. indictumque sibi, ac Patribus exilium retulit, statim mira, nec humanis imputabilis affectibus Darij optimi Senis exultatio emicuit. Is oblitus quantum aerumnae, ac cladis in decrepitam suam, ac fatiscentem aetatem inopinata filij calamitas accumularet, illud ipsum naufragium fortunarum propter causae honestatem amare, ac gratulari sibi potuit, religione, ac celestium luce rationum humiles naturae sensus opprimente. Ergo ijsdem manibus, quibus alte sublatis Deo gratias egerat, quod familiam dignam duxisset suam, in quâ Christianae constantiae, iacturas humanas despicientis, prima exempla constitueret, Iustum mox non sine dulcibus lacrymis amplexans, laeta, inquit, fili narras, bene nobiscum agitur. Macte istâ virtute. Libenter sequimur. Nec egestas terret, aut quantum malorum in exilio est. 225 Idem sensus reliquae fami liae. Eamus actutum, quo Deus vocat. Vtinam contingat post opes, ac rem familiarem, etiam vitam pro Christo profundere. Patris vetuli autoritatem proprijs etiam sensibus familia secuta, omnibus palam laetitijs incessit. Frater, vxor, liberi certatim pro se quisque Vcondonum amplecti, renidenti omnes vultu, festis acclamationibus celebrare gaudium, concurrere in aedem sacram; hymno solemni gratulari felicem sortem, nec finem instantis mali alium optare, quam statim oppetendam pro Christo 226 Quae paulo post cum Iusto exulatum abit. mortem. Hinc reuersi ad iter se comparant. Nec multo post viatoriâ suppellectili non multâ, sarcinulis aptis expediti prodeunt, copiâ rerum cum, domibus facile dimissâ, dignum Coelo teste spectaculum. Darius decrepitus Pater cum Vcondono, et Taroiemodono filijs, Matronis, et liberis eorum, heri principes hodie mendici, alacres, hilaresque numquam amplius visendis in quibus regnauerant laribus exibant. sequebantur clientum inops turba, viri sarcinis, mulieres paruulis onustae; omnes quo se reciperent ignari 227 Varij receptus exulum passim aliquantum per auia errarunt. Inde in syluis ac montibus varie quaesitis recepti latibulis. Iustus quidem cum suis in Augustini Iacurondoni Praefecti maris ditionem eius inuitatu concessit: ibique rure in domunculâ seducta, extra famam, et commercium, humilem, et egenam, sed celesti gaudio redundantem degebant vitam. Non defuerunt, qui pro vetere viri splendore Darium huc inuiserent priores amici, quibus sortem 228 Darius consolatores reij cit inuitans ad sibi potius gratulandum. acerbam lamentantibus, et celerem reditum augurantibus in fortunam priorem, bonus senex nihil fractus animo, gratulamini si me amatis potius, aiebat, felicitati meae, melioraque optate quam quae ominamini. Nec quae offertis apud Imperatorem officia admitto in proprium, et peculiarem domûs meae fructum, gaudere solum paratus, si reconcilietur Religioni Princeps, 229 Et pacem propriam nisi communis Ecclesiae sit respuens. et florere, vt prius eam iubeat. Sin Ecclesijs vastatis, Patribus expulsis, priuatam Iusto meo filio, familiaeque nostrae gratiam offerat, contumeliae loco habiturus. Haec non suo magis, quam suorum omnium sensu loquebatur generosus Confessor; haud paulo acerbius, quam propria suae domûs mala, Damna Ecclesiarum, et exilium Christianae legis promulgatoribus 230 Exilijsenten tia in Patres indictum ferens. Nam post ea quae retulimus Vice Prouinciali Coëllio primum iussu Cambacundoni noctu denunciata, cum postridie mane quid Patres responderent Tyrannus audiuisset, multa in Christi legem ac Deum Christianorum furiose, ac blaspheme vociferatus, sententiam ad extremum scripto mandatam ad Coëllium misit, quâ praefinito morae ipsius, ac Sociorum in Iaponiâ die vicesimo, post eum diem si quis eorum intra suorum Regnorum fines reperiretur, grauissime mulctandum decernebat. Ad quae cum statim Coëllius excepisset, fieri haud posse, 231 Quod nauis deesset conuenire Firan dum iubentur. vt ipsi e Iaponiâ excederent ante diem vicesimum, cum nauis vnica, quae ad Sinas e Iaponiâ rediret, non ante sextum ab hinc mensem esset solutura. Respondit Imperator: conuenirent saltem omnes quamprimum Firandum, ibique nauis discessum expectarent. Post quem si quisquam Patrum, siue ortu exterus, siue indigena, in Iaponia reperiatur, capite luiturum. Dimissis 232 Promulgatur sententia in Patres. inde per Ciuitates praeconibus proclamari iussit: eijcere se, e Iaponiâ Patres, eo quod legem Diaboli promulgarent, Dijsque Iaponicis cultum abrogarent. Cuius sententiae tabulam Facatae in loco conspicuo proposuit. 233 Vetitum Cruces palam colere, reliquiarum arculas, et coronas ferre. Cruces e vexillis militaribus, et naualibus deleri, e culminibus alijsue locis vbi fixae fuerant reuelli iussit. Vetuit quoque ne quis deinceps (quod frequentissimum tunc erat) Cruciculas, reliquiarum arculas, aut coronas, e globulis insertis palam e collo gestaret, minatusque est se Christianos omnes, poena mortis aut exilij ni parerent proposita, ad eiurandam religionem adacturum, quas tamen minas numquam in rem contulit. Perculsus his Coëllius, et incertus animi quid facto esset opus, grauissimos, et sapientissimos quosque Christianorum ex Imperatoris comiratu Procerum 234 Simulatur obedientia ne Tyrannus exasperetur. in consilium adhibuit. Omnium concors sententia fuit, cedendum tempori quoad Religio sineret, abstinendum nimirum publico, aut splendido exercitio rituum Sacrorum. Conuocandos Firandum Patres caeteraque ad eam speciem affectanda, quasi edicto Imperatoris plena obedientia constitura sit. Erant e nostris sparsi per Iaponiam fere viginti 235 Patres conuocantur Firandum. supra centum; ij strenuis nuncijs acciti ad condictum breui locum conuenerunt, adductis etiam Seminariorum alumnis, et Cathechistis iuuenibus: quod ij omnes tam ardenter institissent apud discedentes patres, vt ipsis negari non potuerit, quam ambiebant periculorum, atque exilij Societas. Et alumnos quidem adolescentes pracipuae omnes nobilitatis Orgatinus 236 Feruor alumnorum Seminarij. scribit, obtulisse pro se quemque vniuersos scriptas declarationes sensûs ac propositi cuiusque, in quibus rem familiarem, spes domesticas, Patriam, Parentes, affectus cunctos Christi legis tuendae causâ 237 Organtinus cum duobus mutata veste delitescit. abdicare se paratos, atque abijcere profitebantur. Appulsis omnibus Firandum Organtinus e nostris vnus cum duobus item nostris non Sacerdotibus defuit, ijs enim Vice Prouincialis petentibus, et magnam illius, Ecclesiae necessitatem obtendentibus permiserat, mutato habitu clam ijs in locis haerere. Inter reliquos Patres versata Firandi deliberatio est: 238 Deliberatio Firandi habita an abeu dum nostris e Iaponia? Ecquid obtemperandum Cambacundono esset abire e Iaponia iubenti? Omnibus citra controuersiam visum omnino manendum Sacerdotibus, concionatoribus, Cathechistis, et si qui alij iuuandarum, et consolandarum animarum facultate aliquâ valerent. De alijs, maxime nouitijs, itum in sententias est, quibusdam disserentibus optimum factu videri submouere ipsos Amacaum, vt ibi in tranquillitate educati adolescere possent ad 239 An non saltem iuuenes, et nouitij pe riculo subdu cendi? supplendum aliquando defectum consumptorum aerumnis, aut Tyranni gladio peremptorum Patrum, praeualuit tamen generosius consilium censentium, ne tirones quidem ab hac communione periculi segregandos, nec inuidendam ipsis raram occasionem educationis nobilis inter praelia certantium, et palmas martyrum, vnde ipsi non tantum exemplo, sed vsu 240 Decernitur omnes in Ia ponia retinendos. quodam, et exercitatione tolerandi, ad Christianum robur acuerent indolem. Ab hoc decreto dispertiti in varias Dynastarum Christianorum terras per modicos manipulos, tam nostri, quam Alumni, et Carhechistae sunt Nec laboratum in reperiendo, qui reciperent. Etsi enim graui recipientium sumptu, et praesenti capitis (vt erant tempora) periculo fiebat, tamen certatim Christiani Principes, quam maximum nostrorum, et alumnorum, ac Cathechistarum numerum poscebant, quem apud se alerent, in lucro habituri si ob neglecta in eo Cambacundoni mandata 241 Prinsipes, et Dynastae vltro patres inuitant, et recipiunt in suis terris. laesae Maiestatis rei facti, occasionem fundendi pro Christo sanguinis nanciscerentur. Hoc animo Princeps Omurae duodecim e nostris impetrauit, Firandi Praefectus quatuor, Rex Bungi nondum in deterius mutatus, quinque; Maxentia nobilis Matrona Sedes habens in Regno Cichungi, duos, Princeps Amacusae nouem, Protasius Rex Arimae alios omnes, hoc est septuaginta e nostris, et fere totidem Alumnos Seminarij, quibus omnibus super tutum receptum, etiam stationes commodae studijs, et exercitationibus Iuuenum, cunctaque ad victum, caeterumque vsum necessaria liberalissime vbique suppeditata sunt. Atque ea Amacusae liberius quoque, ac minori latendi curâ, exhibita. Nam cum alibi nostri vestem mutarent, et ibi quoque id agere instituissent, bonus Princeps prohibuit, aiens se adhuc Dei beneficio tantum in suis terris posse, vt Christi Sacerdotibus tutum esset ibi palam apparere. Deinceps breuiter indicandum est, quibus hominum, vel sensibus, vel affectibus haec noua persecutionis fama 242 Ipsi Ethnici persecutione turbati. per vniuersam Iaponiam exceptasit. Mirum sine dubio videbitur etiam ipsos. Ethnicos hoc nuncio turbari visos; nec paucos ex ipsis, liberis priuatim sermonibus iram iniustam Cambacundoni vituperasse, quâ futurum erederent, vt Exteri Principes, ac populi Iaponios inhumanitatis accusarent. Ipsa Regina vxor Cambacundoni audito Patrum exilio grauiter ingemuit, 243 Vxor Cambacundoni miseratur Christianos. misitque certum hominem, qui hoc ipsum indicaret, insuperque polliceretur, se apud virum instantissime acturam, vt, si fieri posset, sententiae reuocationem impetraret. Cognitum postea est haud quaquam fidem dictis defuisse. Re vera enim cum primum vidit Cambacundonum, 244 Et frustra ce natur iuuar commemorandis prioribus eius de Patribus iudicijs, modestiâque ipsorum, ac virtute commendandâ, id effecit, vt fateretur Barbarus, se paulo vlterius irâ prolapsum, quam necesse, aut forte etiam conueniens fuisset; statim tamen obfirmato in scelere animo, subiunxit: sibi certum esse vtcumque ceptum negotium vrgere: nec enim esse suae dignitatis a suscepto cum tanto strepitu proposito, cito ac leuiter absistere. At Christiani per vniuersam sparsi Iaponiam numero paulum supra ducenta millia, 245 Christiani forti animo excipiunt nuncium per secutionis. ea vbique fere, ac plerique edidere audito Edicto Cambacundoni, generosi et heroice fortis animi specimina, vt pronum creditu facerent, eâ ipsâ de causâ permisisse Deum istam eruptionem irae tyrannicae, vt praeclara illa constantia, fidesque mirabilis, quae in tranquillitate, vt lampas in meridie, animaduerti minus posset, in hac persecutionis quadam velut nocte, sui vim fulgoris obtineret. Concurrebant passim ad templa omnis aetas, et sexus, Patres, Matresque familias cum liberis etiam patuulis. 246 Mortem optant, et ad eam se comparant. Ibi se, suosque ad necem pro Christo subeundam non modo promptos exhibebant, sed id ipsum, vt sibi contingeret in loco gratiae poscebant. Iam nullus iterandorum poenitentiae, atque Eucharistiae Sacramentorum finis, nullus vigiliarum, ieiuniorum, orationum modus, rerumque eiusmodi, in quibus momentum esse sciebant ad impetrandam perseuerantiae gratiam. Migrabatur e pagis in Vrbes vbi harum rerum facultas, oportunitasque paratior: adeoque cura erat nulla vitandi oculos Magistratuum, vt magnopere opus esset admonere, ne inconsulto feruore oleum in flammam magno Ecclesiae damno iacerent. Haec intento cursim digito indicasse sufficiat; ad plenum enim exequi velle maioris est otij.

Chiti quae Ciuitas est praenobilis Peruuiae, vnius Prouinciae caput, Episcopi, et Praetoris Sedes, vbi e nostris quatuor ab anno superiore refidere ceperant, hoc anno tertio Kalendas Septembres post solis occasum 247 Terre motus vehemens Chiti in Pernuia. horribilis terrae motus solum ita concussit, vt fere instar procellosi maris fluctuaret: nec stare in vestigio homines, aut ingredi sineret, sed vertigine capitis, et validis in vtrumque latus impulsibus cadere cogeret. AEra campana succussis vnde pendebant varie librata turribus, sine hominum operâ sonos edebant. Minime obnoxiam, (vt putabatur) hisce casibus Ciuitatem, consternatio incessit eo grauior, quod nec remedium, nec solatium mali erat, tam vehementis ab ipso principio, vt nemini spatium, 248 In eo casu officia Patrum. aut animum relinqueret de alio iuuando cogitandi. Sed Deo miserante breui paulum resedit atrox illa vis, remitsitque se in commotionem iam tolerabilem, quae incessum vtcumque permitteret. Eâ, vt primum se dedit, vsi facultate Patres nostri cum laternis Vrbem concursarunt, consolando populo, remedioque confessionis egentibus volentibusque offerendo. Aliquot euersae domus, multa templa quassata, Domui nostrae humilitas 249 Estectus terrae motus. credo sua profuit, vt staret, cum esset alioqui senio putris, et male materiata: quidam occisi ruinis rectorum, plures vulnerati. In oppido vicino terra dehiscens multos mortales hausit. Alibi dissiliens pars Montis pecora in valle pascentia cum Pastoribus oppressit. Haud procul hinc pagus antea siccus, et fonte carens, postquam Domus omnes vehementi succussu destructae sunt, fluuium e visceribus effudit tetram late Mephitim Coelo inhalantem. In Tucumanis Cordubam nouam, a similitudine quadam temperiei, ac situs cum Europeâ Corduba sic dictam, vrbem pagorum Suburbanorum frequentia 250 Varietas lin guarum in Pagis nouae Cordubae. nobilem, Tres e nostris Episcopo ductante iniere postridie Kalendas Februarias huius ineuntis anni, experirique mox operam ceperunt; magnis difficultatibus spem infringentibus, maxime ob varietatem incredilem linguarum; vnoquoque ferme pago idioma proprium ipsumque difficillimum habente. 251 Vnde illa orta. Id adeo inde esse crediderim, quod parum commercij inter se est etiam vicinis oppidis, ob metum insidiarum in Barbariei confinijs. Itaque minutis etiam locis sitûs munimen quaerunt, et arte ac labore quantum 252 Octingenti conuersi. possunt adiuuant, vnde oritur noua moleltia superandi tot arduos montes, quorum duntaxat in verticibus, ijsque maxime praeruptis, atque inuijs, viculi quoque ipsi, ac Castella sunt sita. Breui tamen Deo conatus adiuuante, adhibitis multis interpretibus late cirumlata Euangelij praedicatio est, eo praesenti fructu, vt octingenti quatuordecim satis instructi Episcopo visi sint, vt sacro baptismate tingerentur. Hace nostris agentibus 253 Quinque Pa tres spoliati ab Anglis Haereticis. Nuncius aduenit indicans Socios quinque ipsis e Brasilia suppetias venientes, ad ostium flummis ab argento cognominati, trecentis a Corduba millibus passuum, deprehensos ab Anglis Haereticis, spoliatosque rebus cunctis, etiam vestibus, nudos in summa omnium inopiâ relictos. Ad eos statim, curante humanissime Episcopo, milites aliquot missi praesidio; eque nostris vnus cum veste ac comeatu se ipsis adiunxit, quorum opportunissimis officijs recreati vim passi viatores, ad Vrbem S. Iacobi, quae Tucumanorum tunc erat metropolis, incolumes sunt perducti.

HISTORIAE SOCIETATIS IESV PARTIS QVINTAE TOMVS PRIOR Liber Octauus.

NNO 1588. propter noua duo Pontificis Sixti Diplomata Societati nonnihil discedendum fuit ab ea ratione, quâ suis ex legibus in admittendis Tyronibus vtitur. Priore diplomate Pontifex tum Spurios ab Religionum arcebat ingressu, tum caeteros, qui cooptandi essent, vetabat recipi nisi in Generali, seu 1 Sixti diploma de spurrijs etc. Prouinciali conuentu. Ac primo quidem in capite quia nihil priuatim Societati detrahebatur, simpliciter obtemperatum est: posteriore magna creabatur difficultas, quod Societas conuentus sane quam infrequentes habeat; vtique Generales nullos statos: Prouinciales autem non nisi tertio quoque anno, quod in tempus si petitores differrentur, planum erat, et ijs et Societati perniciosum, et intolerandum fore. Eam difficultatem cum Pontifex cognouisset, benigne concessit, vt praeter tres menses ante Congregationem Prouincialem, reliquo tempore cuique Prouincialium adhibitis 2 Difficultas in eo Societatis a Pontifice subleuata. in Consilium ordinarijs Consiliarijs suis, atque examinatore, nisi forte ipse Consiliariorum esset e numero, Tyrones adlegendi potestas esset; ita tamen, vt si quis dissentiret, sententia eius, et causa ad Congregationem Prouincïalem suo tempore referretur. Sed non diu hic vsus obtinuit. Nam post paulo alterum Pontifex in declarationem prioris diploma confecit, in quo, et reuocauit, quod Societati priuatim tradiderat, et constituit, vt vbi fieri non possent, aut non essent in more conuentus, trium, aut saltem duorum domiciliorum ad recipiendos Tyrones conuenirent 3 Alterum diploma Sixti et ex eo tria domicilia de signata quorum Praesides nouitios admitterent Praesides. Huius Constitutionis causa Societaris Praepositus decreuit, vt tria quaque in Prouincia designarentur domicilia, quorum Praesides ad eam deliberationem conuenirent, vna cum Prouinciali: et horum suffragijs res pro maiori numero sententiarum statueretur. Adesse ramen etiam Consiliarios Prouincialis voluit, non quidem cum suffragij iure, sed maioris notitiae causa. Haec admittendi Nouitios forma seruata est ferme triennium, quoad Gregorius Pontifex XIV. in suum ius pristinum 4 Hae difficultates postea sublatae sunt a Gregorio XIV. Societatem restituit. Nam quamquam non sine multorum consilio, magnaque cura Nouitiorum in ea delectus habetur, tamen potestas omnis penes Generalem est, ab eoque Prouincialibus, quo cuique modo maxime conueniens iudicet, impertitur: ita vt in multos necessario spargenda non sit. Multas in Prouincias missi destinatiue de more 5 Mandata Vi sitatoribus data. Visitatores, ante omuia moniti, vt in suae quemque vocationis, et institutorum Ordinis cognitionem intimam conarentur adducere: Tollendis natio num studijs, fouendae mutuae consensioni, et charitati perscae, ac membris cum suo capite coniungendis insisterent. Ipsos etiam domiciliorum Rectores diligenter instituerent, vt cum perfecta sui victoria, Orationi, et familiaritati cum Deo dediti, praecipuam curam in spirituali profectu sibi parentium collocarent; adeoque paternam prae se caritatem ferrent, vt cum omni fiducia ab îjs eonsilia, et adiumenta inferiores peterent, existimantes se velut aliud esse, aliud vitia sua; et ad superiorem confugientes, vt vna cum illo ad tollenda ea conspirent. Denique quae in pastorali superioris anni Epistola adnotata sunt capita, praecipue curanda Visitatoribus proposita.

Romanam Prouinciam Ioannes Baptista Carminata: Mediolanensem rediens e Gallia Laurentius Magius recognouit: alij alias, vt suo loco dicetur.

Multum interim Generali Pratposito negotij fuit, vt laborantibus 6 Turbae Iulia ni Vincentij contra obedientiam. Prouincijs Transyluaniae, Belgio, et Hispaniae opem ferret: et ipsa in Vrbe principio anni procella non leuis exorta est. Nam Diabolus, qui optima quaeque acerbissime odit, et insectatur: vti summum Euangelicae Paupertatis decus olim in Sancti Francisci nascente Ordine inuidit, multisque oppugnauit machinis, ita speciem obedientiae pulcherrimam, qua hic maxime Ordo gloriatur, iam pridem inuidebat ei, deformareque, ac rapere conabatur; hoc demum anno apertum bellum indixit, satellitem nactus idoneum Iulianum Vincentium, ex Aquitania Prouincia, hominem, vt apparuit, mentis haud plane constantis. Is cum in Collegio Burdigalensi degeret, vti supra commemoraui, Protasij e 7 Iulianus Protasium Franciscanum temere accusat. Franciscano Ordine viri boni, nobilisque Praedicatoris dicta pro concione, et librum, quem de Christiana Doctrina idem ediderat, notare coepit, librumque ipsum cum censura, et multa in concionibus animaduersa, Romam misit. Quae vti aequum erat, pro Sancti eius Tribunalis veneratione, quanquam nihil habere solidi videbantur, tradita 8 Inquietus, et seditiosus Burdegala Compostellam mittitur Inde Romam venit. Quaesitoribus sunt. Iuliano interim volenti, cum domi seditiosus esset, dictaque in Prouincialem, et alios diceret, partim in poenam, partim experiundae curationis gratia, Compostellana peregrinatio iniuncta. Inde aliquandiu in Hispania haesit: tum repente Romam accurrit, ab aliquo, vt suspicio fuit, perturbatorum instinctus. Romam vbi venit per ocium ad Sancti Andreae colligendo animo, instaurandoque concessum, dum Constitutiones, deque Obedientia Epistolam Beati Patris peruolutat, vnde salubres debuit haurire succos, inde vltio prauae mentis, venena Et propositiones ex Epistola S. lgnatij de Obed. excer ptas ad Pontiflcom defert. traxit. Multas excerpit sententias, additaque maligna interpretatione, tradit Sixto Pontifici, tanquam ijs non modo falsa, verum et haeretica dogmata sancirentur. Summa haec erat, Ex obedientia caeca, qua iubentur Inferiores Superiorum mandatis simpliciter, ac sine inquisitione tanquam voci Domini, ipsummet in imperante Christum considerantes, obtemperare, stultam per calumniam volebat effici, obtemperandum esse, etiamsi errores, et crimina imponerentur; aut certe Societatis Praesidibus autoritatem tribui, quae in Summo tantum Pontifice est, vt quicquid ij decernant, praecipiantue, errare non possint. Haec arx, hic erat cardo calumniarum, quas misellus nec quantum sibi videbatur, doctrina pollens, et cerebro multum laborans, multis ineptiarum voluminibus explicauit, detulit Pontifici, late per alios dissipauit. Neque ea contentus impudentia, facinus nouum, planeque indignum adiecit. Cum Proeuratores: Hispanicarum Prouinciarum etiamnum Romae adessent, siue captans bonorum virorum simplicitatem, siue tentans fidelitatem, cum Ludouico Santandero Castellae Procuratore expostulare grauiter coepit de Moderatorum seuero nimis imperio, imprudentiaque, et alijs id genus. Quae Santanderus audiens, cum esset antiquae vir probitatis, institit placide, ac pie partim edocere, partim consolari hominem, et hortari, vt potestati se Praepositorum permitteret; eos loco duceret Dei: eamque obedientiae viam tutissimam 9 Vincentij de testabilis fraus. existimaret; et alia quae Sancti Patres de bonis Obedientiae tradunt. Ab eo Colloquio recedit Iulianus specie multo melior, re longe deterior. Exarat in schedula quaedam capita, prout ipsi libuit: illudinter caetera, vt ipsemet postea professus est: In rebus fidei Praepositum Generalem Societatis errare non posse. Dein ad Santanderum regressus, Neminem ait se reperisse, qui ita se consolatus sit, qui tam apte ad suum sensum, suumque morbum locutus sit: velle se eas voces tanquam monitorem, et Santanderi erga se beneuolentiae monumentum conseruare. Proinde ne grauaretur suâ illis manu nomen suum adscribere. Vir innocens alios de se metiri solitus Santanderus, qui ingenium hominis illius minus norat, sperans eam rem aliquid habituram vtilitatis ad cari Sodalis consolationem, pagellae, quae offerebatur ne lectae quidem suum nomen adiecir. Quod cum mox tanquam rei salutaris initium Claudio Generali narraret, is vehementer nimiam eius simplicitatem accusauit. Et quia persimile Colloquium habuerat 10 Eam Alfonsus Deza opportune monitus vitat. Iulianus cum Alfonso Deza Toletanae Prouinciae Procuratore, protinus admoneri eum iussit Claudius, ne si idem Chirographum, aut quicquam simile Iulianus item ex ipso postularet, vuo modo sibi imponi sineret. Ac mire opportuna admonitio fuit. Cum eadem praefatione adfuit subinde captator, orans, atque obsecrans, vt ad maiorem autoritatem, virique memoriam Chirographo, et nomine suo pagellam, in quam monita eius retulerat, consignaret. Quem Deza, vti aequum erat, cognitum plane reiecit. At Santandero auerti calumnia 11 Sed illa circumuentus Ludouicus Santanderus conijcitur in carcerem. non potuit. Cum Iulianus illum manu eius consignatum libellum Quaesitoribus tradidisset, innocens Dei seruus in custodiam ducitur. Caeterum quae in Epistola B. Patris, et Constitutionibus notata Pontifex acceperat, cum cognoscenda Quaesitoribus tradidisset, hi censuram satis acrem edidere. Nimirum perstrinxit insuetos quorundam oculos splendor tam mirae lucis. Fecit etiam causam suspiciosam, 12 Acris censura in Epistolam Obedientiae. quod idem criminabantur Perturbatorum ex Hispania missi libelli. Itaque de Praepositi Generalis mandato Robertus Bellarminus triplicem, disputationem confecit, manifestis rationibus, sacraeque scripturae, et Sanctorum Patrum testimonijs solide communitam. Quarum prima ostendebat 13 Bellarmini disputatio triplex in defensionem Obedientiae. Obedientiam caecam summa in laude poni debere. In altera nominatim respondebat calumaijs in Epistolam B. Patris de Obedientia a Iuliano coniectis. Postrema demonstrabat nullo modo tribui a Societate Generali Praeposito, alijsue eius Rectoribus certam, et nunquam aberrantem praecipiendi, statuendique autoritatem. Commune, et euidens in his omnibus erat argumentum, quod si vitia, quae obiectabantur, Societatis Institutum contineret, et Concilium Tridentinum, et Summi Pontifices dum illud comprobarunt, et laudarunt, procul dubio errassent, quod nefas est dictu. Deinde cum obedientia caeca, et simplex non vnius Societatis propria sit, sed disciplinis omnibus religiosis, atque adeo toti Ecclesiae Sanctae communis, eademque commendetur, ac praecipiatur ab grauissimis omnium aetatum Doctoribus (quae Bellarminus allatis exemplis apertissime demonstrabat) Profecto si vitiosa esset, Ecclesia in errore, ac vitio versaretur, quod item est impium cogitare. Sed quoniam pulcherrima haec virtus non modo accurata defensione, sed etiam summa commendatione digna 14 Quid sit Obedientia caeca. est, licebit nobis quoque in ea non nihil immorari. Nihil enim caecae Obedientiae intelligimus nomine, nisi parendi alacritatem perfectam, simplicem, neutiquam scrutantem quid, a quo, et quamobrem imperetur, imperio solo contentam, nisi id appareat legi Dei manifeste coutrarium. Quae exceptio etiamsi taceretur, intelligenda vbique esset: et tamen a B. Patre tum in Constitutionibus, tum in Epistola, saepius disertis verbis exprimitur: vt mirum videri posset Ea Patrum autoritatibus comprobatur. vllam cuiquam in hac re haesitandi occasionem fuisse. Porro obedientia eiusmodi caeca est illa, quam scite Ioannes Climacus simul oculatam appellat, cum Dominus, inquit, illuminat caecos obedientium S. Ioannis Climaci Sca lae gr. 4. oculos ad contuendas Magistri virtutes, idemque eos excaecat, ne defectus videant. Haec vt idem loquitur, est inexaminatus, et indiscussus motus, spontanea mors: vita curiositate carens, securum periculum, discretionis depositio inter diuitias discretionis. Huius causa S. Basilius ait, imprudentem, insipientem, ac stultum apud semetipsum debere esse eum, qui obedit: quod faciebat, vt de se ipso narrat, B. Dorotheus, qui nisi Praepositi autoritas accederet, quicquid suum esset, malum, ac perniciosum, a Daemonibus ab affectu Cass. l. 4. c. 41 aegroto, a statu turbato esse existimabat. Haec est, quam Pynufius Abbas accedenti ad Religionem Nouitio ita descripsit, stultum te secundum Apostoli sententiam facias in hoc Mundo, vt sis sapiens, nihil scilicet discernens, nihil dijudicans ex his, quae tibi fuerint imperata, sed cum omni simplicitate, ac fide obedientiam semper exhibeas: illud tantummodo sanctum, illud vtile, illud sapiens esse iudicans, quicquid tibi, vel lex Dei, vel senioris examen indixerit. Per hanc (vt Cassianus ait) Monachi illi a magno Antonio, Macario, et alijs Sanctissimis eruditi Magistris, sic vniuersa quaecumque fuissent a Praeposito suo praecepta, tanquam si a Deo caelitus edita essent, siue vlla discussione complere festinabant, vt ne impossibilitatem quidem praecepti pro S. Benedicti. Senioris sui reuerentia metirentur. Quod et S. Benedictus suis faciendum S. Thomae Aquinatis. praecepit. Quia vt S. Thomas interpretatus est, An aliquid sit possibue, subditus non debet suo iudicio definire, sed in vnoquoque S. Hieronymi. superioris iudicio stare. Per hanc S. Hieronymus monebat Rusticum, vt crederet salutare quicquid Praepositus Monasterij praeciperet, nec de S. Augustini maiorum sententia iudicaret. Hanc S. Augustinus, vt refert S. Bonauentura, S. Bonauenturae. simplicem sine discussione; B. Dorotheus, Bernardus, et S. Dorothei. alij indiscretam appellant. Quod non licet subditis discernere, sed statim S. Bernardi. simpliciter obedire. Haec est, inquit Bernardus, Obedientia, indiscreta, simplex, sincera, prudenter imprudens, et sapienter insipiens. De grad. virt. Hic est summus ille apud S. Bonauenturam gradus, Cum obedimus, inquit, homini indiscreto, et dyscolo, et despecto, in persona Dei, Vnde Petrus: Serui obedite Dominis non tantum bonis, et modestis, S. Basilij. sed etiam dyscolis. Hanc obedientiam describens Basilius vult obedientes similes esse ouibus, quae viam ingrediuntur, quamcumque Pastor demonstrat, nihil curiosius perscrutantes: vult similes esse instrumento fabrili, quod ad quoscumque vsus velit Faber, obsequitur. Eosdem S. Francisci. Humberti. S. Franciscus cadaueri comparat. Humbertus quintus Praedicatorum Generalis Magister, vir, et sapientia, et virtute praestans auro ductili, ac flexili vingae. Et addit ad suos scribens: Sitis vt rotae volubiles, quae secundum impetum spiritus mouebantur, Sitis vt iumentum apud Deum, cuius dorso indifferenter quaelibet imponuntur. 15 Quam extra omnem reprehensionis aleam sit Doctrina de obedientia caeca. Quae cum ita sint, quid potest esse certius, quam quod tanto consensu tot, tantaque Ecclesiae Sanctae lumina, et praeceptis, tradiderunt, et vsu? Si sua quisque in arte dignus est fide; en hic fuit sensus omnium, qui religiosas condidere familias, vel in ea disciplina praestantissimi iudicati sunt. Si Doctorum Ecclesiae valet autoritas, haec, vt alios taceam, Basilij, Hieronymi, Angustini, Gregorij, Deinde S. Thomas Aquinatis, et S. Bonauenturae docent oracula. Est tamen etiamnum aliquid certius, nempe ipsa Christi Domini clara, et Sacrosancta vox, Qui vos audit me audit; Qui vos spernit, me spernit. Nam quis obsecro neget perfectam, ac simplicem Obedientiam Christo Domino, ac Deo deberi? At is ita iubet audiri Vicarios suos, tanquam se ipsum. Nam ea verba etiam de Religiosorum Praepositis Basilius, Benedictus, Bernardus, Bonauentura, Vincentius Ferrerius praeter caeteros intelligunt.

Haec in specimen delibasse sufficiat ex multo longiori dissertatione Bellarmini. Neque enim sine stomacho nunc hoc loco legerentur quae ille tunc vtiliter, immo necessario, vberius pertractauit; occurrens singillatim singulis argumentis a Iuliano Vincentio apud sacros Quaesitores allegatis aduersus Catholicam, et Religiosam de Obedientia Doctrinam. Quae argumenta etsi erant futilissima; tamen quod a Sacerdote in speciem sui compote, rite ac legitimis adhibitis iuris formulis ad sacrum Tribunal deferrentur, qui ei praesidebant Patres Purpurati, ac Praelati reliqui ad fidem suam pertinere arbitrabantur ea expendere, ac sine praeiudicio considerare. Quare illi, et interdum ipse Pontifex, ea Generali Societatis proponebant, et quid contra opponeret sciscitabantur. Sed nihil magis valuit ad istorum 16 Iuliani Vincentij prolapsio per gradus. sophismatum vulgo traducendam vanitatem, quam capitis vnde prodierant manifesto denique insania comperta. Versabatur ille domi nostrae, potestati Praepositorum priuilegio exemptus, velut Timon quidam Misanthrôpus, tristissimus, et suspiciosissimus virorum; et quotidianis ad sacros Quaesitores libellis alios aliosque domesticorum, deferebat grauissime indignans si non statim, vt in Santandero factum, erat gauisus, in publicum carcerem traherentur quos ipse accusasset. Taedere caepit post aliquam experientiam grauissimos illos viros querelarum leuis hominis, atque vt multis ex signis apparebat, diris intemperijs iactati. Ergo aegrius admittere, frigidius audire importune de more ventitantem; ac cum iam non priuatos quospiam e numero domesticorum, sed capita ipsa, proceresque ac Summos Praepositorum criminaretur, vultu ipso, ac nutu aspernari. Quae ille, vt erat supra modum irritabilis, ac praeceps, nec ferre, nec dissimulare valens, primum quidem partes inuadebat Iudicum condemnans quos detulisset; ac Paulum Hoffaeum, exempli causa, Assistentem Germaniae, quem frustra denunciasset, excommunicatum palam pronuncians: in quo erat tam vaecors, vt mensam domi communem adire recusaret, si sedentem ad eam Hoffaeum esset conspicatus, quod excommunicato conuesci se nolle diceret; id enim sacris Canonibus vetari. Ac pari furore coetum domesticorum quotidie certâ horâ celebrari solitum iussu Generalis, Deo propitiando in tot hisce Societatis periculis extraordinariâ recitatione certarum litaniarum, ipse vnus refugeret, causarus eas preces contra se indictas. Paulo post haec palam obtrectare Cardinalibus caepit quos rabiosis suis criminationibus minus credulos minusque morigeros experiretur. Hi cum amentes eius voces ipsos culpantis, et conniuentiae in grauissimis delictis, ac in sui muneris functione ignauae negligentiae temere damnare ausi, satis ex multorum, qui audierant, testimonijs cognossent, corripi hominem iusserunt, et in Sacrae Inquisitionis carcerem compingi. Hic ille interrogatus a legitimis eius loci Ministris, adeo praeterita non emendauit, vt perniciosius rueret, Sanctissimum ipsum Dominum Sixtum V. Pontificem maximum, et Christi 17 Iulianus conijcitur in carcerem. Vicarium calumniari atrociter non verens, et impudentissime reprehendere. Luisset poenas tantae temeritati debitas praeceps homuncio, nisi amentiae miseratio seueritati obstitisset. Satis visum supplicij, detinere 18 Et ibi moritur. Insanum perpetuis vinculis, interimque allidentem parietibus caput, ne suae ipse vitae vim afferret, prohibere: quoad paucis post mensibus, anno sequenti, aerumuosae custodiae finem infelix ibidem morens inuenit. At Santanderus insidijs Vincentij tractus in carcerem, paucorum ibi spatio mensium aliquoties interrogatus, ita satisfecit, eaque innocentiae suae, ac 19 Santanderus liberatur honorifice. rectae mentis dictis factisque specimina edidit, vt jjs diligenter obseruatis, qui sacro causarum Fidei Tribunali praesunt, mature remittendum domum, etiam ante plenam, iuxta receptas eius fori, formulas, absolutionem causae, censuexint: non sine adiuncto testimonio elogioque praeclaro sanae Doctrinae, ac probitatis viri. Longe is aberat a sententia eorum, qui res nouas moliebantur in Hispaniâ, Quare audita illic eius comprehensio spem illis addiderat, et alacritatem caepta vrgendi, quae vtraque nunciatâ postea eius in integrum restitutione honestissimâ, Vincentijque Sycophantae miserando exitu, non parum refrixerunt. Obseruare hîc 20 Exempli Vincentiani vtilitas ad meritum obedientiae intelligendum. iuuat Dei e tentatione profectum elicientis beneficam in Societatem prouidentiam. Obedientiam, primarium et solidissimum disciplinae omnis nostrae fundamentum succutere hostis Bonorum malus Daemon hoc excitato domestico calumniatore tentarat. Contra autem accidit, diuino vtique beneficio vt successu ipso, ac catastrophe infelicis illius, saluberrimo cunctis exemplo sanciretur obedientiae in Societate vtilitas atque necessitas. quippe cuius defectum manifeste apparuit, Miserrimo illi perniciosissimum fuisse. Si enim ille cum insanire Burdigalae caepit, Protasio Prouinciali Ordinis Minorum Viro reuerendo, probatae religionis sanaeque Doctrinae, temere, vt retulimus, accusando, in Moderatorum domesticorum errorem illi suum benigne monstrantium, potestate fuisset; ac non contra, iudicium suum falsum, ac temerarium sapientibus ipsorum monitis praeferens, vim saeuam in ipsos conuertisset, Prouincialem quoque suum Lohierium in crimen calumniosissime vocans; haud quaquam in tantam vaesaniam deuenisset, vt Sanctum Ignatium autorem Epistolae de Obedientiâ damnare haereseos auderet; indeque gradu facto venerabiles Ecclesiae Doctores Sacri Tribunalis Iudices, ac Senatus Apostolici Purpuratos, postremo quod mentione ipsa execrandum est, Christi Vicarium fanaticis maledictis incesseret. Illius olim a Diabolo seducti pseudomonachi dementiam imitatus, de quo S. Dorotheus restis oculatus memorat Primum eum cunctos, qui superiores ipsi in congregatione videbantur superbe contempsisse, praeter vnum inter ipsos eminentem Zoziraam. Deinde hunc quoque aspernatum, cunctosque pariter, praeter vnum Sanctum Macarium; paulo post Macarium quoque reijcere caepisse, solos aliquo se in pretio habere iactantem Magnum Basilium, et Gregorium Theologum; quos denique ipsos nauseauit, Petro ac Paulo principibus Apostolis vnis se credere professus. Neque hîc miser constitit; nara et horum pertaesus soli Sanctissimae Trinitati se se acquiescere mentemque, ac iudicium proprium subijcere iactabat. Donec ad extremum expedito in horrendum blasphemiae barathrum saltu, Deo quoque ipsi optimo 21 Reliquiae do natae Collegio Recinetensi, Et Maceratensi. maximo obtrectare sceleratissime caepit.

Inter vrbanas hasce molestias, in aedem Recinetensis Collegij, quae Sancto Martyri Vito sacra est, quaedam Diui eius reliquiae, et aliorum Sanctorum, magnis honoribus, festaque Ciuitatis, et omnium Ordinum gratulatione illatae sunt. Sancti Viti sacra Lipsana spectatae virtutis, 22 Minaeense, et Calatane settense Collegia recepta. primaeque Neapoli Nobilitatis femina Lucretia Caracciola donauit. Eadem pompa in Collegij Maceratensis templum ab templo principe dono Antistitis Galeatij Moroni ex inclyto S. Vrsulae comitatu translatum est caput. Hoc anno duo in Sicilia recepta Collegia, Minaei, et Calatanesettae, de quibus insequenti anno dicetur. Vercellense ab 23 Verceliense Collegium mutat situm. templo, et domo Sancti Petri, quae minus erant culturae Ciuitatis idonea, ad templum Sanctissimae Trinitatis, ac domos adiunctas migrauit: quae Pontifex Sixtus attribuit, Ciuitate ipsa curante, studio maxime Felicis Bertodani Abbatis, et Philiberti Burontij Praepositi Sancti Eusebij Vercellensis. Duo ibi nunc primum auditoria discentium instituta.

24 Missionis Cretensis initium. Inchoata est Missio Cretensis; Petrus Carrara Patauinus, qui ab arcanis Venetorum Legato, tum Cardinali Comensi fuerat, vir prudens, ac pius, Rethimi (quod et Milopotamum est) creatus Episcopus, reperit totam, Insulam animorum auxtilijs plurimum indigentem. Cuius in leuamencum, cum Romam venisset, magnis precibus institit a Pontifice, vt duo Societatis Collegia in ea condi vellet. Probauit Consilium Pontifex: sed cum res in promptu non forent iustis sustentandis colonijs, quatuor impetrauit dumtaxat Socios, qui temporariam stationem haberent. His praefectus Franciscus Massarellus: quibus subinde accessit Philippus Triuisanus, quem Io: Baptista de Monte, Venetorum militiae Praefectus, Cretenses Arces, et praesidia inspecturus, viae comitem, et Confessarium impetrarat. Optime cesserunt initia. Non cessatum ab consuetis per Italiam excursionibus, euentu vti semper egregio. Inde 25 Mors Philip pi Caponagi. et laborum finem Philippus Coponagus felicem adeptus. Postquam Centurionis Episcopi accitu Sauonae operam admirabili cum fructu nauarat, Nouarlensi Dioecesi alterum iam mensem desudantem in ipso suggestu febris aggreditur., Refertur Aronam, inque magna sanctitatis opimone, in qua a prima adolescentia in Societate perseuerarat, decedit. Foeminae id piae, cui Philippus a Confessionibus erat, demonstratum diuinitus ferunt. Dum preces pro illo ardenter facit, videre sibi vrsa est eximiae proceritatis arborem, ramos late fundentem, quos vberrimi fructus, floresque pulcherrimi vestiebant: sed trunco mox arescente, 26 Et Marij Fa britij. et motientibus ramis, inde miri candoris egressa columba celeri volatu subit in Coelum. Ex medio quoque laborum cursu raptus est Senis Marius Fabritius Verbi Diuini acerrimus praeco, et maxime salutaris; cui testimonium religiosae vitae, ac bonae facmdiae satis luculentum, et amplum esse potest cura, ac desiderium, side prope maiora, 27 Et Andreae Spinulae Rectoris Neapolitani. quibus Ciuitas, et de aegro laboranit, et prosecuta est mortunm. Nihilo minorem Neapolitanis luctum reliquit Andreas Spinula, Inuaserat ibi Collegium, multosque prostrauerat vis mali contactu serpens. Inde dum suis Andreas omni officij genete praesto est, morbum contraxit: eoque patientissime tolerato, quod magni animi, Christianaeque fortitudinis exemplum ediderat septimo ante anno, ab Clericatu Camerae Apostolicae ad Societatem accessu, idem praebuit discessu e vita, quam libens pro suis fratribus posuit. Et fuerat vita omnis plena religiosi exempli, quam ex hoc vno aestimare profectu licet. Cum delicatae extra modum corporis insueuisset curae (vt fusius in loco est dictum) tamen ita se se vicit, vt in supremo morbo, cum prae imbecillitate stomachi e contusis earnibus iuscula praeberentur Medicorum iussu, id contenderit studio paupertatis, et euicerit, primo, vt ex communi opsonio illa fierent, deinde vt non ex integris, et intactis partibus, sed ex reliquijs mensarum, cum diceret eas reliquias fore satis. Quod ego ab Andrea Eudaemonioanne noti ingenij scriptore, qui aegroto Spinulae aliquandiu ministrauit, acceptum grauiterque affirmatum, prodendum censui. Demortuo successit Rector Alfonsus Agazarius Senis accitus, cum tres principes familias in ea Ciuitate, vixdum ex veteribus, grauibusque inimicitijs magna omnium laetitia inter se reconciliasset. Digni quoque memoria sunt Petrus Angelus Consul Perusinus, et Cosmus 28 Et Petri An geli Consulis, et Cosmi Stellae. Stella Brixiensis: hic Mediolani dum Theologiam interpretatur, ille Parmae dum inter caetera Aulae Confessiones audit, vita omnium virtutum insignibus clara perfuncti. Multum debebat Petro Angelo Parma, Nobilitasque inprimis, et Principis domus, quam longo tempore ad pietatem, operâ sane, et populo, et Principibus accepta, et salutari instituerat. Professus est Euetardo Generali ipsemet, valde sibi vtilem expertum eam cogitationem, quod semper ita Societatis obibat munera, ac si totam Societatem ipse fundasset. Eo atudio orabat eo laborabat, eo corpus suum tractabat, eo denique cum proximis versabatur, et causas animarum curabat, hunc Socijs ingenerare sensum studebat. atque inde potissimum fecisse Deum existimabat, vt sibi ferme omnia recte, atque e sententia euenirent. Ibidem etiam aliquandiu Collegio ipse praefuit. Porro arcanum, vt eadem epistola loquitur, quo vtebatur ad animos Principum sibi deuinciendos hisce continebatur capitibus, 29 Petri Angeli ratio agen di in Aula. Primum, inquit, non venari apud eos existimationem meam, sed eorum dumtaxat salutem. Deinde nihil vnquam, nec mihi, nec alijs petere. Tertio loco, limen eorum haud ingredi, nisi cum ipsorum intersit. Quarto eniti, vt autoritatem eorum, et simul meam conseruem. Quintum libertas, et veritas in ore: vt si me talem probent, talem accipiant, non aliter.

Cracouiae in Polonia Philippus Vidmanstadius in Domo sanctae Barbarae, 30 Philippi Vid manstadij mors, et yirtutes. cui praeerat, curaum mortalitatis peregit. Prouincialis Ioannes Paulus Campanus nunquam de eo, nisi cum magnae virtutis elogio meminit, et mortuum nuncians, Patrem Vidmanstadium, inquit, iam liberauit Dominus Iesus; ad se, vt Angelo aliquo, sicut erat, illo accepto. Et alio loco, abijt bonus ille, ac Pius Pater Philippus Vidmanstadius, qui febri acuta corteptus Cracouiae in Domo S. Barbarae nocte insequente diem S. Antonij placidissime, obijt, relicto apud omnes magno sui desiderio. De eodem cum Vilnae Cancellarium Academiae ageret, Religiosissimus inquit, ab omnibus habetur, ac re vera talis est, omnes aedificat, laborat pro tribus; et tamen ita est in quodam nihilo sui defixus, vt nec audeat Rectorem adire, et inter fratres se peripsema existimet, neque putet se dignum nomine consiliarij Prouincialis, a quo liberari se postulat: neque titulo Cancellarij, qum etiam talem haberi se credit, qualem se ipse iudicat. Quod ad obedientiam attinet, nemo illo exactior, etiam post duodecim annorum Rectoratum. Itaque in minimis etiam rebus exemplo obedientiae cunctis praelucet. Interdico illi meditationes animum deprimentes, ne modum excedat, laetasque propono, quas ipse quidem obedienter accipit; sed et in his inuenit suum nihilum. Haec, et alia multa saepe Campanus de praestanti eius viri iam matura virtute, plane consentanea testimonijs, quae alij tribuêre adolescenti. Namque anno 1559. haec inter praeclara alia de eo Patres Austriaci praedicarunt, puritate, et studio propemodum Angelus, nobili est et indole, et ingenio praeditus. Idoneus admodum ad praeclara quaeque studia nobis semper est visus, ac praecocis ingenij, et qui nostris semper hic instar virtutis, ac exemplar fuerit, vt nunquam satis iuuenis probitatem pro dignitate nos posse exprimere videamur. Erat Germanus ex Sueuia ex oppido Nelligensi: inde a puero studijs deditus pietatis. Verum sub annum aetatis duodecimum tumultuante Germania ob religionis res; calumnijs, et sermonibus 31 Philippi Adolescentia. impiorum aduersus sancta gliscentibus, coepit abhorrere sacrorum virorum consuetudinem, quam ante exoptauerat, iamque abiecto religiosae vitae consilio ad militarem verterat curam. Caeterum anno 1552. cum Viennam venisset, nec multo post in disciplinam Societatis traditus esset, coepit ad mirari vitae innocentiam Patrum, in quibus, vt ipsemet retulit, tanta simul eruditio, tantus animi candor, tanta libertas Spiritus, et pietas elucebat, vt totam Viennam in admirationem raperent: atque ipse quidem nequaquam vulgares homines, sed Apostolos Dei videre sibi videretur. Inde igitur pristinis sensim igniculis reuiuiscentibus, mutari animo coepit, reueueri Sacerdotes, Sacramenta frequens obire, ad Societatem sic affici, vt vnicum solatium, vnicum haberet gaudium in Collegio obuersari. Quin nec studere, nec cibum sumere, nec fere agitare quicquam lubebat. Adeo mens, cura, et cogitatio continenter habitabat in Societate, ad cuius se vitam, ac mores penitus componebat. Si quando calamitas aliqua, belli metus, pestilentia, tempestas, et tonitrua ingruerent, reputabat apud se felicitatem Patrum, qui nec mortem, nec quicquam quod mortalibus aduersi accidere potest, metuerent. Quicquid vel in concionibus, vel alibi audiebat, ad miseram, et periculosam vitae suae, seculique conditionem referens; hominum e contra, qui ad Religionem veluti portum tutissimum, se contulissent, 32 Ingressus in Societatem, et vita in ea. tranquillissimam, ac felicissimam vitam admirabatur. Anno tandem 1556. tertio nonas Martij Societate donatus est, cum annum aetatis ageret decimumseptimum. Expolitus in ea literis latinis, et graecis, et altioribus egregie disciplinis imbutus, cum Philosophiam Viennae docuisset, Bransbergam translatus est. Hic varia primo munia per quatuor annos, tum Collegium ipsum duodecim annis strenue, ac prudenter administrauit. Inde ad obedientiae nutum Viennam, postea Cracouiam abijt, vbi peregrinationem 33 Socij ex Col legijs Polonicis pestilen tia dispersi. vitae mortalis bene, atque feliciter clausit. Grauis, ac pestilens in Septentrione fuit annus. Polonica Collegia fere omnia, paucis qui vrbibus inseruirent domi relictis, in salubriores plagas dispersa: et vbique se Religiosi praebuere incolis salutares, et benignitatem vicissim incolarum sunt experti: memorabili ante omnes pietate Alberti Zaianskonij Abbatis, qui socios ex Posnaniensi Collegio sexdecim ad se accitos, multos menses perinde habuit, ac si suo in Collegio degerent. Singulare visum est in Bransbergenses diuinae clementiae pignus; quod cum vndique lues Vrbes circumiectas, pagosque depasceret, et ipsa Bransbergae suburbia, nunquam intra moenia penetrauit. Tributum id est pietati Seminariorum, quae Orationem Quadragenariam in Orbem toto periculi tempore continuarunt: adiecta etiam voluntaria supplicatione. Tyrocinij etiam Cracouiensis habitum est singulare priuilegium, quod cum nuper in armorum strepitu militaris licentia obuia quaeque vastaret, ferret, ageret; fundus eius Tyrocinij, tanquam nota salutis consignatus, ne Angelus percutiens eum contingeret, quamuis multa haberet quae raptorum inuitarent cupiditatem, inter vastata, ac direpta circa omnia intactus relictus est.

Ad componenda ex noui Regis cooptatione dissidia missus a Pontifice legatus Hippolytus Cardinalis Aldobrandinus, qui dein Clemens VIII. Pontifex fuit, Poloniam omnem exhilarauit. Quo die Cracouiam 34 Stella noua in Polonia conspecta. venit in occursu Regio, totoque inde celebritatis tempore, prope Lunam recentem clarissima emicuit stella, quam populus vniuersus haud sine laetarum auguratione rerum laetus aspexit. Si quid natura maius interuenit, haud absimile vero est Pontificatum Cardinali, ad quem haec legatio gradus fuit et forte etiam Sigismundo incrementum Regnj praemonstratum fuisse. Claudius Generalis rum muneris, tum hominis causa, atque etiam ob caritatem, qua olim Ioannes Aldorandinus Cardinalis Hippolyti frater Ordinem nostrum vnice dilexit, cum alijs, quacumque haberet iter, tum maxime Prouinciali Campano praecepit, vt quantum instituta parerentur, Legaro Societas omni ope, ac studio praesto esset. Itaque nulla in re cessatum est; nec solum prompta fuere obsequia, sed etiam pondus habuere, vt non satisfactum modo Legaro sit, sed fortasse etiam nimia visa potentia Societatis: cuius quidem labores ita ipse depraedicabat, vt vbi ex Italia excessisset, quîcquid in Prouincijs, et vrbibus obuijs fieri ad sustinendam, et alendam pietatem vidisset, ab Societate diceret proficisci. AEgre tamen visus erat ferre cum: ab Vrbe discederet, quod Posseuinum ei comitem, vti flagitabat, Claudius Generalis negasset. Non caelauit tum Claudius, quam parum apud multos posseuinus gratus esset, quam obesse legationi potius, quam commodare posset, pro fama iam, et opinione inolita, omnia eum ad Suecum trahere: si quid vero ex vsu, quem illarum haberet rerum Posseuinus 35 Cardinalis Aldobrandini in Poloniam Legati parum bene uolus in Societatem ani mus. commodi posset percipi, id per literas posse repraesentari. Quod et factum est cumulate, nec tamen Legato penitus satisfactum, quia ipsemet ire permissus non est. Ita homines conantur nos rapere in publicas res, ac postea tanquam nos ipsi in eas velimus irrumpere conqueruntur. Porro Rex Sigismundus clariora in dies praebebat pietatis, et optabilis administrationis pignora. Concionatorem sibi Petrum Scargam poposcit, cum diceret educatum se ab Societate, nolle Patres suos mutare. Et 36 Sigismundi Poloniae Regis amor in Societatem. sane ad cuiusuis eorum conspectum, non secus quam si germani sibi essent fratres afficiebatur. Scarga, et Bernardus Golinius, qui Regis iam inde ab Suecia audiebat Confessiones, eius ad obsequia, quocumque iret sequebantur: quos etiam atque etiam monuit ab vrbe Claudius, vt 37 Monita Generalis ad nostros, qui in aula eius erant. regia consuetudine, et benignitate, quam parcissime vterentur. Inuidiosa enim esse talia, sermonumque, et criminationum segetem. Multo vero maxime abstinerent ab attingendis Regni negotijs: immo etiam, omnem eius rei speciem, ac suspicionem, quamuis falsam vitarent. Cum in eo genere, quippe quod in opinione hominum situm est, ita ferme noceant falsa, vt vera. Eosdem frequenter loci sui, et muneris Prouincialis admonebat, vt quo conspectiore in statione agitabant, eo saepius cogitarent se spectaculum factos Mundo, et Angelis, et hominibus: vitamque sic instituerent, vt imaginem religiosae vitae, propriaeque hominum Societatis, ante oculos omnium ponerent: in Aula seculi, Christi se aulicos meminissent: eo magis intenti lucris animarum, quo maior praebebatur occasio plures Deo lucrifaciendi. Et quidem eos, ex quibus recte cultis plurimorum deinde adiumenta penderent. Denique semper se 38 Sigismundus Rex Polociem se Collegium protegit. tanquam pereuntium animarum: Asylum, totiusque Aulae. Sacrum condimentum praeberent. Ostendit suam Rex non modo caritatem, sed etiam constantiam in defendendo Polociensi Collegio, cui attributum a Stephano Rege Oppidum nomine Elcimannam, Nicolaus Monuidius Dorostaiski Palatinus Polociensis, Caluini perdite sectator, inuaserat. Misit ad hunc Sigismundus ex Aula virum nobilem, grauiterque iussit, tum raptis cedere, tum in posterum ab vexando Collegio abstinere. Volebat Rex etiam Rigenses restituere Patres: verum cum etiamnum cruda res videretur, iussit eos perseuerare in Arce, commodiore etiam diuerforio attributo. 39 Benedicti Herbesti vti les labores. E Iaroslauiensi Collegio Benedictus Herbestus in Voliniam profectus, more suo late salubres labores sparsit. Duxit hominem seoum Bernardus Macieioskius Episcopus, alter Fundatorum Lublinensis Collegij, dum suam Dioecesim Luceoriensem inuisit. Itaque Luceoriae, quae Voliniae prouinciae caput est, Torcini, Olicae, Brestae, Ianouiae, alibique confessiones audiendo Catholicorum, Sacerdotes erudiendo, Ruthenicos, et haereticos ritus confutando, corroborando Orthodoxos, exemplum vbique Sacerdotis impigri, et innocentisi ostendendo, dignum opera pretium tutit.

In Transyluania non solum Claudiopoli, Albae, et Varadini, vbi Societas stabiles habebat Sedes, sed longe, lateque per excursiones diuina res prospere gerebatur. Ad Siculos magno operae successu Matthias 40 Missiones per Transyl uauiam fructuosae. Tomanius excurrit. Marcus Sisciensis in Oram Turcae subiectam. Giula primum est a Varadino Turcarum oppidum. Hinc ad Patres Varadinum legati venere Christianorum ibi residuorum nomine, Sacerdotem Catholicum omnibus precibus postulantes. Cumque responsum accepissent, sine voluntate Turcae Praefecti suscipiendum iter non videri, paucis diebus cum literis ab eo publicae fidei redierunt. Tum Marcus, qui domicilio praeerat, nec deserenda tanta studia ratus: nec periculum si quod res haberet Sociorum alij cedendum, Glulam ipse contendit. Catholici velut lapsum e Coelo hominem excepere. Ad Beegum (ita Praefectum appellant) deducunt. Is comiter pauca percunctatus, tota suâ ditione securum agere, quaeque nostrae fidei essent docere iussit. Tum Pater percursare totum tractum, sacra facere, concionari, baptizare, aliaque ministrare Sacramenta. Magno gaudio afficiebantur, parique admiratione exiguae illae Catholicorum reliquiae, sumebantque animos, et erigebantur aduersus haereses, ac veluti terra ex longo sitiens, auide quae dicebantur, auribus et animis hauriebant. Accedebant et Haeretici, orthodoxamque probantes doctrinam, se nunquam talia audisse memorabant. Vbi auditum est de confessione (nam fere iuuentus quid Missa, quid confessio, quid sacra communio esset, funditus ignorabat (ita paulatim cultorum inopia nostraque socordia 41 Christiani subiecti Tur cis confirma ti, et adiuti Sacramentis vinea Christi syluescit,) tam alacres accurrebant vt Sacerdotem multitudine praegrauarent. Illud maxime erat acerbum, quod Ariani, et Caluiniani destitutum Pastoribus gregem inuaserant lupi: tantum Franciscani de Obseruantia, quorum nonnulla haud procul extabant coenobia, per aliquos excursus fecerant, ne penitus religio sancta ijs locis extingueretur. Plerique e populo rectos, vti a maioribus acceperant, ritus tenebant, quos internoscere a falsis, ieiuniorum maxime solebant vsu. In eo tractu, qui inter Chrisium, et Marusium amnes interiacet, Ciuitas erat praecipua nomine Machoum, vbi duo erant Parochi, alter Caluinista, alter Arianus (nam Catholicus sexdecim milliarium Hungaricorum spatio nullus inuentus est) qui frequenter inter se de auis falsis dogmatibus in eodem templo decertabant. Quarta pars oppidi erat Catholica. Hi insperato Patris aduentu exhilarati, serio agitare coeperunt de Societate eo accersenda, et excitanda schola Catholica, cum eo tempore solum docerent Haeretici, a quibus pueri non tam literis, quam veneno impietatis imbuebantur. Nullus erat metus a Turcis, quin potius hortabantur ipsimet Catholicos, vt Sacerdotes sibi religionis suae curarent: nempe ne sedem sacrorum causa mutantes Machoi solitudinem facerent. Itaque Marcus non plenus modo fructuum ex ea peregrinatione domum, sed etiam maxime animatus ad eodem saepius recurrendum, et stationem Societatis Machoi curandam reuertit. Ergo aperiebantur albae vndique regiones ad messem, iamque idoneus succrescebat e Seminarijs numerus operarum, et lecta in Socictatem soboles transibat (nam nouem hoc anno recepti Tyrones egregij, quorum pars Romam missi); cum laetas adeo progressiones Satanas, eiusque Satellites ferre diutius nequiuere. Ergo ad perdenda omnia summo impetu, neque eo irrito coniurarunt. Praeuiderat hosce motus 42 Monita Stephani Regis ad Sigismun dum Fratris filium Transyluaniae Principem. sapientissimus Stephanus Rex; ideoque praeter alia hortamenta, in ipso quod postremum edidit testamento, vti supra narratum est, his Orationem ad Sigismundum verbis conuertit. Ad te redeo Carissime Nepos Princeps Transyluaniae Sigismunde Battori, tibique inprimis Collegium Claudiopolitanum et Albense lego, et committo. Quae Collegia Pater tuus, et ego fundauimus proprijs ex facultatibus nostris sine cuiusquam iniuria. Quae ita tuearis, ac defendas, quatenus animae tuae, patriaeque cui praees, salus tibi cara est. Non deerunt puto Ariani, atque in primis Colosuarienses, qui ea euersa velint. Fauebunt ijs Senatores tui omnes aut Caluinistae, aut Lutherani, nec deerunt opportunitati iuuenes, aut aulici, pariter haeretici, qui tibi adulantes procaciter in eos inuehentur, animum tuum transuersum rapient. Sed si vir es, facile omnibus simul resistes sola constantia, feruore zeloque pietatis magis magisque pijs hominibus contestata. O vtinam potuissem, vel in hoc solum meae in te pietati satisfacere, vt si non omnes, saltem paucos tibi intimos Consiliarios et cubicularios Catholicos, et pios dare potuissem; tibi ornamenco, mihi securitati fuissent. Sed ea ibi est temporis, et morum peruersitas, vt omnes declinauerint, varijsque haeresibus imbuti, Atheismum plerique spirent. Quo difficilior igitur tibi rest at concertatio, eo maius tibi praemium, et laus sempiterna. Igitur vti praeuiderat Rex machinas omnes Haeretici admouere Proceres, vt ad suas partes Sigismundum 43 Demetrij Ariani in Societatem declamationes. pertraherent, et omnem Transyluaniam Societatis nudarent praesidio. Nullum faciebat vnquam Demetrius Arianus superintendens finem Claudiopoli vociferandi, Idololatriam magno labore e Regno prope exactam; iam non paulatim, sed aceruatim magno, successu regeri: maturandum antequam serpat longius, et radices propaget altius. Collegium illud Claudiopolitanum, illa Seminaria, et contubernia, idolomaniae cubilia esse. Per literarum nomen circumueniri iuuentutem, papistica dogmata, Papae tyrannidem inueni. Haec, aliaque atrociora assidue priuatim, publice, magnae, ac minutae Nobilitati occinens in conuentus publici tempus praeseminabat inuidiam, odia irritabat: haud dissimilia Caluinianis quoque declamitantibus. Maio interim ineunte prouincialis 44 Periculum Societatis in conuentu Transyluaniae. Engedini habetur conuentus; et Demetrij vocibus instincta Nobilitas, contendit a Principe, vt ante omnia de religione agatur: dudum id praetermissum negotium, quod semper aequum sit alijs praeuerti, difficilius fieti in dies; Sinat tandem conscientiae quemque suae consulere. Nihil cum impetrarent, id vrgere perrexerunt, vt ea res ne vltra conuentum proximum differretur. Ita conuentu dimisso, magnus omnibus bonis merito timor incessit. Nam causa religionis alia non erat, quam de Societate pellenda. Deinde in proximo generali conuentu accepturus Sigismundus regni gubernacula putabatur, vti euenit: perque eam occasionem verosimile erat adnisuros Haereticos, vt in conditiones, quas libitum ipsis foret, adolescentem adigerent. Ad haec in Poloniâ Regni res confirmatae iam satis erant, vt nihil metuendum esset, ne suo Principi quicquam earum respectu incommodarent, si quid contra Catholicos statuissent. Adiecerant etiam oculos in bona Societati attributa. Denique eo aetatis, ac Doctrinae venerat Sigismundus, vt putarent hominum religiosorum opera facile posse, fortasse etiam velle carere. Quin potius ipsummet, quod olim in Ioanne Regulo fecerant, ad suas partes haud aegre pellectum iri, si hominis cuiuspiam samosi disciplina, aut certe consuetudine illigarent. Hac spe Ioannes Getzius Regni gubernator, Ioannes Galfius Marscalcus, et Volfangus Cancellarius Principem consensu adoriuntur: atque vbi magni laudibus onerauere Michaelem Brutum haereticum, et apostatam, vehementer hortari insistunt, vt hominem in 45 Haeretici co nantur Haereticum hominem Prin cipi Magistrum obtru dere. gratiam suam recipiat, et antiquorum res gestas interdum ex eo, tanquam ex fonte hauriat: dignum esse cuius eloquentiam, et eruditionem degustet: nec vllum Bruto cum Patribus Societatis fore dissidium. Quibus respondit nec adhuc defuisse sibi, nec in praesenti deesse fontes, vnde rerum varietatem, solidamque Doctrinam sine haeresum faece hauriret. Atque ut ea res Patres nihil tangeret, tamen sibi decorum non esse hominem haereticum, eius praesertim acientiae causa, quam ipse, vel abunde nosset, vel non tanti faceret, in gratiam accipere: studijs, curisque 46 Constantia Principis in eo recusando. grauioribus malle tempus impendere. Ita cum homines reiecisset, totum certamen suo mox magistro per epistolam declarauit, hac apposita clausula: Iam facile poteris conijcere, qui simus futuri in religione Catholica defendenda, et propaganda, cum tam fortiter, et constanter, (liceat nobis aliquid, mi Pater, de nobis praedicare) restiterimus eorum conatibus. optime Vale Albae Iuliae XII. Iulij. Nec tamen destitere Consiliarij fallaces eniti, vt Brutus saltem nomine absoluendae Vngaricae Historiae acciretur. Sed in eo quoque in praesentia frustra fuere. 47 Domesticae imperfectiones causae cladis publicae. Rebus adeo turbidis, quo grauius impendebat discrimen, hoc impensius, et in Transyluania, et in caeteris Prouincijs, re Generali Praeposito nunciata, placando Deo insudatum est. Tamen non defuere in Collegio Claudiopolitano quidam, qui nec erga Rectorem consueto Societatis obsequio, nec solitia inter se caritate vsi, cum ne ipse quidem Rector exemplis satis rectis praeiret, visi sunt nonnullam irae caelesti causam dare. Et Albae Stephanus Arator dum feruidius, quam consultius pro concione agit, offensionem Nobilitatis haereticae haud leuiter incitauit. Erant Cancellario impubes duo filij, quos de industria solebat Mater in aedem sacram immittere, vt concionati Staphano obstreperent. Obsequebantur egregie loquaculi pueri; ac discursantes, et nunc ad hos nunc ad illos itantes nobilium, blanda garrulitate plerosque, interdum ipsummet Principem auocabant. Quam iniuriam Domus, Verbique Dei, et iacturam sacrae sementis cum aegre ferret Arator, post aliquantum patientiae erupit; proque concione famulis, qui pueros introducebant mandat, continuo educant e templo, neque id tamporis amplius introducant: qui cum paruissent, Mater femina impotens indoluisse ita dicitur, vt cum postea ad Megensia profecturus esset Comitia Cancellarius, aduoluta genibus institerit obsecrare, illatam vt communibus liberis contumeliam vltum iret.

Interim russus Engedini ineunte Nouembri Prouincialis habetur conuentus. Multis diebus a Caluinianis, et Arianis acriter declamatum, vt tandem religionis causa tractaretur, et Societas, vt Idololatriae Seminarium tandem religionis causa tractaretur, et Societas, vt Idololatriae Seminarium exturbaretur e Regno. Lutherani fuere modestiores; quin aperte significarunt, nullo iure posse Societatem pelli: seque si mutandum quid esset, ad Catholicos ante omnes ritus transituros. Haud indormiendum causae rati Patres, adfuere Engedini Proprouincialis, et Claudiopolitanus Rector, Emmanuel Vega, et Arator: qui vbi videre adeo pertinaces aduersariorum conatus, postulatis criminibus, quae obiectabantur, vt respondere 48 Oratio PP. Societatis ad Principem in Comitijs Transyluaniae. de more possent, cum ea nulla darentur, pridie Nonas Nounembris hunc in modum coram Principibus e scripto, quod deinde etiam tradidere, alloquuti sunt Sigismundum. Ea Princeps Illustrissime, vitae quam nos profitemur conditio est, vt non multum nostra intersit vbi terrarum simus, cum perinde patriam vbique, et nusquam habeamus. Si Transyluania eijcimur, paratae sunt cum alibi, tum in Polonia Sedes, et in ipsa nunc Hungaria amplum adornatur Collegium, vbi cum animarum commodo fortassis maiore, certe nostro cum minore periculo, operam Deo, publicaeque rei pro nostra tenuitate nauemus. Itaque potes certum habere, si de remansione hic nostra contendamus, non quaeri a nobis, quae nostra sunt, sed quae Christi IESV, quae ad salutem, decus, emolumentum Celsitudinis tuae, et Regni huius maxime faciunt. Ad haec constantia postulat, vt recte caepta non deserantur: et Christus Dominus cum vetuit transire Apostolos de domo in domum, multo magis ostendit non leuiter migrandum e Regno in Regnum. Has ob res nisi Praepositi nostri reuocemur mandato, vel alio iusto compellamur imperio, deliberatum, ac fixum habemus stationem hac nullo modo deserere. Quod enim potest, vel simulacrum iuris obtendi cur solum mutare cogamur? Aut cur donata nobis bona eripiantur? Anno 1579. Parens tuus vir clarissimus Christophorus Princeps ad se se nos euocauit: et Patruus tuus maximus, ac fortissimus Poloniae Rex Stephanus misit. Anno inde 1581. ab vniuerso Regno in generali conuentu recepti sumus, ac possessionem Monostori, et adiunctorum pagorum, monasterijque, et scholarum Claudiopoli, nullo prorsus aduersante, iniuimus. Haec adeo certo iure accepta, tandiuque pacate possessa, nisi quid a nobis tam atroci dignum poena commissum ostendatur, sine barbarica iniuria auferri non possunt. At crimen ne inimici quidem certum vllum proferunt, nec, Deo gratia, subest: Nam religio obiectari non potest, pro Catholicis enim inde ab initio admissi sumus. Atqui si sectae aliae tam multae, licet deterrimae tolerantur in Regno, an aequum est non habere ibi locum religionem Catholicam superioribus omnibus Comitijs approbatam, quam totis sexcentis annis iam inde a Sancto Stephano Rege primo Hungari cum reliquo orbe Christiano amplexi constancissime coluerunt? Quod si volunt in Transyluania aequam cuique religionis libertatem esse, cur eam Catholicis denegent, quae ne inter Turcas quidem eripitur? Si cuiuis nonbilium licitum est suae religionis administros habere, quid est causae, cur idem tibi nolint licere? Qui sua tantopere iura conseruata volunt, cur tua tibi ereptum eunt? Res certe hîc, Optime Princeps, verbo nostra, re tua agitur. Nihil dico de Praeceptoribus, et Concionatoribus tuis, quibus secundum parentes, vel etiam ante parentes deberi sapientes monent, quam tuae aequitatis, et clementiae sit, eos procul ab iniuria conseruare, cum conseruare omnes debeas: Tuum est Patris, Patruique tui clarissimorum virorum, et sapientissimorum dignitatem, placita, acta defendere. Cum igitur plane compertum habeas, quam illis cordi fuerit Ordinis huius in Trasyluania collocatio, quanta voluntate, atque constantia aluerint eum semper, protexerint, exornarint: quale denique supremis mandatis de eo iudicium Rex fecerit, quamque te vltimis verbis obtestatus sit, debes profecto, Illustrissime Princeps, nullo modo permittere, vt tam constans eorum voluntas pro vana, ac fatua, contemptui, ac ludibrio sit. Quid? Illud ne placet introducere exemplum, vt quae ab vno Principe constituta sunt, ea vix dum illo e conspectu sublato irrita fiant? Detur haec licentia, tanta praesertim in re, tamque firma, atque fundata, nihil profecto reliquum fiet stabile: nutabunt omnia, et conuellentur, et corruent. Violentur nostra priuilegia tam rata, et solida, equidem miror, qui hoc vrgent, non videre, qua sibi ipsi foueam faciant. Nos, Deo bene iuuante, nouem per annos ita versati in hac patria sumus, vt laeserimus neminem, prodesse omnibus studuerimus. Te ipsum ab ineunte aetate cum in pietate, tum in artibus honestis, pro nostra virili instituimus: iuuentutem Transyluanicam ad omnem humanitatem informare conati sumus: Catholicorum reliquijs consolandis, ac Verbo Dei, et Sacramentorum administratione pascendis per pericula assidua, per aerumnas, ac vigilias praesto fuimus. Vectigalibus, quae nobis donastis non ad luxum sumus abusi, sed ad iuuenum e vestris pauperum subsidia, et ad virorum doctorum alimenta, ad templorum, ac scholarum aedificationem contulimus. Si haec criraina sunt, inficiari non possumus talia a nobis commissa. Si quid praeterea aduersarij criminantur, palam afferant, iudicioque disceptent, tum si libet eijciant nos, ne si indicta causa pellamur, eiecti per tyrannidem videamur. Nam quod quidam nos, caeterosque Catholicos Idololatriae accusant, parati sumus siue concione, siue disputatione, seu scripto malint, palam facere omnibus nequaquam Idololatras nos, sed qui aduersas sectantur partes, eos plane haereticos, impios, et atheos esse. Praeterea tecum ipse Princeps Illustrissime, pro tua sapientia reputa, quanto ornamento, fructuique (absit verbo inuidia) Societas huic Regno sit. Nomen tuum, patriaeque huius apud Pontificem summum, et alios Europae Principes, apud AEthiopas, et Indos, nouumque Mundum celebre factum est. Noster Ordo toto Orbe terrarum sparsus est, vt facile per eum Transyluania cum reliquis Regnis coniungi notitia, et quadam societate possit. Quis non videt, quam sensim recta tenerae aetatis institutio barbariem quandam morum abstergat? Quam prope sit, vt nouus, seu Iudaismus, fiue Ebionismus, quem plerique omnes huius Regni Proceres, merito oderunt, stirpitus euellatur? Vides praeterea quanti sumptus facti sint in Academia (qualis nunquam in Regno Hungariae fuit) excitanda, quanta mole ex Hispania, Italia, Germania, et Polonia idonei viri ad eam instituendam, et post acceptam ex peste cladem, restituendam, accersendi fuere. Igitur sapientissimis viris, patriaeque suae amantissimis, Patri tuo, Patruoque, ac toti Regno haec fiet iniuria, vt tot, tantique conatus, et sumptus, inanes, et cassi reddantur? Quid Seminario fiet, quod a Rege eodem, Summoque Pontifice institutum, luculentisque instructum reditibus, tantum huic Regno, et splendoris, et commodi affert? Hic tenuiores e nobilibus, hic alij bonae spei adolescentes in omne posterum tempus ad omnem humanitatem liberalibus disciplinis gratuito excoluntur, qui ad id tempus, vel per inopiam, rudes, ignari omnium rerum consenescebant, vel, haud sine magna, et patrimonij, et morum iactura, ad exteras nationes studiorum causa mittebantur. Haec subsidia morum, haec ornamenta Regni, haec domicilia sapientiae, quae omnibus votis, et opibus expetenda, et conquirenda forent, si abessent, vltro donata, tantum prouecta, adeo florentia, semper in dies proficientia dissipabuntur? Et potest quisquam amans patriae videri velle, dum patriam sic oppugnar? Considera ergo, Princeps, quae causa, et quorum agatur. Proscriptiones, exilia, rapinas bonorum, in summa mortes religionis causa Christi famuli in lucro ponunt: nam cedit ijs tandem in victoriae decus quicquid aduersarij moliuntur in poenam. Verum Celsitudo tua, et Transyluania vniuersa apud Christianos Principes, qui et pietatem Regis Stephani, et Societatem perspectam habent, vt leuissime dicam, non bene audiet: neque impietatis, inconstantiae, crudelitatis, extremaeque barbariei notam effugiet. Quicquid sit, rite coram te, et Magnificis. Consiliarijs, regnoque vniuerso contestamur, nos partibus nostris nolle deesse: Te ipsum nobis a parente tuo sanctae memoriae Principe Christophoro, et a Patruo Serenissimo saepe, atque etiam in supremo vitae actu vnice commendatum, in hoc praesertim lubricae aetaris ambiguo, nullo modo destituere velle, ac prodere, sed quacumque possimus ope salutem, dignitatemque suam paratos esse defendere. Denique stat sententia ex Transyluania non discedere, nisi, quod nostri Ordinis alij in Anglia consequuti sunt, pro Christo, et Catholica fide mactemur; seu certe nisi iusta eiectionis causa proferatur: ne quid per Tyrannidem fiat, ne et ipsi videamur te ad vim, et tyrannidem instituisse. Satis per se animatus erat ad defendendam, et suam, et religionis causam Sigismundus, 49 Fructus eius Orationis in Sigismundo. nec parum animi hac oratione accessit: iurasse dicitur se cum Societate pariter, vel occasurum, vel discessurum. Id quidem scripsit ad Prouincialem Campanum, se Patres, ac religionem, vel cum Regni, et vitae suae iactura tegere conaturum. Conterruit etiam aliquantum aduersarios in tuendo suo iure Patrum constantia. Caeterum adeo multorum e nobilitate mentes pertinacia obdurarat, et quidam quasi furor impleuerat, vt tanquam Sacramento conuenerint, se consuetum vectigal Principi non ante soluturos, quam de religione statueret. Cumque ille rem in proximum reiecisset generalem conuentum, pessimo exemplo, se quoque ante eam diem pensuros tributum negarunt. Cum hac haereticorum contumaciam, et Principis fortitudine discessum, generalibus Comitijs in vltimam sacri 50 Haereticorum contumacia. Aduentus Dominicam indictis; breuiore solito die decreta quo maiori, bus nostri includerentur angustijs, neu Cardinalis Battoreus, qui aduentare dicebatur, occurrere ad tempus posset. Tanto inftante discrimine Transyluani Patres vno e Socijs magnis itineribus misso, de rei statu Prouincialem admonuere, orantes, vt si fieri posset, ipsemet aduolaret. Tum impense ad Numen placandum adiectae curae: omnia vbique pietate feruere. Ipsi Catholici Claudiopoli, Albae, Varadini, alijsque in Oppidis, et Pagis nihil in se se asperitatis, nihil religiosi piaculi praetermittere. Academici 51 Catholicotum feruor. Claudiopolitani precationem habere perpetuam, quam toto sesquimense continuarunt, cum vnum diem Sodales B. Virginis, alterum Seminariani, tertium caeteri Discipuli delegissent. Ad haec sacris quibusque diebus habitae supplicationes ordine procedentium, et praeter quotidianas priuatim poenas susceptas, aliquando (insuetum ijs locis spectaculum) publica verberatio adhibica: nec interim quod poterat humana praecaueri diligentia, omittebatur. Praeparatae sunt de vera, falsaque Idololatria theses: aditi etiam Procerum quidam e longinquo, et causam edocti: Nonnulli palam ex Haereticis fauebant: ardebant Catholici, maxime Stephanus, et Balthasar Batthorei: adolescentium quidam fidem sibi muruam dedere, si offerretur subeundi occasio Martyrij, vna fortiter subituros. Accessere, et commendatitiae a Magno Poloniae Cancellario literae. Prouincialis 52 Literae Prouincialis. serius admonitus est, quam vt occurrere tempestiue posset: rescripsit tamen ad Principem, laudans simul constantiam eius, simul de animo erga Societatem gratias agens, spondensque illam erga eum studio nequaquam dissimili fore. Addidit ad multos Procerum literas, ratam habens contestationem a Patribus Engedini interpositam: et adijciens, si amplius viginti Sociorum, ne aegros lue Catholicos desererent, tertio ante anno mortem Claudiopoli praeoptassent, multo nunc paratiores extrema passuros, vbi eâ solum causa, quod Christum Dominum Deum verum adorarent, et Sanctos eius colerent, de Idolomania accerserentur. Porro causa eo munitior, et prope inexpugnabilis videbatur, quod cum Principe, et vniuersae gentis Battoreae dignitate coniuncta erat. Itaque tolerabilis exitus sperabatur. Duodecimo Kalendas Ianuarias in Oppido Saxonico, Megges nomine, generalis conuentus incipitur. Eo ipso die Ariani, et Caluiniani Pseudoepiscopi in Societatem atrociter inuecti. Criminum capita erant vsitata illa Haereticis iam tum Sancti Ambrosij tempore, quae Sanctus Antistes 53 Criminationes Haereticorum in So cietatem. Oratione de non tradendis Basilicis his verbis complectitur, Semper Christi laudes verbera perfidorum sunt: et nunc cum laudatur Christus, dicunt Haretici quia seditio commouetur: dicunt haretici quia his mors paratur, et vere mortem habent in laudibus Christi. Haec, inquam in Societatem maxime iactata, quod seditionis, atque tumultuum causa vbique foret; quod Idololatriam, quod Papisticum dominatum, quin etiam de religione quaestiones ad Hispanicum ritum inueheret. Ad ea postridie in conuentum cum aliquot Sociorum admissus Vviecus Proprouincialis respondit: neque obscure calumnias, si apud aequos Iudices ageretur, refellit: 54 Ijs responde tur. Quam fideliter Societas operam suam instituendae iuuentuti, solandisque Catholicis nauarit: quam pacis vbique tranquillitatisque, multas licet vexationes perpessa, non studiosa modo, sed et custos fuerit, satis patere omnibus. De Romano Pontifice multa inuidiose iactari ab diuersarum religionum doctoribus, nec mirum id esse, quod aliter suos ipsi diffidant in obsequio continere posse Sectatores, nisi odijs per malas artes incitandis ab Romano Antistite auertant. Porro tantum abesse Societatem, vt quaestiones de religione ad morem Hispanum introduci moliatur, vt ijs negotijs nulla in ora terrarum vbi stant ea tribunalia, quantum conniti queat, immisceri se se permittat: nec se recusare quin si cui vnquam Sociorum ea de re in Transyluania mentio excidat, fraus capitalis sit. Quod vero maxime crimen ingereretur Idololatriae, paratos esse id quacumque ratione mallent, seu voce, seu stylo refutare; vehementerque petere vt haec sibi potestas fiat: itemque de facultatibus, quas possideant, legitimum instituatur iudicium. Haec, et alia vbi Vviecus latine dixit, Hungarice eadem Arator peregit, paulo vberius immoratus calumnijs aduersus Pontificem, et orthodoxam fidem diluendis. Quibus attente auditis pollicetur responsum Nobilitas, sed nullum dedit. Supplicem praeterea 55 Libellus ab Haereticis ad Principem missus contra Societatem. libellum Catholicorum nomine obtulit Christophorus Cheresturus Cuiauariensis, et Nasbaniensis Capitaneus, vir studio Catholicae pietatis acerrimus, quo petebant, vt ex institutis Regni maneret sua etiam Catholicae religioni libertas, neu Pastores animarum suarum diuexari sinerent. Egressis e templo Patribus Haeretici, quanquam multum Orthodoxi, et Sombrius Regni thesaurarius non Catholicus repugnarent, mittunt libellum ad Principem, iterum flagitantes, vt e Regno Idololatria, et eius propagatores Iesuitae tollantur. Nihilo segnius, et suum Principi, et Gubernatori misere libellum Patres, testantes innocentiam suam, obtestantes 56 Alius libellus pro Societate. ne per iniquissimam vim opprimi se, suaque priuilegia violari, et Sacrosancta Catholicae fidei mysteria proculcari patiantur, nec illam inuri notam Transyluanico nomini, vt quos paulo ante regno volentes receperint, iam causa indicta exturbent. Se per nouem annorum labores, insectationes, pericula, in bene merendo de omni hominum genere, nil tale commisisse, cur deteriores habendi sint quam Ariani, quam noui Iudaei, et Ebionitae, quam Lutherani, Caluiniani, Graeci, Rasciani, et Valachi, vt illis liceat pacatis in Regno viuere, sibi autem non liceat, quorum fides, et religio ab Apostolis profecta, et in Transyluaniam per Sanctissimos Reges Hungariae introducta vsque ad haec tempora per annos sexcentos steterit. A te vero Magnifice Gubernator vehementer petimus, inquiunt, teque obtestamur, vt memor esse velis, et officij, et iurisiurandi, et porestatis tuae. Officij quia tibi salus, dignitasque, et existimatio Illustrissimi Principis commendata est, ac nominatim Societatis nostrae, et religionis Catholicae defensio a Rege Stephano credita: iurisiurandi, quo sancte spopondisti te cuiusuis gradus homines in suo iure, libertate, religione conseruaturum, nec sine legitima cognitione quemquam impediturum, aut impediri permissurum: denique potestatis, quia tua in manu est importunis istorum postulationibus occurrere, si modo dixeris potestatem tuam certis limitibus definitam esse. Etenim cum tui iuris non sit cuiquam vltra tres, ac triginta colonos attribuere, multo minus fas erit tantum nobis facultatum inuitis eripere. Ergo te etiam, atque etiam rogamus, vti ius nobis, quemadmodum adhuc fecisti, integrum tuearis. Haec altero, et vigesimo Decembris die acta, magna Sigismundi constantia; qui Haereticorum postulationi respondit: nec Praeceprores suos, nec homines sibi a Patre, ac Patruo commendatos, et a Regno receptos, indicta causa pelli ab se decere, cum praesertim eius religionis essent, quam ipsemet sequeretur, et aliqui etiam non Catholici eos affirmarent Regno peropportunos esse, et ad suorum institutionem liberorum retineri postularent. 57 Alius libellus Haereticorum Et responsio ad eum. Postero die libellum Haeretici alterum summisere plenum criminationibus inuidiosis: Iesuitas hostes animarum, insectatores fidelium esse, autores effundendi sanguinis: Denique bona possidere contra fas Regni. Nam sub Regina Isabella editum in Comitijs decretum, ne qua Ecclesiasticorum bona semel ad Fiscum delata vllo vnquam tempore Ecclesiae redderentur. Respondere statim libello Patres, caeterisque vt saepe ante confutatis criminibus, quod ad bona pertineret, demonstrarunt primum, Comitia illa sub Isabella Regina non sacrilega modo fuisse, contraque diuinum, et humanum ius, quod suum cuique reddi iubet, sed etiam nullo iure habita, quia nec Princeps, nec Regina, nec Petrouitus, qui Tutor tum erat principis, fidem ea tempestate Regno iurarant, nec Regnum illis; ita vt eo tempore cum iusto capite Regnum careret, iusta condi decreta nequiuerint. Deinde etsi firma, ac iusta, quam quae optimo iure fuissent, tamen anno seculi eiusedem octogesimo primo ijs obrogatum fuisse decreto Generalium Comitiorum, cum Societatem in Regnum, et in possessionem bonorum admiserunt. Ad haec cum in ijs bonis rite Societas locaretur, nec Regnum, nec plane quemquam Regni nomine contra iuisse, adeo vt pacate inita, totque annis vsurpata possessio, cum causa 58 Gubernator causam incli natam praecipitat. subinde nulla noua extitisset, nisi per manifestam iniuriam attrectari non posset, Haec maxime dum feruent Getzius ille gubernator ad cuius maxime pertinebat fidem Acta Stephani, a quo administrationem acceperat, conseruare, penes quem, et aerarium, et aemati milites erant, inclinatam praecipitasse causam dicitur: cum per Emissarios suos concitata multitudine minutae nobilitatis, admotoque terrore, etiam Catholicorum quorundam animos expugnasset, Principem ipsum, vel inuitum adegit, vt 59 Princeps de cretis Haere ticorum sub scribit. impijs decretis subscriberet: ita furere nobilitatem obtendens, vt nulla superesset declinandi supremi discriminis via, nisi tempori cederetur. Ergo in peruigilio Natalitiorum Christi cum Patres in Praetorium accersissent Cancellarius, et alter Senator, Principis nomine sic eos alloquuntur: Quandoquidem Nobilitas vniuersa ita vrgeret eorum ex Transyluania profectionem, vt Princeps obsistere vltra non posset, nisi Regno priuari vellet, ac sinere omnia pessum ire, cogitandum illis esse quid faciendum videretur, vt aliqua iniretur concordiae via. Cupere quidem Sigismundum Patrum, ac Praeceptorum suorum tueri innocentiam, conseruare iura, caritatem, ac merita remunerari: verumtamen quando eo vsque Nobilitatis pertinacia excesserat, oportere aliquid ei dare, nec videri fieri posse, vt posthac omnia Societas obtineret loca, quae ad id temporis tenuisset. Vix habere Senatum, quid edito sub Regina Isabella decreto de bonis Ecclesiasticis nunquam Ecclesiae ipsi reddendis, responderet. Ad haec Patres misso 60 Responsio PP. Societatis ad denun ciationem sihi factam. ad Principem scripto responderunt, Nihil sibi quidem magis cordi, quam concordiam esse: sed quemadmodum salua conscientia, et regni iure, confici posset non videre. Nam si iubeantur Principem deserere, antequam ei Sacerdotes alij Catholici praesto sint: et a concione, scholis, alijsque abstinere Ecclesiasticis muneribus, nullo id pacto fas esse, cum id, praeterquam quod vitae, quam ipsi profitebantur repugnabat, saluti tum Catholicorum, tum praecipue ipsius Principis aduersaretur, cuius potissimum causa acciti fuerant: Nec fas esse bonis cedere, quae ob eam rem Claudiopoli, Albae, et Varadini, donata iure perpetuo fuerant, primum quod optimo illa iure possidetent donata a Rege, et Principe, et possessione ex Regni decretis, nemine repugnante, recte inita: deinde quia siqua ex parte sua ipsi paterentur iura violari, ex facili omnia perderent, autoritatique, ac piae voluntati Principum detraherent, ac pessimum caeteris exemplum praeberent similia audendi. Praeterea in magnam ignominiam cederet ipsius Principis, Stephanique, et Christophori, tanquam illi inique donassent, quae sui iuris non erant, vel suae potestatis fines ignorassent, ac nescissent, quid cui tradere liceret, vt eorum decreta velut irrita, et iniqua oportuerit statim dissolui. Ipsi praeterea viderentur eadem, vel inique possedisse, vel tale aliquod admisisse crimen propter quod infami illa mulcda digni iudicarentur: Nec posse multorum scandala auerti, qui propterea cessisse eos existimarent, quod re ipsa fraudis conuicti essent: quare quod ante fecerant, nunc de integro profiteri, nec iure suo, nec bonis, nec priuilegijs cedere: quod si per vim adempta essent, nihil tamen ijs velle detractum: Nam decretum sub Isabella, et inane, et iniquum semper fuisse, et eidem, si quid valuisset, rite postea obrogatum luculenter se se iam demonstrasse. Quae cum ita essent, tamen pacis causa, si haec duo sibi salua relinquantur, vt ministeria pro Instituti ratione libere exerceant, et in suis bonis, ac locis pacate viuant, de reliquo paratos 61 Decernitur Societati exilium e Transyluania. inire concordiam, et conditiones, quae honestae ferantur subire. Communis erat opinio Nobilitatem, si modo Iesuitae a Principis latere amouerentur, satis ab se impetratum exstimaturam, eoque fore contentam: tamen summo mane Christi Natalis, decretum ab Senatu, et Gubernatore fit, vt cedant Iesuitae cunctis Regni vrbibus, liceat tamen suis in fundis, suoque Monostoro degere: Quod decretum cum eodem die in Comitijs promulgaretur, Nobilitas siue ab tragediae autoribus incitata, siue ex eo, quod iam vltra spem expresserat ad vltima extorquenda audacior facta, institit flagitare, prorsus vt ex omni Transyluania iuberentur facessere. Nulla fuit dimicatio, adeo aduersa factio inualuerat. Conduntur ex eorum, libidine multa aduersus sanctam religionem decreta: inter alia, vt Iesuitae intra quintum, et vigesimum diem ex omni Transyluanorom ditione excedant, bona eorum Fisco addicantur: nec posthac cuiquam Transyluanorum fas sit Iesuitarum quempiam apud se habere, neque ijs, aut vllis omnino Religiosis pateat vnquam in Regnum accessus. In haec coactus est Sigismundus iurare die S. Stephani Protomartyris, Patribus, nequid mouerent, vetitis domicilij sui limine pedem efferre. Qui cum interrogari iussissent, num amplius Princeps ad sacra vti opera illorum vellet, Gubernator respondit, sacra posthac nequaquam necessaria fore Principi; statimque religiosam supellectilem ab Praetorio ad eos remisit. Diuinae eius diei voces, quibus Christus Dominus Iudaeorum, et Sacerdotum principes compellauit: Ecce ego mitto ad vos Prophetas, et sapientes, et scribas, et ex illis occidetis, et crueifigetis, et ex eis flagellabitis in Synagogis vestris, et persequemini de Ciuitate in Ciuitatem: et aliae eiusmodi e psalmis, tum consolabantur famulos Dei, tum ad misericordiam pereuntium gentium commouebant. Die S. Ioannis cum Meggesio iussi essent Patres Claudiopolim se referre, tanta coorta procella est, vt tectum templi eius, in quo proscriptionis decretum promulgatum erat, et caminum ab domo Principis, et Pontis Albani partem disiecerit. Praecurrit Claudiopolim proscriptae fama Societatis. triumphare haereticorum plerique (nam quidam ex ijs quoque querebantur iniuriam) moesti, mutique Catholici tanquam stupore quodam torpere: Scholasticorum iuuentus impleri lacrymis: Sociorum alij aliter affici: hi dolere, quod animis tam multis tantum pararetur exitium: hi gaudere, quod digni ipsi haberentur pro Christi nomine quidpiam pati. Superuenere his ab conuentu Patres, postque mixtos lacrymis amplexus, gratijs Deo actis, quod tali ipsos exercitatione, ac rudimento dignaretur, imploratoque lumine ad cognoscendam eius voluntatem, consultare aggrediuntur, parendum nec ne iusso impio videretur? Nemo erat omnium, quin si censeretur, siue vniuersis, siue lectis quibusdam manendum, eam sibi prouinciam deposceret. Perplexa tamen admodum deliberatio erat. Audendum passim censebant, nec committendum, vt iacta tot laboribus, atque adeo tot funeribus Sociorum, sementis et adulta iam seges proterenda bestijs, et ante omnia ipse Sigismundus, in quo tanta adhuc indoles apparuerit, velut inter frementes lupos agnus, desereretur: quem si forte (quod Deus auertat) haeretica fraus, aut vis transuersum ageret, omnis anteacti labor temporis, omnis futuri spes concideret. Quid futurum in mora damni? Fortasse nimbum illum praeteriturum. Quid so fundatur sanguis? Nonne tanti esse? Ecclesiae ne, an Societati nouum 62 Deliberant Patres an iniusto decreto parere debeant. per supplicia roborari, propagari per neces? At ex altera parte cum Christus Dominus dixerit: cum persequuti vos fuerint in vna Ciuitate, fugite in aliam, succurrebat vereri, ne adeo recenti inuidia, si repugnarent, id satis rationabile obsequium non esset. Si palam manerent, aperta videretur contumacia in contumeliam Regni totius: affirmatum iri, quod semper Haeretici clamitabant, seditionem, ac tumultum cieri: ad vltimum ita extrudendos, mactandosue, vt in omne aeuum Societati Transyluania clauderetur; Sin autem dissimulanter apud Orthodoxos haererent nobiles, futurum vt nec diu fallerent, et periculum ipsis quoque crearent nobilibus. Nam propter amplitudinem Regni, et Catholicorum frequentiam, multo plus licere in Anglia. Quod si tantisper cederent, exemplum praebituros modestiae, per quam et iniquorum ex aliqua parte saturarent odia, et misericordiam plebis concirent. Multo magis augendum mox desiderium vbi sublata illa celebritate Academiae nullus superesset splendor literarum in Regno, nulla iuuentutis cultura, ablegarique in longinquas terras oporteret cum solicitudine parentum, periculis filiorum, rerum dispendio, qui nuper in oculis conuictuque carorum erudiebantur. Carendo enim magis, quam fruendo pretia rerum cognosci. Confirmaturum suas paulatim opes Sigismundum. Denique eo apertiorem breui reditum fore, quo obedientius in praesens cederent, ostenderentque inter alia tam vberes agros tam facile relinquendo, nequaquam ab se terrenos adhuc, sed caelestes modo in Transyluania fructus quaesitos. Haec, et id genus multa in partem vtramque cum dicerentur, Proprouincialis censuit explorandam Sigismundi voluntatem: tum si ita ille censeret, seruiendum necessitati, ne si quid forte in ipsum Nobilitas committeret tanquam Regnorum euersores Iesuitas suo more Haeretici 63 Non permit titur, vt quis quam Sociorum in Tran syluania ma neat. infamarent. Nec multo post absoluto conuentu susceptis Regni gubernaculis Sigismundus Albam reuertit, sed ita Haereticorum obseptus custodia, potentiaque oppressus, vt cum aditum ad eum Proprouincialis quaereret, in eius conspectum admissus non sit: responsum est, postridie eius copiam fore in templo, quo esset venturus: sed cum haud venisset, per libellum rogatur, vt quanquam bonis exuti essent, pateretur tamen aliquos de Societate Sacerdotes subsistere. Deum Illis suppeditaturum: sed responsum 64 Lelesius aeger, et mor ti proximus summa hieme Alba eijcitur. relatum est, nemo vt omnino maneret. Erat Albae Ioannes Lelesius, qui Principem a prima pueritia educarat, in eaque cura ex Coeli iniurijs contractu morbo, aliquot iam annos inter acerbos dolores ita paralyricus decumbebat, vt se commouere non posset: is misit rogatum, vt quando iam proxime aberat a morte, liceret eam sibi Albae opperiri; sed et huic missi equi sunt, quibus in summa frigorum asperitate in Arcem finitimam 65 Oratio disce dentium Patrum ad Principem. cui nomen Cuynar, asportaretur. Edictum tamen est, vt nemo discedentibus molestus foret. Tertio Idus Ianuarias ad Principem, quamquam aegre, tandem vt eum vltimum salutarent, admissi, verba ita fecerunt: In hoc graui nostro casu est nobis, Princeps, consolatio ingens, et vera laetitia, quod isto te loco intuemur, in maiorum tuorum constitutum sede. Caritas enim, qua nostris haeres visceribus, minus sentire nos nostra sinit vulnera, dum tua cernimus incrementa. Est item aliquis nobis fructus, quod sub disciplina ita nostra profeceris, vt ista aetate imperio dignus habitus sis. Tibi igitur, vt ex animo gratulamur, ita immortales nostro, tuoque nomine grates agimus Deo, ad istud qui te culmen euexit; Maiestatemque illam praepotentem, atque optimam cunctis veneramur precibus, vt bene, feliciter, sancte, pieque euenire tibi ad suam gloriam, tuamque ac popularium aeternam, et praesentem beatitatem istum principatum velit: vt sit tibi accessio dignitatis virtutis profectus, et progressio virtutis gradus ad decora ampliora. Alijs tuo conspectu, maturaque virtute licebit frui. De nobis, quando aliter visum aeternae sapientiae est, non possumus tamen in hoc vltimo, quo te affamur digressu, gratias tibi non quam maximas agere de voluntate, qua adhuc nos, Ordinemque nostrum complexus es. Perspeximus enim singularem semper tuam erga nos pieratem, benignitatem, atque adeo obseruantiam. Vtinam possemus vel fuso sanguine testificari merita, et studia tua non pessime esse collocata. Vnum quod nobis vnice solatio est, plane persuadere cupimus tibi, nos culpa vacare proscriptos nullo iudiciorum ordine, nullo defensioni relicto loco, praeter omne ius, fasque beneficijs Parentis tui, et Patrui, sapientissimorum, et pijssunorum Principum spoliatos. Quicquid tamen sit, si quis in ea re adolescentiae tuae adhaesit error, non modo tibi, cui vim prope allatam nouimus, sed et ipsis totius tempestatis concitatoribus, et quicumque vllo modo fuere participes, vltro prudentes, volentesque, vti religiosos, et Christi sectatores decet, ignoscimus, concedimus, condonamus, Ita ignoscat summus ille iudex e Coelo, et aperiens suarum sinum benedictionum, pro ijs malis, quae nobis inferre voluerunt, millies geminata bona in eos effundat. Denique si quid suprema haec verba ad eam quam habes possunt constantiam addere, precamur te illud, et obsestamur. Memor esto Sigismunde, qui sis, cjui fueris adhuc, ex quibus ortus sis. Magnum habes ex ipsa prima tua aetase ad magna pro religione praestanda calcar, quae ea dedit Christiano orbi pignora, vt mipenle laborandum sit tibi, vt expectationem, quam concitasti, ne fallas. Memor esto, quam a Patruo Parenteque tuo hareditatem gloriae e studio incorruptae religionis tuendae partam acceperis: illos intuere: illi consilijs vbique tuis intersint. Ante omnia id cura semper, vt salua sit religio, quia in ea sunt omnia. En abs te nos corporibus quidem auellimur, animis tamen haeremus apud te, et obseruantiam tui, gratique animi memoriam nobiscum asportamus. Quod poterit a nobis tibi vsus esse in precibus, et sacrificijs, hoc enim vnicum 66 Responsio Principis. relictum est obsequij genus, certum habeto, enixe, assidue, et recentissimo semper studio delaturos. Responsum est nomine Principis: agnoscere eum, se ab Societate ad omnem virtutem, et pietatem recte fuisse institutum, et in literis eorumdem opera non mediocres progressus fecisse. 67 Viaticum, et testimonium virtutis eorum Patribus datum. Causam eiectionis fuisse Regnicolas, quibus obsistere Princeps nequiuerit, cum magnam habeant libertatem prout voluntas tulerit, decreta condendi: futurum se perpetuo sui similem, inque fide Catholica permansurum. Dedit abeuntibus in viaticum bonam pecuniae summam; dein adiecit literas, quibus fidem ficiebat, dimissos, quod ferre eos religionis causa Nobilitas nequiuisset: In suis muneribus, recte se, laudabiliterque 68 Quo se receperint. gessisse. Sociorum alij in Poloniam rediere, alij concessere in Austriam: alij abiere in Moldauiam, vt anno insequenti fusius explicabitur. Hunc finem habuit prima Societatis in Transyluania commoratio. Claudius Generalis non admodum probauit, quod cuncti abijssent. Longe maiore cum spe, quam periculo, praesertim cum Balthasar, et Stephanus Bathorei postularent, potuisse paucos. Subsistere. Quo die praefixus fuerat nostris exitus e Transyluania, eo Getzius dudum male valens animam miser exhalauit, multum gemens, et ingeminans, Vae mihi, qui Stephano Regi meo datam fidem fefelli. Aliud poenirentiae iustae signum non edidit. Sane et Cancellarius tandem, et caeteri religionis Catholicae 69 Supplicia eorum, qui causae iniuriae fuerant. euersores dederunt meritas poenas, cum alij Genti Batthoreae, alij Sigismundo Principi nominatim moliti exitium essent. Vxor autem Cancellarij, quae virum rabide incitarat, deprehensa in adulterio, vulgataque per totum regnum infamia, ac repudiata, miserrimam vitam miseriore morte mutauit. Sed vt abdito Dei consilio quidam quasi orbis vertitur humanarum rerum, et magnus ille Conuiuator posteaquam primo inuitati noluerunt venire, nuptias filij sui aliunde frequentat. Ecce tibi dum Transyluania Orthodoxae Doctrinae clauditur, Moldauia in proximo aperitur. 70 Moldauiae descriptio. Prouincia ea est Turcarum Domino vectigalis: nomen apud incolas ab interfluente nacta Moldauo amni: Nam quidam exterorum superiorem Vallachiam nominant. A Moncastro Vrbe secundum pontum Euxinum, quem ad Orientem, habet ad Danubium vsque descendit, eoque clauditur a meridie: Ab occasu aestiuo Vallachiae, tum Transyluaniae; inde versus septentrionem Russiae, ac Podoliae iungitur. Getae olim, quos Dacos Romani vocabant, habuere. Metropolis Zirzauia est: Iassium Principis Sedes: religio ferme Ruthenica, sunt tamen et Armeni permulti cum Antistite suo, et aliarum sectarum admista colluuio. Multi proximis annis Catholici quoque incolebant, ferme ex proxima Hungaria, et Transyluania, alijque ex Insula Chio, atque Epiro, siue negotiorum causa, siue turbulentas domi res fugitantes, eo sedibus translatis: sed magnam subinde partem Haeretici simul corruptores ingressi vitiauerant. Principum dominatus admodum incertus est, Turcis Satrapis leui momento, prout libido tulit euertentibus hos, extollentibus illos. Praeerat hac tempestate Princeps nomine Petrus, apud quem gratis plurimum valebat, et Magister erat cubiculi Bartholomaeus Brutus Lapusnae Capitaneus, natione 71 Princeps Moldauiae auxilia Societatis exposcit. Epirota, religione Catholicus, eiusque conseruandae, ac restituendae inter paucos studiosus. Is fecit, vt Princeps etiamnum secta Ruthenus, omnes Caluini, Lutheri, Arijque administros Moldauia pelleret, et ad deceptos ab ijs populos dedocendos, excolendosque Catholicos, quorum ad millia quindecim ceusebantur, auxilia Socictatis expeteret. Interposuit Ioannis Archiepiscopi Leopolitani apud Sixtum Pontificem autoritatem, dein Nuncij Apostolici Annibalis de Capua, postremo Legati Aldobrandini. Horum igitur nomine cum Claudio Generali actum est Romae, et cum Prouinciali Campano in Polonia, vti pium negotium susciperent. Et Pontifex plane mandauit et suas ad Principem literas paternae curae testes adiecit. Misi sunt tres initio Sacerdotes cum Laico, Stanislaus Varseuitius, qui coram inspiceret statum rerum, ac protinus renuntiaret: mansurique 72 Patres ad eum perueniunt. in Moldauia Ioannes Kunig Schonhouianus, et Iustus Rahab. Ineunte Septembri ad Principem peruenere, qui cum aula sub pellibus agebat in campo ad pestilentiae fugam, quae late desaeuiebat. Excepit eos perbenigne Petrus, Pontificisque literas venerabundus exosculatus capiti impofuit: tum iussit Patres, quoniam oppidum Kotnar, vbi sedem ijs parauerat, infestum habebat lues, domicilium sibi arbitratu suo deligere. Inter munuscula dederunt ei Patres libellum, in quo sacra Martyrum certamina aeneis formis affabre excusa visebantur. Quae dum versat e Sancti 73 Principis Moldauiae prudens difputatio de Primatu Petri. Petri conspectu occasionem sumpsit ostendendi, quam ab Catholicis non procul abesset. Ex Graeco Monacho, qui intererat, cum quaesiuisset, quid de primatu Sancti Petri sentiret, ac Monachus respondisset fuisse quidem illum inter Apostolos ordine primum, sed potestate parem. Instit quaerere, cuinam claues, quae summam potestatem indicant, Christus Dominus tradidisset? Nec Calogerus abnuit traditas Petro Tum Princeps, At Petrus cui post se habendas reliquit? Cumque ille haereret, Fare, inquit, Apostolus vbi posuit moriens caput suum? Affirmante Monacho haud dubie Romae, Ergo excepit Princeps, vbi caput suum posuit, ibi etiam traditas sibi claues reliquit. Contra quae nihil succurrit Schismatico, quod afferret. His, et alijs documentis apparebat Principis ad Romani Pontificis imperium, et Catholicam fidein propensio. Caeterum cum sparsi degerent longe, lateque Catholici, nec vsquam vllus afforet Pastor, prima in eo collocanda videbatur industria, vt instituerentur paulatim, 74 Opera Catholicae religionis restitutioni in Moldauia nauata. qui possent in Parochorum suffici munus. Nihil autem opportunius ad id offerebatur, quam vt Seminarium aliquod conderetur, expertum iam, et vulgare subsidium: quod tamen prae inopia Princeps, grauique tributo, quod Turcae pendebat, liberalius pollicebatur, quam re posset praestare. Itaque hoc in primis renuntiauit Varseuitius Legato, et Nuncio Apostolico apud Pontificem Sixtum curandum. Reliqui duo Patres, qui in Moldauia cum Socio substitere delecto interim ad incolendum Oppido, cui Romanum est nomen, quod ipse amnis Moldauus alluit, desertam illam, ac dissipatam vineam magno animo, conatuque perpurgare, ac restituere coeperunt.

In ipsa quoque Hungaria aperiebatur campus peramplus industriae Christi praeconum: nisi quod Thurociensis Praepositura ad excitandum Collegium a Caesare superiore anno collata, praegrandis videbatur molis, et 75 Deliberatio de Thurociensi Praepo situra, an retiuenda Societati. religiosae tranquillitati parum conueniens. Erant praeterea quidam nobilium Hungarorum, qui aegre ferrent ablatum nobilitati tantum dignitatis subsidium. Haec fecere, vt multum consultaretur: retinenda nec ne Praepositura an minus impedita, et inuidiosa Collegio fundamenta curare satius foret. Dum autem in omnes partes cura diligenter intenditur, visum est in praesentia nihil mouere. Nam praeter leuitatis, et inconstantiae periculum si adeo praeceps mutatio fieret, dubium non esse quin Praepositurae subiecti populi, si ea in Collegij maneret iure, multo facilius conseruaretur in fide, abductique reuocarentur cum metuendum ex altera parte esset, ne si in ditionem haeretici cuiusquam Dynastae venirent, funditus in exitium traherentur. Constabat praeterea multo stabiliorem fore Collegio Sedem ita in ea regione fundato, quam si nihil aut parum habere soli, iurisque. Nusquam fere Societati non esse ardua initia: sed tandem patientiae, ac perseuerantiae nihil obstare. Praepotentem Deum ad superandas difficultates, quae eius pro gloria subirentur, propitias adiuncturum manus, et ancipitibus coeptis secundum exitum, quod alibi, et praesertim in India experimento patebat, daturum. Neque enim minus Pannonicas oras sanis cultoribus, quam Indicas indigere: neque minus de Haereticis, quam de Ethnicis laborandum, cum et grauius sit malum haereticorum, et nobis ipsi arctius, quippe sacri lauacri nexu coniuncti, ac denique maius periculum ex ipsis, tanquam ex vicina contagione immineat nationibus integris. Igitur cum stetisset de Praepositura nihil mutare, magna restabat dubitatio de Sede Collegio ipsi legenda. Interim Selliae quidam Patrum, alij Varalliae cum penitus cultum sacrorum deformatum, moresque gentis corruptos reperissent, eo cum successu restituendae, excolendaeque pietati nauabant operam, vt haec ipsa exordiorum 76 Crumlouien sis Collegij initium. foelicitas ad maturandum Collegium inuitaret. Inter haec Crumlouiae in Boemia, postridie iduum Maij magno apparatu adita Collegij rite possessio, et celebrata. Guilielmus Vrsinus, qui et Rosensis Fundator, cum aliquot Dynastas, et Antonium Antistitem Bariensem, Pontificium ad Caesarem Nuncium, augendae celebritatis causa accersisset, ijs spectantibus ius Collegij in Prouincialem Georgium Baderum transtulit: isque ei post Sacrum ab Nuncio Pontificio peractum Candelam tradidit Fundatoris insigne. Factum sub haec initium scholis tribus, haud sine venusto Dramate: quarta Elementariorum classe externo Magistro delegata. Sociorum numerus ad quindecim amplificatus, quibus idem, qui modo stationi praeerat, Bernardus Cocchius primus loco Rectoris praefuit. Nimirum quo operarum maior factus est numerus, hoc et in oppido, circaque per agrum res Catholica cumulatius, ac melius gesta, laetissimis oppidanis, maximeque Collegij parente Guilielmo, qui totam ditionem suam volebat, gaudebatque sacris bellatorum Christi excursibus peruiam esse. Missi etiam sub annum extremum ad vicinum auxilia flagitantem Pastorem 77 Duorum oppidorum ab haeresi conuersio. Sacerdotes duo, Duo oppidula, quae nec arte vlla, nec vi poterant ab haeresi deterreri, ad legitima sacra traducta. In conuersis ducenti Patres familias numerati, Fortis interim miles, et spolijs diues, missionem bonam a Caelesti Duce accepit Olomucij Ioannes Aschermanus, Littouiensis patria, natione Morauus, iam inde ab seculi anno 1557. sub signis in Societate 78 Mors, et vir tutes loannis Aschermani. versatus. In Hungaria, in Polonia, perdiuque in Austria, praesertim Viennae docendo, concionando, domesticos regendo, fideliter Deo, Ecclesiaeque eius militauit. Exemplo erat maxime cum docens Viennae in Academia publica sacram Theologiam, quicquid inde vacabat, ad proximorum conferebat obsequia. Nunc ad carcerem, nunc ad Nosocomia itabat, nunc ad aegrotos per Vrbem, ad quos frequens accersebatur. Sacris vero diebus matutinum tempus omne expiandis confitentibus dabat: pomeridianum concionibus, alijsque misericordiae, et pietatis officijs. Iuuabat firmitas virium, et parsimonia temporis, vt ad tot, tamque diuersa vnus sufficeret munia. Supremum denique morbum Olomucij, dum maiore caritate, quam cautione in Nosocomio praesto est aegrotis, contraxit. Inde confectus mire recreauit Fratres in vltimo spiritu, quem effudit dulciter hymnum Aue Maris Stella decautans. Nempe vt in Virginis laudibus, cuuis semper praecipuo in obsequio vixerat, vocem, vitamque consumeret. 79 Missio in Fu stenfeldiam. Ad fines Stiriae inferioris, qua in Hungariam vergit, Fustenfeldia est Ciuitas non ignobilis, in hanc missu Caroli Archiducis Michael Cardaneus cum Socio profectus miserum in modum deprauata inuenit omnia. Catholici erant perpauci, qui Catholico instituto communicarent numero omnino tres. In propinquum pagum accurrebatur ad haereticam concionem. Tanta super haec tenacitas, ac sitis furtiuarum aquarum, vt vbi Michael obiectare se se, deterrere populum ab audiendo Haeretico, Catholicos introducere ritus coepit, nullas non admouerint machinas, quo pia coepta turbarent. Saepius Principem, et Nuntijs fatigarunt, et literis quibus, vt pondus a consensu suorum adderent, modo octodecim, modo nouem et quadraginta apposuerunt signa. Primarium virum, 80 Obstinatio immanis Hae reticorum. penes quem iurisdictio erat, quod Catholicus factus esset, veneno sublatum suspicio fuit: quique ei successerat, posteaquam et ipse resipuit, ferro aggressi duobus vulneribus impositis pro mortuo reliquere. Denique vulgo auditae sunt voces saepe testantium, se quamuis luce clarior ob oculos poneretur veritas, subituros tamen potius aeterna supplicia, quam vt Lutherum suum, sub quo totam egerant vitam, deserere, et ad Papam transire animum inducerent. Dum tamen fretus caelesti ope Michael instat Mirabiliter victa. operi, nec labori, nec Doctrinae parcit, solidisque verae fidei firmamentis paternas admonitiones miscet, atque omnia vitae suae rectis exemplis, et Christianae pignoribus caritatis ornat, et roborat, in tantum profecit, vt sub Pascha trecenti triginta duo in Paraecia sacram Eucharistiam rite perceperint. Sub festa natalitia plane ciues omnes quatuor demptis, quos Pater haud dum satis instructos tenuerat, Senatores praeter vnum, omnes ad auita sacra redierint, multaque instituerint pietati augendae: inter alia, vt sexta quaque feria priusquam in consilium conuenirent sacro interessent, Sacerdoti ob eam rem stipendio, vt promptum sacrum esset, decreto. Quae omnia tanta populi profecta voluntate sunt, ac laetitia (quae est natura omnium recte factorum, vt duriora principia exitus iucundissimos habeant) vt se se ipsi mirarentur, et suam priorem caecitatem, cum acri detestatione Impostorum, miserarentur. Satis haec religionem recte, ex animoque receptam probabant: ac praeterea pietas in frequentando sacrificio Missae, et sub vnica specie Eucharistiae susceptio. In vicinis etiam oppidis sexcenti pagani, quos nullae ante infregerant poenae, ad ritus Catholicae communionis volentes translati, Sacerdotibus vbique ad officij sui partes excitatis, et institutis. Haud euentum dissimilem in superiori Germania sortitum oppidum Lauffenum, iam inde ab eo tempore, quo Basilea, cuius Dioecesi subest, ab Romana se Ecclesia abscidit, 81 Lauffenum oppidum opera duorum Patrum Ecclesiae restitutum. haeretica tabe corruptum. Iacobus Christophorus Episcopus Basileensis, et Apostolicus ad Heluetios Nuncius Octauius Parauicinus, qui postea factus est Cardinalis, institere autoritate Pontificis interposita, vt eo de Societate quispiam mitteretur. Ab Lucernensi Collegio probatae virtutis, industriaeque Sacerdos Iodocus Itaeus vnum dumtaxat in mensem datus. Successu mox inuitante, et instante Nuncio, spatium ei in menses quatuor prorogatur. Quo longior mora hoc melior erat euentus. Itaque iam Pontificis iussum praecisum denuntiatur, incoepta ne deserantur. Mittitur ergo Iodoco auxilium, atque solatium alter Sacerdos, nec vitae laudibus, nec sedulitate operis dispar Marcus Grafius: adeoque concordi, ac fideli constantia boni Patres intendere laborem, vt anno insequenti postridie Natalis Sancti Lucae, cum iam ipsi superatis difficultatibus, et idoneis ad promouendum opus recte institutis Sacerdotibus, ad Collegium recessissent, tota Ciuitas cum quinque circumiacentibus pagis, praefecturaque Zuingensi, eiecto concionatore haeretico, et clausa Synagoga Lutherana, consensu communi ad Ecclesiam Romanam vltro se adiunxerint, datis ea de re ad Episcopum literis, additaque sponsione, vna cum vxoribus, et liberis, etiamsi profundendus sanguis esset obedientes Ecclesiae victuros, ac morituros. Cuius rei laetitia gestiens Antistes literas ad Patres gratulatorias dedit, vt et ipsi e suorum laborum 82 Templi Lucernensis fundatio. seminibus laetitiae fructum degustarent. Lucernensis templi lapidem primum idem Apostolicus Nuncius tertio Idus Martij, qui dies in secundam Magni ieiunij Dominicam incidit, communi Ciuitatis laetitia posuit, quod extruendum Vrbis Praetor Ludouicus Pfifferus impensa sua suscepit.

83 Monasteriense Collegium coeptum. Aucta Rhenana Prouincia Monasteriensi Collegio. Vrbs est Monasterium Vestphaliae, seu veterum Saxonum caput, Miningerdefurda olim vocabulo, quam Carolus Magnus subactis, et Christo adiunctis Saxonibus Episcopalem Ecclesiam fecit, Sancto Ludgero praeposito. Vbi cum Hermannus Episcopus, qui S. Ludgero successit, templum Deiparae, et Monasterium dedicasset, id adeo breui inclaruit, et accolarum frequentia celebratum est, vt inde paulatim in vrbem ipsam, veteri abolito, nomen transierit. Est vrbs perampla, et frequens, quippe maritimis opportuna, terrestribusque commercijs, feraci solo, Caelo salubri. Multa humanitas Ciuibus: religionem incorruptam ab Lutherana vsque tempestate cum tenuissent, tartareo demum vndique, maxime per Saxoniam, 84 Lutheranismus a quo, et quando Monasterium introductus. grassante incendio, et ipsi ambusti sunt. Impius quidam presbyter Bernhordus Rotmannus Lutheranam primus nequitiam introduxit. Sed quia id serme haereticis euenit, quod per montis abrupta ruentibus, qui vt semel coeperunt in praeceps impetum, in aspreta, et saxa alia ex alijs illiduntur: idem Rotmannus post paulo Lutheri pertaesus, Anabaptistarum Qui mox mu tatur in Ana baptismum. inuexit fatuitatem, atroci plane successu. Nam sub annum seculi huius tertium, ac trigesimum, cum, et numero, et viribus increuisse 85 Annua Tyrannis Bataui Sartoris. se vltra spem viderent, eiectis Magistratibus, occupato rerum omnium dominata, ipsi sibi fanatici homines Ioannem quendam Sartorem Batauum cooptarunt Regem. Annum ferme impia stetit tyrannis: qua per iustam vim demum ab Episcopo depulsa, et vrbe in potestatem redacta, quanquam is, et meritas de latronibus poenas sumpsit, ac repeti cultum sacrorum pristinum iussit, tamen spuria vitulamina, nec parua, nec pauca resederunt: et periculum gliscebat assiduc ex vicinorum afflatu. 86 Ad conserua tionem restitutae Religio nis expetita Monasterij Societas. Itaque bonos viros ad remedium, ac munimentum intentos, eo grauior extimulabat cura, quo recentior Anabaptistarum ante oculos furor obuersabatur. Ea maxime solicitos cura habuit, pro singulari eorum pietate Ioannem Cliuiae, ac Iuliae Ducem, ad quem Monasteriensis administratio delata erat, et Godefridum Rosfeldium Ecclesiae eiusdem Decanum. Hi cum animaduerterent per languidam populi, recenrisque aetatis culturam maxime errores propagari, vehementer Ciuitati commodam rati fore Societatem, quae et spargenda per rudes Catechesi, et occupandis casta, Doctrina nouellis aetatibus, caeteraque sua industria serpens malum sisteret, vehementer de ea accersenda contenderunt. Domicilium ei Dux in vrbe destinare conatus est, de aere suo additurus, quod ad prima coepta 87 Collegij Mo nasterienfis molitio longo tempore tracta. sufficeret. Caeterum cum Ciuium multi nescio quid ab Iesuitis, quos non aliunde magis, quam sparsa ab haereticis infamia norant, metuerent, ne qua daretur causa tumultui, non vltra processum est. At Decanus cum anno 1582. cum Francisco Costero, per id tempus Rheni Prouinciali, magnopere egisset, isque rem hauddum maturam censuisset, nequaquam abstitit coepto. Multo quin etiam acrius institit, posteaquam anno 1585. a Canonicis Princeps, et Episcopus Monasterij postulatus, probatusque est Ernestus Bauariae Dux Archiepiscopus Coloniensis, quem Decanus valde in Societatem propensum non ignorabat, Accito ad se Oliuerio Visitatore, quid instituta Societatis, rationesque Collegiorum serant, ediscit: nec tamen optatum exitum, nisi e Caelo, vnde et iuuisse opinari aequum est, vidit. Nam anno 1586. Quinto Kalendas Nouembris pius vir pie decessit, condito testamento, in quo pecuniam ad Collegij impensam non paruam legauit. Vrgentibus inde testamenti procuratoribus, cum Ernestus non solum autor, sed et hortator accederet, et a frequenti Canonicorum Collegio res probata esset, 88 Petrus Michael primus Rector Monasterij. Petrus Michael primo huius anni vere Monasterium mittitur, qui cum virtutis, Doctrinaeque suae experimento planiora omnia reddidisset, transactum de Collegio est, ac missis subinde Socijs ipse Michael primus Rector est declaratus. Principio nouam Religiosorum Coloniam haud aequis oculis Ciues videbant, haerente etiamnum e famosis haereticorum fabulis praeiudicio, Iesuitarum nationem pessimam quandam sectam esse, plenam inhumanitatis, atque barbariae. Quae cum vsus dein sensim refutaret, tanto iucundiores pietas, et humanitas, et virtutes reliquae, quo minus expectatae, accidebant. Dum autem idonea Sedes Collegio quaeritur, quiddam euenit, quod valde homines aduertit. In ijs, qui Societatem repulsam volebant nobiles duo iuuenes Canonicorum e numero pugnarant acerrime: cumque iam de Collegio in quibusdam ipsorum Canonicorum aedibus, et in agro, quem dominicum vocant, ob situs amplitudinem, ac loci immunitates statuendo ageretur, illi in suamet capita execrabantur, 89 Duo Canonici ad Societatem Monasterio eijciendam coninrati, eij ciuntur ipsi merito atrocium facinorum. si quam in rem, quae Iesuitas attingeret, praeterquam ad eos expellendos, adduci se sinerent. Paucis post diebus inter nuptiale conuiuium cum petulantius agerent, admoniti modestiae ab Equite Melitensi, admonitione in contumeliam accepta, in hominem irruunt, et in praesens cohibiti, in digressu forte rursus oblatum insectantur, quoad in Coemeterio, quo se fuga eripuerat, consequuti confodiunt. Quo ex indigno facinore non solum honoribus spoliati, sed etiam, quod famulis Dei inique struebant, summo iure luentes, Ciuitate sunt pulsi. Eoque propensius, et cumulatius aedes Collegio cum horto, et prato, quae fluuius Alpha irrigat, siue ad vsum, siue ad amoenitatem percommodis, 90 Collegium Monasterij Instituitur. attributae. Postridie solennium Sancti Lucae, vulgatis iam per excusum Typis indicem scholarum titulis, decantato magnifice in aede primaria Sacro, cum elegantibus Oratorum, ac Poetarum prolusionibus, deque Philosophia, ac Theologia concertationibus gymnastici labores incoepti. Quatuor inferiorum disciplinarum, tres superiorum discretae classes. Auditores primo septingenti, mox alijs, atque alijs e vicinitate confluentibus, mille pernumerati sunt. Multo iam magis Ciuitas conciliata est, vbi institutionis literariae specimen degustauit. Delectabat domi patres familias suorum quemque in praeparando Scholastico penso puerorum sedulitas, intelligentes e discentium diligentia, dexteritatem, curamque docentium. Verumenimuero tanta Societatis propinquitas non 91 Declamatio nis haereticae in Iesuitas ri diculus enen tus. leuiter haereticos circumcolentes vrebat. Sed belle cecidit Osnaburgensi quodam in oppido, vbi cum Lutheranus declamator Monasterienses Ciues acriter morderet, quod Iesuitis vrbem suam patefecissent, simplex vulgus, vt Iesuitarum nomen audijt, flexo poplite, et apertis capitibus reuerentiam exhibuit: idque cum iterum, ac rertio, et quoties nomen idem ad aures accideret, faceret, stomachari Praedicans, ac prope disrumpi, tandem aperte denunciat, attendant immoti, de Iesuitis se loqui hominum seductoribus non honore, sed omni probro dignis: at populus nihilominus tum quoque caput aperuit, vt exinde confusus omni ea mentione seditiosus rabula abstinere coactus sit, ne cum ignominia 92 Hildesium Vrbs Collegium expetit. sua venerationem ijs crearet, quibus serebat infamiam. Vrbs item Saxoniae Hildesium est, quo anni superioris exitu Canonicorum vocatu. Ioannes Hammerus Goslariensis cum adijsset, mirum quantum viri religione, sapientia, eloquentia, summaque laborum contentione in minima valetudine, vniuersa Ciuitas capta est. Itaque non modo nullam admittebant de eius discessu mentionem, sed omni coeptum est agi conatu 93 Enrfordia vtiliter concionibus cul ta. de Collegio primo quoque tempore aduocando. Optabili quoque cum fructu Michael Scillingius Enrfordiae hoc etiam anno cum Petro Taueramundano Socio perseuerauit. Audiebatur auide non a reliquijs solum, Catholicorum, sed etiam ab Haereticis, certatimque ad varia templa euocabatur. Sed laetissimam fecere messem sub ferias Paschales ex Collegio Treuirensi duo Sacerdotes Sirichij, quod Dioecesis Treuirensis est oppidum, in Lotharinga ditione super amnem Mosellam. Ibi praeter alia emolumenta, homines sexaginta haeresim abiecere. Archiepiscopus Treuirensis aedificationem noui Collegij solenni caeremonia Treuiris inchoauit. 94 Collegij Badensis designatio irrita. Marchio Badensis Collegium in suo Oppido Bada meditabatur, iamque destinato loco, et vectigalibus, prope erat vt reciperetur, et Socij ad incolendum mitterentur, cum morte sublatus est. Imbecillitatis humanae eo clarius documentum, quod simul in medio apparatu nuptiarum 95 Ioannes Pistorius counersus. cecidit. Inter reuocatos ad fidem magni fuit nominis, et momenti Ioannes Pistorius, vir oppido eruditus: educatus in Lutheri disciplina, tandemque spurcas hominis stomachatus ineptias, ad Caluini tectiores dolos transierat, cum vnius Sociorum congressu, ac disputatione edoctus quemadmodum Sancti Patres expendendi essent, salutare monitum probans, Catholicorum monumenta accuratius versare, ac fidelius coepit. Inde vsum cum Societate frequentans, et scrutandis Sanctorum voluminibus insistens, magis magisque Deo intus illucescente, vsque eo profecit, vt die Pentecostes in Spirensi Collegio damnatis erroribus, palam reconciliatus Ecclesiae Sanctae, Deoque sit. Ac protinus exorsus Haereticorum fraudes, quo notiores habebat, eo neruosius, et voce, et stylo retexere. Totus interim Rhenus, ac pleraque Belgij armorum strepitu miscebantur: impeditissima erant itinera, vt non sine insignibus caelestis tutelae pignoribus ad necessaria Collegiorum, aut proximorum fas esset exire munera. Nouitius rei domesticae Coadiutor dum Treuiris Confluentiam pergit, vt Lotharingum declinaret militem, 96 Nouitius ab Haereticis captus, et dimissus. cum in Oppidum Traerbachium diuertisset, male mulctatus est a praesidiarijs haereticis; tamen cum ad Consulem perductus suppliciter in genua prouolutus libertatem peteret, praeter omnium opinionem liber est missus, monitus tantum ne ad eas amplius partes accederet. Alter eiusdem sortis Coadiutor AEgidius Vandeboz nomine, dum in Sylua Collegij Brugensis in domesticos vsus ligna caedit, captus Vlissingam abducitur. Praefectus homo erat Anglicanus, et quanquam haereticus 97 Alterius So cij captiuitas. et libera tio. non tamen expers humanitatis, cum interrogasset quis esset, quid artis profiteretur, cognouissetque hominem de Societate esse culinae operatum, delectatus hominis innocentia, atque simplicitate, duci in culinam, et consuetos sibi obire Iabores iussit. Qui dum fideliter paret, ita omnium sibi animos adiunxit, vt sineretur pro sua voluntate precationi dare operam, per totum ire oppidum, de religione sermones instituere. Demum non alio pretio, quam cum gregario milite permutatum, non modo Societati eum Praefectus reddidit, sed etiam viatico benigne instructum dimisit. Caeterum haudquaquam parem sortiti casum Scholastici duo tyrones. E sua copia Costerus tres mittebat in Austriam, Baderi Prouincialis rogatu, curriculum Philosophiae permensos. 98 Duo e nostris occidun tur a Latronibus. Bataui erant natione, lectae indolis. Duo erant germani Fratres Riccardus, et Arnoldus Biler, tertio Iacobus Lappius nomen. In Syluam prope Treuiros cum venissent, rusticorum manus Ricchardum, et Iacobum inuadit, atque in interiora abductos, alterum ferro, alterum laqueo enecant, ac spoliant. Arnoldus forte substiterat ad colligendum in sarcinulam pallium, cum praegressos duos, latrones inuasere: itaque fuga arrepta, quanquam rusticorum quidam insequuti sunt, Deo tutante euasit, ac demum Treuiros sospes peruenit. Occisorum corpora multis post diebus alterum alteri superiecta Crucis in modum: et quamuis loca essent lupis infesta, omnino ab ijs intacta reperta sunt. Verosimile est insignem recepisse mercedem in Caelo, qui in primo feruore spiritus, dum ad incruentum pergunt religionis martyrium, vitam in obedientiae cursu fuderunt. Eoque ipso die mane antequam syluam intrarent, magna cum pietate, et Parochi (vt postea narrauit) aedificatione, in proximo pago Diuino sacrificio interfuerant.

99 Res Catholica in Vrbe Maensyk feliciter curata. Inter obitas a Patribus Belgis excursiones saluberrima fuit, quae Ernesti Principis missu ad Mesacos suscepta est. Hi vrbem incolunt in Leodiensis Dioecesis finibus ad Mosam, cui nomen vulgo Maesyk. Nicolaus Hirtius de Fal cum Socio Sacerdote, et Collegij Traiectensis Rector Ioannes Helmontanus totum ibi ieiunij tempus, deinde magnam aestatis exegerunt partem, inuitante successu. Renouationem morum velut a capite a Christianis puerorum rudimentis exorsi. Ex tribus eos literarijs ludis conuocabant, incendentibus adolescentium studia Decano cum Collegis suis, Praetore cum Consulibus, ac Senatoribus, qui nunquam ab sacro Iudo passi sunt autoritatem praesentiae suae desiderari. Vnum quoque e Ludimagistris Praetor, quod parum vtilia pietati doceret, eiecit. Ad perennitatem mox religiosae institutionis, in omnes scholas Ledesmae Cathechismus inductus, data opera, vt eius generis libellorum magnus numerus itemque magnus Rosariorum adueheretur. Libri autem, siue perniciosi, siue leuiores amoti. Longum sit in promiscua multitudine correctos mores, vitia excisa, noxarum expiationes ex longo, vel etiam a primo aeuo repetitas exequi. Centum ferme etiam haeresum laqueis expediti. Gemino Virginum Coenobio, et Nosocomio item consultum. Ad haec impetratum a Principe, vt etiam Episcopum mitteret, qui ab annis viginti intermissum sacri Chrismatis signum, carentibus impertiret: quod populus frequens magna voluptate, pietateque, vt a Patribus institutus fuerat, suscepit. Sacer item ornatus templorum, et altarium instauratus, et in Fidelium sepulchra Coemeterium consecratum. In sacris ad populum tractatibus, ea praecipue, quae superba Haereticorum, aspernatur ignauia, in existimationem adducta. Obtulit occasionem promulgatum a Pontifice Maximo propter Ecclesiae necessitates Iobelaeum, de ea re, summique potestate Pastoris, quae admodum euiluerat, disserendi. Actum de Sacrosancto Missae Sacrificio: inque Rogationum diebus, de litaniarum vsu: inde habita supplicatio eâ celebritate, quantâ nulla vnquam oppidanorum memoria: vehementer quotidiana coepta frequentari sacrificia: denique die Pentecostes Praetor, Consules, Senatus, et Ciuium ferme primi, ac locupletissimi, haud sine caeterorum admiratione diuinae palam mensae accubuere. Ita si idonea adsit cultura haud aegre sequitur ad pietatem, quo ducitur natura mortalium. Maxima dein Caeremonia diuinissimi Christi corporis anniuersarium solenne celebratum. Vbi inflammatus est ad rem pro maiestate suscipiendam Praetor, is tum Senatum, tum primores oppidanorum facile incendit. Ergo mundities toto oppido, et ornatus statim curatur, arae extruuntur, comparantur faces, quarum cum in oppido copia haud votis suppeteret, magna vis Traiecto, Leodioque petita. Itaque demum pulcherrimo spectaculo in praecipuis Oppidi regionibus cum altaria excitata starent viginti, facibus magno numero collucentibus, Senatu cum tribubus togato prosequente circumlata Diuina Hostia est, festum inter sclopetorum, et maiorum tormentorum applausum. Addidere supplicationi gratiam dispositi ad praecipuas aras adolescentes, qui vernaculo carmine ex veteri, nouoque testamento veritatem, et laudes admirabilis Sacramenti concinne exequebantur. Eodem die post meridiem Drama in scenam productum de veteri manna, et nostra caelesti esca magno Ciuium assensu. Similia his in 100 Item in oppido Stochem et Aquisgia ni. vicino minore Oppido Stochem curata: similia duo alij Sacerdotes Aquisgrani, vnde octauo ferme ante anno tumultuum causa discessum erat, gessere. Nullum initio cum ad conciones pateret templum, suum eis Augustinianus Coenobiarcha patefecit. Inde primores Ciuitatis aedem Sancto Foliano sacram ab Iuliae Duce, cuius in patrocinio erat, impetrarunt. Catholicorum lustratae scholae, disseminati Cathechismi, et pueri Cachechesim edocti, haud sine grandiorum profectu. Vna et altera B. Virginis ex aetatum discrimine Sodalitas instituta, et alia de more edita ad culturam pietatis, et firmamentum. Magno inter haec animo, ac profectu profanos inter milites militum versata est Sacrorum industria. Verdugi accitu ad exercitum in recipienda ex hostibus Bonna certantem Henricus Samerius missus, praeclara de scelere fixit trophaea: Coercuit dicta impia: sedauit dissidia. Ducum tentoria pellicibus expurgauit, non sine muliercularum probris, ac minis: quae miles Christi boni operis additamenta 101 Missio Castrensis. non aegre ferebat. Denique omni officij genere praesto omnibus erat, vt eo aduersus pietatis hostes mouerentur arma felicius, quo ipsi pugnatores colerent fortius pietatem. Multo haec eadem in Ducis Parmensis Castris acta robustius, vbi perpetuo septem, interdum ad viginti desudarunt Sacerdotes. Praeerat vniuersis Thomas Sailius. Inter alias alij dispersi cum agerent nationes, saepe vnum in locum vniuersi conueniebant, vt se se mutuis excitarent ad labores alloquijs, et consilijs erudirent. Vincentius Zelander, quae vsui erant vitae necessitatibus impigre cuique expediebat, singulorum stationes identidem interuisens. Iucundum erat videre, quam obedienter miles in officio esset; ab vique abstineret, ac furtis: atque aerumnas bellicas quanto perferret animo. Procul hinc quoque Scorta, animorum et corporum pestis, abacta. Certae praeterea decretae leges in execrantes temereue iurantes, in eos, qui prouocarent ad singulare certamen, in ebriosos, in Helluones, militibus 102 Praetermissio concertationum Belgicarum. ipsis multum volentibus. Pertinebat ad res Belgicas huius anni graue certamen a quibusdam Academiarum Louaniensis, et Duacenae Doctoribus aduersus Leonardum Lessium, et Ioannem Amelium nostros in Collegio Societatis Louaniensi Theologiae Professores. Verum quoniam clarigatio haec velut quaedam, ac prima dumtaxat velitatio Belli magni, et longi fuit, Opere proprio narrandi, Consultius, visum est res naturâ connexas tractatione non seiungere. Quare ista nunc omittimus in aliud tempus, ac suum locum reseruata.

Inter Gallicanas a bello pestilentiaque calamitates, annus abijt admodum Societati pacatus, ac prosper. Prudens Laurentij Magij Visitatoris 103 Gratia Magij, et Pigenatij apud Regem Hen ricum III. Religio animum Regis ita deliniuit, ac caepit, vt cum rebus compositis comeatum ab eo peteret, negaret Rex consuetudine eius velle se tam cito carere. Vbi tempestiuum foret vltro se admoniturum. Precatu eiusdem Odonem Pigenatium non modo in pristinam recepit gratiam, restituique ei prouinciam aequo animo tulit, sed saepius ad se accitum ea comitate fiduciaque tractauit, vt Odo plurimum vereretur ne in locum Augerij aulicis se tricis inuolueret. Idcircoque maturauit quamprimum abire Lutetiâ Prouinciam lustraturus. Subinde Magius quoque commemorans, quam Romae opera sua desideraretur; quam ipsius Regis interesset caeteras Gallicanas Prouincias abs se inspici, bonam abeundi veniam impetrauit. Circumire tamen Collegia nec festinatio, quâ Romam accersebatur, nec obsidentia vias arma permiserunt. Prouinciae Aquitaniae 104 Mauriacense Collegium ad tempus relictum. loco Petri Lohierij, Clementem Puteanum, Lugdunensi Ludouicum Richeomum Prouinciales imposuit, quorum hîc vicariâ operâ Lugdunensem, ille Francicam administrabat. Mauriaco Sociorum Reliquias, quod assidue circumstrepente hoste in medio versarentur salutis discrimine, nec magis Oppidanis prodessent, quam apud Haereticos sua praesentiâ aggrauarent inuidiam, rerum custodiâ viro bono, et amico delegata, omnino euocauit. Tum, ex itinere Lugdunensis Collegij rebus compositis, in Italiam remigrauit. Noui Prouinciales, et sua sponte, tanquam integris 105 Pax, et disciplina domestica inter luem, et bella in Gallia floret. viribus, ac simul Praepositi Generalis, simul Visitatoris incitati monitis, omni studio prouehendis ad interiorem disciplinam Sodalibus institere: illud prouidentes, vt pro tumultibus publicis assidue preces ad Deum fierent, et alia diuinae paci exposcendae, nullo autem modo quisquam, seu foris, seu domi eas res, ne sermonibus quidem attingeret. Complebatur inter labores voluptate maxima Odo, tantam vbique pacem, tantam excipiendae culturae facilitatem, proficiendique curam inueniebat. Quanquam dissiparet Lues Collegia, et multa peregre, et inter armorum licentiam, ac furorem Haereticorum toleranda essent, tamen vigebat perfectae virtutis exercitatio: et laborum pro communi bono, aerumnarumque, et periculorum cupido. Praeclaram quoque, ac numerosam summittebat Deus Nouitiorum segetem: Collegia vndique noua petebantur: vndique Catechistae, et sacri praecones expetebantur. Res maxime Parisienses florebant. Delectauit Ciues puerorum, e Catechismi schola supplicatio, 106 Collegium Parisiense auctum. qui ab Professorum domo magno agmine candidati coronatique cantillantes pia carmina per vrbis magnam partem deducti sunt. Collegio additae de Sacra Scriptura Haebraeaque lingua, et disciplinis Mathematicis scholae, vt iam religiosae absolutioni Academiae nihil deesset. Numerus vero auditorum longe vltra capacitatem Gymnasij affluebat; quorum sexaginta supra ducentos Conuictores censebantur e bono genere: Nec discrepabant ab ardore literarum studia pietatis. Itaque vt rebus diuinis amplior esset sedes, noui sacelli iacta sunt fundamenta ab Lusignano Episcopo Cypri XV. Kal. Decembris. Apparuit super haec communis Procerum in Societatem propensio in Conuentu, qui de publicis rebus ad 107 Fauor bonorum, et Parlamenti Parisiensis in Societatem a extremum autumnum habitus est. Vbi cum haud recte sentientium non nemo agi vellet de Societate, vel eijcienda de Regno, vel prohibenda docere, qui delectui referendarum ad conuentum rerum praeerant, libellos eiusmodi, et sermones omnes reiecere; adijcientes id potius agendum, vt Collegia eius vbique per Galliam ponerentur. Pauloque post Senatus quoque Parisiensis, Prioratu quodam nostris omnino ignaris attributo, beneuolentiae suae pignus extare voluit. Nouas duci colonias difficultates temporum prohibebant, cum et turbulentissima essent omnia, et maiorem quandam tempestatem, tanquam intentae vndique supra caput foedae nubes portenderent, praesertim ad exitum anni, vbi Dux, et Cardinalis 108 Multa Colle gia petita. Vnum tantum datum Aniciense. Guisij sublati sunt. Ergo cum Rothomagenses instarent, qui septingenti e primoribus libello subscripserant, quo ab Cardinali Borbonio id precabantur, cum Redonenses, et Altisiodorensis Antistes, tum Auscitani, alijque, inchoata Auscij statione: vnicum in Lugdunensi Prouincia Collegium datum Aniciensibus. Merebantur id flagrantia, et perantiqua Ciuium studia. Quippe ab annis viginti eam curam coquebant, et Antonius Senneterrius Praesul anno seculi septuagesimo sua sponte domicilij aedificationem inchoarat, insignibus nominis IESV appositis. Est praeterea Ciuitas Velaunorum caput, frequens, et ad omnem pietatem paratae indolis. Vrbem habent in Cliuo sitam, vnde vernaculum illi nomen Puy ex podio factum. Inclytum stat in summo Cliuo Deiparae templum, donarijs, praesentique Virginis adiutorio late clarum per Gallias. Igitur cum multis legationibus ad Visitatorem Magium, et ad Prouincialem Richeomum, tum etiam ad Generalem Claudium literis; tandem cuncta in vsus necessarios suppeditatura instaret Ciuitas, voti compos est facta. Locus Collegio captus est opportunior, quam vbi designarat Antistes. Quoad ibi nouum extrueretur domicilium, temporariae Sedis die S. Michaelis ad extremum Septembrem inita, possessio, ibidemque familia capitum quatuordecim constituta Michaele Coyssardo Rectore. Sexto idus Nouembris consueto cum praeludiorum honore praeceptores quinque, quibus mox sextus accessit, patefecere Musarum 109 Diuionensi Collegio sub uentum. Sacraria, quae cum initio frequentare circiter ducenti coepissent, ita breui alij super alios aflluxere, vt anno post facile numerare esset quingentos. Diuionensi Collegio difficultate rei domesticae laboranti, benigne Senatus, priuatique Ciues, et Carolo Duce Meinaeo Burgundiae Prorege referente, Prouinciae Concilium, decreta stipe succurrit. E Socijs 110 Ioannis Balmesij mors felix e vita bona. Billomensibus confecit iter mortalitatis Ioannes Balmesius, vir et cognitione rerum, linguarumque multiplici, et Christiana professione domi, forisque vtilis. In caetero cultu pietatis eximia cura Sacrosanctam Eucharistiam venerabatur: praecipuo etiam honore colebat Sanctum Ioannem Baptistam, et Virginem Matrem, qui fideli clienti opportuno tempore neutiquam abfuere. Ipse enimmet moribundus affirmauit vtrumque se videre sibi praesentem: pauloque post etiam infidiantem calcaneo vidit anguem tartareum. Sed frustra dirus obrepebat ei, quem talia e Caelo muniebant praesidia.

Dum breuibus hisce tanquam inducijs interquiescunt res nostrae in Gallia, cum quies nonnulla in Hispania quoque affulsisset, turbinem vix dum vnum praeteritum nouus excepit. Octauo idus Aprilis Sacri Quaesitores Vallisoleti cum voluntatem Pontificis de captorum Sociorum finienda causa perspexissent, accersitis ad se Hieronymo Acosta Domus Praeposito, et Francisco Calarza Rectore Collegij, cum alijs quatuor Patribus, in conspectu eorum, nemine ex externis praesente, recitarunt sententias in Antonium 111 Marcenius Labata, et Lopius ex Sacri Tribu nalis custodia liberantur, Marcenium, Franciscum Labatum, et Ioannem Lopium, qui suis cum pallijs stabant: inde domum liberos remisere. Quae iudicij forma, et benignitatem Quaesitorum, et nihil magnopere animaduersione dignum in reis deprehensum ostendit. Labata statim restitutus in Collegij Salmanticensis Rectoratum, quem ante administrabat, et sua Ioanni quoque Lopio omnino permissa libertas. Marcenio in biennium ab omni praefectura interdictum. Hic exitus vulgo existimatus est optimus, magnoque plausu exceptus, ac passim gratulationibus magni aeque, ac infimi, nec solum beneuolentia ante noti, verum etiam parum fauentes, animi sui laetitia declararunt. Aliquid residebat curae de causa Ripaldae, cuius in 112 Ripalda quoque post dimissus. Doctrina ferebat rumor non pauca affinia errori comperta. Sed et is quoque paulo post dimissus est: adeoque probata ferunt eius scripta, vt vnus Quaesitorum eorum sanctitate, et sapientia captus, exemplar describi sibi omnium iusserit. Non permissus est tamen statim ad populum dicere, quod quidam interpretabantur eo factum, vt immodicam laetitiam, qua continuo producti auditique priores erant, lueret. Inter hanc laetitiam res etiam publicae pietatis e sententia gerebatur. In Regia Ioseph Acosta reuersus e Peruuia, et Alfonsus Sancius ex Insulis Philippinis habebant conciones frequentes, et apprime gratas. Florebant Gymnasia per omnes ferme Prouincias Hispaniae. Peregre etiam per Missicnes magno 113 Missiones per Hispaniam multae perutiles. cum profectu multum operae ponebatur. Ex Prouincia vna Castellana duae susceptae verno tempore per Castellam, vna per Cantabriam, per Galleciam quatuor. Salmanticae autem tum in concione, tum in exempli narratione Francisco Vasquio facile terna auditorum millia operam dabant, haud minor ad Ioannem Ferdinandum Vallisoleti concursus: qui praeter caetera Sodalitatem nobilium virorum, ex qua profecta deinceps sunt memorabilia pietatis opera, in formam 114 Collegij Areualensis initium. redegit Congregationum Societati consuetarum: eamque et alteram adolescentium Generalis Claudius Romanis adiunxit. Sub idem tempus initium factum Collegio Areuali. Cum praemissus Antonius Larius domo conducta temporarium sacellum adornasset, accessit eo cum multis e grauioribus Patribus Prouincialis Villalba, vt initium fieret octauo Kalendas Martias, die S. Petri Antiochena Cathedra venerando. Eo die Clerus, et Magistratus, quo maiore nouos colonos benignitate exciperent, qua Caeremonia anniuersario solenni deferri per oppidum solet, vniuerso Clero, Sodalitatibusque deducentibus inter festum omnium Curiarum tinnitum, ad nostros Sacrosanctum Christi corpus detulere ex Paroecia Sancti Dominici. Nostri obuiam albati progressi aduentantibus; introductoque Sanctissimo Christi corpore, sacrum ab Emmanuele Lopio, cantante Clero, peractum est. Secundum quod Prouincialis verba fecit ad populum. Triduum ea missarum magna Caeremonia, et cantu, et concionum 115 Fundator eius Ferdinandus Tellius. celebritas, mire gaudentibus Oppidanis tenuit. Septem dumtaxat nouae Coloniae posuerunt initia, quoad Collegjj res paulatim Ferdinandus Tellius Gusmanius, qui instituebat, firmaret. Vir fuerat, hic militaris, praeclaraque gesserat munera, praefectusque Oranum arcem tenuerat: tum secedens sibi victurus, et Deo, quia perituram sobolem natura negarat, facultates suas destinare coepit in perpetuam successionem meritorum, assentiente coniuge Maria Tellia, et adiuuante collata ex aequo pecunia. Ingressus primum in Collegij instituendi voluntatem Ferdinandus hoc modo est. Anno ante hunc decimo cum ex Abulensi Collegio (namque in Abulae Dioecesi est Areualum) Antonius Larius cum Socio ad Euangelica ministeria accessisset, quaesiuit ex eo, quem verum, et prudentem Dei praeconem cognorat, quando heredem Deus non dederat, quonam modo de facultatibus recte suis posset consulere 116 Antonij Larij moderatio Collegij Areualensis occasio. ad Dei gloriam, animaeque suae salutem? isque ei cum alia Christianae pietatis opera, tum religiosa aliquot familias, ex quipus quam vellet accerseret, nominauit, nulla nostrae facta mentione, Quatum in rerum delectu dum, et ipse per se se Ferdinandus, et per alios multum Deo supplicat, vltro in Societatis cogitationem venit; laudansque Antonij modestiam, qui eam praeterijsset, institit eundem fatigare, vt plenius, quid illi institutorum, quid munerum esset, quid condendo opus foret Collegio sibi expromeret. Neque id cognouit auidius, quam probauit impensius. Vltro curam in Collegij institutionem fixit, permansitque in ea procuratione multos annos cum singulari plane constantia. Haud frustra multi credidere praecipuo Beati Ignatij patrocinio factum, vt cum celebriora multo loca repudiasset Societas, Areuali sedem poneret. 117 S. Ignatius Areuali ado lescentiam exegit. Narrabant enim Ignatium ibi adolescentiam peregisse a Parente traditum Ioanni Velascio Regum Catholicorum Ferdinandi, et Elisabethae Quaestori, qui amicitiae causa, cum suis careret, vnum liberorum, quem apud se educaret, a Beltramo Loiola poposcerat. Ipse igitur Ignatius tanquam veteris referre hospitij gratiam vellet, Collegium Areualensibus, et ad caeteras vtilitates, et ad rectam adolescentum educationem 118 Collegium Gandiense sacris Reliquijs auctum curasse, e Caelo est creditus. In Gandiense Collegium magno apparatu illatae sunt sacrae Reliquiae, quas Dux, eiusque Frater Ioannes Borgia donarant. Donum praecipue fuit Ducis particula e ligno Sanctissimae Crucis, argentea Cruce eleganter inclusa. Supplicatio instituta ab templo principe. Ingens in eodem genere ducta pompa Murciae. Miserat Euerardus Generalis inter caetera insigne os Diui Stephani Protomartyris, qui ad memoriam Stephani Almeidae Fundatoris, Collegio est tutelaris. Vt igitur haec honestius, et sacra caetera asseruarentur pignora, populique 119 Eae pompa insigni defeiuntur. ad cultum eorum pietas magis incenderetur, quinto Kalendas Martij ab templo principe, quo fuerant arcano delata, in aedem Collegij Episcopus Carthaginensis. Hieronymus Manricius retulit. Adfuit Clerus vniuersus, cuncta Paroeciarum insignia, omnes Sodalitates, cumque consuetis honorum insignibus Magistratus. Multitudo e circumiectis quoque Oppidis, et pagis accurrcrat. Praeibant proxime sacra repositoria pueri quadraginta, serico, auroque spectandi, cum sua quisque ardente face e Candida cera. Pone sequebantur habitu militum aetate maiores scholastici, qui sub tribunis, ac ducibus distributi per tympanorum bellicum strepitum et doctam vexillorum agitationem, militaria identidem ludicra cum pio quodam terrore, et venusta maiestate edebant. Triduum deinceps totum honores in templo continuati: quo tempore dies, ac noctes in Collegio Praesul Manricius egit.

Magnam hoc tempore adornabat classem aduersus Anglos Philippus Rex, cuius expeditionis prosperum vt exoraret euenrum, multas Hispania tota preces indixit. Apparatissimae fiebant vbique supplicationes. Eam ob rem, cum causa adeo esset grauis ac publica, visum est etiam Madritanis Patribus vti eo iure, quod generalis tertius conuentus in huiusmodi causa concedit, vt et ipsi supplicantes incederent. Cum igitur ad commouendam publice pietatem e Coenobio, quod de Atocia vocant, 120 Supplicatio nostrorum Madritensium pro successu classis in An glos missae. Dominicanorum, religiosam Deiparae Imaginem ad aedem Sanctimonialium excalceatarum ex Ordine Sancti Francisci Ciuitas detulisset, eoque supplicatum Religiosae familiae suo quaeque die procederent, ex Collegio die Visitationi Deiparae sacro processum hoc Ordine est, Scholastica praegrediebatur iuuentus, numero ferme sexcenti; candidus cuique in manu cereus: suam quisque Praeceptorum ducebat classem: gestabant hi, et alia subinde pietatis argumenta, et in eleganti Feretio pueri I E S V effigiem, circa quam eximia cum pietate Sodales B. Virginis incedebant. Post haec Cruce praeeunte sequebatur Ordo Sociorum (circiter sexaginta erant) Clericorum habitu cum superpelliceis, et ardentibus Cereis. Prosequebatur magna vis Proccrum, magna populi. Plurimus etiam tanquam ad nouum spectaculum visendi studio accurrebat: et habuit vulgo res gratiam. Ad eamdem sub haec formam supplicatum Vallisoleti, et Hispali. In alijs vrbibus, cum iam satis notus esset 121 Iacobus Salazarius Ierosolymam a Rege Philippo missus. mos Societatis, appareretque quam propitiando Numini caeteris insisteretur officijs, supplicatio eiusmodi desiderata non est, Lectus est etiam a Rege nominatim Pater Iacobus Salazarius, qui pro hac causa Hierosolymorum sancta loca adiret. Viserat anno superiore iussu Regis idem Sacerdos insignia per Hispaniam religione loca, multumque pietatem suam, ac modestiam vbique probarat: quae fuit causa cur haec eidem peregrinatio longior iniungerotur.

Inter haec Hieronymus Manricius, quem modo dixi, Carthaginensis Episcopus, Madritum venit, pro certoque vulgatur accitum a Rege, 122 Manricius Carthaginensis Episcopus Visitator So cietatis lectus. ab eoque diploma Pontificium accepisse, vt sacras Religiosorum familias recognosceret: verum etsi communi conceptum formula esset diploma, omnesque complecteretur Ordines sacros, tamen proprie vnius Sccietatis spectandae causa curatum esse dicebatur, ab eaque incepturum Episcopum, et desiturum in ea. Ipsi quoque excidit Manricio, adessie se, vt Societatem inspiceret, atque reformaret. Haec res vbi clarius vulgata, sedatius coepit perpendi, adeo visa indigna est vt nemo vellet autor, ac princcps haberi. Satis quidem constabat Comitem Oliuarium diploma a Pontifice impetrasse Regis iussu, qui, quando tam multa aduersus Societatis administrationem, et Instituta, Perturbatorum libellis deferebantur, vellet planius, quid in re esset cognoscere: cum alioqui 123 Quis eius consilij autor fuerit. fama esset etiam solitum eum dicere, abunde se aliarum Religionum res intelligere, vnius autem huius haud quaquam assequi posse. Verum quinam regias curas in tam multa sibi interiora intentas, et nunc maxime in Anglicanam illam tantae molis expeditionem defixas, ad haec deduceret, non satis certo constabat. Rumor ferebat Quaesitorum esse id opus, et ad Praepositum Generalem Dionysiis Vasquius diserte idem perscripsit. Caeterum Cardinalis Quiroga omni opere conabatur opinionem hanc amoliri affirmans palam, si deprehenderet, qui talem sermonem, excitaret, eum se duci iussurum: cui non defuit, qui responderet, duci iuberet Dipnysium, qui diserte Romam vsque perscripserat. Fons et origo 124 Domestica Turbatores id petierant haud dubie domestici erant perturbatores, qui alias vias cum desperarent exitura habituras, hanc expeditissimam suis machinationibus rati, nominatim in libellis, vt per hominem externum, et ab Quaesitoribus destinatum, et consueto Quaesitoribus ritu viserentur Hispanae Prouinciae postulabant. Caeterum alijs hanc viam vno ore palam damnantibus, 125 Franciscus Abreus palam necessarium dicebat. vnus erat Franciscus Abreus, qui non modo fatebatur eam probari sibi, sed et passim profitebatur probaturum se cuiuis euidenter, necessariam plane esse. Qui homo cum scientia Pontificij, Caesareique iuris inter paucos celebraretur, operaeprtium est cognoscere, quam foede, in domestici interpretatione iuris hallucinaretur. Nam idem (vti alias demonstraui) docuerat, ante professionem solennem neminem de Societate 126 Eius errores et agendi modus. vere Religiosum esse. De Paupertate vero ita sentiebat, vt cum consulentibus ipse responsa Iurisconsultorum secularium modo ederet, mercedem nihilominus quam Mercenarij interpretes iuris, exigeret: et ad subleuandam in Hispania Collegiorum inopiam existimaret stipendia pro consuetis instituti muneribus accipi oportere: Neque choro, neque processionibus publicis abstinendum; ac denique totam administrationis formum mutari vellet. Quae notasse sat est, vt appareat quale esset hominum genus id, quod Sanctissimis Dei famulis omni virtutum genere ornatis, prudentia excellentibus, non solum de Hispania, sed de tora Ecclesia Der optime meritis, negotium adeo indigne facessebat, Et tamen huiusmodi homines audiebantur, et regnabant, et minabantur; et Sancti Ignatij instituta, et Pontificum, et Sacri Concilij Tridentini sanctiones, quibus ea probata fuerant, atque ipsam tot annorum experientiam prae sapientia sua vere insipienti, et carnali aspernabantur, et perditum ibant. Id enim ante omnia per hanc Visitationem agebant, vt Societatem I E S V euerterent, et Dionysianam aliquam turbam, aut 127 Libellus tur bantium ad Pontificem in destructionem Societatis. Abreanam conflarent. Idcirco dederunt operam, vt in supplici libello, per quem a Pontifice potestas visendi petita est, ea conferretur in Cardinalem Quirogam, et cui ille delegaret. Et quia Pontifex primo haud Quirogae, sed Spetiano Internuncio suo rem demandauit, eo minus contenti non destitere, quoad nominatim Carthagmensis Episcopus legeretur. Idcirco deinde curaueraut, vt in formulam ex qua Quaeltiones Visitator exerceret, praecipua conditarum ab Ignatio legum capita includerentur. Cuius quidem formulae caput quintum hoc erat. Id quod praecipue spectari debet, est consensio, et conuenientia Ordinum inter se 128 Quae mutari in Instituto Turbatores vellent. se Religiosorum. Exploretur itaque quae sit causa discriminis in habitu, in priuatis Caeremonijs, in repudiandis eleemosynis pro sacrificijs, et concionibus, in Choro minime habendo, in professione Votorum solenni, in potestate dimittendi, in correctionis Fraternae modo, siquo dignum quid animaduersione visum fuecit, breui ad nos perscribatur, quo cum Pontifice agamus, vt mutetur. Adijciebatur deinde etiam videndum, cur Praesidum creatio Canonica non esset (ita vocabant, quae per suffragia conuentuum non fieret) item cur tantum res ab Romano penderent regimine: quae immunitas, ac potestas Praesidibus esset: qui modus reorum causas cognoscendi: quid ita interdicta essent libellorum Cruciatae beneficia ad Confessariorum optionem; multaque his similia: ad extremum, et illud vt missae Romam de cuiusque vita, ac moribus narrationes, et trammissa inde, siue aperta, siue arcana mandata 129 Quid in his spectarent. cognoscerentur. Quae omnia, quam pertinerent ad euertendam Societatem satis apparet. Simul tamen volebant ingratissimi, ac perfidi filij per hanc criminandi secretam licentiam parenti suo, atque Praeposito dolorem innrere, administrationem eius carpendo: quanquam id ita faciebant, vt fere hominem commendarent, sed culpam in absentiam referrent, quo viam ad extorquendum Commissarium praemunirent Denique volebant pariter bonos Fratres, et obedientiae sanctae tenaces vexare: Ipsi vero, vel appetitos gradus, aut Praefecturas, vel certe impunitatem ea via nancisci. Nam etsi pro paucitate sua numeroque, et constantia fidelium Sociorum non admodum benigna suberat sperandi materia, tames cum res ageretur per occultissimas quaestiones, perque homines praeiudicio imbutos, et magis vetustiorum, quam recentis huius Ordinis peritos, vt sunt male consciorum improbae spes, ac metus audaces, multum garrulitate sua, multum ferocia multum qua apud Quaesitores, apnd Quirogam, apud Regem (vt quidem fibi videbantur) et apud ipsum Visitatorem valebant autoritate et gratia confidebant. Postremo, vt nihil sperarent, permisceri tamen volebant omnia: quia turbulentis omnibus commune est, quoniam nihil in tranquillitate possunt sibi boni polliceri, vt ipsam tempestatem quaestui habeant. 130 Religionum causae a Religiosis iudicandae. Verumenimuero germanos Societatis filios pro magnitudine periculi solicitudo ingens torquebat. Nam eius sunt generis Religiosorum causae, vt de ijs nisi, qui in eadem disciplina diu, multumque versatus sit, nequeat iudicare. Transcendit communem hominum sensum perfectionis apex, et vsque eo transcendit vt facile, quae blandiora sunt sensibus, ea iudicent meliora. Quippe cum ex sua imbesillitate s vulgique ignauia, humilem nimis opinionem induerint, crassa illa trutina vim honestatis, non exacta Euangelij statera examinant. Quod si eam ob rem, quamuis quieta essent omnia, nemo exterorum esset Iudex idoneus, quid fieret vbi cognitor non alienus modo sed a turbulentis ipsis accitus, ac praeiudicio occupatus accederet? Quid tum? quanta clades acciperetur, noua cognitionum, quaestionumque formula? Nihil enim aeque perniciosum est religiosis conuentibus, atque si in eos inducatur forensium ratio iudiciorum. In his cum agendum sit cum pessimis hominum, ex quibus nisi vi, perque artes exprimi verum nequeat, suspiciosis interpretationibus insidiosisque tentamentis per 131 Foreusium Quaestionum vsus a Religiosa vita alienus. caecos anfractus locus est. In coetibus vero sacris, vbi maxime veritas, et simplicitas colenda, et conseruanda est, si non aperta, ac nuda sint omnia, si inficiationes, tergiuersationes, et inuolucra, et fraudes irrepant, ipsa statim conuelli fundamenta perfectionis necesse est, et administrationem, quae paterna debuit procuratio effe, in acerbum dominatum euadere: ex quo fit, vt nec Praesides amentur, vt Patres, sed timeantur, vt Domini, nec tanquam ingenuos, liberalesque filios se se gerant, qui parent sed in seruiles paulatim mores desciscant. Vt omittam, quam indignum sit, si quid humani inter famulos Dei (cum homines, et ipsi circundati infirmitate sint) incidat, 132 Rogatur Manricius, vt Visitationis munus re cuset. id quaestionibus, et tabellionum scriptis traduci. Haec, et id genus multa, quae infra attingentur, cum disciplinae tenaces amantesque Socij damna prospicerent, ab ipso primum Antistite obnixe precantur ne tale munus assumat. Alios id quatuor Episcopos dici abnuisse: posse et ipsum abstinere. Quod si reciperet, aequi, bonique duceret omnibus machinis obniti Societatem. Nimis enim ad viuum vulnus infligi: nec praesentibus modo, sed et posteritati perniciosam 133 Eo id munus cupidius am biente ad Regem recurritur. rem incoeptari. Hac modesta deprecatione, ingenuaque denunciatione cum absterritus nihil, sed potius irritatus esset Episcopus statim Proprouincialis Franciscus Porrius rem cum primis Patrum communicat. Illi pari consensu extemplo cum Rege agendum censent, vt ipse, qui autor habebatur, iubeat ab incoepto desisti; et ad P. Generalem scribendum in Vrbem, vt id a Pontifice exoret. Colligunt igitur causas grauissimas, quae ostendebant Visitationem eius generis, nec vllo modo necessariam, nec vtilem remedio, si quod opus esset, nec ipsi Regi, aut Regno opportunam, aut decoram esse: Societati vero plane pestiferam, et libellum in hanc sententiam Regi tradunt. Nobis quidem, 134 Libellus Regi pro Societate oblatus. inspici nostras res, corrigique sicubi est opus, pro eo ac decet talem vitae sectam professos, gratum iucundumque est: habemusque, et agimus gratias Maiestati Tuae, quae partem curarum suarum ad nos deriuat. Caeterum quod adiumenti causa comparatur, vt alienus nos visat Antistes, non opis est, sed ruinae. Dudum statuerat Praepositus Generalis mittere certos homines ipsa de Societate ex Tuae Maiestatis sententia, qui res cognoscerent, et componerent; sed perturbatio temporum moram iniecit. Hos protinus pro tuo delectu mittet; quibus id erit maxime cnrae, vti Tuae Maiestati satisfiat, nec alieno Visitatore sit opus. Vere enim ipse consueuisti, Rex sapientissime, dicere, non nisi ab Religiosis, et ab sui quosque generis hominibus Religiosos spectari debere. Nam si de militari disciplina nemo recte iudicet, nisi vir militaris: neque de nauicularia arte, nisi maris peritus: multo est necessarium magis, vt is, cui de Religiosis cognoscendum sit causis, Religiosorum mores, et instituta non cognitione solum, sed etiam vsu perceperit. Idque in causa nostra eo est certius, quod alia obtenduntur, re autem id agitur, vt quae a Parente, et Fundatore nostro Spiritus Sancti afflatu conditae lege sunt, quibus adhuc stetimus et Deo iuuante, tantum profecimus, quas et Pontifices, et Concilium Tridentinum probarunt, aboleantur. Num igitur accipiemus ab extero leges? vel, is recte iudicabit, quae retinendae, quae antiquandae sint? Huc accedit, quod rumor fert a Quaesitoribus id proficisci incoseptum, ideoque et virum delectum qui diu de eorum consilio fuit: quo quidem nihil magis infame potest huic Ordini euenire: cuius Maiestas Tua si vtilitatem expetit, conseruet necesse est autoritatem. An sumus Haeretici omnes, vt simus omnes hac notandi infamia? an latent inter nos Haeretici, et peruestigandi hoc strepitu sunt? Ducant si quos habent suspectus, vti duxere alios quatuor: inquirant proprie in eos, notent, exurant: totum Ordinem infamari neque aequum est, neque Ecclesiae Dei vtile, neque Quaesitoribus satis decorum. Quod si non fidei eausa, sed alia tractatur, non est cur tractetur per eos; nec cur id erroris populo, ac suspicionis offundatur. Quin ipsi Hispanae probrosum Nationi est, hoc primum in nostris Prouincijs attentatum. Nam alienis quoque in Regnis tanta res celebrabitur; et Haeretici quidem triumphabunt, Carholici autem mirabuntur et cognita re offendentur, quod ex omnibus Mundi Prouincijs vnica Hispania fuerit, in qua, vel mores nostri sic essent corrupti, vt alieno rectore egerent: vel ita oppressa esset aequitas, et libertas, vt sine causa, perque summam iniuriam vexati, infamiaque notati fuerimus. Nam de domestico damno, quid dicere attinet? Perturbatores nunc quidem pauci sunt, sed, quae est humani ingenij infelicitas, simul procedere conata eorum coeperint, plures fient. Seditiones enim Ciuiles vbi subsidia externa nactae sunt, immane quantum inualescunt. Nec poterit, quamuis velit, Episcopus coercere. Bonorum vero tanto acrius irritabitur patientia, et ira ad obsistendum armabitur Quippe virtutis amantes nihil ita exagitat, et obfirmat, vt causa pietatis; pro qua, si vel vsque ad necem decertent, praestare se Deo sacrificium putant. Quantum igitur, quam graue exardescet dissidium inter eos, qui mutata volunt instituta nostra, et eos, qui conseruanda, vel sanguine fuso existimant: paratique sunt potius mori, quam perpeti ea attingi? Quam in longum offensiones, quam implacabiles serentur? Quantum negotij ipsi fiet Antistiti, quantum Maiestati Tuae ingeretur molestiae? Quae si nulla essent, per ipsum nomen adeundi, alloquendique Visitatoris, quam multa, quae quieta sunt turbabuntur? Asument sibi quiqui sunt leuiores ingenio, et impatientes disciplinae quidlibet moliendi licentiam: ac Praesides, nec audebunt eos in officio continere, nec poterunt. Omnia igitur pessum ibunt, omnia suspicionibus implebuntur: offensiones, et simultates alentur, et licentia grassabitur: et vnde petebatur medicina, inde accersetur interitus. Quae cum certa sint, Maiestatem Tuam totus hic Ordo, vel certe plurimi, optimique ex eo, prouoluti ad pedes omnibus precibus orant, et obtestantur, vti conseruatos ipsos velis ad tua, tuorumque Regnorum obsequia; quibus si fidelem, ac non instrenuam, neque prorsus inutilem operam adhuc nauarunt, nouo hoc aucti beneficio enixius etiam nauabunt in 135 Hispaniae, et Lusitaniae Promnciae Visitationi Externi obsistunt. posterum. Haec multoque plura breuiter comprehensa, Patrumque praecipuorum quinque, et quinquaginta subscripta nominibus, tradidere Regi: coramque grauissimi quique rem acriter egere, et Hispanicae omnes Prouinciae grauibus obstitere literis communi nomine scriptis. Ipsi quoque Lusicani suo, et Indiae, et Brasiliae nomine magna vi institere. Verum nihil responsi relatum est, nisi: Regem consideraturum.

At Romae cognito nouo turbine Claudius, et ipsiusmet grauitate rei commotus, et Patrum Hispanorum plenis querelarum, ac moeroris incitatus literis, Pontificem confestim adit; atque vbi summam causae 136 Generalis Pontifici sup plicat. paucis exposuit, Hoc nimirum est, inquit, Beatissime Pater, quod homines isti claneulum hactenus egerunt, quod votis ac spe deuorarunt. Volunt se se non solum Praepositi sui imperio eximere, sed ab Sancta quoque hac sede, quoad possint, ita subducere, vt suum sibi domi regnum statuant, nihilque aut quam minimum cum Vrbe commercij habeant: hoc enim certe tradito sibi Visitatore assequuti videbuntur, qui nomine Apostolicus, re ipsa pro eorum arbitrio Societatis leges, mores iura omnia peruertet. Prolatoque quoad volet munere, et alijs deinceps ad exemplum substitutis, id efficient, quod dixi, vt nobis res illic nostras curare non liceat, neque vt solemus Apostolicam de ijs 137 Pontificis be nignum responsum excusantis rem iam factam nec renocabilem. Sedem consulere. Persensit incommoda Pontifex, et, occursum, inquit, vellem. Nam satis nobis est persuasum non nisi per homines ex Ordinibus suis, Religiosos visitari debere, et nunc ipsum id habemus in manibus. Quin videas, inquit, volo, et continuo ostendit, quam per id tempus edidit instructionem Congregationi super Regularibus institutae, in qua diserte mandabat, vt Visitatores deligerentur ex ipsis Ordinibus, qui visendi forent. Tum addit: Caeterum Pater Generalis, quid remedij superest, cum ita nos obtuderint, vt expressum diploma, transmissumque sit? Hoc, inquit Claudius, vt differant rem, donec Sanctitatem Vestram de omnibus certiorem faciant, et capita illa mittant, de quibus cognitionem instituendam censuerunt. Haec enim a Sanctitate Vestra cognosci magnopere cupimus, ad quam proprie spectant: cum 138 Spurij Episcopi mentio forte illata Pontificem ad reuocandam facultatem datan incitat. de Instituti nostri rebus ab Sancta hac Sede approbatis agatur. Quanquam et illud aequum esset expromere, quid causae fuerit, cur ex omnibus Spurium hominem deligendum putarint, cui potissimum hoc visitandi nos munus imponerent. Iuuat admirari nodi difficillimi solutionem vbi Dei sapientia collocarit, nec id ab quoquam aduersariorum satis prouisum, cum Pontificis ingenium adeo omnibus esset perspectum. Vt enim Sixtus Spurij nomen audiuit, cum supra modum ab eo hominum genere abhorreret, tanquam fucum sibi in ea re factum indignatus, extemplo Cardinali Carafae mandat, vti suo nomine ad Caesarem Spetianum Internuntium det in Hispaniam literas, moneatque, vt Regi denuntiet: sibi non placere, vt eo diplomate vtantur. Adiecit et suas ad Regem literas Claudius, modeste, sed grauiter expostulans, secum in tam graui causa sic actum fuisse. Orare Maiestatis eius prudentiam, ne falsis paucorum querelis praebere aures velit: sique in ipsa Societate minus quid probet, id non extraordinarijs, sed vsitatis modis per ipsos eius Praepositos corrigendum curet. Ad Prouinciales praeterea Hispaniae scripsit, vt viritim e Professis omnibus, ac domiciliorum Praefectis quaererent, censerent necne Visitationem Societati per hominem extrarium vtilem fore? nominaque omnium in libellum relata singulae Prouinciae per fidum hominem ad Regem transmitterent.

139 Vir magnae antoritatis Manricium legitimo coniugio editum pertendit. Interim Romae vir magnae autoritatis, per quem diploma expressum a Pontifice erat, si quid in ea re peccarat, haud Ieuiter (vt est pudor ingenuis animis tortor, et cruciatus acerbissimus) Iuit. Interrogatus enim a Sixto de Praesulis Carthaginensis natalibus, non tam, vt verosimile est, dissimulandi studio, quam quod siue minus recordaretur, siue nesciret, honestos, iustosque affirmauit esse, et graui dignos mulcta, qui Pontifici secus narrassent. Cui Sixtus, inquire igitur, et comperta mihi 140 Sed breni maniseste re uincitur magno suo pudore. renuntia. Tum ambo in Hispaniam, ad suos ille, Pontifex ad Specianum dedere literas. Vbi autem plane allatum est, quod erat, rursus ex homine Sixtus, quid deprehendisset quaesiuit, faterique prioris dicti inscitiam, seque mulctae, quam in alios pronuntiarat, reum profiteri, ac veniam deprecari coegit.

Magno studio Prouinciales Claudij mandata exequuti: ij recens munus inierant omnes. In Castella AEgidius Consaluius propter viri autoritatem, ac prudentiam ex Boetica temporum causa translatus. In Aragonia Petrus Villalba ex Castella profectus. In Toletana Consaluus Auila, qui Collegio Burgensi praecrat, cum inde ab vinculis Marcenij Prouincia 141 Patres Prouinciarum Hispaniae, et Lusitaniae magno consensu Visitationem Externi noxiam pronunciant careret Praeposito, et Vicarius administrasset Franciscus Porrius. In Boetica Ludouicus Gusmanus. Ioannes Correa in Lusitania Sebastiani Moralis successor. Nemo prope omnium fuit, qui contra illud Visitationis genus non subscriberet. Vnicus extitit primo in Aragonia Iosephus a S. Iuliano, non quod rem probaret, vt aiebat, sed quod verebatur, ne rem ita vulgatam, tantumque progressam reuocare velle pro argumento acciperetur conscientiae. Mox tamen planius re, vt aiebat, inspecta, cum eiusdem formae libelli Romam quoque ad Pontificem mitterentur, 142 Ipse quoque Dionysius Vasquius idem se sentire iureiurando firmat. suum et ipse nomen adiecit. Ipse Perturbarorum dux Dionysius pariter subscripsit, magnum iusiurandum iurans ex animi sententia ita se censete, neque talis negotij se participem esse. Quae hominum in subscribendo voluntas curam inijciebat nonnullam, ne sententias omnium conspirationis vi expressae suspectas faceret. Dictitabant enim Perturbatores, quae ipsi magno animo tanquam se pro communi bono deuouentes conarentur, plane alios sentire vniuersos, verum domesticae vexationis metu absterreri ne sententias suas nudarent. Tamen, Deo re commissa, literas ad Regem 143 Delegati ex Promncijs Regem alloquuntur. Prouinciarum, nominaque idem censentium detulere Alfonsus Romanus ex Aragonia, Ioannes de Siguenza ex Boetica, Franciscus Porrius ex Toleto, Ioannes de Aguila ex Castella, Petrus Fonseca ex Lusitania. Qui separatim diuersis temporibus Regem alloquuti sunt, grauissimeque in hunc modum Fonseca. Tametsi in ea Visitatione non ageretur de Lusitania, 144 Fonsecae grauis oratio ad Regem pro Societate. tamen Prouinciam illam, vt Societatis, excepta Romana, vetustissimam, intelligentem graue inde in totum corpus damnum redundaturum, censuisse nequaquam satis perfunctam se officio suo, nisi post datas ad Regem vnas, et alteras de re eadem literas, ipsummet Fonsercam allegaret, qui pro notitia, quam dudum, ex tempore quo Generali Euerardo fuit Assistens cum Regi tradi libelli coepere, totius habet Societatis, coram de tota causa sincere testificaretur. Pro certo igitur Rex haberet, qui machinationem illam admouebant, neque priuatis iniurijs commoperi, quibus esset promptum domi remedium, neque Praepositi Generalis administratione, quam Procuratorum conuentus nuperrime summe laudarit, sed impatientia disciplinae, et ambitione, quod honoribus deiecti, quos sibi, suisue sperarant, in grauissima quaeque totius instituti membra impetum facere animum induxerint. Itaque de mutanda Religione agi, quam cuncti ab ea condita Summi Pontifices, Concilium Tridentinum, tot annorum vsus, diuinum etiam tot rebus bene gestis iudicium comprobarit. Verumenimuero propter haec pignora tantum abhorrere Societatem ab re quacumque de natura Instituti, quamuis seruatu ardua videatur, mutanda, vt in Conuentibus Generalibus hoc primum statuatur fundamentum, nihil ex ea via, quam nobis Deus per Ignatium, pro sua bonitate monstrauit, et per quam hactenus, duxit, attingendum. Sic exempla docere Sanctorum, et praecipue Sancti Francisci, qui cum turbulenri sui Ordinis in Generali conuentu vehementer, per gratiam quoque vnius Cardinalis, tenderent, vt paupertatem ab eo institutam ranquam extraordinariam, et ab alijs Ordinibus diuersam mutarent, vir humillimus, magna libertate in eum sermonem erupit: Nemo mihi aliam quamlibet Religionem, aut viuendi formam, prudentem licet, et cautam obijciat. Nam Deus me ad hanc simplicitatem vocauit: per hanc incedendum mihi: per hanc credita mihi familia deducenda est. Itaque cum Deus Societatem vocarit, vt per abdicationem voluntatis, ac iudicij in obedientia, et perfecta legum suarum custodia, perfectum exterioris sui, et interioris hominis immolet sacrificium, atque ad proximorum salutem incumbat. Qui hoc institutum tentet inuertere, et aliud quoduis inducere, plane 145 Refellitur querela causantium Generalem Externum esse. eius hostem habendum esse. Non enim id esse Religionem reformare, quod est ad pristinam reuocare formam, sed deformare, ac funditus euertere. Haec autem vt efficerent, seditiosos conquestos esse: Generalem externum esse, tanquam Generales, qui Hispani fuerunt exterui non fuerint nationibus reliquis: aut qui nunc est Italus, non et Gallis, et Germanis, alijsque gentibus alienigena sit. Quo loco addidit Fonseca, id homines male habet, quod dominari ipsi, vt sperarent, si Hispanus esset, nequeant. Ideoque cum primum Generalatus ad Belgam collatus est, moliri noua coepisse: et nunc, quo longius a spe absunt generalatus totius, eo instare acrius, vt suus sibi proprius, nomine Commissarius, re Generalis detur. Sed tamen, cur Hispanis potius, quam alijs nationibus iste Vicarius detur? Nonne id agitur, vt quod vna impetrat natio, idem sibi continuo iure suo deposcentibus caeteris, ex 146 Rationes cur non conueniat Socie tati Commissarius. concinno hoc corpore, monstrum enorme multorum capitum fiat? At longius hinc abesse Generalem, quam recta administratio ferat. queruntur: certe non abest longius, quam cum Generales Hispani erant, nec longius ab Hispania, quam ab remotissimis alijs Prouincijs, quae tamen Commissarium nihil desiderant, ac sine eo regi se optime profitentur. Cura boni communis obtenditur: ambitio animos stimulat, spiritus quidam dissidij persimilis Schismatico spiritui haereticorum, quorum primus ruinae gradus est ab capite semet abscindere: veluti cum ijdem negant decere, vt si quando incidat nostrae operae vsus, Tua Maiestas ab Vrbe 147 Adulatio Turbatorum in Regem coram ipso Rege reprehensa. petat, expectetque ab Vrbe responsum (quod per vanissimam adulationem iactant, cum id incommodi praeuidens Claudius Rectori Madritano, alijsque Patribus, qui apud te sunt, praeceperit, vt ad nutus omnes tuos ex tempore accurrant.) Sed illa cum ingerunt, Ecclesiasticorum eorum imitantur superbiam, qui olim, quo supra debitum sibi se tollerent apicem, et iustum iugum excuterent, contendêre, vt vbi principatus rerum humanarum erat, et diuinarum statuerent: quod Constantinopoli, et Rauennae tentatum, sua tandem superbos Praesules, Principumque 148 Ijdem comparati Schis maticis, et discipulis a Christo recedentibus. ipsorum pernicie scimus luisse. Cum e contrario ea felicissima regna sint, in quibus maxima curâ sui gradus potestatibus sacris suum conseruatur obsequium. Hinc alia cum refutasset querelarum capita, subiecit Fonseca: turbulentos hosce similes quoque Hebraeis illis esse, qui quod minus capaces erant Doctrinae Euangelicae, Christo dixerunt, Durus est hic sermo, et quis potest eum audire? Item hos ideo Societatis disciplinam culumniari, quod tantae perfectionis capaces ipsi non sint. At quemadmodum Christus non idcirco abstitit ab sua Doctrina, quod aliqui abierunt retrorsum, sed potius dixit, Nunquid et vos vultis abire? Ita Societati potius curandum, vt hos cum pace dimittat ad Religiones, si quae eis conueniant, quam vt de regula sua quicquam peruertat. Porro Visitationen, quae tentabatur, contra Tridentitium Coneilium 149 Visitationis per Externum Consilium a Tridentino reprobatum. esse, quod Religiones, si ex ipsis idonei viri suppetunt, vetat per alienos inspici. In Societate autem haud dubie multos suppetere peridoneos. Deinde esse contra ius, quod tot annorum vsu, cum postquam instituta est ab alienis spectata nunquam sit, acquisiuit: quod ius inauditae non posset sine iniuria eripi. Adhaec perniciciem exempli longe permanaturam 150 Diploma Pontificium falsa narratione subreptum. in Prouincias nostras, et Religiones alienas. Praeterea expressum a Pontifice Diploma per fucum fuisse, praesertim cum Societas ita postulare tota diceretur: quod longissime a vero abesse e subscriptis nomiuibus, ex tanto teluctantium consensu, et ardore Rex oculis suis perspiceter. Nec debuisse in causa tam graui solos accusatores audiri. Adieeit offensionem publicam, et existimationis iacturam, quam cum maximo animarum detrimento Religio ad hanc diem tam publice salucaris faceret. Quid quod ne appareret quidem inspectio illa, qua via posset insticui? Neque 151 Interpretatio constitutionum Pontifici reserua ta. enim circumire domicilia ipsum Episcopum posse omnia, heque ad eum Socios acciri, ne omnia turbarentur. Ad exrremum interdictam quidem esse Episcopo interpretationem Constitutionum Societatis, quam Pontifex Gregorius XIII. sibi vni, Praepositoque Generali reseruat. At si quacumque tandem potestate commutatio aliqua fieret, sciret Rex integrum 152 Confusio rerum omnium secutura ex Visitatione Externi. fore Socijs eas leges accipere, aut reijcere, plurimosque non retepturos, eorumque imbecilliores causam idoneam nactos, remigraturos in saeculum, firmiores migraturos in externas Prouincias, seditionibus omnia, confusione, tumultu complenda. Talia se sancte coram Deo ex animi sui sententia testari ita esse, et scire quotquot in Societate sunt viri prudentes, vereque religiosi, eiusdem sententiae esse: Regique se expromere, vt conscientiam suam liberet: et dignum aliqua fide esse, quod amplius annos quadraginta in Societate vixerit, et praecipua in ea gesserit munera, dignam quoque Lusitanam Prouinciam, eiusque fidelitatem: 153 Dynastae vtriusque Regni causae Societatis fauent. dignos desudantes in India, et Brasilia Socios, quorum summas preces, et obtestationes benigne respiciat, et nouo hoc clementiae pignore in diuino, ac regio obsequio labores eorum, animosque confirmet. Patribus adeo in hanc curam intentis fauebant praecipui ex Aula Dynastae. Ex Lusitaniâ Albertus Austriacus Regni moderator perstudiose scripsit super eo negotio ad Regem: Theutonius Archiepiscopus Eborensis suas ad Internuntium Pontificium dedit literas, aperte professus, quo sibi notiora erant Societatis instituta, hoc magis deberi fidem affirmanti talem inspectionem exitialem fore. Specianus autem receptis a Pontifice literis, apud Regem sic egit, vt minime videretur (ita Patres Hispani 154 Specianus efficacissime causam Societatis agit, et a Rege assensum in rem optatam elicit. loquuntur) Praepositus ipse Generalis agere vi maiore, ac studio posse. Cui Rex dicitur, breue id responsi dedisse, fiet, vti mandat Sanctissimus: verum tanto studio opus non erat. Idem Specianus sub annum extremum cum Romam decederet, maxime animatus venit ad Pontificem confirmandum, ne quid tale, si rursus peteretur, concederet. Vehemens enim suspicio erat, qui negotium susceperant nequaquam destituros, quoad ex voluntate perficerent: sed nihil impetrare ab Sixto praeterea potuere. Quinimmo causam hanc ita complexus est, vt cum Internundum nouum mitteret Annibalem de Grassis, illam ei nominatim etiam atque etiam commendarit.

Iam velut ex acie ad triumphalem Hierusalem iaculemur obtutum omnique emeritorum e numero, quos inter homines maxime heroicae virtutis opinio prosequuta est, delibemus. Hi fuere in Castella Prouincia Iacobus Vela: in Boetica Iacobus Sancius: in Toletana Ioannes Peralta, 155 Iacobi Velae summa vitae. ac Petrus Pinnanus. Abulensis erat Vela, stirpe clarus, eoque potissimum obedientiae statum delegerat Sacerdos creatus; oborta religione, quasi tantum honoris, ac muneris suscepisset indignus; quando iam integrum non erat deponere, illud restare existimauit, vt quod sua voluntate susceperat, aliena administraret. Hac animi inductionc Societatem ingressus, perinde in ea vixit. magno semper studio animarum flagrauit, nec ob eam causam dies, ac noctes vlli pepercit labori. Sancti mores. Apostolicas peregrinationes frequens obibat, ad quoscumque accederet populos mire gratus, ac fructuosus. Itaque ijs in oppidis, quae lustrauit, viuax permansit memoria virtutum eius, et sanctae institutionis. Villagarziae lateris dolore ictus, initio tam impense precabatur a Deo, etiamnum vitae annum ad sua, vti loquebatur, expianda peccata, vt diffidere Et mors felix. plus nimio videretur. Sed ad extremum, ita confirmatus, ita certa repletus fiducia est, vt Christi effigiem manu tenens in haec verba eruperit, Gratias Deo, qui dedit nobis victoriam per IESVM Christum: atque ita securus in pace requieuit decimo tertio Kalendas Martij. De eo sic scripsit ad Praepositum Generalem Prouincialis Villalba: Iacobus Vela quatuor Votorum Professus, vir ex optimis huius Prouinciae religiosis, ingens Operarius, magnique exempli, decessit Villagarziae beatissimo fine, quo omnes ad pietatem valde commotos reliquit, illustribus editis, vti semper ante praestiterat, sanctitatis argumentis. Biduo post Hispali decessit Iacobus Sancius nihilo minore fama sanctitatis: de quo item Generali Praeposito AEgidius Consaluius tum Boeticae Prouincialis sic nunciat. Placuit Deo Iacobum Sancium ad se se assumere. Obijt cum exemplo, et pietate, qua semper vixit, susceptis Sacramentis, et summe cupiens dissolui vinculis huius vitae, vt ad fruendum eo quem 156 Iacobi Sancij vocatio in Societatem mira. tantopere adamauit, euaderet. Hic ille est Sancius, qui Romae anno seculi huius octogesimo, dum Anglicana instituitur expeditio, studio animarum, et multa tolerandi pro Christo incitatus, in eam Pontifici Gregorio se se obtulit; ab eoque admonitus, vt cogitaret de Societate eius expeditionis gratia ineunda, dum preces facit in S. Petri, claram vocem, quae e sacro tabernaculo erupit, audiuit: Esto de Societate nominis mei. Inde posito Romae tyrocinio, Mussipontum translatus est in Lotharingiam, vt ibi occasionem opperiretur in Angliam transeundi. Sed 157 Varijs locis vitae religiosae edit exem pla. cum postea Orator Hispanus ex eo Regno cessisset, et homines Hispani rebus agendis ob haereticorum suspiciones minus idonei forent, in Belgium missus est, vt regijs copijs nauaret operam, quod fecit singulari caritate, patientia, industria, magno bono militum, summa valetudinis suae iactura. Quam ob causam primum Virdunum, deinde iterum Mussipontum concedere iussus est, hinc Mediolanum, et ad extremum valetudine magis semper fluente, Hispalim ad natale Coelum traductus. Vbi 158 Donum orationis insigne. vbi fuit Angularis vestigia Religionis impressit. Ex ea diuina voce, qua mirabiliter ad Societatem vocatus est, ita rerum piarum cogitationi mens viri adhaesit, et quodammodo affixa est, vt deinceps ne posset quidem in alijs cogitationibus immorari. Eadem voce altissima mysteriorum Christi repletus est scientia, vt de ijs tanquam homine maior, vbertate, et magnificentia maxima loqueretur. Et vt semper inhaerebat mente diuinis, ita nunquam nisi de diuinis habebat sermones. Quod si quis forte alienos inferret, statim ad diuina commode transferebat. 159 Assiduitas lo quendi de rebus diuinis. Quod cum esset iam celebre, non defuere interdum, qui experiundi studio de industria ad alia humanae consuetudinis conarentur illum dessectere, illata mentione belli alicuius, aut noui euentus, Ac Sancius magna quidem modestia, et comitate sermonem illatum excipiebat, sed extemplo ea dexteritate, vt vix collocutor sentiret, ad caelestia traducebat. Fiebatque beata permutatio, ve qui voluerat caelestem hominis Dei conuersationem deuocare ad terram, is cum minime sentiret, admiraretur se se sublatum in Caelum. Accessit hisce donis, et illud, Precatus 160 Obliuio Patriae, et rerum terrenarum petita. et obtenta. a Deo est, vt omnem sibi patriae, propinquorum, ac rerum terrenarum memoriam eriperet, quod ita est consequutus, vt aliquando iucunde ipsemet dixerit, plus sibi quam postulasset, datum. Ita enim memoriam amisit, vt statim a caena, ne id quidem recordaretur vtrum caenasset: nec facere sacrum (statim vt inciperet memoria deficiente) posset. Qua tanta in obliuione magis erat mirum, si de Christo rebusque caelestibus disserendi daretur occasio, nunquam deesse, quod diceret, sed nouos vsque grandesque sensus ex beata illa vena prossuere, summa perspicuitate, 161 Abundantia consolationum diuinarum. suauitate, ac vi. Tum vero cum de diuinis beneficijs, bonitate, et amore Dei loqueretur, totus animo, totus ore ignescere. Infundebat autem se illi tanta caelestium luminum, et suauitatum vbertate saepe diuinitas, vt aestuans, et quodammodo exundans, clausis oculis, et ambabus manibus ad os admotis, inclamaret, Non plus Domine: Serua mihi haec in alteram vitam: Noli haec mihi iam ostendere: non est tempus. Tu es nimis bonus: tu expectare non potes: testimonia tua credibilia facta sunt nimis. Admodum aegre ferebat, quod ad sacrum faciendum memoria non sufficeret. Cum autem coram Sanctissimo Sacramento communicaturus adstaret, dixisses ipsis eum oculis Diuinissimam Trinitatem intueri, eo venerationis, submissionis, et attentionis adstabat habitu. Caeteris, qui aderant ipse eius conspectus pro magna erat face, vt pietas, et ipsos penitus inflammarec. Dixit aliquando 162 Sensus eius coelestes, et ardentia Colloquia. visum sibi dum communicaret videre Christum Dominum, qui ad se se paruulus ingrederetur, seque illi dixisse, Domine, tu es verus Deus, et homo, et tantus quantus ego sum, ergo extende te, et imple caput hoc meum, haec brachia mea, corpus hoc meum: tuique sint hi oculi, tuae hae aures, tuum hoc os, et manus, et pedes. Tu loquere, tu ambula, tu vide audique in me. Quae cum dixisset suauisime exclamauit, Viuo itaque iam non ego, viuit vero in me Christus. Alio tempore dixit visum sibi deuorare Domini Crucem, quae cum parua esset initio, postea extendisset se se, ac totum implesset. Quare aiebat, Nunc ergo Christo confixus sum Cruci, nunc mihi Mundus Crucifixus est, et ego Mundo. Nec aliter, se ac loquebatur gerebat. Nam hisce donis aliud haud minus, et caeterorum probatio, ac 163 Summa votorum eius amare, et pa ti. fides, adiungebatur ardentissimus Crucis amor. Nihil habebat in ore frequentius, quam duo haec verba, amare, ac pati. Saepissimeque solebat Deum precari, vt morbi omnes, et imbecillitates Patrum, ac Fratrum in se vnum conserrentur; quo caeteri omnes expediti, et alacres in Vinea Domini laborarent. Nulli enim se vsui aiebat esse posse, nisi vt serret onera. Quare et illo psalmi versiculo saepe Deum alloquebatur: Vt iumentum factus sum apud te, et ego semper tecum: non raro, vt ostenderet, quam esset sorte illa contentus, adijciens, funes 164 Sanct mori tur. ceciderunt mihi in praeclaris: Denique feria etiam sexta, vti peroptabat, tanquam Crucis in regno vitam absoluit, ectica febri consumptus. Nec dubium fuit, quin morienti caelestium adesset corona, quorum duos claro micantes Inmine ipsemet sibi eo ipso die in cubiculo visos 165 Ioannes Peralta homo insignis inno centiae. aperuit. Ioannes Peralta cognomentum nactus ex patria, Dioecesis Pampilonensis oppido, nunquam integritatem mentis aut corporis, nunquam stolam innocentiae primam mortifera labe creditur maculasse. Bono ortus genere, pollens ingenio, omnibus condiscipulis forma virtutis: Theologiae Compluti sub Alfonso Deza nauabat operam, cum Deo ad Societatem vocanti diu restitit, quod indignum se, et repudiandum tanquam inutile pondus arbitraretur. Vicere tandem immodicam 166 Ingressus eius in Societatem, et labores in ea obiti. caelestes instinctus modestiam. Anno 1568. admissus, cyrocinio Villaregij, partimque Placentiae, vna cum Theologiae curriculo absoluto, sexennium Compluti per varia exegit munera, summa in singulis approbatione omnium. Inde Madritum euocatus, et confessionibus domesticorum praefectus, non solum ei muneri cumulate satisfecit, sed et exterorum permultos excoluit, multo alacrius quos inopia, ac solitudo, quam quos opes, et humana id genus decora commendarent, complectens, studio non solum Deo, sed etiam hominibus accepto. Inde enim etiam anobilibus ita breui coepta eius sella frequentari; vt vix alter esset aeque in Collegio occupatus, Adeo conciliatrix est Christiana modestia: et quisque existimat eum optimum fore alienae rectorem conscientiae, qui norit suas moderari cupiditates. Matrona certe praenobilis, non nisi alacritate, qua Pater rogatus, vt ancillae eius confessionem exciperet, respondit eo se maxime loco adesse, vt pauperibus, et mancipijs inseruiret, commota est, vt ipsa quoque confessarium sibi eum deligeret. Ille vero nullo commodi sui respectu omnibus praesto erat: admonitis 167 Agit libentius cum pau peribus. ianitore, et aedituo, vt quoties adessent inopes, nunquam praetermitterent quin se se accirent: cumque aduocabatur, dicto ocius accurrebat, ipsos solitus aedituum, ac ianitorem appellare Praesides suos. Quicquid deinde superabat remporis (nec parum superabat vna animarum agenti negotia) totum Orationi, Sanctorumque lectioni Patrum impendebat: toto die certa in spatia, et opera distributo, quae non modo 168 Diligentia in studio Sacro. constanter, sed et propemodum religiose seruabat. Hinc, quod incredibile videatur, consequutus est, vt tot inter continuas occupationes, longasque preces, et imbecillitatem valetudinis, praecipue oculorum, triennio diligenter quaecumque ad mores pertinent, recognouerit; omniaque Sancti Gregorij, Ambrosij, Augustini, et quorumdam praeterea peruolutarit opera, excerpseritque, quinque excerptorum voluminibus confectis. Tanta, si quis connitatur, in humanae naturae imbecillitate inest vis: tanta in temporis malignitate benignitas. Adeoque verum est, quod scriptor nobilis pronunciauit, Magis naturae industriam hominum, quam vim, aut tempus deesse. Duodecimo ab adita Societate anno Villaregium Rector, Magisterque Nouitiorum destinatur. Quo in munere singulati cum alumnorum profectu, suoque, sex annos posuit. Inde ob subortas Collegio lites, vt mitigarentur quidam litigatorum, qui sine causa contra eum exarserant, Talabricam amotus est, insigni cum obsequij documento, animique sui tranquillitate. Nec multo post grauiter aegrotus curandi cansa. Talabrica Toletum deuectus: cum ita creuissent 169 Pie moritur. dolores, oculorum praesertim, vt alter eorum ex ipsa acerbitate mali foras emicaret; tandem Nonis Octobris, sexto, et quadragesimo aetatis anno, post recepta pie Sacramenta, terras reliquit. Ad eius, quam dixi initio sanctimoniae custodiam, et nutrimentum, praeter excellentem modestiam, ac verecundiam naturae bono inditam, adiungebat voluntaria ipse praesidia. Custodiam suis sensibus vndique seueram circumdabat: 170 Infignis in eo custodia sensuum, Oculos quidem ipse praemuniuit Dominus, cum ita affecisset, vt vel aura lucis offenderentur. Fugiebat nouas res audire, nedum sciscitari: cum diceret: abunde esse Religioso viro domi suae, quod curet, nedum vt ei curare aliena vacet: Linguam supra potius, quam infra modum coercuit: Comis in remissione domestica: sed si adesset, qui loqueretur, perpetuus auditor. Cuius rei causam aliquando cum redderet. Quid mihi, inquit, optabilius, quam iter facienti vt sit 171 Temperantia seuera. qui sumptum suppeditet? Gustatum ne valetudinarius quidem violare sustinuit vlla re extra communes. Ex hepate praecalido perpetua vrebat sitis, nec tamen extra refectiones ordinarias, vel gelidam degustauit. In morbo, quamuis grauissime stomacho fastidiente, nunquam vel quid appeteret exprompsit, vel repudiauit, vel minus probauit oblata. Quin etiam aliquando cum per incuriam appositum esset vitiatum iusculum, et 172 Gustatum amaritie doamat. delibatum seposuisset, hortante Sacerdote, qui rei imprudens aderat, vt paulo plus ex eo sumeret, nullo edito vitij signo, obedienter sumpsit. Neque vero mirandum id in Peralta est, qui ad Francisci Borgiae imitationem pharmaca etiam odiosa haurire sorbillando tanquam suaue poculum, consueuerat, vltimo haustu multum os colluens. Iam afflicta adeo valetudo satis poterat pro voluntaria afflictatione censeri, ille tamen ter in hebdomada, vsurpabat flagellum, duos dies induebat cilicium, duas noctes 173 Patientia eius egregia abstinebat lecto. Quo vero patientiae per haec studia peruenisset, saepe alias, at clarissime palam factum est supremo tempore, cum prae dolore, vt dixi, oculus exiliuit. Ita enim eam acerbitatem pertulit, non modo vt nunquam ingemisceret, sed vt nec pertinere quidem ad eum videretur. Par erat laudibus Et animi demissio. hisce animi submissio. Nunquam passurus erat, vt ad Quatuor Votorum professionem admitteretur, multum reluctans, multisque cum lacrymis sese indignum esse contendens, nisi confessarius adegisset. Nunquam se quamuis per iniuriam, falsoque notatus: purgauit: monentique vni Praesidum, vt rationem sui redderet Generali Praeposito circa lites, quas supra dixi, Mea, inquit, nihil interest ista purgatio, Si Pater Generalis necessariam iudicabit, 174 Obedientia excelluit. ipsemet requiret. Obedientiam vsque eo coluit, vt cum Medicus aliquando super quodami remedio sententiam eius exquireret (aliquid enim medicinae artis norat) responderit: Tu vero arbitratu tuo. nam mihi quidem obedire potius est, quam valere. Quem igitur se aduersus Spirituales 175 Conuersatio eius assidua cum Deo. medicos ferret, qui ita Medico parebat corporis? Iam familiarem cum Deo consuetudinem ab tyrocinio coeptam ad vltimum vsque spiritum produxit, tenore perpetuo, etiam in grauibus morbis. Dicebat enim malam valetudinem non impedire memoriam eius, quem ames, neque eius allocutionem, quo delecteris. Binas quotidie, alteram mane, alteram vespere, ponebat in precatione, ac meditatione horas: et hunc multum omnibus commendabat morem. Cogebatur prae oculorum infirmitate lacrymas continere: impetrare autem haud poterat, quin 176 Conuersatio eius sancta. multae inter adhortationes, multae inter sacrificia erumperent. Erat ea opinio, et felici constabat experimento, qui cum P. Peralta versarentur, ijs ex ipsa eius consuetudine senfim adhaerescere pietatem. Quod est praestantis documentum virtutis. Quamuis enim, quae nostra est prauitas, non perinde, ac vitium propagetur vsu virtus, tamen et ipsa cum vulgarem modum excessit, ad proximos quosque quasi contactu se fundit. Huius autem viri talis erat, adeoque nota perfectio, vt et viuens, ac moriens, domi, iuxta, ac foris pro sancto sit habitus. Petrus Pinnanus Ocaniae honesto loco natus, cum iam quinquagenario maior ad religiosam vitam animum appulisset, atque ad familias alias optimis conditionibus inuitaretur, 177 Petri Pinnani serus ad Societatem accessus. Vita inculpa ta. hanc nostram delegit, ad exercendae humilitatis materiam. Quamobrem, et oblatum a nostris Sacerdotium non accepit. Anno 1562. iueunte admissus, inde continuis quindecim annis Compluti, dein, quoad pene vita superfuit, Madriti Procuratoris domestici munus gessit, non modo sine vllius querela, sed etiam cum laude vniuersorum. Nempe vt serus accesserat ad Vineam Domini, ita summa in omnes virtutes cura intendebat: adeout coercendus esset, cum modeste ipse subquereretur, ac diceret, videre Patres pauxillum quod in praesenti recte faceret, non quam multum ante deliquisset. Fugiebat suos vulgare annos, ne respectu aetatis laborem ei Praesides mitigarent: et spinosa inter opera eam 178 Strenuitas in laboribus. reperiebat suauitatem pietatis, tantumque lacrymarum donum erat adeptus, vt quicquid vspiam audiret lenioris deuotionis, vel in publico, vel ad mensam, vel in familiari vsu, iret totus in lacrymas. Lapsis iam viribus, nec sufficientibus ad Procuratorum discursus, quod maxime fordidum, nec parui laboris erat domi ministerium ambiuit, flagitauit, expressit, Mox ad caetera opera inutilis, iucundum erat videre, quam impigre ad Orationem cum caeteris surgeret, quam multis quotidie adesset 179 Orandi assiduitas. sacris, quam assidue Rosarium tereret; quo ex munere, tanquam ex quodam rudimento, ad otiosissimum illud, beatissimumque Caelestis patriae negotium laudandi perpetua Dei, atque fruendi, secundo, et octogesimo aetatis suae anno translatus est, Illud inter multa Domini erga fidelem hunc seruum testificari indulgentiam potest, quod cum ei aliquando Madriti nummi aurei octoginta forte excidisserent, nec reperire potuisset, plenus 180 Amissam pecuniam oratione recuperat. moerore ad preces se se conuerit. Is interim, qui pecuniam excidentem viderat, et collegerat, cum saepe tentaret illam ad suos vsus impendere, tanto semper metu repente corripiebatur, vt absumere nequaquam posset. Idque toties euenit quoad religione tactus, Toleto quo concesserat, Madritum remittendam ad Pinnanum curauit: quo factum est, vt suarum hic precum fructum perciperet, et ille inutili se noxa facilius explicaret.

Sacrae Reliquiae, quas anno superiore Olyssipponensi Professorum Domui 181 Sacrae Reliquiae multae, et insignes in Olvssiponense Professorum templum pompa insigni illatae. Ioannes Borgia donarat, celebritate, ac pompa totius Ciuitatis, quantam homines nullam meminerant, in templum nostrum e principe deportatae. In ijs spina erat e Corona Domini, nec modica Sanctissimae Crucis particula: Diuorum capita vnum, et viginti, brachia sex, aliaque ossa magno numero. Lipsanochecae ex argento, tum subtilitate operis, varietateque, tum gemmarum splendore visendae. Totius pompae deseriptio commendata literis, vulgataque typis extat. Multae per Lusitaniam e singulis Collegijs fructuosae excursiones de more factae. Maxime 182 Missiones terrestres, et nauales. grati accidere Algarbijs duo Eborensium Patrum, Itaque ex Oppidis Faro, et Lago, tum publico nomine Magistratus, tum suo Negotiatores, vt Collegium impetrarent, literas ad Praepositum Generalem magna cura dederunt. In Regiam classem, quae aduersus Angliam Olysippone conflata est, viginti de Societate profecti: ex Lusitana Prouincia Tres in hac extincti. octo, ex Toletanam, ac Boetica seni. Horum plerique dum, vel aegrotis ministrant, vel alias strenue animarum causa aerumnas tolerant, graues hausere morbos. Ludouicus Fonseca Sacerdos ex Boeticis: ex Lusitanis Robertus Rochsottus Hibernus item Sacerdos, et Balthasar Almeida 183 Roberti Ro chforti praeclare acta. Laicus extincti. Robertus Societate anno 1564. donatus Romae, mox Dilingam, inde in Hiberniam missus multum exhausit in Catholicis iuuandis laborum, inter frequentia vitae discrimina, quoad vulgata iam notitia eius, et praemio interfectori proposito, cum nec latere diutius, nec posset vsui esse, clanculum euasit, et in Lusitaniam venit. Laboriosus rectique exempli vir erat, et multarum instructus linguarum peritia, 184 Sebastianus Morales creatus Episcopus Iaponiae soluit in Indiam. quo magis incommoda, et acerba mors eius accidit classi, tanquam multos in vno perdidisset, Sebastianus Morales ex Prouincialatu, Philippo Rege petente, Iaponiorum delectus Episcopus. riteque sexto Kalendas Aprilis consecratus, cum Sociorum septem lecto manipulo in Indiam soluit.

Inter multa, quae legati Iaponici, et Romae cum Pontifice, et Mantuae Carpetanorum cum Philippo Rege Catholico in commodum illius Christianitatis egerunt, vnum illud fuerat non e postremis, vt Ecclesiae iam prope Quadragenariae, quae reges in familiâ suâ censeret; numeraretque in suis supra ducenta capitum millia; atque adeo, et satis opulentae, et 185 Episcopus Iaponiae datus. satis adultae, vt sponsum haberet, Episcopus daretur, a quo cum alia eius gradûs, atque ordinis perciperet commoda, tum praesertim tam necessario illis locis, ac temporibus confirmationis Sacramento roboraretur. Spatio considerandae rei sumpto, cum vtrique Principi aequa esset postulatio visa, Rex Philippus eum, qui supra nominatus est Sebastianum Moralez, 186 Sebastianus Moralez. tunc magno suo merito Lusitanae Prouinciae praepositum, et animo, consilio, virtute, industriâ, magnae cuiuis rei parem, Pontifici ad id munus obtulit; a quo is probatus, et diplomatibus Apostolicis rite munitus, hoc anno Vlyssippone Iaponiorum primus Episcopus rite sacratus est: nec ita multo post, eo, quo dictum est comitatu, versus Indiam soluit. Sed ei Deus suâ inscrutabili prouidentiâ veterum laborum repraesentare mercedem maluit, quam vitam et vires dare ad nouos, quos animo destinauerat exhauriendos. Nauigatione huius anni parum salubri vsus, cum 187 Morbo extinguitur in naui. morbus per vectores, et nauticam turbam grassaretur pestilens lethiferi lethargi, ipse impiger inter primos aegrotis iuuandis administratione Sacramentorum, aliaque quauis, quae opus foret operâ, diurnam, nocturnamque sedulitatem adhibuit, nullâ in re sibi parcens, quoad vel haustu vitiati Coeli, vel contactu afflatorum, ipso illo contracto morbo in naui decessit; quâ mox subductâ in vicinum Mozambici portum, omnium studia, pro viri dignitate, quam experimenta virtutum venerabiliorem redderent, ad funus eius honorandum exarserunt. Est Mozambici Sodalitas celebris Fratrum Misericordiae, quos vocant, virorum addictorum varijs hominum miserijs caritate subleuandis: ij aequum censebant suo in Sacello sepeliri 188 Contentio de loco eius sepulturae. Episcopum, qui ministrando infirmis, quod vnum ex ipsorum officijs esset, oppetitâ morte, se in ipsorum numerum vltro inserere voluisse videretur. Contra Dominicani Patres, suo illum templo deberi dicebant, quod Episcopum Religiosum peregre mortuum, vbi sui Ordinis templum non esset, credibile videretur in Religiosorum aede sacrâ potius, quam vbiuis alibi terrae mandari voluisse. His diuersa sentiebat Cierus Templi Maximi, contendebatque corpus Episcopi Aduenae haud alibi, quam apud ipsos deponi oportere. Incendebantur studijs lites, et periculum in iudicij euentu offensionum erat; nisi prudenti temperamento, qui Lusitanis ibi rebus praeerat Praetor Sofalae, Sacello Deiparae, cui ab arce cognomen est, Iaponij Episcopi corpus extra sortem excipiendum decreuisset, nemine auso reclamare. Iustis optimo Praesuli persolutis, quinque naues Lusitanicae resumpto cursu Goam tenuere, nauigatione non infelici, si salubrior fuisset. In Indiae Prouinciâ hoc anno nostri suis quique 189 Nouem hominum millia conuersa. in stationibus, strenue in Euangelij praedicationem incumbentes, nouem hominum millia Christo adiunxerunt: distincte non exequar, quibus quidque locis quoue modo singillatim gestum id quod summatim exposui, nisi si quid notabile prae caeteris erit; cuiusmodi videntur Raciolani Collegij huius anni res. In eo enim praeter plurimos Brachmanes ad 190 Vici quatuor ad Christi Reli gionem acce dunt. Christi Religionem adiunctos, toti vici quatuor populariter communi consensu Christo nomen dedere. Id maxime mirum visum in vno ex istis vicis antea sic addicto Idololatriae, vt capitale ibi esset de Christianâ fide amplectendâ cogitare, professis palam cunctis, se illos quicumque ad Christianos deficerent interempturos. Et facile credebantur in rem 191 Vnius ex illis mutatio. iturae minae, propter feram, et sanguinariam hominum indolem, rapto fere viuentium: nec quidquam pensi habentium, iure, moreque nullo, sed belluino potius impetu inter se viuere, confusissimo discrimine iurium officiorumque cunctorum. Iamque nec limites agris erant, nec omnino certa cuiquam vllius rei possessio, vi palam audaciaque dominante. Atque ea colluuies morum annis iam quadraginta inueterauerat. Quando miserante Deo emolliti Primorum animi, dociles Euangelio commodantes aures, alios quoque, et hi sensim caeteros in Societatem salutaris consilij traxerunt. Dominante deinceps religione virtutibus statim cunctis sua dignitas constitit. Publicae res ordinate. Iudicia restitnta. Res ablatae spoliatis redditae. Finibus agrorum autoritas sua sancita. Discordiae, quae multos odijs internecinis committebant, arbitrio missi Sacerdotis e nostris 192 Vini vsus pu blice abdica tus. compositae. Quin eo vsque processit emendationis studium, vt cum animaduertissent admonitu seniorum, et vsu ipsi proprio, inde adeo superiorem illam redundasse corruptelam, quod vino, maioribus eorum insueto potui, largius insueuissent; cultis ad hoc ipsum in terrâ ipsorum vuae fertili vineis, deinceps publice decreuerint a vino conficiendo abstinere; cumque occurreret, vnde igitur penderent vinarium vectigal dudum a Ministris Regijs exigi solitum? tamen perseueratum in proposito, constitutumque, vt aliunde solueretur quod vini nomine fisci rationibus imputatum erat. Tanti enim esse istâ quantacumque tributi annui pensitatione; libertatem exercendae sobrietatis redemisse. Denique haud dubiâ Diuini spiritûs operatione tantam mutationem sui multitudo illa ipsa mirabatur, sancto per omnes gliscente gaudio, ae spe optimâ perseuerantiae, proprium ac perpetuum id bonum fore pollicente. Duabus hoc anno expeditionibus nostri ad militum animas curandas expetiti comites a Ducibus sunt, successu vtriusque ad fructum religionis memorabili. Venerat ad Eduardum Menesium Indiae Praetorem Nuncius, obsideri 193 Expeditio fe lix, Deo Christianos iuuaute. ab Ethnicis hostibus Columbum arcem. Repente is Classem armauit, eique Praefecto Emmanuele Sosâ Cotinio, ad liberandam arcem ire iussit. Erant ita numerosae hostium, copiae, vt praeter exercitum, qui arcom oppugnabat, aliae abundarent, et legiones, et Classes, quae transitum subsidio venturis intercluderent. Quare haud pacatum iter Cotinio fuit. Caetetum Deo iuuante, quod primum agmen habuit obuium disiecit, fugauitque. adortus quin etiam arcem, in quam refugerant, vi caepit. Pergenti occurrunt triginta hostium naues: captae omnes incensaeque. aucto hinc militibus animo, itum in oppida vicina. Duo ex his expugnata, direpta, combusta. Reliquum iter obsepiebat Vrbs Maritima, non arte magis, aut situ, quam superstitione, ac praestigijs 194 Satanicae praestigiae Di uina vi discussae. munita. Fanum erat in faucibus portûs nescio cuius ibi culti Daemonis. Huius occultâ vi (nisi ludibrium oculorum erat) efferuescebant aquae ad appulsum nauium hostilium. Id tunc quoque factum, sed contemnentes Lusitani Satanicas minas, bullientes inaniter vndas remigio frangere, ac vi perrumpere institerunt: et patuit euentu Daemonis infirmitas non vltrâ speciem inanem efficacis. Lusitani Cruce praelatâ Deique, ac Christi inuocato numine claustra portus irrumpunt, Vrbem direptam concremant, Fanum ipsum euertunt: moxque nullo iam obstante admoti Castris Columbum obsidentibus, mille hostium caedunt, in ijs Centuriones decem, Elephantos tres, Fugientes reliquos ad pontem, qua necessarius erat transitus, assecuti occidione occidunt. Dehinc tot, ac tantis rebus exiguo tempore, mirâ facilitate perpetratis, onusti praeda reuertuntur Goam, omnes incolumes, desiderato tot pugnis nemine; quatuor dumtaxat vulneratis. Malacae Christianorum rebus magnus, 195 Duorum Regum in Malacenses coniuratio. nec is ex vano haustus, impendebat metus. Rex Deioris pertaesus foederis cum Lusitano prius icti, nouam Societatem cum Rege Maurorum Achene conttaxerat. Validae singulorum vires, immanem potentiam coniunctione faciebant; cui sustinendae haudquaquam par futura Vrbs Malaca videbatur. Et iam suspicione ipsâ belli, cessante commercio, 196 Episcopi Malacensis pia sedulitas laborare fame Ciuitas caeperat. In hoc discrimine Antistes Vrbis, exquisita sacrificijs Dei pace, Paulum Limam adit Nauarchum strenuum, et bello fortem, qui per eos forte dies paucas, quibus praeerat naues in portu Malacae habebat. Exponit quo in periculo, et publica res, et religio sit, coniuratione Saracenorum cum Ethnicis. Actum de Malaca si otium perfidis detur orsa pertexendi. Vnum locum victoriae relinqui, si quis occupet immaturas adhuc, et male cohaerentes molitiones improuisâ irruptione opprimere. Quid multa? Paulus consilium probat, offert operam, negotium suscipit; cuius tamen successum profitetur a Diuinâ potius ope, quam ab humanis se sperare viribus. Ante omnia duos e nostris Sacerdotes postulat, cum his exiguam manum quadringentorum viginti Lusitanorum militum in Insulam promouet Vrbi Deioris obiectam. Exscensione ibi factâ postridie Idus Augusti, totum eum diem operari 197 Religio militum in expeditionis procinctu. religioni iuber. In patente Campo excitatâ arâ, circum eam residentes Sacerdotes duo militibus peccata confitentibus operam dant, cunctos expiatos Missae Sacrificio peracto, Diuino epulo reficiunt. Haec e muris Vrbis suae prospiciens Rex Deior misit percontatum, quid illic agerent? Responderi iussit Paulus Lima: Lusitanos eo maxime modo se comparare ad mortem fortiter oppetendam. Diluculo polterae diei, quae sacra erat Assumptae in Coelum Deiparae, irrumpunt in Vrbem Lusitani sane frequentem, et manu munitam: sed quid Deo, ac Dei Matri resistat? Paucis horis caesi vbique hostes, superata moenia, capta Ciuitas, naualia foedifragi Regis incensa, victores praedâ onusti, quinquaginta dumtaxat Socijs amissis, Malacam gratulatione magnâ reuerterunt.

198 Alexandri Valignani le gatio in Iaponiam, quo consilio decreta, et suscepta. Paucis priusquam haec fierent diebus transierunt Malacâ, septuagesimo, quam Goâ soluerant die, Iaponij Legati cum Alexandro Valignano, et Socijs septemdecim in Iaponiam destinatis. Quo Valignanus consilio cum his Iuuenibus in Iaponiam rediret paulo distinctius explicandum est. Acceperat is Goae a Coellio Iaponiae Vice Prouinciale litteras, quae indicata nouâ Faxibae potentiâ, et eiusdem in Christi religionem studio, subijciebant optimum factu videri ad eum magis, magisque Christianae rei conciliandum, si Praetor Indiae legationem ad eum mitteret, per quam, gratijs actis ob fauorem hactenus in Christianos impensum, etiam atque etiam rogaret, vt suâ illos beneuolentiâ fouere pergeret. Sic enim, et a se se, vti, et a Philippo Catholico Rege, cuius ipse vice Indiam regeret; sed, et a cunctis Europae Principibus gratiam ingentem initurum. Animaduersum multis indicijs esse, mire cupere Faxibam laudari, honorarique a Regibus, et Populis exteris: quare haud vanam spem esse istud tali modo exhibitum officium Proregis Indici, haud vulgare apud ipsum momentum habiturum. Probabat facile consilium pro suâ prudentiâ Valignanus; nec dubitabat, pro ea, quam habebat notitiâ Praetoris, quin, 199 Munera legationi ornandae vnde sumpta. ille gratificandi Religioni libenter occasionem arrepturus esset. Cunctabatur tantum in muneribus ad talis legationis ornatum necessarijs, quae cum sumptum requirerent priuatâ munificentiâ maiorem, verebatur, vt inconsulto Rege, Praetor aut vellet aut posset tantum impendij regijs imputare rationibus. In his eo haerente appellunt Goam ex Europâ reduces Iaponij legati cum donis, quae pretiosissima simul, et speciosissima permulta a varijs Europae Principibus acceperant. Nihil ad rem, quam cogitabat opportunius accidere potuit. Nam, et pars istorum munerum abunde futura videbatur ad legationem commendandam, et praeseferebant Iaponij Iuuenes, se se, quoad ipsorum arbitrij res esset, libentissime cuncta in spem iuuandae religionis impensuros. Vna igitur, et Praetori negotium exponit, et assensum eius elicit: nisi quod haud ita releuari se sumptu munerum est passus, vt non ad ea, quae Iaponij ex Europâ tulerant, quaeque ipse donare ipsis a Rege iussus erat, plurimum adiungeret. Legatum igitur Eduardus Menesius Prorex Indiarum suum ad Imperatorem Iaponiae Faxibam, quod bene verteret, Alexandrum Valignanum destinat, eique in eo munere comites adiutoresque Adolescentes Iaponios volentissimos adiungit, ac tempestiuo ad 200 Legati Ama caum perueniunt. nauigandum mari Decimo Kal. Maias hoc anno Goâ emittit. Ij paucis dumtaxat ad necessariam quietem diebus Malacae morati, nono, et vicesimo, quam iterum vela fecerant die Amacaum tenuerunt, non vno circa scopulos Orae Sinicae naufragijs infames, periculo perfuncti. Hinc ne in Iaponiam, quo votis desiderijsque ferebantur, consueto ei traiectui tempore soluerent, Praefecti Regij auaritia obstitit: qui quantumuis a Rege iussus esset, nullo anno Iaponicam nauigationem omittere; 201 Ibi per sesquiannum morari coguntur. tamen, quod eo tempore sibi quaestuosiorem ad Philippinas Insulas traiectum certis indicijs speraret, exorari nullis precibus potuit, vt nauem regiam vela facere in Iaponiam sineret: quare vsque ad annum fluentis saeculi nonagesimum, duodeuiginti totos menses desidere Amacai legati coacti sunt. Interim iuxta ea, quae Iaponici Patres in Conuentu Firandensi decreuerant, Dominicus Monterus Nauarchus Amacaensis nauis, quae sola e Iapone ad sinas nauigatura erat, cum in procinctu ad discessum esset, circa principium huius anni, Franciscum Garzesium Clientem suum cum munere non parui pretij ad Cambacundonum Ozacam mittit, excusans haudquaquam potuisse se tantam 202 Nauis e Iaponia soluit cum tribus e nostris. multitudinem Patrum in onerariam imponere: aegre constipatis vectoribus ac nautis, locum tribus Patribus repertum, caeteros necessario in aliud tempus differendos. Tres qui discesserunt clerici erant proxime ad sacros ordines dispositi. Hi mittebantur Amacaum initiandi Sacerdotio; ac mox, vti fecerunt, redituri. Haec audiens Cambacundonus excanduit: Itane, inquiens, Patres in Iaponiâ meo iniussu perstabunt! 203 Cambacundoni, qui om nes Patres abire iusserat, ex eo ira. Adi dic Patrono tuo, conijciat illos in sentinam si locus alius deest, et saburrae vice inculcet. Ad ea Garzesius humillime veneratus, et donum porrigens: atqui Domine, inquit, Patronus meus ventis vocantibus dare vela coactus est, hoc maxime moerens, quod Tuae Maiestatis in digressu salutandae vrgens occasio soluendi otium negauit. Igitur hoc munusculum me ferre ad te iussit, tenue pignus obsequij, atque addictissimae tibi voluntatis suae. Accepit donum, nec placari tamen voluit Barbarus, qui constantiam in iniuriâ partem sapientiae putabat. Ergo nouo edicto flammis aboleri Templa Christianorum iussit. 204 Septuaginta Christianorum templa destructa. Quadraginta ea numerabantur supra ducenta. Horum pulcherrima quaeque, puta Meacense, Ozacense, Sacaiense, statim euersa sunt, aliaque furori Gentilium magis obuia ad septuaginta, caeteris intactis ab hoc turbine. Quo tamen conciderunt Cruces omnes in locis antea eminentibus praeclarâ specie positae. Consolabatur nostros in his malis spes 205 Vxor Cambacundoni Christianis fauet. placandi Cambacundoni. Fauebat enim aperte Christianis, non modo eius vxor, de quâ diximus, sed praeterea Frater, et Fratris filius, vt summos alios eius aulae Principes sileam. Praeterea Simon Condera, et Augustinus Christiani Dynastae pristinum apud Cambacundonum gratiae locum, et ex eo potentiam obtinebant. Satisque constabat Imperatorem 206 Duo Proceres Christia ni gratiam apud Imperatorem ser. uant magno Ecclesiae bono. Iusti Vcondoni iacturâ deterritum, non audere negotium ipsis de Religione facessere, ne tam fidis, tamque strenuis ducibus, quibus similes haud facile reperiret, carere deinde cogeretur. Horum fauor nullâ in re sibi parcentium, incredibiliter vtilis erat his tam duris Ecclesiae temporibus. Iusto Vcondono Augustinus non modo tutum, sed, et pro acerbo rerum statu, commodum, et quodammodo amoenum receptum dederat in semotissimâ, et maxime deuiâ quadam 207 Iustus Vcon donus, et Organtinus latent in Insula Iunogima Insula Iunogimâ. Erat ex eo loco facilis traiectus Meacum. Quare Organtinus, qui prouinciam in se susceperat visitandae, ac consolandae clam Meacensis Ecclesiae, in eadem Insulâ latebras quaesiuit. Diuersabatur in tugurio a littore remoto, nec facile obseruabili: indeque inuisebat crebro Iustum Vcondonum ad tertium inde milliare cum propriâ 208 Darius item Iusti Pater. familiâ degentem. Darius Iusti Pater aliquanto vlterius in eâdem Insulâ non incommodum et ipse Domicilium habebat: ijsque cunctis Augustinus omnia necessaria perliberaliter suppeditabat. Praefecerat etiam, eidem Insulae Equitem Christianum, Georgium nomine, cui impense innocentes illos exules commendauerat; stareque ipsum continue ad portum iusserat, et omnes aduenas, maxime Idololatras, ab aditu Insulae excludere. Per haec tam calamitosa tempora magnum videri poterat si suos Ecclesia filios teneret, nimium vero, et spe superius nouos sibi subditos parare. Tamen, vt mira est vis Diuinae gratiae, permulti, ijque insignes, baptismum hoc tractu temporum, et petierunt, et impetrarunt. Ex innumeris eius generis exemplis, quae dicere 209 Multorum conuersiones. omnia fas non est, equidem non praetermiserim vocationem Reginae Tangi. Erat ea filia Aquequij, qui Nobunangam interfecerat, Vxor Iacondoni Regis Tangi, mulier ingenij maximi. Huic iam ante per viri absentiam, Imperatorem expeditione Ximensi comitantis, vehemens curiositas increuerat cognoscendae Christianae legis de quâ 210 Regina Tangi seuere custodita. tam multa ferebantur. Obstabat isti desiderio, quod vir eius haud intactus Zelotypiâ, insigni coniugis formae in tam vagis Imperatoris cupiditatibus metuens, ne quis eam Cambacundono laudaret, feuere discedens vetuerat, ne Domo vspiam prodiret. In peramplo perque ornato ipsam Palatio reliquerat inter numerosum lectissimarum puellarum gregem, sub curâ nobilium virorum, sibique fidissimorum, quibus enixe commendauerat, vt Palatij fores custodiri diu noctuque validâ cohorte fortium militum curarent, neque, aut quemquam omnino se absente hospitem intro admitterent, aut Reginam quamlibet volentem, efferre pedem limine paterentur. In his angustijs Regina Tangi saepe frustra tentato ad Christianorum Ecclesiam accessu, piâ fraude 211 Pia fraude in nostrum templum clam venit. cum matronis puellisque sibi fidis compositâ, per posticum, cuius illae clauem habebant, veste mutatâ, comitantibus paucis ipsarum, clam prodijt, Vincentiumque nostrum Catechistam linguâ Iaponicâ disertissimum, in templo nostro de Christianâ lege diu disserentem attentissime audiuit. Sub concionem, ipso Catechistâ, et Patribus vocatis, quaedam dubia proposuit, quae non vulgare ipsius ingenium probabant. Responsis 212 Et Catechismo audito baptismum petit. auditis iam plane conuicta, baptismum, quem conferri alijs cernebat, sibi quoque continuo administrari magnopere contendit: eâ maxime de causâ, quod eam suam esse sortem diceret, vt vix sperare posstet facultatem sibi alias futuram eo redeundi. Interrogata quaenam esset, magnas sibi esse causas id in praesentiâ celandi respondit. Apparebat haud vulgarem esse mulierem, venitque in suspicionem Patribus, 213 Cur repulsam passa. esse illam forte vnam e trecentis pellicibus Cambacundoni, quae in eius Ozacensi Regiâ custodiebantur. Deterruit hoc eos maxime, ne alioqui satis eruditam de fidei mysterijs, ad baptismum repente admitterent. Quare responderunt: haud quaquam eam satis paratam ad mysterium videri. Bono tamen esset animo, et Deo confideret, viam explendi tam sancti eius voti conuenientem prouisuro. Hac vice sermonum, multâ iam nocte ingressi sunt Ecclesiam quidam e custodibus Palatij Regis Tangi. Hi cognito excessisse postico Reginam, consternati per omnia eam Idolorum templa, eâ forte die aperta, propter anniuersariam quandam Iaponici ritus supplicationem, quaesierant; conspicatique 214 A suis custodibus reperta, et domum relata. patens, et populo refertum Patrum Templum, explorabundi subeuntes, Dominam cum comitibus puellis, sellis, quas secum ad id ipsum tulerant, Domum reportarunt, attentiori deinde custodiâ egressum prohibituri. Postridie Matronam grauem cubiculi sui Praefectam, et omnium cogitationum arbitram, ad Patres misit, iussam suo nomine gratias agere, quod heri tam benigne, ac patienter Christiana mysteria sibi declarare grauati non essent; tum offerre chartam, in quâ ipsa manu sua dubia quaedam circa res auditas, de ijs Domi cogitanti recens enata, descripserat: et officijs, et dubijs ita responsum a nostris, vt tam Reginae, quam eius interpreti, matronae multi iudicij, satisfieret. Deinceps nullus abibat dies, quo die non aliquam, aut aliquas e suis mulieribus Regina Tangi, (quando adire ipsa non poterat) ad Patres mitteret. Audiebant eae, quae a Catechistâ dicebantur, auditaque, prout captus earum ferebat, Reginae recitabant. Quae inde magis, magisque in fide proficiens eas hortabatur ad eam felicitaten, vsurpandam, quae ipsi negaretur, videlicet ad baptismum suscipiendum; 215 Septemdecim puellae Reginae Tan gi baptizantur ipsa procurante. id quod ex ijs septemdecim breui tempore fecerunt. Sic habebat apud se Regina domesticam iam Ecclesiam, cum quâ totos dies assiduâ religione transigebat, oratione, piâ lectione, sermonibus sanctis; plane, vt Coenobium sacrarum Deo Virginum Gyneceum Regis Tangi Ozacae videretur. Animaduertens interea Regina ad expeditiorem vsum commercij per quotidianos internuncios continuaudi cum Patribus, praeter copiam pendentium e suis nutibus mulierum, requiri fauorem, ac 216 Item vir nobilis ex eius domesticis. beneuolum studium viri alicuius ex domesticis, nobilem bonae indolis iuuenem quaesito praetextu ad Patres allegat, prius admonitos, quid fieri cuperet. Vincentius Catechista quasi forte Domo prodiens in occursum iuuenis ad se venientis exit ad se audiendum pellicit, effieaci de mysterijs nostrae Religionis oratione plane percellit. Quid multa? Christianum efficit, mirâ gratulatione Reginae iam in hoc quoque voti compotis. Verum aegre illam habebat, quod quam alijs procurabat sacri baptismi gratiam participare ipsa nequiret, cum neque ipsa ire ad Patrum Templum, nec Patres ad ipsam penetrare possent. Dum hoc loco res essent, affertur Ozacam inopinatissimus nuncius indictae persecutionis in Christianos, et Exilij Patrum. Incredibile dictu est, quantum indoluerit bona Regina, quam praeter causam 217 Incenditur Regina desiderio baptismi. religionis ipsi carissimae, cura suae salutis stimulabat, verentem ne vbi Patres solum vertissent, nemo superesset, qui baprismo illam tingeret. Ergo ad id extremum consilium mentem appulit, vt clam se in arcâ conderet, quam mox obseratam suae mulieres funibus noctu demissam per fenestiam ad Patres deferendam per fidos homines curarent; qui eam baptizatam rursum ijsdem funibus e fenestrâ pendentibus ligatam, mulieribus superne tracturis restituerent. Sed cum haec exposuisset prudentioribus Matronarum, quas secum habebat, vehementer 218 Quem accipit Domi a Matrona Christiana. illae repugnarunt, insuperque affirmarunt se, pro eâ notitiâ quam haberent mentis, et sensûs Patrum, non dubitare quin id consilium valde improbaturi forent. At nostri de his omnibus certiores facti, quotidianis maxime colloquijs cubiculi Praefectae, Matronae nobilis, et grauis, cui nomen in baptismo Mariae obtigerat; quaeque pro suâ apud domesticos autoritate facultatem satis liberam habebat palatio exeundi quoties vellet: decreuerunt non frustrari diutius iusta desideria Reginae; quare illam ipsam Mariam satis edoctam, quid, et quomodo faciendum esset, Sacramentum baptismi administrare suae Dominae iusserunt. 219 Haec deinde castitatem vouet. Fecit illa, et Gratiae nouo nomine Reginae imposito, ad Patres rediens: Ego, inquit, ita me honoratam, et veluti consecratam sentio sancto illo ministerio, quo me fungi voluistis, vt nefas ducam implicare me amplius curis humanis. Itaque vobis testibus Deo voueo perpetuam 220 Reditus Regis Tangi, et aduersus eius minas Reginae constantia. castitatem; et in eius rei signum comam tondeo. Nam, et in Iaponiâ quoque comae detonsio abdicationem rerum humanarum indicat. Erat Maria in flore aetatis, ac formae, regio genere, opibusque cuiusuis fere Iaponicorum Principum matrimonio non impar. Quare votum eius vbi percrebuit, admirationi omnibus fuit. Redijt haud multo post haec Iacundonus cum Cambacundono Ozacam, et cognitâ noua Religione suae vxoris, homo, et superstitioni, per se addictus, et Cambacundoni nutu pendens, vehementer indignatus est, iussitque continuo redire ad patrios ritus. Quod cum illa generosissime respueret, paratissimamque se ad mortem offerret, Barbarus, qui non fere minus eius formam amabat, quam religionem oderat; neque illam ab se dimittere sustinuit, et omni contumeliarum genere sine vllâ intermissione vexauit, Gratiâ Reginâ nihil vmquam remittente de liberrimâ professione Religionis Christianae, et ad eam identidem domesticorum aliquos adducente, quin etiam duos filios, totidemque filias coniugij sui fructus, nequidquam viro ringente baptizauit Mater. In hunc modum vixit, si haec vita vocanda est, et non mors potius, ac martyrium continuum, sic inquam vixit annis inde tredecim Christiana Regina Tangi in contubernio Regis Idololatrae, quasi in Busiridis ergastulo. Conuitia, maledicta, minae, verbera quotidiana. saepe furijs ignescentibus strictum mucronem Barbarus pectori, aut iugulo coniugis admouit, ni Christum eieraret sanguinem exposcens; mox illâ, feriret sane 221 Maria, quae Reginam baptizarat eam consola tur. clamante, resiliens. Saepe caras ipsi Gynaecei ministras, et comites Christianas coram ipsâ caedere, ab ipsâ abducere, Domo pellere; Mariam tamen nobilitatis suae merito reuerentius tractatam magno suo solatio semper Regina tenuit. Cui aliquando, mox vt putabat moritura, tantum viri furor exarserat, peccata confessa est: errore in Neophytâ congressu Magistrorum prohibitâ excusabili, existimans eam in Poenitentiae item, vt in baptismi Sacramento Sacerdotis obire vices posse. In quo quantum erraret admonita, cum primum potuit, curâ Patrum 222 Mors Reginae Tangi, et viri eius mutatio. est. Ad extremum Mense Augusto anni millesimi sexcentesimi, confecta aerumnis Regina decessit, maximum, quod vix credibile videbitur, sui desiderium viro relinquens, sero videlicet agnoscenti quantum amisisset, malo more inuidiae humanae virtutem praesentem auersantis, sublatam 223 Funus ei Christianum curantis, et spectantis. ex oculis frustra requirentis. Egit vltro Rex Tangi cum nostris Patribus, vt Reginae mortuae funus quam apparatissimum facerent ritu Christiano, sumptumque in id liberalissime suppeditauit, et ipse moestissimus spectauit, nullum finem laudandae mortuae, suique culpandi faciens. Haec in antecessum ex occasione delibata praeter morem sint ex actis anni ab hinc tertijdecimi, tunc forte in mentem 224 Regis Bungi primus ad Apostasiam gradus. non ventura si nunc omitterentur. In Regno Bungi Constantinus Rex nutare sub haec tempora in fide caepit. Primus illi ad Apostasiam gradus fuit expulsio quinque Patrum, quos vltro expetierat, vt clam in suis terris Christianos iuuarent. Eos mutatâ nunc sententia, Cicacatae pessimi Idololatrae consilio vsus, Regno eiecit, obtendens metum irae Cambacundoni si is latebras Patrum in terris Ditionis Bungi resciuisset. Hactenus prolapsus non ibi constitit, vt sequens Annalis reddet.

Offert hic annus e Brasiliâ exemplum memoratu hodie salubre, quando pars autoritatis putatur, obdurare in conscientiâ mala, et peccati quamuis vulgo noti poenitentia infirmi animi vitium creditur. Baia est cognomine omnium Sanctorum Ciuitas in Brasiliâ primariâ, in qua, Sacerdos in primis gradu, et dignitate clarus, quippe qui, et in 225 Sacerdotis Primarij poe nitentia insignis. Maiori Ecclesiâ Decanus, vt vocant, et in totâ Dioecesi Proepiscopus esset, praeterquam caetera vitâ haud sane laudatus, etiam professas, nec vllâ idonea excusatas causâ, cum Patribus illic nostris inimicitias gerebat. Non raro Diuina Prouidentia medicinam animabus facit e languore corporum. Ita huic supinâ securitate dormitanti vellit aurem haud molliter acer monitor officij lethifer morbus. Vocat repente Sacerdotem, peccata fatetur, et detestatur, emendationem promittit si contingat reualescere. Hactenus multos habet similes, illud eximium nec commune plurimis ostendit; quod cum Diuinâ beninitate recepisset 226 Pro concione declarata vires, perstitit in professione poenitentiae; nec eam clam habere apud se contentus, publicandum apud omnes curauit, quos offensos vitae suae licentiâ sciebat. Ergo pro suâ Proepiscopi potestate concionatores duos celebres, ad diuersas, easque numerosas producens conciones, suo nomine petere a Populo veniam iussit, ob parum recta exempla olim a se praebita. Cum nostris quoque dedit operam, vt suus in gratiam reditus non minus publicus foret, quam eius in nos odium 227 Petit admitti in Societatem. vulgo notum fuerat. Venit in Domum nostram: omni significatione veri affectûs nostros amplexatus est; insuperque Praepositum Prouinciae enixe rogauit, admirtere vt se se in Societatem dignaretur. Concedi hoc quidem homini seni, et morbis fracto non potuit, quod nec ipsi, nec 228 Cur non admissus. nobis expediret: tamen omnis honos merenti habitus, et rationibus late adductis repulsae acerbitas lenita est. Non multo post nouo morbo inuadente finem viuendi fecit, condito testamento, quo rem omnem familiarem satis copiosam Pauperibus legabat. Haud vane est creditum concessum illi breue interuallum valetudinis, vt fructus Poenitentiae plenos edere, ac quasi tempestiue maturare posset. Per reliquam Brasiliae Prouinciam, 229 Fructus ministeriorum Societatis per Brasiliam. praesertim in Residentijs Ilheorum, et Portus securi, in Collegio Fluminis Ianuarij, et Piratiningae, res Christians fortiter gesta, nec sine successu. Ecclesiae adiuncti ex Infidelibus circiter mille. Exculti fideles industriâ pari. pacibus conciliandis, impuris amoribus dirimendis, aut sacro coniugio mutandis labor impensus, vti et ministrando Diuino Verbo, et Sacramentis Eucharistiae, ac Poenitentiae, quae supra millia viginti hominum haud valde solitorum ijs vti, nostrorum operâ perceperunt. In Vrbe Mexici hoc primum anno S. Ildefonsi Seminarium institutum est, inductis in paratum ad id domicilium centum pueris probatae indolis, e maiore congregatorum e diuersis valdeque longinquis Regionibus multitudine delectis, et eorum institutioni praefectis tredecim e nostris. Nouum quoque Collegium Vadalaxarae in nouâ Gallaecia fundari caeptum, et quatenus licuit, ante exploratum Praepositi Generalis in eo admittendo consensum, studijs populorum moram tam longinqui responsi non sustinentibus, inchoatum est. Episcopus loci suam in Dioecesim veniens, tres e nostris, quorum duo Sacerdotes erant, mano ambitu 230 Nouum Collegium inchoatum in Gallaecia noua. impetratos secum duxerat. Eorum opera per septem totos menses in concionibus ad omnes ordines, lectionibus Catecheticis ad plebem, et rudem aetatem, Theologicis, aut de officijs ad Clerum, administratione Sacramenti Poenitentiae, ita cunctis probata est, vt conspirante Ciuitate in votum Sedis perpetuae tam vtilibus operarijs apud se statuendae, Episcopus cum Clero repente decem aureorum millia contulerint; eique summae Canonicorum vnus tria millia nummûm; alter Laicus e primoribus Vrbis tantundem addiderint, eque istâ pecunia confestim, et aedes, et annua, vectigalia parata, quae ferme duodecim e nostris alendis sufficerent. Itaque scholae iam tunc aperiri ceptae, vberi in praesens profectu, sed spe in posterum 231 Ministratum infirmis. maiori. Per reliquam Prouinciam idoneis locis missiones ex aequo laboriosae, ac frugiferae frequentatae.

Tepotzolae, et Angelopoli charitas nostrorum in pestilentiâ foedam, passim stragem egentium corporum edente, magna vtriusque Ciuitatis approbatione 232 Nouum Templum Manilae. conspecta. In Manilanâ apud Philippinas sede Templo iam satis amplo aedificato, maiori successu ministeria Societatis ad salutem animarum exercebantur. Domicilium quoque habitationi nostrorum destinatum egregiâ liberalitate Ioannis Paciechi Maldonati viri ijs in locis primarij, magnifice surgebat. Vim addebant industriae nostrorum Ethnicos ad suane Christi iugum feruenti praedicatione vocantium, Diuina interdum prodigia, qualia irrigandis nascentium Ecclesiarum quasi plantarijs, benigna Dei prouidentia solet impendere. Vnum exempli causa ponam. Venit 233 Mira vocatio Mercato ris Ethmci ad fidem. in Templum nostrum Mercator Ethnicus, se se cum duobus filijs paruis ad baptismum offerens. Narrabat is se paulo ante traijcientem lintre flumen a Crocodilo immane os pandente tam fero impetu inuasum, vt declinandae, aut potius tantillum differendae mortis non aliam rationem inuenerit, quam demittendo se se in aquam penitus, quo tamen miserum statim auida bellua secuta, faucibus e profundo abreptum extulerit. Tunc ipsum visum sibi videre duos viros, praestanti specie, albatos, qui se se ex ore monstri extractum celeri natatu in ripam extulerint: clarâ sibi inter haec, et si non ad aures lensibili, animum personante vece, quae admoneret; vt si tanto beneficio gratus esse vellet, haptismum susciperet. Hunc ille euentum narrando quamplurimis, vt non sibi soli salutaris fuisset, assequebatur.

HISTORIAE SOCIETATIS IESV PARTIS QVINTAE TOMVS PRIOR Liber Nonus.

INITIO anni 1589. qui toti fere Christiano. Orbi turbulentus decurrit, ingentem Ordini nostro curam iniecit immutatus repente Sixti Pontificis animus. 1 Moeror, et metus Socie tatis ex immutato Sixti Pontificis animo. Quaecumque enim adhuc procellae saeuierant, minus terroris. incusserant, quod paratum in Sanctissimo Patre perfugium erat. Nunc vero difficile in omnes partes offerebatur negotium, quod vnde petendum erat auxilium, inde oriebatur periculum. Sed multis modis perspecta est caelestis cura gubernatoris, non in exitu modo huius tempestatis, sed etiam in exortu: cum moliri quicquam Pontificem non ante siuerit, quam ex coortis in Hispania fluctibus ipsemet saluam hanc nauiculam propemodum explicasset. Miserant Perturbatores ad eum (vti supra narratum est) per sacros Quaesitores aceruum ingentem libellorum, aliosque super alios obtrudebant in dies, adeo importune, vt doleret Pontifex, ac profiteretur: per Comitem Olinarium (nam is libellorum delator, et procurator erat) non licere sibi quiescere. Quarum delationum vanitatem, et neruose Claudius, aperteque refutarat, et ipse per se se perspiciens Sixtus contemptim solebat eas libellos famosos nominare, et Pasquillos ne flocci quidem faciendos. Interim tamen ex eorum lectione fieri non potuit quin aliquid suspicionis adhaeresceret, praesertim in ijs, quae de Obedientia Gaeca, deque autoritare quam sibi Praesides nostri res quoque fidei decernendi dicebantur assumere. Quibus 2 Sixtus videt libros Instituti Societatis. cum accessissent Iuliani Vincentij calumniae, tum demum, siue cuiuspiam aduersariorum impulsu, siue suopte nutu, Instituta Societatis sibimet videnda, et expendenda duxir. Igitur ab libello, qui Primum, ac Generale Examen inscribitur, initio facto, in ipsummet, quasi limen, impegit; nomenque notauit, quo, statim principio, Minima haec Congregatio a prima sui institutione Societas IESV a Sede Apostolica nominata dicitur. Igitur pergenti, facile animo minus beneuolo occurrêre non pauca, quae perstrictum suspicione animum vellicarent. singulis, vt quae minus arriderent, apponebat notam: tum Cardinali Carafae cognoscenda omnia tradit. Huius rei Claudius Generalis omnino ignarus ad Sixtum cum venisset, et Hispanicorum intulisset mentionem libellorum, suo ille more ridere se illos dixit. Verum quaedam ab se notata, quae digna plane animaduersione essent. ea Carafae tradita. Obstupuit nec opinata denunciatione Pater: quidque negotij, et a quo cooriretur extemplo peruidit: sua tamen illa, et animi, et diuinae fiduciae magnitudine sustentatus rogat, vt quod sanctitati eius minime probaretur, indicare sibi vellet, vt vel satisfieri, vel cogitari de remedio posset. Haud grauate id Pontifex dedit, iubens ex Carafa cognoscere: dumque adire illum Claudius parat, ipsemet Cardinalis 3 Notata ab Sixto in Instituto. praeuenit; atque vltro profitetur, quae Pontifex notarit, sane friuola sibi, nec ponderis vllius videri: non leues ipsas res, sed causas quare notabantur, significans. Multa enim erant grauissima de reddenda ratione conscientiae; de varietate graduum Societatis; de nomine eius: de dilatione Professionis: de Correctione Fraterna: de Obedientia caeca: nec probabat, quod patrimonium dicunt Constitutiones distribuendum in pauperes, et amorem carnis erga consanguineos exuendum, et alia id genus. Quae quanquam satis manifesta in perfectionis Euangelicae scholâ, ac plane certa erant, tamen et reuerentia, quae debebatur Christi Vicario, et constans, propositique tenax ingenium Sixti, arduum, solicitumque reddebant negotium. Claudius de Assistentium consilio non solum ad diuinam confugiendum opem decernit, multis ob eam rem precibus et sacrificijs indictis, sed et humanis adminiculis connitendum. Scripsit, per Oras maxime Septentrionis, ad Prouinciales, vt ab diuinarum, humanarumque rerum Principibus, ac praesertim a Pontificijs Nuntijs, curarent ad Sanctissimum Dominum commendatitias literas, quibus declararent, quam operam, quôque profectu, religioni, ac pietati publicae nauarent homines nostri: qui motus in ijs futurus esset partibus, quanta Haereticis laetitia, quantus dolor Catholicis, quanta fidei labes, si mutarentur Societatis Instituta; eiusque autoritas, vulgato parum fauente Pontificis animo, euilesceret. Nec segniter inter haec 4 Rationes P. Generalis pro seruando Instituto. Romae curare quae causae vsui forent. Ipsemet rationes collegit, per quas scrupulus omnis eximebatur: in quibus late illa patebat, quae rem apud rudes quoque subtilioris sapientiae homines planam faceret, leges iubebat, quae notatae erant inuerti. Statuamus, vt vbi quis patrimonium distributurus est, non in pauperes id, sed in propinquos diuidat, quomodo stabit, quod edocuit Christus: Si vis perfectus esse, vade vende quae habes, et da Pauperibus? Praecipiamus non exuendum erga cognatos carnalem affectum, et in Spiritualem mutandum, sed contra, vt erga suos quisque cognatos nullo Ordine caritatis, ex deprauatae impetu naturae feratur. Conscientiam suam nemo aperiat, sed id quisque curet, vt plane arcanum habeat. Nemo cum, quid iubetur, iussa exequatur, etiamsi nullum crimen in ijs appareat, priusquam multum ipse expenderit, suoque iudicio statuerit, obediendum sit nec ne. Quis hinc non modo Religiosus Ordo conflabitur, sed omnino consistere hominum, vel perditorum coetus poterit? Iam vero Societatis IESV nomen videri ab Sede Apostolica comprobatum, sicut varietatem membrorum eius, et graduum comprobatam liquido constabat: nec quippiam euenisse cur ea mutari deberent, nec mutari posse, quin tota Societatis fabrica mutaretur. Id vero si fieret, videndum, qui in hanc se contulissent Religionem, num in eam, quae de nouo conderetur adigi possent, vellentue transire. Cum his, et id genus rationibus ad Carafam profectus, quid ei videatur, interrogat. Is vt Sixti ingenium prudenter aestimabat, causam quidem non esse ambiguam dixit; tamen videri sibi differendum, moramque quoad fieri posset, trahendam longissimam: atque vt Societatem intime, et cum paucis amabat, dissimulauit ipsemet, distulitque impositum sibi munus exequi, et de censuris ijs referre ad Pontificem: sed in caeteris curis illa angebat maxime, quod Philippi Regis nomine instari eodem tempore apud Sixtum pro certo ferebatur, vt is duas res quibus tota administrationis ratio peruertebatur, iuberet. Altera erat, vt lex 5 Vrgetur apud Pontificem, vt cooptatio in gradus, et electio Supe riorum Generali eripia tur. annalis conderetur, per quam statum figeretur tempus cooptandis in certos gradus: et suum cuique gradum non Generalis Praepositus, sed Prouincialis conuentus decerneret. Altera priori conueniens, vt item Rectorum, et quorumuls Praepositorum creatio non ab vno summo penderet capite, sed vt fere in caeteris Religiosorum familijs tenet consuetudo, per domesticorum conuentus, et suffragia fieret, quae Capitula vocant. Quippe rerum studiosi nouarum, cupidique dominationis, postquam et Commissarij spe impetrandi exciderant; nec successerat inspectio, quam per Carthaginensem Episcopum attentarant, cunctas vires, et machinas eo conuerterant, vt si non vnius imperium, ac regnum, certe rempublicam quandam, et multorum dominationem sibi proprie constituerent. Quod cum vrgeretur acerrime, eique formulae insueuisset Pontifex, et iam ad nouanda multa satis aperte ferretur, metus erat, ne mortiferum vulnus acciperetut. Causam cognoscebant Cardinales de Sacrarum Quaestionum Consilio, ad quos libelli omnes Perturbacorum, reiecti erant. Igitur aduersus haec quoque, vt erat facile tam bona in 6 Rationes P. Generalis in contrarium. causa tanto illi tamque experto ingenio, collegit Claudius, et Cardinalibus proposuit multa, et grauissima argumenta, quibus commissae sibi familiae communiret iura, et integra conseruaret. Quicquid enim in alijs Ordinibus eueniat, quos venerari, non iudicare nostrum est, in hoc certe nostro, si conuentus illi inducerentur, pestis haud dubie simul maxima 7 Capitulorum incommoda. introiret. Praeter alia incommoda, quae de his agens enumerat Martinus Nauarrus, apud quem videri poterunt, ostendebat Claudius habere nostrum Ordinem alia propria sibi item grauissima, quibus non tam 8 Corpus Societatis obedientia vegetatur. forsitan aperta, et nihilominus certa ruina ad solum daretur. Etenim B. Ignatium ita descripsisse hoc corpus, vt obedientia illud coagmentet. eademque contineat; item alat, vegetet, moueat, regat obedientia. Nec potuisse aliter institui ad eum finem, atque ea opera, ad quae conditum, atque compositum est. Quippe virum sanctissimum cum impense flagraret Christi amore, eamque ob rem gloriam eius, et regnum omni ope toto Orbe terrarum propagandum susciperet, quasi cohortem colligendam sibi putasse, quam proprij Sacramenti religione Apostolicae Sedi subijceret, tum vt per hunc nexum plenior a capite Christo per Vicarium eius vitalis succus, ac vigor descenderet, tum vt quemadmodum peruertendarum animarum Haeretici initium faciunt a peruicacia, abscindendisque ab hoc capite membris, item ipse conuertendarum opus ab Obedientia, et connexione quam intima auspicaretur: tum dem um, vt ne deessent Pontifici, ad quem totius terrarum Orbis cura pertinet, quorum in longinquis, ac periculosis expeditionibus promptam haberet operam, et qui mitterentur, tum corroborati Obedientiae, (quae victorias loquitur) praesidio, tum autoritate legationis legitimae communiti, vi, 9 Necessitas Praepositi in Societate plena potestate sub Pontifice illam gubernantis efficacitate, ac felicitate maiore iniuncta obirent munera. Haec autem fieri non potuisse in Ordine, qui longe, lateque pateret, nisi in Praepositum vnum collectus ita Pontifici subijceretur, tradereturque, vt vniuersam multitudinem in eo, quasi vnum hominem, promptam haberet, et ad nutum flecteret, veluti ad vnum capitis nutum est prompta manus. Ad id autem fuisse necessarium, vt in Generali Praeposito tota administrationis resideret potestas, quod Pontifices Paulus, et Iulius diserte confirmant, et quo ipse Pontifici Summo obedientiam quam maximam praestaret, ordinariam Sedem apud Pontificem ipsum habere. Vnde fieret, vt cum ipse semper adesset Pontifici ad omnem nutum intentus, et ipsi cuncta Societas obedientissime subiaecret, per totum Orbem terrarum nullo negotio Apostolicae Sedis iussa permearent, et cum fide transigerentur. Porro ita S. Ignatium, ita pijssimos, ac prudentissimos sensisse Patres nostros, quandiu perfecte haec pulcherrima series in Societate vigeret, vt obedientia expedite per totum means corpus ab Vicario Christi tanquam a capite per Generalem Praepositum quasi per collum facile in corpus descendens, ac diffusa omnes per artus caeleste perferret alimentum, et vitam, ac spiritum distribueret, prosperrime eam habituram, et ad Diuinam gloriam, et animarum auxilia saluberrime functuram muneribus suis. Interrupto autem, vel resoluto nexu illo, tanquam luxata membra, sensim fore, vt extabescat, ac moriatur. Vehementer 10 Creatio Superiorum a Generali quam necessaria. autem Perturbatorum postulatis, siue intercidi, siue laxari hanc vnitatem, et consensionem sole clarius apparere: quia cum quaeque Prouinciarum sibi Praepositos, ac Rectores creabunt, iam perexiguum restabit cum Praeposito Generali commercium: eoque etiam minus cum Romano Pontifice. Quod vbi non essent ab Vrbe petendae Praefecturae, Religiosi non ita curarent iussa Praepositi Generalis, a quo nec spei, nec timoris causas haberent, et Principibus saeculi multo facilius adhaererent. Considerarent Ad Missiones longinquas. igitur Patres Amplissimi, quanta res moueretur. In praesentia dum viget ille vitalis ordo, cum res postulat, vbicumque terrarum ad nutum Praepositi Generalis excipere Patres, et exequi diplomata, ac iussa Pontificum, si abeundum sit in longinquas Prouincias, vt nuper Antiochiam, legi, ac destinari quam aptissimos viros, etiamsi Rectores sint. Nullo eim ihcommodo suffici a Praeposito Generali protinus alios. At si tollatur communicatio illa, nec ita delectum liberum relinqui idonearum Ad curationes Promncialium per missos aliun de Superiores. personarum: nec si qua publica necessitas incidat, Prouinciales homines in potestate Praepositi futuros. Praeterea permagni interesse hisce praesertim temporibus, vt conseruetur facultas Moderatores mittendi ex alijs in alias Prouincias, vt ex ijs in quibus stet disciplina, ac magis reiligio vigeat, in alias, in quibus laboret. atque opportunitates haud mediocres extitisse missis ex Italia in remotas partes complures Moderatoribus: quod ipsemet Pontifex Sixtus cum esset sermo de Prouincijs Gallicanis 11 In transmarinis partibus vtriusque Indiae creationes Superiorum per Capitula fieri nequeunt. valde probauit. Haec autem interiret commoditas, simul primum sua Prouincijs comitia ad creandos sibi Magistratus darentur. Quid quod in Prouincijs quibusdam, vt in India Iaponia, Brasilia, Peruuia, Mexico, nullâ ratione haec forma legendorum Praesidum seruari posset. Primum quod conuentus Prouinciales in ijs terris non nisi sexto quoque anno habentur: immo propter conueniendi difficultates ex locorum distantia, et viarum periculis, Conuentus Generalis decreuit, ne tum quidem habendum, nisi prius per literas, et suffragin absentium constiterit conueniendi necessitas: sexennium ergo moderatores ijdem praeessent. Quod si quis interim, vel morte, vel casu alio deficeret, mutariue deberet, nonne intolerandum esset? Adde quod per distantiam, et exiguam inter se communicationem, etiamsi conuenirent, necessaria inuicem notitiâ carerent, quam tamen egregie: Prouinciales, aut Visitatores tum per literas assiduas, tum circumeundis domicilijs, cumque suis consiliarijs tractantes nanciscuntur. Sed vbiuis locorum quis non videt plurimum ipsorum interesse parentium conseruari hanc in summo Praeposito ditionem? Nam si forte quis minus recte potestate vteretur, vexaret subiectos, seu per indulgentiam, ac remissionem sineret labi disciplinam, 12 Incommoda ex potestate per Capitula accepta. vel aliae inciderent causae tales, quid damni acciperetur si expectanda essent comitia? Quid turbarum cieretur, si ante tempus deijciendus de gradu esset? Iudicia institui, causas dici, citari testes, et omnem fori strepitum suscitari oporteret: tum hominibus adhaerere infamiam, et inimicitias, et alia consequi, quae ex iudicijs solent. Cum vt nunc habent mores, nullo negotio, nulla cuiuspiam offensione, ac nota, si opus sit a rectione quiuis ad alia munera traducatur. Has et id genus ob causas cum inde vsque ab ortu Societatis haec Praesides creandi forma a Fundatore sancita sit, et Constitutionibus insita, et ab omnibus Conuentibus Generalibus probata, immo diserte a Paulo, et Iulio Pontificibus confirmata his verbis: Proprij cuiusque gradus indicium, et officiorum discretio, ac distributio tota sit in manu Praepositi Generalis. Cumque per annos vndequinquaginta eam vsus tenuerit, nonne planum 13 Mutationis autores pau ci, qui volunt res vt sunt stare, permulti in Societate. est nullo modo mutari debere, nisi grauissima, quae aliter tolli nequeant, vsus demonstrarit incommoda: idque sentiant de Societate grauissimi, ac sapientissimi visi, quique et numero frequentes, et religione, prudentiaque praestantes habeantur? At hîc contra omnino res habet. Qui mutata haec volunt cum vniuerso collati corpore paucissimi sunt, virtute vero multo maxime inferiores, partim ambitione, alijsque priuatis studijs perturbati, partim ab ipsis perturbatoribus in fraudem inducti, qui cuiusmodi sint, vel inde ostendunt, quod venire in lucem non audent: neque sua haec deliramenta sustinent ad communes Societatis Conuentns referre, sed sperantes in calumnia, et tumultu, vt ait Isaias, per externas opes ad summum dominatum grassantur. Quo facilius Sanctissimus Dominus, vosque Patres Amplissimi, intelligetis, num aequum sit, vt homines numero perpauci, virtute nulli, qui inuerecunde suum Parentem, ac Fundatorem proscindunt, num inquam aequum, aut tolerandum sit, vt homines eiusmodi leges imponant toti Religioni, quae tanto consensu hominum tam multorum, tamque sapientium malignis eorum inuentis obsistit ad conseruandam disciplinae tranquillitatem, eamque formam, cum qua edita est, et ad hanc vsque diem propagata, et confirmata per autoritatem omnium qui deinceps fuerunt Pontificum. Denique nihil esse causae cur debeat mutari ea ratio, perspicue constat ex vanitate eius causae, quam Turbatores allegant. 14 Quam plena certaque ex notitia Superiores in Societate creentur. Negant enim, per absentiam, Generali notos esse quos praeficiat, sed sequendum esse Prouincialis iudicium, vnde fiat, vt minus idoneos legat. Quae ratio apud ignaros morum Societatis, speciem quandam videtur habere: sed vbi primum res declaratur, apparet nihil posse humano more fieri sincerius, et prudentius, quam fit inter nos lectio Magistratuum. Nam primum inde vsque ab Tyrocinio descripta singulorum nomina ad Praepositum Generalem mittuntur, explicatis cuiusque, et animi, et corporis dotibus, et praecipuis capitibus rerum caeterarum; vnde homines plane Praepositus cognitos, atque perspectos habeat: eademque posthaec tertio quoque deinceps anno instauratur descriptio, vbi ex sententia Rectorum, Prouincialium, Consiliariorum, et aliorum grauissimae autoritatis Patrum, item facultates cuiusque, et virtutes, et Doctrina, et gesta munera explicantur. Adhaec cum vnoquoque triennio e singulis Prouincijs Romam Procuratores mittuntur Prouinciali lecti conuentu, hi coram Prarpositum Generalem de Prouinciae statu, deque singulis edocent. Praeterea sunt certa capita, quae partim ipse Claudius introduxit, partim planius explicauit, quibus capitibus Prouinciales, eorum Consiliarij, itemque Rectores hominum de quibus agitur, alijque probatae autoritatis terni minimum Patres de vnoquoque expromunt, quae cognoscere opus est, vt iudicetur, quo collocandi sint in gradu, et alia separatim capita, quibus palam fit, an sint Praefecturis idonei, et qui praefuere, seu praesunt, quam bene perfuncti sint munere, vel fungantur, cuius interrogationis capita, totamque formulam inspiciendam Cardinalibus Claudius dedit. Nihil enim esse potest exactius. Super haec semel, iterumque singulis annis ad Prouincialem, ad Praepositum Generalem Consiliarij de suis quisque Rectoribus scribunt, et quibus de rebus visum fuerit. Eodemque 15 Id ipsa Turbantium Confessione comprobatum. modo de Prouincialibus Consiliarij eorum, et rebus Prouinciae bis, immo ex recenti Decreto quater ad Generalem perscribunt. Super quae omnia cuique Superiorum, aut inferiorum copia fit amplissima, quae ex vsu suo, communiue censuerint, indicare. His rebus fit, vt nemo Sociorum cuiquam familiatium suorum interius notus sit quam Generali Praeposito. Quod et Perturbatores, qui maxime rerum ignorationem ad patrocinium suae causae venditabant, immemores mentientem oportere memorem esse, tandem professi sunt, expostulantes minima quaeque ad Praepositum debere perscribi. Ea igitur notitia, et maxima est, et sincera, ac certa, non solum quia nunquam ita se inuicem alij alijs aperte, tantaque cum religione, et cura indicant, vt summo capiti, communique Ordinis Parenti, sed etiam quia cum tot vijs, tam multos per homines, tantoque temporum tractu, adhaec scripto, vbi curae plus adhibetur, et literae conseruantur, capiatur, procliue est omnia inter se se conferre, et obseruare, quid alij, atque alij, alio, atque alio tempore iudicarint, vt etiamsi qui fallere velint, non possint, et, si qua inter homines de hominibus certa cognitio est, humana prudentia nullam desiderare hac certiorem queat. Hanc cognoscendorum 16 Duo necessa ria ad bonam Praepositorum lectionem. hominum curam vbi Claudius explicarat, ita rationum colligebat summam. Ad certam Praepositorum lectionem necessaria in primis duo videri, personarum notitiam, et vacuum perturbatione animum. Haec namque si praesto adsint, neque per imprudentiam, neque praua voluntate peccatur, qui sunt omnium fontes errorum. Notitia quanta in hac administrationis forma insit, satis est dictum, quae tanto etiam plus habet momenti, quanto et prudentia, et vsu pollere necesse est supra Ea in Generali reperiuntur. vulgus inferiorum, qui supra omnes euectus tanquam ex alta specula Ordinem vniuersum circumspicit. Nam vbi res suffragijs agitur multorum, In conuentibus vix sperari possunt. vel, vnius error officiet summae: quippe cum efficiendo numero perinde valeat ignarus, ac prudens. Iam vero si perturbationes suae Praeposito sint, et suas vnicuique inferiorum esse: et quidem aequum videri in vno quopiam e numero minus esse temperatas, quam in eo, qui leatur e toto Sociorum corpore, vt probatissimae, praestantissimaeque virtutis. Caeterum, quae perturbatio, quae studia transuersum ferant Generalem, cui res cum hominibus sit adeo remotis, adeoque subiectis. Quid timeat inde, quid speret, cum praesertim perpetuum gerat magistratum? At in conuentibus studia eo facilius dominantur, quod sibi quisque praeficit eos, quibus subesse mox debeat: itaque eos praetereant necesse est, a quibus, vt semper fit, aliquid timeant, illos vero praeficiant a quibus sperent: nec tam boni communis, quam priuati commodi ratio habeatur. Adde quod in Ordine hoc eo maiore custodia intercludendus est aditus ambitioni, atque superbiae, quanto varietas, et genus munerum, quae in commune bonum tractantur, opportuniora sunt ijs pestibus; quantoque magis ad conseruandam disciplinam domesticam, et vtilem foris nauandam operam, necessaria est firma possessio, et perennis exercitatio Euangelicae humilitatis. Haec et alia in eandem sententiam non solum Cardinalibus causae praefectis exposuit Claudius, sed et cum increbesceret rumor vrgeri hoc caput â turbatoribus, nec abhorrere Pontificem, 17 Marci Antonij Columnae Cardinalis beneuolum officium apud Pontificem. Marco Antonio Columnae Cardinali impense rem commendauit, rogato vti ex occasione eliceret Sixti mentem, sique opus foret ab incoecepto auertere conaretur. Accedit Cardinalis causa optime cognita, et vndique rationum telis instructus, haud per cuniculos, et ambages, sed palam quasi manu conserta dimicaturus. Incipit ergo: auditum sibi nescio quid moueri de mutanda ratione, quam ad id loci Societas in suis Rectoribus, Praepositisque creandis tenuerat; idque agi, vt eorum designatio posthac non a Praeposito Generali, vt ex Instituto Ignatij, quod inspirasse 18 Pontifex a creatione Superiorum per Capitula abhorret. creditur Deus, adhuc cum Diuina gratia recte successerat, sed in Prouincijs per conuentus, et suffragia fieret. Quae vix audierat Sixtus, cum interpellans. Quid?, inquit, Capitula volunt? tum vero totus permisceretur Orbis: magnos paruos, deuotos quisque, ac deuotulas interponeret suas. Cum eorum Capitulis cunctarum simul Ciuitatum, et singularum domorum essent Capitula: totum denique commouerent Orbem. Iube, inquit, esse securos: Scimus nos non esse Iesuitarum ex vsu ista Comitia. Quae cum retulisset Generali Columna, pars curarum non leuis decessit, simulque est cognitum: nequaquam id vere 19 Regis Philippi autoritas falso interposita. vnquam Regis Philippi iussu attentatum, sed solum nomen simulate obtentum. Quin potius solitum eum in hac parte admirari, et praedicare Ignatij prudentiam, qui tale genus administrationis suum in Ordinem induxisset. Hac igitur exempta cura, de certo Professorum, et aliorum graduum tempore etiamnum solicitudo restabat: edocendisque insistebatur Cardinalibus quanta id necessitate fieret, vt nullus esset terminus communiter praestitutus. Non enim nisi exploratae, certaeque virtutis homines cooptari posse in Societatis gradus. Nec vero ex aequo omnium explorari facultates, neque ex aequo maturescere, siue aetatem, siue Doctrinam, siue virtutem; cum haec tam diuersa signa ad Religionem afferant. 20 Literae comendatitiae Principum pro Societate multae ad Sixtum scriptae. Interim tam multae, tamque honorificae, et acres ex Polonia, ex tota Germania, Belgioque adfuere commendatitiae ad Sixtum literae ab Rodulpho Imperatore, ab Sigismundo Rege, et omnibus fere sacris profanisque Principibus, vt magnum suae in Ordinem nostrum pietatis documentam ediderint, nobisque aeternum referendae gratiae onus imposuerint: ac denique Sixtus non leuiter expostularit, tanquam sibi quaesita apud eos esset infamia. Caeterum praecipua commendatione digna est 21 Fauor insignis Guilielmi Ducis Bauariae in Societatem. Guilielmi Bauari pietas. Ita hac de causa laborauit, ea Procuratori in Vrbe suo Minutio mandata dedit cum literis compluribus ad quoscumque opus foret, iusso cuncta administrare ex Praepositi Generalis ductu, itemque ad se sua manu frequentissime scribere, quo in gradu res esset, vt si de toto eius ageretur dominatu haud facile videatur pouisse solicitudinem magis intendere. Literas ad Pontificem sua manu has dedit.

Beatissime Pater.

22 Literae ad Pontificem eius manu scriptae. Praeclara venerandae Societatis IESV in Catholicam religionem merita, eiusque in his Germaniae partibus, vel restituendae, vel conseruandae labores, ac studia nouis quotidie occasionibus, felicibusque successibus sic a Deo benedicuntur, vt non raro Diuinam prouidentiam in illis ego quidem suspiciam, ac depraedicem, qua calamitosis hisce temporibus Ecclesiae a Deo missi, strenuos in illa, summeque necessarios se operarios exhibent: mihi vero, terris, ac populis meis, quibus hisce Patribus, eorumque laboribus frui contingit, plurimum gratuler, nihil magis exoptans, quam vt institutum adeo salutare faciem illam constanter retineat, qua non parum Christi Sponsa Ecclesia hactenus recreata, nouoque foetu multiplicata fuit. Quod propter Apostolicae Sedis robur, quo haec Societas, et Religio firmata est, felicemque eins Instituti cursum semper mihi firmiter persuasi, neque nunc quidem secus, vt accidat diuinam bonitatem permissuram confido. Patrum vero, qui in his partibus rei Christianae dant operam, contrarium quendam timorem non absque animi mei molestia his ipsis diebus ex ipsismet didici, cum de nescio qua innouatione in eorum Instituto forte facienda dolentes mihi significarent, adque eam nouitatem inducendam Sanctitatem Vestram a quibusdam non parum incitari. Quoniam vero Sedis Apostolicae autoritate, et defensione, vel vnica eorum Societas in primaeua sua integritate, puritateque hactenus perstiterit: et contra quoscumque eam impugnantes, vel in dubium ipsum Institutum vocantes se tutata sit, quo animo iam esse; quidue sibi polliceri debeat, cum Sanctitatem Vestram institutum aggredi, et mutationem in eo facere velle intelligant. Ego vero Beatissime Pater, non tam Patrum istorum nomine, quibus tam propter fidelem, quam mihi populisque subiectis nauant operam plurimum debeo, quam propter religionem ipsam. Catholicam illis in his partibus potissimum innitentem, pro mea erga Sedem Apostolicam obseruantia, et tranquillitate Ecclesiae status zelo, ac desiderio, non possum non Sanctitati Vestrae debita cum reuerentia, animique submissione aperire qualemcumque huius Ordinis Societatis hoc tempore perturbationem absque euidenti religionis Catholicae in his partibus detrimento accidere non posse. Quae ex eorum Instituti immutatione, vel innouatione non tam ipsorum Patrum affirmatione, quam mea quoque sententia maxima cum sit futura, eam Sanctitas Vestra pro suo erga Christi Ouile amore, ac studio praecauere vt velit etiam, atque etiam submisse rogo. Illud praeterea perpendere, ex Instituti Societatis per Sedem Apostolicam hoc tempore innouatione, vel aliqua mutatione, tum frigidos in Germania nostra Catholicos, tum obstinatos Haereticos in concepta contra Ordinem Societatis opinione non parum confirmandos fore. Qua Catholici dissolutiores, praesertim Ecclesiastici, virtutum splendorem, et vitae exemplum horum Patrum non ferentes, cum in vita, et moribus eorum nihil carpere, et reprehendere possint: institutum ipsum eiusque procedendi rationem in dubium vocare solent, Ordinisque Societatis dilatationem in his partibus impedire ea ratione, vel a se hanc Religionem arcere conantur. Qui tamen facile Sedis Apostolicae autoritate, qua Religio haec Clericorum Societatis IESV iuxta totam suam rationem, sibi propriam, et primo institutam, et toties postea per Summos Pontifices, vt etiam per Sacrum Concilium Tridentinum, approbata fuit, repressi hactenus fuerunt. Haeretici vero nonnulli ab alijs Haereticis, qui Iesuitas et ipsi vocant fidelissimos, et iuratos Papae defensores, et Ministros proclamant, et propterea eane, et angue peius oderunt dissentientes; inter alia, quae contra Societatem perperam effundere solent, Iesuitas nec Catholicos quidem, sed nouam quandam sectam esse apud suos pronunciant. Quantum iam Beatissime Pater vtrique, dispari ratione licet, in perniciosa sua, falsaque opinione confirmabuntur, si intelligant Societatis institutum in dubium a Sanctitate Vestra vocari; quaedam in illa innouanda, ac immutanda esse. Quam gaudebunt in sinum suum religionis Catholicae, huiusque Societatis aduersarij? cum luctu quidem Societatis, detrimento vero Ecclesiae, pro qua tam fideliter hi Patres laborant, vitam quoque et sanguinem pro illa exponentes. Ac certe Sanctitas Vestra mihi credat, nihil periculosius Ecclesiae in his partibus excogitari hoc tempore posse, quam si Patres Societatis in suis functionibus, quas iuxta suum Institutum pro Ecclesiae bono hic exercent, remitterent, aut propter mutationem in eorum Instituto factam, cum pristino Societatis spiritu, ac feruore illas non obirent. Cum propterea Societas haec erga Sedem Apostolicam in eius autoritate apud quoscumque ex peculiari instituti sui ratione tuenda, et persuadenda fidelissimam se hactenus exhibuerit; vt tum Regna, et populos ad illius obedientiam, et subiectionem adduxerit, tum Principes quoque Catholicos ad debitam erga eandem obseruantiam, et deuotionem permouerit, nec in hoc genere finem faciat: ac nisi Sedis Apostolicae per ipsam autoritate magis, magisque amplificata, crescere se non arbitretur, omnem vicissim ab eadem Sede protectionem mereri videtur, qua non tantum a Sanctitate Vestra ipsum institutum omnem erga se fauorem, Apostolicamque benignitatem experiatur, verum etiam Sanctitatis Vestrae autoritate Ora ei obloquentium, vel quid noui contra illud a tot Summis Pontificibus confirmatum molientium retundantur. Quare Beatissime Pater submisse iterum rogo hocce religionis Catholicae in his partibus fere vnicum praesidium, laudabilem hanc Societatem, ea ratione tueri nobis, vt velit, ne circa eius salutare, totique Ecclesiae proficuum institutum vlla ratione perturbari, vel contristari eam sinat: quin potius id suorum Praedecessorum exemplo in sua pristina integritate conseruando, ac tuendo, fructu, et incremento Religionis Carholicae ex eorum ministerio plurimum se gaudere declaret. Neque enim latebit Sanctitatem Vestram similia contra Societatem ab aliquibus parum bono zelo ductis apud alios Summos Pontifices esse tentata aliquando, mutationemque, seu nouitatem in Societatis Instituto valde sollicitatam fuisse. Quae tamen Sanctissimi Pontifices altiore intellectu ponderantes, parum ad Ecclesiae vtilitatem accommodata intellexerunt, et loco nouitatis petitae ipsum Institutum, totamque illius rationem, nulla in eo mutatione factâ, de nouo confirmarunt, pluribusque priuilegijs ornarunt. Quod item a Sanctitate Vestra pro flagranti ipsius boni communis desiderio mihi pollicebor, et communem tum Religionis huius, tum Principum Catholicorum in his partibus consolationem in hac causa humiliter expectabo. Sanctitati Vestrae me perquam humillime, omnesque meos commendans. Datae Monachij 29. Martij 1589.

23 Literas Ducis Bauariae Sixtus Pontifex supposititias, et confictas suspicatur. Has literas vbi Sixtus accepit, compositas a Iesuitis fremere, atque adeo suppositas: vt egregie laborandum Minutio fuerit, prolatis alijs Guilielmi epistolis, vnde et manus eius, et stylus enotesceret. Respondit autem Sixtus, et ad alios Principes in eam ferme sententiam. Nihil sibi de mutando Societatis instituto venisse in meutem, quod laudabile confiteretur, et vtile omnino Ecclesiae Sanctae, et conseruari 24 Responsa Sixti ad Principes, de Societate. omnino vellet: sed tantum displicere sibi vitia quorundam. praesertim qui in Aulas se, et rerum publicarum administrationem inferrent. Quae magis dicta sunt ex praeiudicio superiorum annorum, vulgarique cantilena, quam quod in praesentia designari facile posset, quid in hoc genere peccaretur. Cum Posseuinus quidem priuati Sacerdotis vacaret munijs, et Edmundus nuper, vt infra dicetur, excessisset e Gallia: et calumnia quaedam de Transyluaniae rebus, de qua item mox referetur, 25 Commendatur Societas a Cardinali Aldobrandino. satis detersa esset. Reuersus subinde ex legatione Polonica Hippolytus Cardinalis Aldobrandinus, et ipse perspectos ab se toto septentrione Societatis labores Pontifici rerulit, addita commendatione, vt creditum est non vulgari. Ita nulla re innouata per Dei gratiam exactus est annus; 26 Cardinalis Carasae prudens, et benenola cunctatio. eo praesertim, quod Cardinalis Carafa, quae ab se notata ei cognoscenda tradiderat Pontifex, prudenti cunctatione, ac tergiuersatione in longum extraxit.

Inter has molestias miram Claudius erga Christi Vicarium conseruabat reuerentiam, et conseruari ab suis volebat. Nullos neque coram 27 Claudij Generalis erga Pontificem reuerentia. se, nec vsquam haberi patiebatur, nisi permodestos de eo sermones: cumque aliquando responderet Emerico Forslero, qui nuntiauerat literas paulo duriores de Societate ad Carolum Archiducem a Pontifice scriptas, haec addidit sua manu, Pater mi, qui scripsit Breue Pater noster est, et Pastor, diligit nos, et cupit humiliari; meliora sunt haec vulnera diligentis, quam si parcens nobis, nos elatiores efficeret. Oremus pro illo Dominum serio. Ita se aduersus Pontificem gerens summa item humilitate, ac reuerentia Diuini Numinis in tota hac exercitatione prouidentiam venerabatur. Monita haec caelestis Patris plena caritate Or. in pl. gr. existimabat. Consideransque quod Sanctus Nazianzenus ait. Nequaquam graue esse plagis affici, sed longe esse granius, et acerbius plaga non 28 Curat Gene ralis, vt Societas ex aduersitatibus proficiat. fieri meliorem. Illud assiduc volutabat animo, quemadmodum posset lucrum ex damnis facere; praesentibusque incommodis ea admouere remedia, quae eadem munimenta in posterum forent. Omnia mente collustranti facile apparuit summam in Praepositorum, ac Rectorum qualitate sitam, qui si recte suo munere fungerentur, bene omnia euenirent. Igitur re cum Deo multum, et Assistentibus consultata, cum videret legum, ac praeceptorum affatim esse, solum curam Praesidum et operam posse desiderari, saluberrimum hoc quod totidem verbis placet 29 Decretum de hora considerationie Superioribus quotidie impendenda in rebus sui officij. adscribere, de hora singulis, aut minimum alternis diebus in considerando officio suo ponenda, decretum edidit. Quod, inquit, nona parte constitut. cap. 7. §. 13. docuit Pater noster, tempus omne, quod valetudo, et vires corporis permittent Superioribus, partim cum Deo, partim cum officialibus, et Ministris, partim secum feorsum considerando, et statuendo esse impendendum, tanti momenti est, vt ex huius Constitutionis neglectu plurima incommoda sequi, et ratio manifesta demonstret, et experientia non obscure conuincat. Nam cum Rectoris officium sit, vt habetur par. 4. cap. 10. §. 5. Oratione, et Sanctis desiderijs totum Collegium velut humeris sustinere: deinde curare, vt Constitutiones seruentur: Collegialibus cum omni sollicitudine inuigilare; eosdemque ab ijs, quae nocere possint defendere: vt omnes in virtutibus ac literis proficiant, curare (quae verba in illius officij regulam, 21. et Praepositi 22. translata sunt) liquet eum qui haec non omni solicitudine praestet, quae sui officij sunt praestare non posse. Quae cum animo volueremus, et intelligereraus sine dubio fore, vt non modo quotidianae admonitiones, et literae, quibus Superiorum animos ad pastoralem vigilantiam excitare conemur, sed ipsae etiam regulae sine fructu editae sint, et commendatae nisi re ipsa, quae ordinata sunt executioni mandentur, ac perpetua quadam industria moribus potius nostrorum expressa, quam literis consignata cernantur: Visum est nobis in Domino, re diligenter illius Maiestati commendata, in eam curam omni studio incumbere, vt ea Constitutio, ac Regula exacte seruetur, et id Superiores opere ipso praestent, quod praestare tenentur, et quamuis Constitutio satis indicet quantum in ea re temporis impendendum sit, totum scilicet, quod valetudo, et vires corporis permittant; tamen quo melius, et certius praecipuae huius operis parti, idest Orationi, considerationi, et deliberationi aliquid temporis tribuatur, videtur maximae futurum vtilitatis, si quotidie aut certe alternis diebus integram horam sibi praescribant in qua secum, et cum Deo considerent, et statuant, quae ad rectam domus, vel Collegij administrationem spectant. Eo tempore in conspectu Dei considerent quomodo se habeat status domus, vel Collegij, quomodo subditi in spiritu, et virtutibus proficiant, quid impedimenti, quid distractionis habeant, quo spirituali morbo ille, vel ille laboret, quo remedio iuuari possit, vt adhibeatur: quomodo Praefectus rerum spiritualium, quomodo caeteri officiales suum officium exequantur: quomodo Regulae, Generalium Ordinationes, et Religiosa disciplina seruentur: quis erga proximos per nostra ministeria fructus colligatur. Denique praeter examen quo proprios defectus personales proprie solent examinare, examinent hoc tempore defectus circa gubernationem, legant Regulas Visitatorum, et Superiorum iussa. Caueant tamen ne hanc lectionem perfunctorie, et quasi cursim praeteruolent, sed accurate, et meditato plura studiose considerent, et deliberent, quam legant. Denique disquirant quam diligentissime quomodo omnia ad nostrarum Regularum praescriptum, mentem Constitutionum, et maiorem Dei gloriam componantur. Hoc autem ita cupimus obseruari, tanquam eam Constitutionem, ex qua vere caetetae pendent omnes, vt etiam in virtute Sanctae Obedientiae id praecipiendum putaremus, nisi obedientia ipsa Superiorum, et amor in Societatem, quam hoc studio maxime iuuandam, ornandamque confidimus, tam vehemens calcar excluderet. Caeterum intelligant Superes hoc praecepto semoto, quacumque possumus efficacia, maiori quo valemus affectu id nos ab illis per viscera misericordiae Christi, per caritatem, qua Societatem, atque animas suas, et Fratrum suorum diligunt, 30 Qua approbatione exceptum id mandatum. ardentissime flagitare. Haec ita constituta misit ad Prouinciales, vt, cum omnibus communicarent Moderatoribus, darentque operam, vt qua opus erat voluntate, studioque susciperent, atque eosdem ipsi, idoneos administros tribuendo, cura rei familiaris leuarent. Excepere magna alacritate mandatum hoc Patres, gratiasque Deo egerunt, qui tam salutarem suo Pastori mentem iniecisset. Scripsit Bartholomaeus Perius de Nueros iam Boeticae Prouincialis, hanc caetera emendandi dauem esse. Iosephus Acosta Visitator caeleste sibi dixit monitum visum ad corrigenda, si quae sunt praua, ad expolienda, et perficienda, quae recta. Ipse autem Generalis quamuis tanta premeretur occupationum mole, tamen Considerationis quotidianam horam serio ipsi sibi praescripsit, seruauitque postea pari constantia, et conscientiae suae aequitate, et Ordinis totius profectu.

31 Ioannis Baptistae Eliani mors post vi tam bonam, et pios labores. Egregios inter viros, quos dedit hoc anno Caelo Societas, iure memorandus est Ioannes Baptista Elianus. Quinto nonas Martij in Romano Collegio, quo fuerat ab Domo Poenitentiariorum aeger relatus, sancte post cuncta Sacramenta decessit. Vir erat salutis animarum ad infinitum sitiens, laboriosus iuxta, atque industrius, sui contemptor nobilis. Bis in AEgyptum, bis ad Maronitas profectus late suam caritatem disseminauit: multarum linguarum subsidio instructus omni ope omni nationi salutaris. 32 Talmudicas nugas aboleri curat, inde Iudaeis exosus. Nec parum in Italia, Romaeque praefertim, de Sancta Ecclesia meritus, ex Iudaeorum faece multis ad Christianam fidem traductis, eorum impietati detractis nutrimentis, cum magnam vim intercepisset Talmudicorum voluminum, quae Pontifex Gregorius dati flammis eius indicio iussit. Eas ob res Iudaeorum in pertinacia haerentium insigni odio dignus est habitus. Christianam plebem Christianis complectebatur visceribus. Nouas in dies reperiebat artes, quibus aut peccantium arceretur illecebra, aut inopum 33 Industria eius in tradenda Catechesi. subleuaretur calamitas. Inter alia excogitauit, perfecitque vt mysteria fidei, et praecepta Decalogi in picturam redacta formis excuderentur, vt haberet in ijs rudiorum tarditas disciplinam, memoria subsidium, languor incitamentum. Placuitque adeo inuentum, vt Praefectus Vrbis, Vicariusque Pontificis, in Cauponis omnibus, et Diuersorijs affigi eos libellos iusserint: permultique Dynastae in suas ditiones exemplaria eorum multa transmiserint. Peregrinationum eius aerumnae, vexationes, naufragia, 34 Cardinali Farnesio comparatur. vincula, suis dicta sunt locis. Cum in eosdem dies incidisset mors Farnesij Cardinalis, non defuere, qui dicerent, duos simul Pauperum Patres obijsse. Adeo diues caritatis mendicitas Ioanni Baptistae idem pepererat nomen, quod tanto Cardinali pecuniosa benignitas. Farnesius, quâ illum decuit pompâ celeberrimis per Vrbem exequijs, Plebe vbique 35 Funus Cardinalis Farnesij. plangente, in Templum IESV ab ipso conditum elatus, ibi a duobus, et quadraginta Cardinadibus praeter Praelatorum, et omnis generis virorum insignium lectissimum numerum, iustis funebribus honoratus est: Societasque per Orbem Terrarum vniuersa multis illum Sacrificiorum millibus, et precum, ac piaculorum defunctis vtilium numero ingenti grate prosecuta, 36 Eius in Societatem beneficia. non tamen sibi satis vmquam visa est beneficiorum eius magnitudini, aequam officiorum suorum vicem rependere, ac quasi pari modo remetiri potuisse. Nam is plane vir beneficâ in nos quadam electus Dei prouidentiâ visus est, qui hanc minimam Familiam ex infirmis crepundijs initiorum, ac velut e fascijs infantiae, in Ecclesiae lucem, ac publicae vtilitatis celebritatem excitaret. Magna, et multa, et vltro, et affectu semper vltra dona redundante largitus, gratificatusque nobis est; et alioqui talis fuit claritate, ac sapientiâ, vt quos diligeret, suffragio laudis honestare putaretur. Cui enim obscuritati splendorem non adiungeret 37 Iudicium Caroli V. de eo. eius aestimatio, atque amor, qui sacram purpuram annis quinque, ac quinquaginta, quam digne gestauerit declarauit locuplete testimonio sapientissimus Imperator Carolus Caesar quintus, auditus de Alexandro Farnesio attentissime inspecto cum diceret: extare in viro illo tam illustre specimen Apostolici Senatûs, vt si ex eo de caeteris Purpuratis Aulae Romanae Patribus censeri, oporteret, dubitari nequiret, quin sacrum Cardinalium Collegium, augustissimum Orbis totius Concilium esset. Talis vir nostrum Ordinem, et a principio sine exemplo, et ad extremum vsque suum spiritum sine taedio, aut intermissione fouit, promouit, commendauit, 38 Collegium Auemonense designat. praesidio, ac patrocinio protexit. Auenionense Collegium, cum illam Vrbem, ac Prouinciam Legati potestate administrandam suscepisset, condere Societati caeperat; Pontio Cogordano, et Iulio Onofrio nostris eo secum ductis: sed morte Iulij Tertij reuocatus Romam, et a nouo Pontifice alibi detentus, deficiente occasione caepti perpetrandi, constantem 39 Montis Regalis condit. tamen tenuit de nobis bene merendi voluntatem; dum Archiepiscopali Montis Regalis Cathedrae in Siciliâ impositus Collegium in eâ Vrbe nostri Ordinis magnifice aedificiuit, et large dotauit. Dignus ob hanc forte liberalitatem caeteramque pietatem habitus, quem Romanae IESV Basilicae 40 Maffeius vitae S. P. Ignatij l. 3. c 14. conditorem fuisse Diuinitus electum, S. P. Ignatio dum adhuc viueret afflatu prophetico significatum videatur. Etsi eius Templi constructio non nisi duodecimo post viri Sancti obitum anno caepta est. Annis inde septem eatenus promota, vt marmori vestibulo interiori conspicue inserto 41 Templum IESV quando inchoatum, perfectum, dedicatum. vere insculpi potuerit, anno eam Iubilaeo 1575. perfectam. non tamen ante annum Christi 1584. rite dedicata ea Sacra aedes est; sacris operante Cardinali S. Seuerinae: cuius anni eiusdem, die Assumptae in Caelum Deiparae Sacro, primum sacrum in eius Arâ Maximâ Summus Pontifex Gregorius XIII. fecit. Ex quo tempore multis adhuc annis, expolire, ornareque opus istud suum munificentiâ, qua caeperat Alexander perrexit: idque illum curantem occupauit mors, multis eorum, quae in eo genere designauerat, non perfectis, quibusdam ne inchoatis quidem. Tholum enim inter caetera, et testudinem Camerae imminentis Arae Maximae, vermiculatâ picturâ Museaci, vt vocant, operis, pretiosissimi simul, et speciosissimi, decorare constituerat. Sed Deo aliter visum, qui conscientiae officiosae voluntatis repraesentare mercedem absoluti operis voluit; eo, vt sperare licuit, recipiendo in Coelestem suam Domum, quem 42 Secessus Alexandri Cardinalis biennio ante mor tem. sibi Domum terrestrem aedificare, ornareque conantem videret. Cuius sui Consilij praefensum ei afflasse aliquem multo prius videri potuit. Biennio siquidem ante supremum diem, nempe anno Christi 1587., quem Cardinalis Alexander Farnesius octauum, et sexagesimum vitae numerabat, bene adhuc valens, et quam maxime florens, sponte sepositis humanis curis, cum lectâ religiosorum comitum manu rus secessit; ibique primum reuocata memoria omnium longae vitae actorum, quicquid in ijs vitiosum agnouit, Sacerdoti cum lacrymis, et ingentis doloris luculentâ expressione 43 Eius Poenitentia, et vita laudabilis confessus est. post quod ibidem perfeuerans, vnice intentus faciendis, vt Sacrae literae monent, dignis poenitentiae fructibus, sacrificia quotidie offerri Deo plurima curauit in suorum peccatorum expiationem. Et quia suasum Regi Magno a Propheta meminerat, peccata, vt eleemosynis redimeret, in eum proprie finem largitiones in egenos profusiores quam vmquam instituit facere. Ipse interim orationibus, et sacris ad septem praecipuas Vrbis Basilicas peregrinationibus vacans, virorum 44 Mors, et sepultura. quoque Sanctitate insignium Religiosarumque familiarum ad idem suffragia corrogans; nullos nisi de rebus Coelestibus, deque mortis pie obeundae ratione sermones cum familiaribus serebat. Viginti circiter mensibus in isto secessu sic traductis, sepulcro suo in IESV Basilicâ dudum caepto, manum imponi vltimam iussit; instinctu, si ex euentu licet aestimare, praesago: tertio enim ferme post mense, ipsius postridie Kalendas 45 Qui de eo scripserint. Martias hoc anno mortui cadauer eo illatum est; laudationes ad Panegyrim eius funebrem perorarunt Iulius Nigronus, et Franciscus Bencius nostri ille Parmae, hic Romae, alijque deinceps e Societate praestantissimi eius viri memoriam, qua soluta, qua vincta numeris oratione celebrarunt: imitati splendidissima eius aeui ingenia, Paulum, et Iacobum Sadoletos, Marcum Antonium Flaminium, Aldum Manutium, Petrum Victorium aliosque plurimos, quorum e scriptis palam extantibus, quae hic desunt inclyti huius Herois decora repetere licebit: nos enim, pro instituto, ea dumtaxat, quae ad merita eius in nos, nostrumque in eum vicissim gratum animum: pertinere videbantur, attigimus. Apud 46 Ioannis Milani Laici adiutoris solicitudo de perseuerantia. Professos Ioannes Milanus decessit rerum domesticarum iam dudum ab anno 1549. adiutor: cui de perseuerentia aliquando sua solicito in Dei famulatu, Beatus Ignatius dixisse fertur. Esto securus: nam si ego in Societate perseuerabo, tu quoque perseuerabis. Cellulam sibi ad diuersandum instar Sancti Alexij ligneis sub scalis in ipsa humo concinnarat, ibique 47 Imitatur S. Alexium, et eius pernigilio moritur. in Sancti Alexij peruigilio hora ferme postquam recte valens Sacram Eucharistiam in templo susceperat, repentino fugiente anima, extinctus est. Sed multo magis incertum vitae mortalis in Carolo Marano spectatum. Ministrum in Germanico agens Collegio, cum omni virtutis 48 Subita mors Caroli Marani. exemplo, florens aetate, robustisque viribus, et firma valetudine quinto Idus Aprilis, vbi primum mane excitatus est, nescio quid de Collegij administratione cum vno e Fratribus exorsus, extemplo animam exhalauit, maximo beneficio vitae religiosae consequutus, vt ille tanti momenti transitus, quanquam improuisum eum, non tamen imparatum 49 Vocatur in Societatem cum alios auertere ab ea studet. opprimeret. Eo etiam beneficium notabilius fuit, quod cum is Romam olim venisset, duos vt adolescentes Vincentium Maranum, et Vergilium Ceparium sibi cognatione iunctos a Dei famulatu abduceret, malus captator bene captus in Christi retibus, quae rumpere tendebat, 50 Francisci Marini scriptai praeclara morte im perfecta. haeserat. Interrupit mortalitas et Francisco Marino viro docto, ac pio multa, quae habebat inchoata praestantis sapientiae, quae studiorum in Neapolitano Collegio Rector, post diuturnam Theologiae professionem, cum ad lucem, posteritatemque limaret, euocatus est ad mercedem, et operum caeterorum, et vt sperare licet, eius quoque voluntatis. Duo in hac Neapolitanâ Prouinciâ recepta Collegia, Salerni, et Consentiae: cum vtraque Ciuitas, et per se se vehementer instaret, et autoritas Comitis 51 Collegium Salerni conditum suasu Comitis Mirandae Prore gis. Mirandae Proregis accederet. Is quin etiam Salernitanis autor fuit. Nam cum hi petijssent, vt sibi in Regis dumtaxat potestate esse ab omni Dynastarum iure liberis, quod, in Domanium se conferre, vulgo appellant, Prorex eam per occasionem vicissim ex Ciuitate, vt Collegium aduocaret, petijt: quod summa voluntate est factum. Nulli hoc 52 Consentinum Collegium inchoatum agente Cardinali Pallotta. anno Salernum missi Collegae. At Consentiam Archiepiscopo Euangelista Pallotta, eodemque Cardinali Patario, postulante, iuere Fuluius Butrius, et Octauius Palmerius; et mox Marius Sardus. Non defuere initio, qui magis partium studio, in quas erat dissecta Ciuitas, quam taedio Collegij, coeptis aduersarentur; mox tamen communis omnium prompta fuit benignitas. Praesertim postquam in attributis domicilio aedibus 53 Aduersarij, et Fautores eius operis. tria conflata sunt Sodalitia, Nobilium, et Opificum, et Scholasticorum; quamquam nullasdum Collegium haberet scholas. Plurimum iuuere opus autoritate sua Hieronymus Valanus, Hispanus natione, per id tempus Calabriae Praeses; et Cardinalis Consentinus; e Ciuibus autem Fabius Passalacqua, Secretarius Regius. Iam inde ab anno 1584. maxime Caroli Mastrillij incitata concionibus Ciuitas in eam rem Consilio publico certam pecuniam destinarat; certum etiam numerum pagi circumiecti, certum priuati Ciues spoponderant. Adiuuit etiam vehementer hoc anno e Cappuccinorum sacra familia Laurentius Broscia, qui per magni ieiunij conciones, multorum Ciuium, quae refrixisse videbantur, voluntates, magnae suae, et eloquentiae, et charitatis igne pristino calori restituit.

In Sicilia ex receptis superiore anno Collegijs Calatanessetense aedificari 54 Collegium Calatanesseten se aedificari caeptum. coeptum. Ipsi Ianuarij Kalendis primo locato lapide, cum optimis Sanctissimi IESV Nominis auspicijs. Aedificabat, fundabatque Ludouica Luna lectissima foemina, tum ituris iusto numero incolis, cum domicilium, Fundatrice Ludouica Luna. ac caetera in expedito forent. In praesens, perpauci tanquam in stationem praemissi. Minaei magna gratulatione Nouembri mensee sub duobus 55 Minaei Collegium ceptum fundatore Thoma Guerrerio. magistris publicatae literae, vir pius, et locuples, et liberis carens Thomas Guerrerius eius Collegij parens fuit, in perpetuam piae, sapientisque Posteritatis suceessionnem. Praefecti Cruciatae in Regno Siciliae, quod triennio ante tetenderant, hoc iterum anno vrsere vt apud nostros, libelli cruciatae imprimerentur. Volebant primum, qui ei praeficerentur operi, 56 Praefecti Cruciatae opera nostrorum vti volunt conditionibus molestis. ab suorum Rectorum obedientia exemptos, vnius parere Cruciatae Praefectis: deinde in chartam, et caetera necessaria sumptum facere nostros; cum eo, vt et lucrum, quod ex libellorum ditractione fieret, ipsis indem cederet. Ita adhuc factum dicebant. Sed cum ostensum esset, alterum aperte cum obedientia, alterum cum Societatis paupertate pugnare, illud temperamentum probarunt, vt impendium, et lucrum omne ad ipsos pertineret. Nostri autem operam fidelem, ac sedulam, sub Praesidum suorum potestate conferrent.

Messanae Tyronum Magister, vir siue intelligendi, siue agendi recte laudibus apprime pollens, Antonius Maria Parentucellus Lunensis in dioecesi Sarzanensi ad superos in aeui flore migrauit. Philosophiam Romae docuerat: inde missus huc venerat, tum ob egregiam religiosae prudentiae indolem tyrones 57 Antonij Mariae Parentu celli mors. Item Valentini Arigonij. vt regeret, tum ob valetudinis infirmitatem: cui Siculum Coelum fore commodius sperabatur. Magnum sui desiderium Domesticis perinde atque Externis reliquit. Nihilo autem minus Valentinus Arigonius Venetae Professorum domui Praepositus. Vir erat solida instructus virtute, familiaris cum Deo consuetudinis tenax, magno ardens studio, animarum, idemque efficax, vel supra vires labariosus. Moriens id habuit curae inprimis, vt veniam postularet a Socijs, si quempiam offendisset, et suam illis testaretur, cum qua decedebat animi laetitiam, et conscientiae pacem; saepius professus abire se omnino laetissimum: neque per Dei gratiam residere quicquam, quod conscientiam, vel leuiter commoueret. Hoc nimirum est Et Antonij Segalae. non gustare amaritiem mortis; haec famulatus Dei habet in decretorio illo articulo Immortalitatis pignora, quibus vel vnis, quae conferri mortalis faelicitas queat? Reliquit in eadem Veneta domo Ioannes Antonius 58 Templum Domus Professae Venetae consecratum Segala admirationem rarae virtutis, longo Sanctae Marthae laborum tractatu collectam. Templum eius domus Franciscus Bacharus electus Aquileiensis Patriarcha Iulio mense, ritu solenni, summa voluntate sua, et gratulatione Populi consecrauit. Carolus Philibertus Sabaudiae Dux, cum aduersus Geneuenses bellum moussiet, quatuor secum e Societate, cum 59 Missio Castrensis magni successus in exercitu Ducis Sabaudiae. Iulio Coccapano Confessario suo duxit, militum animis seruituros. Illi vero, et corporibus seruiuere, Nosocomio aegris, saucijsque recipiendis instructo. Curarunt male valentes, mortuis Catholico ritu preces adnibuere, ac sepulturam. Pugnantibus ante, postque pugnam, et in ipsa acie praesto fuere; multorum dissidia composita, multi inquinatae Doctrinae flammis dati codices; caeteraque id genus gesta, nec sine magno negotio, nec poenitendo successu. Fuere ij tutiores, inter arma, quam in media pace Ioannes Franciscus Vipera. Is Genuae pro nora sua virtute multum nactus auctoritaris, multorum auctor recte factorum, inter caetera viro nobili flagitij materiam interuertit. Vnde homo accensus in furias, cui gratiam referre parem nequibat, feritate barbara vitam decernit eripere. Ergo structis certo loco insidijs, dispositisque Sicarijs; nomine primariae foeminae, quae aegra simulabatur, accitur de nocte Vipera, eius vt Confessionem exciperet. Arcana omnibus erat praeterquam Viperae insidiarum suspicio: quare cum Rectore Simone Arpio egit, vt quempiam mitteret exploratum, vere-ne Matrona, quemadmodum narrabatur aegra decumberet. Simon duos praemittit Fratres, Claudium Pulem, et Carolum Antonium 60 Clandius Pules in Exercitio obedientiae nefarie occisus. Malatestam, consulto lectos humilioris staturae, cum Vipera esset precerior, ne si forte in insidias praecipitarent, per errorem in ipsosmet saeuiretur. Sed nulla cautio satis fuit ad auertendum facinus. Vbi boni Fratres certum in locum venerunt, Sicarij ex insidijs coorti, Claudium Pulem magna plaga in humero, et plumbea sclopeti glande in femine sauciant; vnde tertio die confectus est: tanta mali diritate, vt cum locus, et ictus minime lethalis esset, existimatum sit imbutam veneno glandem fuisse. Tam insana incesserat Viperae tollendi libido. Sed Deus ad diuturniores labores seruare illum voluit, et Claudium, perferendo vti fecit, magna aequitate eo casu praeparatum, praesenti remunerari mercede. Erat enim eximiae virtutis; et vt obedientiae causa laetabatur talia sibi perpeti concessum, ita etiam profitebatur, perlibenter se Viperae Vicarium mori: quod ille multum adhuc posset Ecclesiae Dei, Societatique prodesse; ipse 61 Autor necis Claudij resipiscit, et veniam petit. autem homo, vt loquebatur, nihili esset. Senatus foedum facinus indignissime tulit, maaximaque proposuit praemia, qui autores indicaret: nec vltra vulgari a nobis necesse est: nisi quod paucis post mensibus cum rabies libidinum deferbuerat, tantar nobilem illum poenitentia subijt, vt sponte, quod palam est cognitum ad Viperae pedes prouolatus, veniam suppliciter rogans, Confessionem rite peregerit.

In Polonia cum Varsauiae Regni conuentus haberetur, vehementer Haeretici coorti sunt contra Societatem. Videbantur audaciam assumpsisse 62 Haeretici in conuentu Varsauiensi Societatem oppugnant. ex Transyluanorum exemplo. Itaque et Polocienses, et quidam ex Calissio, nec pauci ex Vilna Nobiles clamabant, sed Rigenses obstinatissime. Quae fuit causa, cur Prouincialis Campanus Varsauiam se conferret. Clamoribus, querimonijs, calumnijs, tanquam vsitata iam fabula, nihil Rex, aut Proceres mouebantur: magis erant de Riga soliciti. Miserat ea Ciuitas oratores, qui primum omnium conarentur id obtinere, vt nihil apud ipsos Catholicum superesset. Si hoc expugnare nequirent, illud vtique extorquerent, vt Iesuitae procul amouerentur. Et vni Oratorum, quo enixius cuncta moueret, duo et viginti florenorum millia ferunt tradita. Igitur ita armati cum venissent, grauissime declamarunt, professi (id quod inter Auditores fabula factum est) Iesuiticum se neque vultum, neque 63 Rigenses ve hementer agunt contra Societatem. cultum posse aspicere; Illud callide quoque ante curarant, vt negotium in supremos Comitiorum dies reijceretur, quo breuitas temporis, consultantiumque fatigatorum, et abitum spectantium festinatio, deliberandi maturitatem adimerent: tantoque facilius tota res ad eorum arbitrium raptim, ac temere secaretur. Caeterum mira obstitere constantia Catholici Senatores, et ardentissimis studijs. Dedit et suum libellum Campanus 64 Catholicorum studia pro Societate, et postulata Prouincialis in publico recitandum consessu; in quo cum exposuisset, quid paucorum turbulentorum causa, Collegio, quod Stephanus Rex Rigae posuerat, tolerandum fuisset; iniuriarum capita exequutus, ad extremum Societatis nomine rogauit, vt veniam illis Rex, et Proceres benigne darent, vti et Societas ex animo omnes condonabat, et obliterabat iniurias. Tantum vellent, iuberentque Collegium in suam sedem, vude per vim ex turbatum erat restitui: ne iniqua vis comprobata videretur consilio publico, alijsque Ciuitatibus, et exteris quoque nationibus tale exemplum praeberetur. Committitur negotium certis ex conuentu delectis, in quibus Archiepiscopus erat Mackieouius, et Cardinalis Radiuillus: e saeculari 65 Decernitur restitutio Collegij Rigensis. ordine Cancellarius magnus, et alij, pars major Haeretici. Hi et Religionis causa, et aequitatis, et ad Stephani defendenda acta, et regiam autoritatem, vt par erat, in posterum quoque firmandam, sine dubio statuerunt Restituendum Collegium, et quidquid in eius tutelam, et commoda Stephanus decrerat, ratum, firmumque esse debere. Sub haec comitia soluuntur: et quo quemque voluntas tulit Proceres dilabuntur. Tum aduersarij postquam fauentium Collegio Senatorum, plerosque digressos 66 Subreptitium aliud decretum furtim ab Haereticis obtentum. videre, de integro adnituntur, vt causa extra comitia, in regio Senatu retractetur: nec destitere vociferari, clam, palam miscere omnia, quoad in illo Senatu statutum est, saecularem parochum Rigae collocandum, ne si Iesuitae exosi nimium reuocarentur, noua motibus nouis alimenta suggererentur. Haec vbi cognouit Campanus, sciens pro Regni more, talia Senatus Consulta rata non esse, nisi Rex approbator accederet: eique Senatorum audita sententia, integrum esse, quod videtur decernere; libellum ad Cardinalem Radiuillum cum Rege prandentem misit, 67 Querelae de eo Prouincialis ad Cardinalem Radiuillum. conquerens modesta cum libertate, iam prope esse, vt Societas peius in Polonia, quam in Transyluania acciperetur. Videret certe ne Transyluanorum, et Rigensium comprobare facta videretur, si illud valere Senatus consultum vellet: videret quantam aperiret tumultibus portam. Quod extorsissent Rigenses idem post paulo attentaturos Derpatenses, et Polocienses, et alios. Quae, et alia multa eiusdem generis ita Campanus, eaque mente scripsit, vt Cardinalis, quod is fideliter fecit, libellum ipsi ostenderet Regi: postridieque eum ipsemet Prouincialis conuenit. Respondit benigne, id fieri temporis causa: mox vbi quies redijsset, cuncta suum in ordinem reditura: suamque pietatem, ac prudentiam in eo Rex 68 Rex sapienter eludit spes Haereticorum. ostendit; quod cum ijs conceptum verbis decretum esset, per quae Societas excludebatur, atque vnicum Regi Sancti Iacobi templum reddebatur, sua manu Monasterium Sanctae Magdalenae adiecit, formulamque ita correxit, vt ius Societati integrum permaneret. His quiddam interuenit, quod veram de Societate existimationem, dum tantum vbique exagitatur, nudauit. Dum Sigismundus, et Maximilianus de Regno, seu pace disceptant, et Sigismundus Confessarium, et Concionatorem Iesuitas 69 Principes inter se dissidentes invtendo Societatis opera conuenium habet, item Maximilianus Sacramenti causa ab ducentis millibus passuum ad se Rectorem Fuldensem accersit, et super haec vnus idemque Pater, qui inter Pacificatores a Sigismundo missos, rem diuinam promulgato Iobelaeo, et alijs studijs promouebat, ab alterius quoque partis, eadem apud ipsos curaturus accitur. His vere primo gestis Campanus de Rigensi re solicitus, Collegia Poloniae, ac Lituaniae obiter visens, et ordinans, in Liuoniam pergendum sibi putauit, Miserat enim Legatos Rex, qui statum Rigensis Ciuitatis componerent: inter prima mandatorum dare operam iussios, vt Collegium restituerent. In his duo erant studijs plane 70 Legati componendis Rigensium rebus seditiosos pumunt. diuersi. Legationis Princeps Caluinista erat acerrimus: primus ab eo supremus Lituaniae Cancellarius, biennio ante vna cum coniuge ad Orthodoxos reuersus: qui quantum pro Ecclesia Dei, et Societate assumebat negotij, tantum ab haeretico oppugnabatur. Tria seditionis capita in medio foro sustulere, in quibus, et turbulentus ille Ghisius supremo affectus supplicio est. Exules Senatores, et Magistratus restituerunt in pristinum locum, et alia ferme redintegrarunt omnia, pacata omnino Ciuitate. 71 Caluinista Legatus religionem, oppugnat. At de restituendis templis Caluinista Legatus, non solum in vltimum curarum reiecit, sed etiam insidiosis vocibus instigare eiues nunquam cessauit, vt obsequiosos de caetero praestarent se se, in hac vna peruica da perdurarent: ita demum fore victores. Tum vt omnia funditus euerrendi causae aliquid alicunde erueret, vetusta recognoscere occoepit priuilegia Ciuitatis. Cum reclamaret Campanus, et Societatis priuilegia clariora, et recentiora, atque adeo firmiora obiectaret, respondit nullam in mandatis fieri Iesuitarum mentionem. Quod ne esset obtentui misso magnis 72 Nec Regis mandato cedit. itineribus Socio suo Boxa ad Regem, qui Liuoniam, per id tempus peragrabat, nouum, apertumque impetrauit mandatum, de templis nominatim Societati reddendis. Cauillari tum Caluinista (quod ipsum falsum omnino erat) autoritatis plus esse in mandatis, quae comitia condidissent, in quibus nulla Iesuitarum mentio fieret, quam quae dedisset Rex. In summa id fore nouorum causam tumultuum in Ciuitate, ad quam missi essent pacandam. Porro toti erant Rigenses in eo, vt Catholicum nihil in Ciuitate haberent: priuilegia de ea re sibi amplissima esse dictitantes, violata a Stephano Rege per fraudem duorum Ciuium, qui quod inscia Ciuitate templa Regi tradidissent, merita essent nece sublati: Nec factiosi Ghisij loco minus ilio impotens, et acerbus extiterat 73 Cogitatur de Rigensi Collegio Vendam transfe rendo. Secretarius Senatus. Ita obseptam Rigam cum Satan haberet, Campanus quanquam vehementer dolehat, nobilem adeo deseri Ciuitatem, tamen vt quam minimo cum detrimeato relinqueretur, nec Liuoniae copiarum spiritualium quicquam decederet, de Collegio Vendam transferendo. cogitare coepit. Inuitabat Venda non procul dissita Ciuitas, post Rigam, ac Derpatum, Liuoniae prima, et pacata et per id tempus Episcopi Sedes. Rigae vero cum praesidium Polonorum inde deduceretur, Socijs qui residebant in arce, post haec et minus erat affuturum quod agerent, et minus tuta salus futura, vt medios inter Haereticos. His Romam perscriptis, Rex ipse Rigam per Autumnum, facie haud modice indignantis accedit. 74 Rex Rigensem arcem ingresins Ciuium tamquam Rebel lium officia respuit. Nam cum in arcem diuertisset, inuitatus ad ineundam Vrbem, iam magnificis in eius ingressum spectaculis, et arcubus triumphalium instar paratis, dedignatus est ingredi; nec missa in arcem munera accepit, nec Ciues, et Senatores salutatum venientes admisit. Qui cum saepius repulsi, tandem iussi spondere templa reddituros, aditum impetrassent. Primum gratulati aduentum eius, deinde obedientia cum donis delata; ad templorum causam postremo delapsi, dolenter, sancteque restantur, quo minus ea reddant, se se conscientia prohiberi. Ad haec indignabundi Regis admonitu Procancellarius (is erat Episcopus Praemisliensis Albertus Baranouski) quod gratulentur Regiae maiestati, facere ait, quod fidelis populi solent, ac debent. Ciuitatem ipsum agnoscere suam, sed in qua quantum expertus 75 Lidem obiur gantur a Procancellario. est fidei, tantum requirat obsequij. Munera esse Regi non ingrata, sed cum sua donent, gratius ei fore, si non retineant aliena. Templa itaque statim ijs, quibus eripuere restituant: quod nisi faxint, nullam sperent clementiam. Neque per Comitiorum sibi nomen blandiantur: nam et proximo in conuentu restitutionem mandatam esse, et ad vltimum, Regij hoc iudicij, non Comitiorum esse. Ad haec consternati omnes, praesertim quod ad oscula manus vetiti erant accedere: cum breue ad colloquendum spatium peterent, ita est datum, vt protinus secundum prandium Regis, plane, ac diserte responderent. Dicta hora cum adfuissent; Syndicus Senatus inde orationem exorsus, quod vt Populares, fides, 76 Eorum allegationes friuolae, et contumaces. et Obedientia, ita Regem Clementia commendaret. Quando ipsi obsequium Regi suo detulerant, aequum aiebat, vt vicissim Rex illis aliquid clementiae impertiret. Id Stephanum, id priores ante eum Reges, id olim magnos quoque Theutonicos Magistros fecisse. Neque aliam se postulare clementiam, quem vt templa, quae repetebat, Ciuitati dono remitteret. Nec tantam calamitatem inferri conscientijs, tantamque cladem communibus rebus pateretur, quanta, si templa illa redderentur procul dubio impendebat. Cum hic perorasset, prodijt in medium Ministrorum vnus oratione facta, et memoriae ad verbum mandata; ita vt iussus rem in pauca conferre, etiam inter conuicia Cantilenam suam, ad 77 Iterum obiurgantur. finem vsque ferreo ore, fronte nulla cecinerit. Nec sine stomacho auditus, nec sine risu dimissu et est: praesertim quod finiens duobus digitis Regi benedixit. Respondit Procancellarius: sane fide, et obedientiâ populos commendari: caeterum Rigenses fidem Regi Videri probasse, nullo autem modo obedientiam: proinde neque clementiam expectare debere, quandiu non resipiscant: cum peccatum non remittatur, nisi restituatur ablatum. Expectanti Regi rem, etiamnum verba eos attulisse: si pergant in peruicacia, vias illum inuenturum, quibus ad officium cogat. Haec, et multo acerbiora alia cum dicerentur, praesente Senatu Regio 78 Spatium deliberandi petunt, et impe trant. Senatoribus Ciuitatis, Tribunis, Ministris, et Ciuium plus trecentis, quotquot aula capiebat, Syndicus Rigensium subiecit: Si Rex noster clementissimus, a nobis, vt resipiscamus postulat, ergo spatium nobis simul indulgeat, quo agnoscamus erratum. Petit itaque Ciuitas Rigensis, quam fieri potest infimis precibus, huius noctis reliquae vsuram (erat enim iam altera hora noctis, et Rex postridie discessurus summo mano) ad deliberandum cum populo, atque resipiscendum. Cui Procancellarius; tametsi clementiâ Serenissimi Regis abuti iam videmini, dum in re adeo aperta, ac iusta illum hic, diem totum, ac noctem tenetis, tamen ne vlla re vobis defuisse videatur, tantoque meliore consilio redire ad benignitatem eius possitis, en regia maiestas huius vobis gratiam facit noctis, non ad deliberandum, sed ad persuadendum male sanis, vt ea templa restituant, quae nec Euangelici vnquam, nec Lutherani aedificarunt, sed Catholici, ita tamen moram hanc donat, vt si obedienter imperata facere, animum inducatis, primo mane adsitis, sin autem perstare in pertinacia vestra malitis, coram eius Maiestate nequaquam appareatis. Non enim deerunt illi rationes, quibus temerariam istam duritiem frangat. 79 Templi tantum vnius restitutionem offerunt. Vbi dies illuxit templum offerunt vnum, quibus respondit Rex, perinde hoc esse, vt si quis furatus chlamydem, restituere dimidiatam velit. Paulo post respondent, Senatum consentire, vt Regi templum vtrumque redderetur, sed oportere Concilium conuocare plebis, et apta persuasione eblandiri consensum illorum: alioquin vbi Rex discessisset, Senatores omnes in frusta concisum iri. Et quoniam Rex properabat Mittauiam, Ducis Curlandiae Vrbem, eo se postridie responsum certum missuros. Hic Rex accersito Campano, quaerit ex eo, si restituere ita Ecclesias velint, quemadmodum Varsauiae statutum fuit, vt Parocho, et Vicarijs saecularibus traderentur; recipere nec ne deberet. Cui Pater conandum primo respondit, vt Iesuitae nequaquam excluderentur: si tamen id obtinere non posset, omnino reciperet. Facilius enim mox ipsos e Catholicis recuperaturos. Iubet ergo Rex sequi illum Mittauiam, vt si 80 Rex re insecta recedit. forte Rigenses Societatem exclusam omnino vellent, suam rite ipse protestationem interponeret. Ita Rex proficiscitur, omnibus indignantibus, tantum paucorum seditiosorum valuisse peruicaciam; vt ab Rigae portis, neque inita Vrbe, neque porrecta vlli, vt moris est, in clementiae pinus, manu, suum abire Principem, nunc primum ad eos aduectum, permiserint. Eadem vulgatâ contumacia, quicquid in Comitijs conati erant calumniatores Societati labis aspergere, in caput ipsorum vertit. Neque tamen finis hic fuit. Mittauiam deinde venit Secretarius Ciuitatis, nuncians, cum Senatores, et Consules iam regiae se voluntati dederent, 81 Noua seditio Rigensium, et Regis in eos ira Ministros seditionem populi in eos concitasse. Itaque summopere orare, atque obsecrare, vt rem integram in Comitia pateretur differri. Pupugit acriter responsum id Regem, iam vero palam illudi sibi existimantem, vt Campanum bonam spem iubens habere, non iam Societatis, sed suam omnino rem agi diceret. Omnes Catholicos haec Regis constantia vehementer corroborauit, et spe bona compleuit. Rem autem omnem vbi Claudius Romae cognouit, Campanum admonendum putauit, satis 82 Generalis vlterius tentari vetat. hactenus, superque tentatum: nihil praeterea vrgeri Societatis nomine pateretur; primum ne qua grauioris tumultus caperetur occasio: deinde ne si Collegium ciuibus vsque eo inuitis reduceretur, nullus tanto par impendio profectus extaret; cum Societatis industria, nisi pacatis, amicisque excipiatur animis, frustra sit. Potius igitur, quod eidem in mentem venerat, de sede ponenda Vendae cogitandum; vnde et in Rigensem interim agrum et aliquando etiam in Vrbem posset excurri. Multi 83 Multorum conuersiones. inter haec toto Regno in ijsque multi primarij ad Catholicam fidem reuocati: propagata vtilitate etiam ad Populares eorum. Ira prope Posnaiam Comes eiecta haeresi, cum oppida sua iam diu deprauata, perpurgare haberet in animo, aliquot Socijs impetratis, vnico quadragenarij ieiunij tempore, ad septingentos opera eorum Ecclesiae reddidit, quinque templis, quae iam trigesimum sextum annum ab Haereticis tenebantur, sinceri cultus ministerio restitutis. Magno fuit exemplo errantibus, magno bonis solatio Palatinae Voliniae conuersio. Quae cum filiam nuptum tradidisset Duci Nicolao Christophoro Radiuillo, saepe ante memorato, et haec subinde errores deseruisset, nec multo post item filius eiusdem Palatinae Rakouij Dominus, non modo ad Catholicam se pietatem recepisset, verum etiam maxime eam foueret, tamen ipsa in errore perseuerabat. Sed non ceciderunt irritae preces, et vota bonorum filiorum, et Generi, et pij nostrorum conatus. Ad extremum diuiuâ aspirante luce, deceptam se se nomine reformatae Religionis, Caluinique dolis, agnouit: ac die Pentecostes expiata, octauoque post die inter Generum, ac filiam Diuince mensae particeps effecta; ac deinceps magno studio pietatis exercitationem sequuta, sexto mense vitam finiuit: cum inter alia testamento iussisset, in Oppido suo templum extrui et Sacerdotem constitui, 84 Dux Radinillus suum Niesuisiense Collegium auget. designato vectigali perpetuo. Crescere his Duci Radiuillo animus: noua semper Niesuisiensi suo Collegio ornamenta conquirere. Noui iecit fundamenta templi, et in Comitijs curauit sedulo, ac tenuit, vt regio decreto, Senatusque consulto rata essent, quae Collegio bona tradiderat, eaque immunitates, et vacationes onerum, quam optima conditione haberent.

In maxima varietate temporum, maior Vilnae, quam optabilior seges, publicis seruiendi commodis, et incommodis fuit. Cum remissa superioris anni lues, initio anni consuetis muneribus repetendis magna cum gratulatione publica, maturitatem attulisset: iamque templum, et Gymnasium floreret, ac laetissimâ pompâ ingrediens vrbem, receptus esset sigismundus Rex, qui etiam Colleginm inuisit, et eleganti dramati interfuit: tandem sub Iulium recrudescens malum, laetissimum eum cursum 85 Pestis, et fames Vilnae. abrupit. Geminabat calamitatem, non iam penuria, sed plane inopia rerum, sine quibus vita non sustinetur. Ex Lituaniâ prope totâ, ingens agrestium colluuies affluxerat, quos ex oppidis, et pagis suis, vt fit, fames eiectos Vilnam compulerat, additamentum miseriarum. Habebat enim et suorum ipsa mendicorum numerosam turbam, ex ijs maxime, qui manuum labore victum parare soliti, per intermissa superiore lue commercia ad vltimum miseriarum deuenerant. Itaque ex his, et rusticanis aduenis, tanquam spirantium cadauerum agmina spectabantur horrendum in modum errantia per vrbem, et cuncta stridore miserabili, eiulatuque complentia. Commoueri his vocibus, his spectaculis famulorum Dei pectora: quodque in se opis esset expromere. Nulla cum essent ptochotrophia 86 Subuentum a nostris ino piae, et infirmitati plurimorum. turbae capacia, autores sunt Magistratibus, vt post referta vetera hospitia, in domum peramplam, quae superfuit multitudo, conijceretur, sumptu publico assignato, idoneisque procuratoribus destinatis. Multum simul collectum stipis, ad leuandam eorum inopiam, quam pudor vulgari prohibebat. Sodalitium misericordiae, et mons pietatis excitata, quasi perennes deinceps futuri fontes benignitatis, et patrimonia egenorum Deinde cum pestilentia grassaretur, Collegij corpore in suburbanum praedium submoto, pauci custodiae domus; aegrae autem Ciuitati subsidio, et solatio quatuor Sacerdotes relicti. Hi dum sui copiam omnibus faciunt, dum percursant vrbem, quam pro suo numero in quatuor regiones distribuerant, egressi, prima luce, sacro peracto, nec nisi nocte iam obscura reuertentes, explicari non potest, quantum ferrent laborum, quantum pereuntibus ad aeternam vitam afferrent auxilij; quantum haberet charitas eorum, salutisque suae, pro aliena salute contemptio, admirationis, et gratiae. Cumque saeuitia, pestis, fugatis opulentioribus, publicam quoque aggrauasset inopiam per literas, per internuncios, solicitarunt absentes, ex eorumque liberalitate opportuna corrasere subsidia. Neque interim 87 Periculis rapinarum, et incendiorum occursum. ipsi plerisque Nobilium gratiam in Vrbe leuem retulere, data opera diligenter, vt eorum domus idoneâ seruarentur custodiâ, ne per occasionem publici mali, aucta furacitate, nequissimis praedae essent. Aliquando etiam cum totius vrbis periculo grassanti incendio extinguendo, duces, adiutoresque fuere. Hunc spectantes operae fructum, in media quotidie morte versantes, intelligebant sine praesenti Numinis ope, fieri non posse, quin funestus torrens, tanta cum strage ruens, tandem et ipsos inuolueret: illud modo Deum orabant, vt si quidem moriendum sibi erat, vitae suae fructu, non tam sibi, quam tot omni ope destitutis, 88 Duo extincti pestilentia. tantisper prorogato, inter vltimos morerentur. Nec visa est sempiterna illa bonitas pia vota despicere. Duo primum extincti, remittente iam malo, bidui spatio, Iacobus Goliskius, et Ioannes Vilnensis: quorum funera vix credere est, quantis lacrymis, quanto ploratu prosequuta sit inops multitudo. Tum institere, vt superstites duo aliquantum sibi parcerent, inque salute sua, saluti omnium consulerent. In templo adeuntibus praesto essent: ita facilius inuentum iri, perfugiumque ad eos, tanquam in certum portum futurum; ita operam suam in plures multo dispertituros. Qui cum paruissent, nihilo minus suam operam promptam omnibus habuere, nec ad extremum glorioso fructu bonorum laborum 89 Mors Martini Huuiasdonij. sunt fraudati. Decessit Iaroslauiae Martinus Huuiasdouius, quinto initae Societatis anno: qui cum in Academia Cracouiensi, professor esset haud obscuri nominis, et primarius in aede principe Diuini Verbi tractator, ac summus ibidem Poenitentiarius, repudiatis super haec, et honoribus, et vectigalibus, quae ampliora vltro deferebantur, cum omnium admiratione Cracouiensium, humilem, pauperemque in Obedientiae sinu vitam praeoptauit. Consecuti sunt, vt in hominibus aetaris eius, et Eius virtutes. grauitatis vsuvenit, magnis exordijs conuenientes progressiones. Nihil modestius, submillius, obedientius illo; nihil mitius, Deoque coniunctius. Itaque quamquam sero accitus ad vineae dominicae culturam, quanquam exiguo spatio versatus in opere, iure adaequetur mercede operarijs, qui portant diei pondus, et aestus.

Ex Transyluanico exilio Sociorum plerique in Poloniam rediere: pars in Austriam, quinque in Moldauiam missi. Stephanus Arator, et Matthias Thomanius in Hungariam transiere, cumque vt in summa hyeme ingenti frigore, et niuosis procellis congelascerent, morbum inde Matthias 90 Matthiae Thomanij obitus ex n commodis exilij Christi causa indicti ad Kisuarda contraxit, vnde et paucis diebus extinctus est. Adfuit illi summa caritate Arator, cumque moribundo Sacrum Viaticum porrexisset, repletus ille gaudio, Pater Stephane inquit, lucrati sumus vitam aeternam. Cui Stephanus: quidni lucraremur, qui pro Christo, eiusque Sacrosancto Euangelio exilium hoc saeuissimo tempore toleramus? Haec ipsemet Stephanus, cum postea ad Generalem Praepositum scriberet, illa addit: Hunc ego, si liceat dicere iudico esse martyrem, cum relegatio propter fidem, et mors in exilio obita, videatur ad martyrium fussicere. Corpus eius idem vehendum curauit in oppidum Lelesium: ibique in templo Catholico, decoro funere, cui Episcopus ipse Lelesiensis 91 Summa eius vitae. cum suo Clero interfuit, sepeliuit. Erat Thomanius natione Hungarus, ineunte anno 1569. in Societatem Viennae receptus. Ex eo tempore partim discens, partim docens literas, partim alijs ministerijs, cum Societatem, tum proximos iuuans, recto cum exemplo, et nomine vitam exegit. Obijt 7. Kal. Martij, annum aetatis duodequadragesimum agens. Arator apud Episcopum Lelesiensem hyeme in sacris concionibus posita, inde late discurrens, totam Imperatori subiectam Hungariam, Euangelio impleuit. Ioannes autem Lelesius, cum longius iter, adeo horrida tempestate, valetudo eius perdita minime toleraret, in vicinam arcem Kuyuar delatus, vsque ad autumnum in ea cum Marco Sisciensi, et Ioanne Pace mansit. Singularis erat arcis Praefecti Christophori Kerezturij 92 Aratoris, et Lelesij peregrinationes. pietas, vxorisque eius, ac filiorum. Marcus (nam Lelesio satis erat negotij, tolerandis morbi doloribus) non solum Diuina mysteria, sed et Verbum Dei strenue diuidebat praesidiarijs militibus. Multi etiam vndique, tanquam orbati alio omni perfugio, animarum suarum petentes remedia confluebant. Coepit deinde vereri Lelesius, ne illa adeo in propinquo commoratio, in Sigismundi Principis, perniciem traheretur. Non enim dissimulabant Haeretici esse sibi intolerandam. Praeterea falsus toto eo tractu rumor increbuit, Claudium Generalem Romae demortuum. Quae cum restitutionem in Transyluaniam omnino in longum dilatum iri promitterent, Lelesius cum Socijs in Hungariam, inde in Austriam venit. Multa multis locis agitabantur consilia, per quae reuocari Societas posset. Transyluani enim Catholici omnes magni iuxta, ac parui, omnibus precibus obtestabantur: ne causa desereretur. Non deerant, 93 Consilia varia de restituenda Societate in Transyluaniam. qui vehementer suaderent, vt Turcici Imperatoris interponeretur autoritas. Tantam enim per iniuriam, quae donarant iusti Principes erepta fuisse, vt haud dubie ille ipse Tyrannus, iussurus esset reddi, si auxilium eius imploraretur. Multique ad id operam suam, et praecipue Bartholomaeus ille Brutus e Moldauia, satis in Constantinopolitana aula gratiosus, deferebant. Neque absurdum videri debere, si via eiusmodi tentaretur, cum ad profectum Euangelij Paulus ipse Caesarem appellasset. Caeterum non eo redactam causam existimauerunt Patres, vt talibus niti molimentis deceret. Sperabant potius, vbi plus nactus esset virium Sigismundus, et aduersariorum deferbuisset inuidia, certiorem, mollioremque patefactâ per ipsosmet Transyluanos viâ, reditum fore; dabatque 94 Martini Vndonis dimissi e Societate vtilis opera ad nostram restitutionem in Transyluaniam. non obscura huius rei Sigismundus indicia. Nam vt abiere Socij, venit ad eum Agriensis Canonicus Martinus Vndo, qui certâ causâ ab Societate dimissus, singularem aduersus eam obseruantiam, conseruabat: ac velut caduca poma, saepe arborem, vnde excidere, opimant; sic ille in praesens Ordini, ex quo effluxerat, peropportunam nauauit operam. Grauem Sigismundo religionem iniecit, quod in sacrorum virorum eiectionem, adeo infamem, et sacrarum facultatum tam iniquam ereptionem, consensisset. Non modo fraude maximâ, maculasse eum conscientiam, talia comprobando; sed etiam anathematis grauissimi se se induisse laqueis, vnde nisi Pontificiâ autoritate expediri non posset. Momordit bonam Principis mentem, iniectus scrupulus. Exarat furtim literas in Vrbem, ad Claudium 95 Literae Sigismundi Principis ad Generalem Societatis. Et ad Pontificem in laudem Societatis. Generalem, purgans factum omni verborum modestiâ, impenseque rogans, vt paternum aduersum se obtinere animum perseuerans, velit Cardinalibus manifestum facere, quantâ vi adactus sit, vt tempestati illi cederet. Cum Patre vero Sanctissimo, et illud non grauetur agere, vt se se anathemate, quo dicebatur irretitus exolueret. Adiecit ad ipsum Pontificem cum Societatis luculenta praedicatione literas: ob studium, quod in restituendâ religione bene, faeliciterque ponebant, eiectos fuisse contestans: et alia pietatis, et Doctrinae eorum praeconia. Mirum dictu est, quam hae literae ad Sixtum in tempore delatae sint. Quidam Michael, 96 Calumnia impudens tempestiue reuincta. vt Cardinali Batoreo, nihil tale, vt credere aequum est, requirenti, aut probanti, gratum faceret, scripserat ad Pontificem Venecijs; eiectam Societatem, quod compertum esset, id clanculum eam moliri, vt in potestatem Austriacorum, Transyluaniam traderet. Hanc impudentem calumniam sperasse dicitur Michael vtilem fore, Cardinali, vt ei Pontifex tanto pronius peramplam in eas oras potestatem permitteret. Pontifex certe, multique ex Romana Curia, nec pauci Venetijs, vanissimam illam expulsionis causam, pro certâ, compertaque sic arripuere, vt tempestas ingens inuidiae, in totum Ordinem cooriretur. Nam quamuis posset ex facili, inde redargui turpe mendacium, quod cum haeretici vndecunque conquirerent, eruerent, accerserent, vel simulacra causarum, ne viderentur vnius religionis odio eiecisse, nullum ne vestigium quidem eius fraudis, nullam suspicionem attigerant: tamen calumniatoris autoritas, omni rationi praeponderabat, quod intima ille negotij penetrasse putaretur. 97 Pontifex scribit in Poloniam pro Societate. Et eius restitutionem Transyluaniae Principi comendat. Hoc igitur gliscente sermone, ad Pontificem Sigismundi literae perferuntur, quae sic opinionem cura priorem detersere, vt ipsemet rescripserit in Poloniam, magnâque cura Societatis innocentiam defenderit. Fecit quoque, rogante multum, ac spondente pro eo Patre Generali, Principi potestatem deligendi Gonfessarij, a quo salubri decreta poena, absolueretur, grauiter monens, vt omni conatu, ad Societatem restituendam insisteret. Interim in Moldauiâ multiplicatis Operis, latius res gerebatur, non tamen cum optato successu, excitatis aduersus Principem Petrum tumultibus. 98 Fructuosi labores in Moldauia. Valentinus Ladus vnus erat ex ijs, qui e Transyluaniâ recens aduenerant, Is plurimum omni Sacerdotis strenui laborabat munere, atque proficiebat. Agebatur de Claudiopolitano Seminario, Lublinum, aut Varsauiam transferendo, in quod Transyluani, et Moldaui reciperentur. 99 Seminarium Claudiopoli tanum extin ctum. Hac enim re laboranti Moldauiae, absque noua impensa videbatur posse succurri. Verum vt Pontifex aliâ potius, quam huiusmodi Seminariorum viâ succurrendum Ecclesiae iudicabat; statimque vt nostri Claudiopoli discessere, consuetas Seminario pensiones intermisit, consilium non processit.

Austriam Prouinciam Augusto ineunte Bartholomaeus Villerius suscepit: designatus ante fuerat Federicus Bartscius Bransbergensis Collegij Rector, sed pro temporum statu, minus existimatus est idoneus fore, quod e Poloniae regno accersebatur. Ex recenti Crumlouiensis Collegij fuccessu in Boemiâ, orta est occasio Commotouiensis. Georgius Popelius a Lobkouiz in Regno Boemiae, potestate secundum Proregem primus, institit initio anni, vt in eam Ciuitatem aliquot Societatis operae mitterentur. Est Commotouia inter Ciuitates regias nobilis, loco peropportuno ad defendendam, et propagandam Religionem, a Dresdâ, vbi Sedem habet Saxonum Dux, decem milliaribus, Germanico modo; duodecim 100 Commotouij Res ad morum, et religionis restitutionem strenue, ac feliciter gesta. Pragâ distans. Vndique autem multis, et magnis cingitur oppidis. Quo igitur aptior magno profectui locus erat, eo libentius ad laborem accursum est. Ipse Georgius Baderus eo tempore Prouincialis, gemino Sacerdote, et Laico Fratre deductis, operi manum princeps admouit. Collapsa penitus erat antiquae Religionis dignitas, et Sanctitas. Salutaris figurandae Crucisis consuetudo, aquae lustralis vsus, obliterata erant. Omnis baptismorum priscus ritus abolitus. Nulla campano aere salutandae Deiparae admonitio. Haec et alia non magno opere, e sententiâ restituta, praecipua cum populi admiratione, ad solennes baptismorum caeremonias, quas vbi primum videre, tanquam exitiale quiddam exhorre scebant. Interdixerant obstetricibus haeretici Ministri, ne quem infantem domi, quamuis praesenti mortis periculo baptizarent, grauissimâ constitutâ poenâ. Quippe cum ad ritus Ecclesiae adijciendos, quos illi suceiderant, nihil esset, cur postea ita baptizatus infans ad Ministros ferretur, nullum inde lucrum restabat. Malebant autem boni Ministri, perire infantem sine baptismo, quam suum ipsis perire lucellum. Haec quoque exitialis sublata lex, coercitaque Migistrorum auaritia, ne ex aeternis innocentium periculis, quaestum satanicum facerent. Denique ad priscum pleraque correcta morem, non solum in Vrbe, sed in vicinis quoque, ad quae subinde excursum est, locis. Quae initia inflammauerunt 101 Designatur Commotomae Collegium. scilicet Popelium, nihil vt magis timeret, quam ne, cum prouectâ aetate iam esset, ante vitae lumen amitteret, quam Commotouiae Coliegium iustum videret; ad omnia, quaecunque forent opus, sine exceptione vlla paratus. Michael Cardaneus post Furstemfeldensem missionem faeliciter obitam, in vicinam Artpergensem Ciuitatem, Caroli Archiducis mandato concessit: vbi cum adiuuaret sua autoritate Princeps, et ante 102 Michaélis Cardanei vtiles in Missionibus labores. omnia faueret e Coelo Deus, ad legitimum Synaxeos ritum, omnes reuocauit; praeter vnum, aut alterum residuos, veluti ad testimonium prioris erroris. Poetouium inde contendit, Vrbem nobilem ad Dragum fluuium sitam: vbi cum tenuiores opinione communi reliquias sinceri cultus inuenisset, non despondit animum. Iamque sexdecim rectae fidei restituerat, Et mors pie obita. cum Graecium sibi adeundum existimans ad incoeptorum effectum, morbo in via correptus est, eoque anno insequenti consumptus. Ab anno 1561. in Societatis disciplinâ modeste, ac religiose versatus, cum praecipua dote, haereticos ad fidem alliciendi. Vir, qui multum aedificaret, destrueret nihil.

Ingolstadij consecratum est Collegij templum 4. Kal. Nouembris solenni 103 Templum Ingolstadij consecratum magna pompa. caeremonia, quam ornatu multiplici Poetarum cohonestarunt ingenia, haud sine pictura. Accessit a meridie, et Orator Ferdinandus Guilielmi Bauari Ducis filius, qui celebritatem eo exhilarauit laetius, quo tenerior eius aetas, in quadam prope maturitate sapientiae, gratiam maiorem habebat. Data simul in area Collegij Conuictorum Tragoedia, Iezabel, et ipsa mire spectantibus, non grata modo, sed etiam iucunda. Nec ignorari debet nomen eius, qui primus templi eius sepulchrum, quarto post die suo corpore dedicauit. Is fuit Narcissus Striglius, in aetatis flore 104 Narcissi Stri glij mors felix. consummatae virtutis. Die Sanctorum omnium, quorum insignis imitator fuerat, ad beatam eorum Societatem excessit; Theologiam, quam ab Philosophico stadio ingressurus iam erat, in coelesti Academiâ, non aure, sed oculis percepturus. Ratisbonense Collegium, quarto ante coeptum, hoc demum absolutum est anno. Monasterium Sancti Pauli, a Beato Vvolfango, quondam eius vrbis Antistite conditum, de quo ad Societatem transferendo, cum prope vacuum Sanctimonialibus factum 105 Ratisbonen fis Collegij initia. esset, agebatur, autoritate Pontificis per solennia acta Prouinciali Albero suscipiente traditum est, tertio Kal. Martias. In sacrâ supellectili inter caetera calix erat, et vestis, quibus ipse Beatus Vvolfangus, ante sexcentesimum annum sacrificans, vtebatur. Octobri dein mense, in quatuor scholis, literarum disciplina peruulgata, cum et iuuentutem, quam adhuc sedulo erudierant Religiosi Scoti e Benedictinorum familiâ, eodem contribuissent. Cum ad hanc diem Vendelinus Volchius rudimentis Collegij praefuisset, absolutum iam Simon Hiendlius cum Prorectoris nomine primus administrauit. Multa de more gesta peregre in oppidis, pagisque cum emolumento publicae pietatis. Nec inutilis Lauingana quaedam velitatio fuit. Lutherana Ciuitas, et Academia, Lauinga est, haud Dilingâ procul. Hic theses quasdam haeretici Theologiae Doctores, an corruptores? cum aduersus bona opera disceptandas propofuissent, earum exemplar vnus auditorum ad Andream Syluium, Theologiam item Dilingae docentem mittit; gratum fore multis adnuntians, si Iesuitarum quisquam eo disputatum accederet. Forte aderat Dilingae Gregorius de Valentia, deductus a Prouinciali ad nonnullam ex continuis laboribus requietem, cum proxime scriptis Sadelum et Krellium haereticos confutasset. Ambo igitur ad diem Lauingam occurrunt Gregorius, et Andreas, qui vbi in Academiâ conspecti sunt, qui essent noscitantibus multis, admiratio omnes primo ingens defixit, tum admurmuratio consequuta est; postremo ad expectationem arrecta mens. Cum a Praeside non 106 Andreae Syl uij, et Gregorij de Valentia disputationes Lauiuganae. inuitarentur, ipsi tandem inuitatos se se profitentes, transmisso quaestionum indice, modeste sibi quoque fieri disputandi copiam postulant. Post multas tergiuersationes tandem potestas facta, et vt erant causa superiores, ita ambo disseruere, vt laudem ab aduersarijs quoque reportauerint. Magna in primis vtebantur modestia actionis, et orationis, sine iurgijs, sine clamoribus, nodos dexteritate quadam subijciebant soluendos, in quibus frustra laboraret ingeniosa calliditas. Eo demum Gregorius adegit Praesidem, vt profiteretur se de ijs, quae proposita erant, plura cum ipso priuatim velle conferre: qui implicatus insolubilibus nexibus, dum frustra eluctatur, inter alia multa, quae ad effugium absurda effutiuit, etiam dedit, necessariam ad salutem fidem non esse. Disputationes huiuscemodi in Academia, vbi ferme homines intersunt haud plane rudes, exitum pro veritate feliciorem sortiuntur, quam quae spectante, iudicanteque suscipiuntur vulgo. Nam cum multitudo rationum momenta vera non possit expendere, eum solet iudicare victorem, quem audaciâ, impudentiâue viderit superiorem. Nec desunt haereticis artes, quibus eludant ad vulgus vim veritatis, et suas venditent nugas. Deinde etiam exitum, vtcumque cesserit, pro libidine sua euulgant. Nam qui pro mendacio certant, quid pensi habeant in exitu concertationis narrando mentiri? Eam ob rem, cum Ioannes Pistorius, de cuius conuersione supra narraui, disputaturus contra Schmigdelinum coram Marchione Iacobo Durlacensi, qui ad Catholicam Religionem propendebat, petijsset, vt vnus e Societate secum adesset, eo Praepositus Generalis inclinabat, vt nequaquam concederetur. Nam latissime expectationem concertationis eius fama distuletat, multique ex longinquo dicebantur sacri, ac Profani Proceres affuturi. Quamobrem si quis e Societate in eum locum producendus esset, non existimabat Claudius inconsulto Pontifice aleam subeundam: neque Pistorius grauate rem tulit, qui cum certamen indicens, 108 Pistorij fiducia in concer tatione cum Haereticis su scipienda. mentionem Societatis Patrum inseruisset, quia nunquam eorum haeretici in responsione meminerant, ita rescripsit. Quia Patrum Societatis, et Rectoris Molshemiensis (is erat Theodorus Busaeus, nominatim ad id certamen petitus) in vestris codicillis mentionem facere non dignamini; et interim mira spargitis, quod sine ipsis, non auderem; ecce solus nullius hominis, sed Dei solius auxilio fretus vobiscum congrediar. Sed deinde, et habita disputatio est, et Busaeus interfuit, et Marchio, vti referetur, conuersus est.

Iacobus Ernfelderus, ante Theodorum, Molshemij Rector, initio anni Rhenanae Prouinciae administrationem suscepit, Oliuerio Manaraeo ad regendam translato Belgicam. Herbipoli noui aedificationem Collegij, 107 Aedificatio Collegij Herbipolensis. Antistes Princeps, septimo Kalendas Iunias rite sacrato, et posito primo lapide inchoauit. Vbi cum alias, prout suggerebat animus, concepisset ad Deum preces, conatûs, vti mos, fortunare dignaretur; conuersus ad Ernfelderum Prouincialem, qui aderat: En Patres, inquit, quod meae potestatis est facio; Vestrum posthaec erit ad felicem progressum, et exitum haec incoepta perducere. Vos mihi adeste vestra diligentia. In me mora nulla erit. Nec promissa supra rem fuere. Dedit enim operam, vt aedificatio, quanta fieri celeritate posset, procederet. In hac Prouincia, multae extra Collegia stationes erant, ac fere vbique inter graues haereticorum concertationes. Erfordiae maxime vna cum Catholicis Michael Schillingius, et Petrus Teneramundanus exagitati. Sed Petrus initio aestatis ob tumultus, et inualetudinem auocatus, Moguntiae vitae innocentissimae finem imposuit. Michael interim Erfordiae non 109 Turbae Erfordienses. suggestu modo, sed publico etiam diu caruit, in Moguntini Antistitis summotus aedes, intra quas ab impetu multitudinis circumiectâ noctes, et dies custodiâ tenebatur. Quippe Senatus aduersus Clerum coortus, multa Religioni noxia postulauit; interque caetera, vt Concionatores omnes loco mouerent, quibus ordinaria stipendia non praeberentur; hac formula Michaelem notabant. Inde motûs origo dicitur extitisse, quod Praesul Moguntinus ad Pascha, quod instabat, Clero imperauit, vt communionem 110 Earum origo. fusciperent. Quam rem e Clero factiosi quidam, et sacra exosi, inique ferentes, Senatum concitarunt, et Societati conflarunt inuidiam, tanquam suasu eius mandatum Praesul edidisset. Inde igitur cessandum a publicâ dictione Michaeli fuit: neque licuit, nisi qui furtim accederent sacris Catholicos impertire. Prorsus locum deseri Antistes vetuit, meliorum expectatione temporum, praesentem asperitatem consolans. Dicitur ipsemet Diabolus denunciasse ante, exciturum se se hos motus. Saxo enim quidam a puero Catholicus, dum e malo codice, conflandae artem pecuniae cupit addiscere, iamque ad experimentum faciendum, rus accedit; incidit in quemdam, quantum species praeferebat, haereticum, qui vltro promisit. breui illum locupletissimum fore, si sibi obtemperaret. 111 Illas Diabolus praedixerat. Saxo ex genere ac liberalitate promissi, suspicione perstrictus; tu vero, an ne es Diabolus? inquit, cumque alter se esse affirmaret, vehementer territus, frontem Cruce armans, Christianum se esse, nec velle quicquam cum eo habere commercij contestatur. Non tamen impune tulit periculosae artis incoeptionem. Multa a Diabolo perpessus, per aquas, per aspreta, per loca abrupta raptatus est. Sic hominem Deus volebat, per corporis vexationem, cautiorem ad animae custodiam reddere. Interim constantiam ei, et bonam mentem tribuens, vt ad Michaelem consilij, et auxilij causa se conferret. A quo Sacramentorum adiutus praesidijs, et edoctus, quid grauissima minitanti Daemoni responderet, dum se ad sacram aliquando Synaxim pararet, atque ille id si faceret, vel in medio populo viuum discerpturum minitaretur. Mihi, inquit, illud est vnum in votis, vt Dei fiat voluntas. Proinde non recusem Ego si Deus id velit. Quam modestiam contumacissima bellua nequaquam ferens, frendens multum, atque denuncians, se exorsurum telam, quam Michael non ita facile detexeret; odore relicto teterrimo, euanuit. Subinde, quem dixi, motus coortus est.

112 Disceditur Aquisgrano, imprudentia Concionatoris nostri. Aquisgrano discessum est, et praeclara coepta anni superioris abrupta haud sine nostri culpâ Concionatoris, qui in vitijs Cleri castigandis iusto liberior, suos et Sociorum labores perdidit. Quae attendere exempla necesse est diuino operi destinatos, vt cum Apostolo omnia ferre parati sint, omnia facere, ne quod Euangelio offendiculum ponant. Vocula vna inconsideratius missa instar scintillae est, quae saepe magna parit incendia. Modestia et aduersus omnes verecundia tuta vbique, et amabilis, eoque fructuosior, quod quantulumcumque proficit, sine impendio quaerit, sine periculo seruat. Quod si culpa abest nostra, recti operis testimonium est, improborum insectatio. Ita fuit Ioanni Hammero 113 Hildesij Calumuijs impugnantur nostri: veritate defenduntur Goslariensi, sua Hildesij patientiae seges. Primarius enim ministrorum, dum aliter (vt in Catholicâ Ciuitate) nequit, lacerare eius famam libellis famosis coepit: causam suscepere vltro Canonici, tacente omnino Ioanne: neque criminator nisi rationibus suis, et famae obfuit. Et Pater, aduersarij nequitiam, suam prudentiam faciens, nihilo posthaec minore conatu, et acriore prouisu in causam pietatis incubuit. Fuit 114 Trepidatio Spirae. et Spirae nonnulla trepidatio. Nam Ciuitates liberae in conuentu, quem Vlmae habuerant, dicebantur statuisse, omnem mouere lapidem, vt Iesuitas Vrbibus suis excluderent, ac proinde nolle tueri Clerum donec Iesuitas ille dimitteret. Existimabant prudentes haec ad seditionis materiam, et ad Cleri totius vexationem, atque pulsionem inuenta. Hoc itaque enixius Spirae, alibique, tuendae Societatis Clerus curam suscepit, sed nihil praeterea ab aduersarijs est motum. Inter hasce difficultatem in Frisiam, apertus est aditus. Verdugus Prouinciae eius Praefectus, vir et Catholicus, et admodum pius, cum ad aliquot vexilla praesidiariorum militum excolenda auxilium postularet, Henricus Sammerius missus est Groeningam; simul a Verdugo iussus de ratione inducendi illuc Collegij, 115 Miserrimus Religionis status in Frisia. alendique dispicere. Eo cum peruenisset quam solum ferax et regionem pecore, ac lacte abundantem reperit tam quod ad Religionem pertinet, omnia horrida, ac deserta. Vix vsquam supererat Sacrificij vsus, nisi primarijs in vrbibus, vbi tamen sine vllo cultu, ac reuerentiâ peragebatur a Sacerdotibus passim maritis. Catechismi ac scholae haereticorum quamplurimae. Cuncta fere ab ijs quoque, qui Catholicos se vocabant adeo Sectariorum fiebant more, vt aegre plebs Catholicos inter, et haereticos ritus agnosceret. Exceptus est auide Sammerius et cum omni honore habitus; quo alacrius ille protinus se in gentis vtilitates, effudit. Continuo primores de aduocando Collegio coeperunt agere, deserta ad id domo, quae olim Fratrensium fuerat, destinata; 116 Agitur de condendo Groeningae Collegio. Templo etiam insigni, et aliquanto pecuniae. Tum Verdugus et Senatus Groeningensis, communi decreto ciuium, Syndico Ciuitatis misso ad Parmensem Ducem, et Consilium Regium institere, vt res ad exitum primo quoque tempore perduceretur. Ita inter, caeteros Dominicanorum Prior magnae autoritatis, vir doctus ac prudens causam suscepit, vt etiam voto se obstrinxerit, eam rem omni studio promoturum. Inter haec Sammerius, vt Prouincialem coram edoceret, ad quem etiam publicas ferebat a Ciuitate literas, Coloniam venit, dumque cum responso Frisiam reperit, adiungere se se aliquot cohortibus idem iter habentibus voluit: nam cum infesta essent itinera, optandum erat praesidium. Verum cum milites assequi nequiuisset, apparuit id Diuinâ prouidentiâ factum, ne vbi magis tutum se se putabat fore, ibi exitium inueniret. Nam Martinus Schinkius, aduersarum partium dux acer, ac strenuus, impetu in Regios facto, multos occidit: nec multo post homo impius, 117 Sammerius Diuina prouidentia seruatus. dum Neomagum tentat, dedit impietatis, ac temeritatis poenas. Sammerius autem cum ab ea victoria hostiles copiae licentius circa, volitarent, penetrare in Frisiam prohibitus, ad quindecim dies errabundus per noctes iter faciens, Coloniam tandem sospes vnde abierat, se recepit. Non ita, si humano interpretamur modo, feliciter cessit Henrico Valpolo, quamquam melius quiddam de eo prospiceret Deus. Is ad Anglorum militum culturam non multo ante missus cum Brugis Cortracum venisset ad Prouincialem Oliuerium, quaedam communicaturus, dum postridie eamdem relegit viam, antequam perueniret ad locum vbi excipiendus, erat a militum praefidio, in manus hostium incidit, vna cum simul, euntibus quatuordecim. Nunquam eo loco a quatuor annis, neque post hostes conspecti, vt appareat ei proprie instructas insidias, quibus forte locum ipsiusmet simplicitas dedit, quod aurigae, cuius in curru venerat, 118 Henricus Valpolus ca pitur ab Hae reticis. dixit, vt item redituro, sibi locum seruaret. Vlisingam toto itinere cum honore, et multa humanitate habitus, abducitur, permissus pro voluntate psalmos, ac Rosarium recitare, et alias facere preces. Egere cum eo statim de Religione omnes Vlissingani Ministri, quos, pia viri Eosque suis virtutibus capit. consuetudo, et eminens tota in vita Sanctitas ita coepit, vt attestarentur omnes virum bonum esse. Guilielmus Stanlaeus Eques auratus, et ductor Anglicanae legionis, qui ad suam, suique militis vtilitatem Valpolo vtebatur, multumque hominis virtutem colebat, grauissime casum serens, omnem coepit viam circumspicere, vt in libertatem eum assereret. Hostes lytrum taxauerant ssorenos mille. Quod nisi expediretur, catenas, tormenta, et Angliam Henrico minitabantur. Quotidie autem conueniebant Ministri haeretici, alijque, quibus suae Doctrinae, et Religionis cogebatur rationem reddere. Quod etsi fiebat ad eius tentandam constantiam, non paucis tamen in salutem cedebat, referentibus lucem, dum tenebras conantur offundere. Interim Anglus quidam Ducis Guilielmi Stanlaei tribunus ad hostes transfugit, et captum audiens Valpolum, coepit voces spargere, fuisse eum euersorem Anglorum Stanlaeo familiarem, et consiliorum, quae is contra Angliam moliretur, omnium conscium esse. Itaque nullo reddendum pretio, sed omnino auehendum in 119 Pretio a Catholicis solu to liberatur, Angliam, et exprimenda ex eo Stanlaei consilia. Haec quamuis multum vociferatur, quia tamen maturior ad supremum certamen reseruabatur miles Christi, et reptaesentata in tempore pietate Catholicorum, pecunia, auiditatem grassatorum exacuit, initio insequentis anni dimissus est liber: adeo auctus sanctitate, et ardore spiritus, vt plane appareret excoctum eum, et inflammatum in fornace tribulationis: neque tam inter haereticos, quam velut in quadam Martyrum schola fuisse versatum. Hunc ardorem, et Oliuerio literis, et Patri Generali cum fignificasset 120 Literae ad eum Claudij Generalis. Claudius ei respondit his verbis: Auxit deinde etiam gaudium nostrum, Reuerentiae Vestrae epistola, et animus, quem ea epistola ostendebat, vt hoc beneficium Dei manu, quemadmodum debebat, acciperet; et ita acciperet, vt se Deo et Societati restitutam arbitraretur, ac propterea tantam voluntatem ostenderet, impendendi se totam diuino obsequio. Haec igitur voluntas, vt plane iusta, Deoque debita est, ita precamur, vt Vestra Reuerentia in ea crescat, suosque deinde fructus ferat. Quae Patris Generalis vota quam non in irritum ceciderint, gloriosus tempore suo describendus triumphus ostendet. Quo loco, et alia quaedam, de hac captiuitate reddentur. Oliuerius cum in prpuinciam venisset Belgicam domesticas res satis bono inuenit loco. Iam controuersia Louaniensis consederat, nec quisquam e Doctoribus autor volebat eius videri: quin potius singuli signisicabant, taedere ipsos incoepti. Nullum erat molestius, quam cum Ricchardo Batzono negotium. Is Anglus genere fuerat initio Personij comes in Anglicis rebus: dein multa egerat Antuerpiae bona, quae ad extremum omnia, dum fines audet transilire, corrupit. 121 Riccardi Batzoni irreligiosa vita. Venit Romam, nauigauit in Angliam, peragrauit Belgium; ascana sibi esse demandata negotia dictitans, ab Sancto Quaesitorum Romanorum Consilio. Per hoc nomen dabat literas, ad quos libitum esset: pecuniae multum tractabat; etiam vbi Collegia forent Societatis, alieno vtebatur hospitio, nec satis apparebat, quo Confessario vteretur, quando faceret Sacrum. Quae res praeter curam, quae de anima eius periclitante, merito Praesides tangebat, exemplique, se scandali perniciem, eo etiam plus habebat periculi, quod Quaesitorum nomen, vt omnium Belgicom semen tumultuum, totam Societatem suspectam in ijs Prouincijs, et execrandam facere poterat. Has ob res Generalis Praepofitus, cum Cardinales Sacri Tribunalis alloquutus esset; illi quidem primo mirati 122 A Sacris Quaesitoribus quorum autoritate se tuebatur, deseritur. sunt tantam per eorum nomen assumi a Batzono licentiam: diserteque denunciarunt suae voluntatis esse, vt in officio, Praesidumque obsequio, perinde ac caeteri, teneretur. Quod si qua in re vti vellent operâ eius, admonituros Generalem Praepositum. Absurdum enim esse nescio cui vni e numero arcana committi, quae latere Generalem deberent; plusque Et e Societa te dimittitur fidei gregali homini esse, quam Duci. Quod si corrigi aliter non posset, tum Claudius iure suo vteretur Nec sane aliter sanari malum, quam membri sectione potuit. Franciscus Costerus procuratione Prouinciae liber, quo plus habuit otij, hoc impensius in remedia animarum se se impendit. Ciuitas Hasseletum erat, quam haeretica pestis, eo dirius depascebatur, quod Pastor ipse doctus caeteroqui, et eloquens, pro lupo se se gerebat, et habebatur. eo ab Electore Ernesto (est enim in Dioecesi Leodiensi Hasseletum) ad dicendam causam Leodium accersito, ne Populus omni spoliaretur Magistro, eiusdem Ernesti postulatu. Costerus 123 Costeri vtiles labores. Hasseletum contendit. In summo templo duo erant Sacerdortes, alter admodum iuuenis, alter omnino idiota; neuter idoneus Confessionibus audiendis. Reliquâ in Ciuitate in Coenobijs quibusdam quatuor omnino numerabantur. Itaque in tanta raritate cultorum, facile est intelligere, quam esset neglectus ager. Per anni superioris aduentum, et huius quadragesimam, Concione, Catechismo, Sacramentis vnus multorum vicem Costerus obiuit, ab longo tempore nusquam audita, qualia ipse diceret populo contestante, quamque habebat necessariam, tam auide excipiente culturam. Edocuit paucos illoa Sacerdotes Quaestiones conscientiae, deditque operam, vt Pastor ab Doctrina, ac pietate sufficeretur idoneus. Inde etiam scribendis libris causam publicam institit adiuuare. vtque praemuniret Catholicos, exarmaret haereticos, Antonio Sadeelo, quem et Valentia confutarat, respondit haeretico nobili, qui recens de Sacrificio Missae, et S. Eucharistiâ duos pestilentes libros emiserat.

124 Traiectensis Templi fundatio. Traiecti primum lapidem extruendo templo delecti primarij Ciuium duo posuere. Contulere liberaliter Ciues ad aedificationis impensas; contulere et Hispani milites vltro stipendiorum partem, vel renitentibus nostris, quod supra sacultatem eorum, benignitas videbatur. Verum homines ad religiosa sponte euntes, vehementer impulerat perspecta Sociorum charitas. Nam cum e castris regijs, Traiectum curandi deportarentur aegri Germani, ijs tanta curâ sedulitateque Traiectenses Collegae inseruiebant, vt nihil, siue ad corporum, siue ad animorum solatia paterentur desiderari. Ea seilicet charitas erga milites, militum charitatem incendit. Caeterum in ipsis quoque Regijs castris praeclare continuati labores, multis Sacerdotum de Societate per cohortes distributis. Quorum inter 125 Adriani Albisseni boni operarij pia mors. militiam Adrianus Albissenus feliciter triumphauit Vir (vt Oliuerij vtar elogio) in vita sanctus ab omnibus iudicatus, in tota morbo, et in morte multo sanctior, vt fere non dubitemus cum inter Sanctos gloriâ magnâ donatum. Patria erat Dordracensis anno 1567. Societati Louanij adiunctus, cum plus duodecim annos, magna laborum tolerantia, literas Humanitatis, duos Philosophiam tradidisset; iamque domesticum Sociorum Seminarium Audomaropoli Graecam linguam, quam percallebat, doceret; tertio nonas Octobris humana deseruit.

Nunquam peiore loco publica res in Gallia, neque incertiora fuere 126 Foeda rerum perturbatio in Gallia. consilia. Cum enim anni prioris exitu exulcerati Guisiorum caede magnam partem Catholici rebellassent a Rege, et eum Sorbonici magno anathemate irretitum, et populos ab eius fide liberos pronuntiassent: atque ex alteta parte, se nunc cum maxime ille profiteretur Catholicum; quaeque egisset, iustâ necessitate facta defenderet totumque in ciuilia bella regnum exardesceret, nihil licebat certi, siue de occultis hominum voluntatibus, siue de exitu rerum cuiquam sibi promittere. Laudabantur tamen vulgo foederati, ac nominatim Parisijs (vt est ille populus religionis Catholicae mirum in modum studiosus) tantus cernebatur ardor, seu defendendae, seu sanguine contestandae auitae Religionis, vt enarrari non queat. Omnia precibus, ieiunijs, supplicationibus, et omni genere placandi numinis feruebant. In eum locum redaeta videbatur res, vt tamquam ex decretorio momento summa penderet veri, aut falsi cultus. Nam si vrgeretur occasio, ac foederatorum conata succederent, actum putabatur de noua superstitione; nec dubium, quin breui prisca vbique sacra restituerentur: sin autem opportunitas sineretur effluere, primoque illo populorum aestu deseruescente, suus Regi dominatus rediret, pro certo habebatur late haeresum flammas sparsum iri. Nam quamuis certa esset mens Regis, bonâque fide conaretur obsistere, quod plane erat mortalibus occultum, nequaquam id consequi poterat, nisi Foederatorum ministerio, et viribus Atqui vt Foederatis, post fidei eius tale experimentum, tantumque dissidium, cum illo lincere vnquam conueniret, sperandum nullo modo erat. Hoc ancipiti rerum statu, quo se modo 127 Societas incerta consilij. gererent, valde ambigebant Societatis homines. Initio, cum praeter commue Ordinis praescriptum, etiam proprio Generalis Praepositi mandato, cauerent sermones qui ad alterutram partium inclinarent, Parisijs, alijsque in Ciuitatibus, in quibus Collegia erant, quae ferme omnes, exceptâ Burdegalâ, Foederatos sequutae sunt, magnam vulgo admirationem, atque adeo offensionem praebuere; quod pro suggestu, caeteris Dei praeconibus magnâ voce classicum canentibus, soli ipsi, seu segnitie, seu torpore, siue etiam mala fide cessarent. Itaque etiam Politici interdum vocitabntur, quo nomine eos insignire mos est, qui peruerse, et impie praeferentes humana diuinis, Religionem ex vsu terrenae dominationis 128 Augerius Regis partes tuetur, et inde grauia patitur, ac peius pericli tatur, fingunt, ac temperant. Nulla quidem dubitatio fuit Augerio, quin priuatim, publiceque Lugduni, vbi degebat, Regis foueret partes, et facta defenderet: sed tantam sibi inde conflauit inuidiam, vt coactus sit, tanquam in custodia, se se intra Collegij tenere limen, ne, quod dicebant futurum, si in multitudinis veniret manus, praeceps daretur in Rhodanum. Eo venerat odij, dum obstare Religioni creditur, qui paulo ante, dum eam fouebat, tanquam mirus Orator, ac Dei Apostolus in 129 Euocatur in Italiam. pretio, et veneratione erat. Nec defuere, qui editis libellis, famam eius lacerarent, ac Societatem vna perstringerent: nec sermonibus hominum finis est factus, quoad in Italiam accitu Generalis Praepositi, vitae eius, ac Societatis nomini consulentis, migrauit. Prouinciales haec vbi vident, datis ad Generalem literis, per quas eius sententiam exquirebant, quia expectando responso locus non erat, multum orato Deo, vt coeleste lumen inijceret, diu, multumque cum suis deliberarunt Consiliarijs, quaenam tenenda via esset. Omnibus visum ea esse tempora, eam vulgi opinionem, eam virorum doctorum, ac Religiosorum consensionem, vt ipsis sine graui offensione, atque ex eo vel vno capite sine graui piaculo, aut aliter sentire, aut se se tanquam medios seruare, inclinationem 130 Alij populum ad defensionem Religio nis hortantur. rerum opperientes, nullo modo fas esset. Statuunt igitur suscipiendam Catholicae fidei defensionem, adhortandum populum ad constantiam, in haereticos incendendum, de Regio tamen facto, ipsoque Rege mentionem studiose cauendam. Persimile dehinc allatum ab Vrbe quoque responsum est. Prudentiae Praepositorum esse iu re praesenti, quid, et quatenus agendum foret, statuere, dummodo vbique verecundia Religiosa, et modestia teneretur. Hac incedentes viâ, haud sane inutilem praebuere, operam Ciuitatibus suis. Quin etiam Parisijs ad alendum militem de annonâ sua, vltro contulerunt. Ter graue in periculum venit hoc anno vrbs, ne caperetur. In singulis periculis propulsandis laudarunt Duces 131 Domus a Rege structa Societati donatur a Foederatis. Sed generalis accipi ve tuit. operam Societatis. Itaque cum vacua esset domus, quam Henricus Rex modo aedificarat in sacri Coenobij formam, eam Dux Meinaeus habendis Tyronibus Societati tradidit: et aliquot ibi Prouincialis Odo tyrones constituit: quamquam Claudius, vbi rem cognouit, nullo modo probauit, praefestinatum dicens, et negotium plenum inuidiae, ac sermonum; si minus in praesens Lutetiae, at foris per Regnum, et in posterum fore. Inter haec quamquam multae vbique difficultates, nusquam tamen maiores quam Burdegalae distrahebant bonorum sententias, cum ea Ciuitas Regias tueretur partes. Hic insignem ad vulgus caritatem, auctoritatemque 132 Societas Bur digalae vexa tur. Societatis, cum maxime suspectam Regij haberent, nusquam declinare aures et oculos ab eius dictis, factisque: assiduis quinetiam exercere eam calumnijs, vexare molestijs, et grauibus imperijs coercere, dum fatigata, ac fracta, exilium vltro sibi conscisceret. Itaque cum ipso die sanctioris Sabbati, ortus in Vrbe tumultus esset, occupare eam, qui foederatis studebant, conantibus (quanquam postea ad nudandos Ciuium animos, simulate coeptum ab ipsismet regijs satellitibus tumulrum, constans opinio fuit) exploratores continuo in Collegium missi, tanquam, armatorum in eo deprehensuri manum, qui cum omnia obeundo, nihil vsquam, nisi demum congregatos ad preces, coram augustissimo Christi corpore Dei famulos inuenissent; nihilominus conijcere in eos causam perrexere turbarum; ac propediem luituros minitari, id nempe, quod et optabant, et moliebantur diuinantes. Impetrarunt igitur, aggregatis et aliunde calumnijs, ab Rege continuo literas, quae contra morem non ad 133 Literae Regis quibus Societas Bur digala exclu ditur. Senatum, sed ad lacobum Dominicum Matignonium Franciae Mareschallum, qui Aquitaniae pro Rege praeerat, die quarto et vigesimo Aprilis data sunt in eam sententiam: Regem tumultu cognito, qui pridie Paschae extitisset, veritum ne seditiosi rursus coorti vehementius, repenteque occupatis munitioribus locis, totam vrbem opprimerent, imperare Matignonio, vti maturet ipse, arcendi periculi gratia, munitissima quaeque loca praesidijs insidere, et firmare suis, praecipueque Collegium Societatis, quod vt Praetorio proximum, ingens in eam partem a qua teneretur, momentum faceret. Patres vero ad Sancti Macarij oppidum translati, suis eo loco muneribus, dum ciuilia bella tenerent, impune operam darent, Burdegalensium vsu abstinentes. Hae literae haudquaquam 134 In eius man dati executione cuncta tum. satis habere causae Regijs visae, rei protinus transigendae, studia verentibus populi, qui fere totus, vti modo dictum est, peramanter Societatem complectebatur. Cum tamen Patrum praesentia foederatorum partes, quae tunc Catholicorum vulgo putabantur, corroboratum iri persuasum haberent, maximeque sibi timerent, a nobilissima, et florentissima iuuentute, quae disciplinis in Collegio operata, insignem in Haereticos prae se ardorem ferebat, alias vndecumque venabantur, vndecumque captabant causas. Eo iam ventum erat, nullum vt concionatores temperamentum inuenire tale possent, quod extra calumnias esset. Quicquid e diuinis literis testimonij, exemplique proferretur, ad ciendos tumultus, ad auocandos ab Rege populos productum interpretabantur, et inuidiosissime dissipabant. Quae videns Prouincialis Puteanus, simulque eos, qui ad Diuinum Verbum conuenirent, in hostibus Regi numerari; intermittendum 135 Intermittun tur a nostris conciones. omnino censuit illud munus, quod ad pietatem fouendam institutum, iam vitio temporum, incommodi longe plus, quam commodi procrearet. Hoc vbi consilium stetit, dieque Sanctissimo Pentecostes, quo igneis e Coelis lapsis linguis, Euangelica praedicatio dedicata est, muti fuere suggestus; Plebs tamquam execrabilis habita esset, vehementer in Senatum, et Mareschallum, quod Haereticos impune negotium 136 Eo silentio plebs concitatur. facessere Patribus paterentur, commota est. Illi vt ab se propulsarent inuidiam, accito Ioanne Bordesio Rectore Collegij, silentij eius causam exquirunt. Rector ingenue, euocatos, vt res erat, a Prouinciali concionatores, praeter se, et alterum qui muneribus alijs distinerentur, et ante omnia temporum difficultatem excusauit; ne, si qua cui vox minus considerata, aut suspiciosae capax interpretationis excideret, non modo se orator, et Societatem, sed etiam optimum quemque Ciuium in discrimen accerseret. Ad ea Senatus, cum instaret tamen, vt conciones vtique repeterentur, neque rationibus, et precibus Rectoris, quod neque integrum sibi, neque omnino in potestate foret sua, ne frustra conari cogeretur excusantis, nihil quicquam flecteretur: ad extremum post obnixum 137 Senatus resu mere concio nes iubet ad ditis minis spoliationis bonorum. vtrimque aliquandiu certamen, hinc acriter imperantium, illine necessario, sed modeste deprecantis Bordesij, decretum condit, et promulgat, quo nostris optio ferebatur, vel pollicendi se facturos, quod non poterant, vel fortunis omnibus excidendi. Non deerant, qui nunc demum apparituram dicerent Iesuitatum, cupiditatem, et auaritiam, nihilque sanctum, vbi cum pecuniâ componeretur, habituros: Caeterum maioribus Perstantibus in sententia nostris. Senatum ipsum constantia Patrum difficultatibus inuoluit, ignarum quo deinde progred eretur, quam ipsos decreti eius propositio terruit, vt qui non modo bonorum iacturam iamdiu, sed extrema quaeque pro Religione sibi proposuerant, ac praeceperant animis. Itaque, cum in dies, vt leuissimam poenarum exilium expectarent, sensim Prouincialis euocare Tolosam Nouitios coepit. Rebus ita tumentibus, sacrâ B. Magdalenae luce, cum ex veteri more, ad ingenij praebendum specimen, et alendam gloriolae gustu industriam, proposuissent scholastici ex suis quique studijs, publicum aliquod documentum; Poetarum maxime aduersus haereses, exarserunt ingenia. Namque ipsemet Senatus, et Mareschallus aperte pronuntiarant, licere in Haereses, et libros Haereticorum, etiam pro concione 138 Occasione propositorum carminum, et aenigmatis suspiciones auctae. inuchi, modo nihil in Regem eiusque propugnatores conijceretur. Acriter pupugere Haereticos Poetarum aculei, eoque acrius pleni minarum in Iesuitas ad speculandum, obseruandumque conuersi, si quam calumniarum ansam alicunde possint arripere. Vnus in tanto numero maligne cuncta notantium oculorum fuit minister haereticus, qui cuiusdam discipulorum aenigma, acute, vt sibi videbatur, interpretatus, exclamat iam se fraudem deprehendisse: sub illis inuolucris Guisianas defendi partes. Est sane genus id orationis aenigma, vt dum operose occultantur, et implicantur ambagibus animi sensa, haud difficile, qui sagacitate pollet, arcanas eiusmodi notas, et mutuatos colores, ad quam velit sententiam, accommodet; aptiusque interdum alio trahantur, et cadant omnia, quam in id, quod scriptori-ipsi propositum fuerit. Atqui haeretici illius, vsque eo abhorrens, et infelix interpretatio fuit, vt cum accusationem ad Iuratos detulisset, et datus esset in carcerem scriptor aenigmatis, et quamplurimi conuocati Haeretici, ad germanum inde enucleandum, promendumque sensum, nemini omnium detorta illa Ministri, et criminosa interpretatio in mentem venerit, aut probari potuerit, praeter ipsum. Quare cum ex altera parte seuocati discipulus et praeceptor, aptissime, et conuenientissime exposuissent, missus e carcere est adolescens ab omni prorsus suspicione liber. Nihilo tamen minus inter causas, haec celebrata Societatis pellendae. Rumor fuit, ingenti quoque pecuniâ, exilium eius ab Haereticis emptum. Quae omnia fecere, vt satis iam ad populum causae putarent esse exilij decernendi. Ergo 4. Kal. Sextiles, mittitur ad Collegium Iudex rerum priuatarum a Mareschallo cum Regijs literis, quas 139 Exilium nostris Burdigalensibus decernitur. datas vigesimo quarto Aprilis narrauimus. Ostendit quamdiu Rex demigrare eos iusserit: quam patienter Mareschallus benigne adhuc habuerit: etiamnum integra esse omnia: facerent modo, quod iubebantur; casuram illico gliscentem in eos tempestatem: omnium carissimos Senatui, Mareschallo, caeteris futuros. Denique etiam atque etiam animo agitarent, quid responsi vellent ad Mareschallum referri. Cum in causa veteri, totiesque versata, haud noui quicquam incidisset, nihil esse noui, quod responderet, subiecit Rector. Postero die, qui Dominicus erat, praeter modum populi concursus, qui periculum Patrum praesenserat, ad sacram Homologesim, ac Synaxim est factus. Eodem die Mareschallus ad se suam in arcem Patres Collegij aduocat: cumque ijs Praesides, ac Senatores, et seuiros Vrbis, quos Iuratos vocant. In eorum consessu exponit, pridie se ad ipsos misisse literas Regis, vt tandem imperio, ac voluntati eius fieret satis. Rem se in eam protulisse, ac sustinuisse diem, quod sperasset eos aliqua tandem flecti ratione posse. Iam ergo quoniam vijs nequicquam tentatis omnibus, in sententia fua fixi permaneant, coactum, eo demum erumpere, vt ab Vrbe vniuersos dimitteret: proinde postero die exirent. Respondent illi, ex vrbe se se egressuros obedienter, eo laetos, quod noxae nullius comperti essent. Octidui solum precari moram, dum ex annonâ, instrumentoque redacta pecunia, aes alienum exsoluerent, et hospitia ad quae secederent, prouiderent. Quod tantum numerum S. Macarij Prioratus, haudquaquam caperet. Vnius tantum diei gratiam Mareschallus fecit; se se recipiens, cum S. Macarij Ciuibus per literas effecturum, ne idonea eis deesse receptacula paterentur; partem 140 Societas Bur digala excedit. etiam suum in Castrum, cui Mortagne nomen, recepturum. Huius rei fama celeriter totam vrbem peruasit, et quanquam Burdegala semper Ordinis nostri se amantissimam praebuit, tamen longe maiorem aperuit caritatem, quam humana cogitatio facile capere potuisset. Mira itaque die toto populi frequentia continenti euntium ac redeuntium agmine Collegium celebrauit. Flere alij, ac lamentari: alij domos, vel in Vrbe, vel in agris, ad res asseruandas offerre: alij vestimenta varij generis suppeditare, quibus dissimulato Religiosorum habitu, inter Haereticorum insidias peregrinari, tutis liceret. Pecunias alij large ad viae impensas ingerere; ex quibus tamen pia tantum fere voluntas accepta: alij quocunque pergerent, in quemcumque casum prositeri se comites; alij postremo conditis etiam carminibus suum dolorem, deque profectione ea sententiam aperire. Porro discipuli a Praeceptorum suorum latere auelli non poterant. Sed tanta studia cum Magistratui curam mouissent, vnusque Seuirum armatis cinctus, vt eam summoueret frequentiam, ad Collegium venisset, conspectâque in areâ Gymnasij deambulantium turbâ, dixisset, licere eis eo die libere frui, saturarique conspectu Gymnasij, daturum se postmodum operam, ne cui pateret aditus: adeo intempestiua vox multitudinem instigauit, vt impetu in classes facto, subsellia, et exedras omnes, cancellosque, ne alienam in potestatem venirent, perfregerint: vixque abstinerent manus ab ipso Seuiro, nisi vnus Patrum feroces animos mitigasset. Ex eo tempore ne turbarum quid conciretur, armatorum circumpositâ acri custodiâ, quae per vices alijs, atque alijs succedentibus interdiu, noctuque continebatur, tum Sociorum e Collegio egressus, tum accessus ad eum Ciuium prohibitus, spectaculo sane miserando, cum et honestissimi adolescentes, et religiosissimi viri, qui vel vltimum salutaturi, vel monumentum amoris praebituri veniebant, superbe, minaciterque repellerentur: ac multi ne vultu quidem praeferre animi dolorem, ne inter Regis hostes numerarentur, auderent. Patres praecipua supellectili tuto loco reconditâ, persoluto diligenter ex rebus raptim diuenditis, aere alieno, quod boni fuit exempli, ad profectionem se comparant. Nequaquam existimarunt abeundum vniuersis in Oppidum S. Macarij, ne eo loco tanquam in custodia tenerentur, in qua omnibus opportuni casibus perpetuo essent. Itaque nec temporibus, neque portis ijsdem, haud sine multis multorum lacrymis, qui nihil veriti obseruantium inuidiam, miserabiliter rogitabant, cui se incustoditos inter lupos relinquerent, Kalendis Augusti discessum est, die longe tetriori casu funestâ, 141 Henrici III. mors. quâ nimirum ipsâ Rex Henricus III. Parisios obsidens, scelestissinio post hominum memoriam est parricidio sublatus. Princeps ob raras naturae, virtutisque dotes dignus meliori fato: itâque de nobis alias meritus, vt hanc eius vltimam voluntatem, quâ eiecti Burdegalâ sumus, imputare perturbationi turbulentissimorum temporum, non eius naturae, iudicioue debeamus. Haec tum fortuna Collegij Burdegalensis fuit. Cuius vt exilium exilij vniuersae Societatis e Galliâ omen, et quasi principium fuit; ita reditus, ac restitutio non falsum augurium habuit redintegrationis rerum ibidem, fortunarumque nostrarum, vt in loco reddemus. Nunc 142 Caritas Bur digalensium in Societatem. enim commemoranda humanitas singularis est Senatus, Populique Burdegalensis in nos illo misero, et calamitoso tempore egregie probata. Non enim solum in ipso discessu nostrorum, sed ne toto quidem reliquo absentiae, ac postliminij spatio quidquam nobilissima illa Ciuitas erga Societatem officij praetermisit. Senatus ipse, vt magnam partem pius, ac perbeneuolus erat, statim bonorum Collegij procurationem assumpsit: Socijsque, quanquam dispersis annuos redditus cum singulari fide, curaque perpetuo reddidit. Valuit multum ad confirmandos Catholicos ea secessio: illustrauit Societatis integritatem, contra eam opinionem, quae vagabatur, tanquam nihil, nisi latifundia, et opimas haereditates aucuparetur: ostendens non alia, quam religionis causa quaeri terrena subsidia, propter quam, vbi vsus foret, desererentur. Ipse Romae Pontifex 143 Pontifex factum nostrorum Burdigalensium laudat. cum rem ex Generali cognouit, quanquam aliunde iam inaudiuerat, summis laudibus id factum commendauit, praedicans obedientiam, quae Sanctae Ecclesiae decretis exhibita esset: beatos dicens, qui persecutionem paterentur propter iustitiam: exemplum fore saluberrimum; sacrificium esse Deo, Sedique Apostolicae acceptiffimum, et alia hisce similia. Inter alias ex ea profectione in commune bonum vtilitates, ea quoque extitit, quod vti multas in Ciuitates sparsi Patres sunt, ita latius rem Catholicam sustentarunt, ac propagarunt: vetustam illam sibique nascenti aequalem obtinente laudem Sancta Ecclesia, vt per exilia crescat. Quidam ad Sanctum Macarium, alij Petrocorium, alij Auscos, in alia alij oppida digressi, tam insigni diuinae tutelae experimento, vt quanquam passim Haeretici insidiarentur euntibus, nemo tamen in potestatem eorum venerit. Per hanc maxime occasionem receptum est Auscis Collegium. 144 Origo Colle gij Auscensis. Ciuitas est frequens, et nobilis in Nouempopulaniâ. In exitu anni superioris eo profectus Ioannes Grangeanus ad sacri Aduentus conciones, ac subinde Quadragesimae; quam iampridem curam coquebant habendi Collegij, documenta industriae suae praebendo, Auscensibus maturauit. Communi consilio decernunt, collatis vndecumque redditibus, Societatem accersere: quoque facilius optata succedant, dimissis latinitatis Praeceptoribus, sui Collegij possessione tradita Grangeano, Tolosâ Socios tres, qui tantisper vacua auditoria moderentur, ignaro impetrant Prouinciali, cum 145 In quo accipiendo nimium festina tum Genera lis censuit. ante Grangeanus denuntiasset, si res Prouinciali, aut Generali non probaretur, cum bona ipsorum gratia Magistros Tolosam remigraturos. Grauiter tulit Praepositus Generalis festinationem illam, quae obsequium, legesque praecurreret: nam ne missionis quidem nomine concedi solere magistros: tamen pia vota nobilissimae Ciuitatis respiciens, et opportunitatem Tamen Collegium admi sit. diuini cultus propagandi, rite Collegium admisit. In quo sub Petro Lohierio praeside, Magistri quinque docere aggressi, mire Canonicis, ac reliqua Ciuitate fauentibus. Sedes Ausci Archiepiscopi est: in praesentia Pastore carebant morte Cardinalis Estensis. Huc igitur ex Burdegalensi dispersione aliquot missi, non mediocre Auscensibus, et gaudium, et commodum 146 Initia Colle gij Petroco riensis. attulere. Viginti eodem ex numero Petrocoriensium postulatis concessi, qui et in Ciuitatis Collegium, magna humanitate, et omnium Ordinum comitatu frequentissimo introducti. Quo promptior excepit hospites beneuolentia Ciuium, hoc illi impensius in eorum incubuere culturam, Diuini Verbi, et Sacramentorum frequentia, reuocando vsu quotidie audiendi Sacri, abolenda dictorum impiorum, et execrationum vsitata licentia, reddendo sacris diebus honore, cultuque, et caeteris 147 Alij Burdigalenses alio missi. religiosae industriae praeclaris inuentis. Ex eadem eiectione duo Camarsacum profecti, Oppidi eius Domino postulante. Alij duo dum viam militarem obsidentes haereticos longo vitant circuitu, Albamterram delati. Vtrique vtrobique perbenigne accepti, priuatim, ac. publice cari, commodique fuere: praecipueque Albaeterrae tenerae aetatis Catechismus inductus. Ita factum est, vt non tam dissolutum posset videri Burdegalense Quatuor etiam iu Hispaniam. Collegium, quam veluti e Seminario transtatas frugiferas, plantas, quae desertos ornarent agros, ac foecundarent. Quatuor etiam in Aragoniam missi Scholastici: quos Prouincialis Villalba, vti vltro ex Puteano petierat, ita obuia caritate suscepit. In Prouincia Lugdunensi Ludouica de Ancezuna nobilissima matrona, vltro suscepit Tyrocinium vectigalibus adornandum; benignitate eo magis illi Prouinciae salutari, quo magis necessaria Nam ad id loci Auenione primum, dein Lugduni ex Collegiorum 148 Ludouica de Ancezuna Fundatrix Tyrocinij Prou. Lugd. collatione Nouitij alebantur. Quod onus in caetera rei domesticae difficultate vehementer in praesentia difficultates temporum aggrauabant. Erat Ludouica egregiae pietatis foemina, et singulari obseruantia colebat S. Ignatium, et aliquod iamdudum, quod in maximum cederet alumnorum eius commodum, suae specimen benignitatis auebat edere. Itaque cum ex Ioanne Grangeano, quem modo Auscensis Collegij autorem nominaui, cognouisset, quam necessaria, quantaeque sit Dei gloriae, et vtilitati proximis recta tyronum institutio, in hoc opus curam omnem conuertit. Auenione positi Nullis conditionibus sua dona illigauit, nisi, vt quoniam in Auenionensi comitatu, suum ipsa Castellum habebat, Auenione Tyrocinium, cum per quietem liceret temporum, poneretur. Interim hoc primum anno a Collegio Lugdunensi seiunctum est, et conductis in aedibus collocatum.

In Sardinia, quae hac tempestate Aragoniae contributa a Prouinciali 149 Collegij Alguerensis in Sardinia fun datio. per Vicarium regebatur Melchiorem a S. Ioanne, Collegij Alguerensis coepta constructio. In huius deductione nouae coloniae fauentem praecipue Societas habuit virum nobilissimum, atque doctissimum, eumdemque religiosissimum Alguerensis Ecclesiae Praesulem, Dominicum Andream Bacallar, postmodum ad Turritani Archiepiscopatus Cathedram, translatum. Anno superiore praegressus Iunio ineunte Melchior cum res praeparasset, aduocatis Sassari Socijs, ex commodata Sede in domicilium, quod Ciuitas in eam rem conduxerat XIV. Kalendas Iulias commigrauit. Postridie qui fuit dies Dominicus, omnes in templum S. Michaelis Collegio traditum Praesul modo nominatus introduxit. Hic et Melchior vniuerso Clero, Magistratu, populoque frequenti, instituta, et labores Societatis populari lingua exposuit; et Petrus Arcerius scholae praefuturus latine dixit. Socij octo Collegij eius exordia sub cura Leonardi Aliuij posuere, Ciuitate laetissima, cupideque, ac fructuose Gymnasij, ac templi vtente laboribus. Inchoata subinde faeliciter in magnae Matris tutela Sodalitas est, nec minore successu vetus in Vrbe Sodalitium Sanctissimi Sacramenti, quod pene perierat, restitutum. Ita procedente opere hoc iam ingresso anno extitit homo rusticanus e pastoritia simplicitate, quasi alter Amos, qui coepit diuinam Alguerio iram horrendis minis magna constantia denunciare, certo die (et diserte Sancto Martino sacrum diem tertium ante Idus Nouembris nominabat) Alguerium funditus omne cum Ciuibus periturum. Supplicationes publicas indici, ieiunia, et caetera Deo placando idonea volebat. Cunctabatur Episcopus habere fidem: nec satis, quod consilij caperet, certo statuebat, ne leuior, aut tardior videretur. Itaque mediam tenens viam, ad recta opera, ad fugam noxarum, et expiandas conscientias satis habuit Ciues hortari. At populus, vt ferme est fidei ad talia praeceps, tanquam oraculum certo arripere, et ad illud tempus res, et consilia praeparare, nostris eo laetis, quod per eam occasionem multorum conscientiae recte componerentur, multumque virtutis exerceretur. Ecce tibi Kalendis Nouembribus procella ingens effunditur mugiunt horrenda tonitrua, fulgura, et fulmina increbescunt: deiectae domus, aliae vehementer Eo die facta, qui supremus ei Vrbi futurus dice batur. concussae. Vulgus ea in praedictionis affirmationem capere, et appetentis exitij praeludia interpretari. Tum Patres cum Antistite conuenerunt, vt illum ipsum diem, quem vltimum Diuinus Alguerio fore cecinerat, Collegio exordiendo destinarent. Eo die dum plerique pauidi horam praestolantur supremam, benigna luce serenum se Coelum aperuit. Episcopus ad Collegium cum suis venit, sequuta est Ciuitas vniuersa: ille cum sacro ornatu, cum caetera caeremonia lapidem primum in Collegij auspicia misit. Haec eo laetior sacris ritibus fauit, quod suae Vrbis, quo die expectauerat funus, eo quasi alterum natalem conspexit.

Barcinonem inter haec acerba lues perculit sub Iulium exorta mensem, plus duodecim mortalium millibus, spatio inde semestri consumptis. Erat Barcinone Prouincialis Villalba, cum diritas contagionis comperta est. Qui Iunioribus in vicinum Collegij praedium, et mox longius sub ductis, relictis domi cum Hieronymo Rocca Rectore, qui Ciuium integris operam darent, nobilem manipulum secreuit eorum, qui pro morbidorum salute animas suas deuouerant. Hi tota vrbe, quocunque aduocarentur Pesiis Barci none, et eius occasione caritas nostrorum. accurrere, omnibus vbique necessitatibus praesto esse, eo expeditius, quod Sacramenta pro curionibus porrigendi munus sibi assumpserant Capuccini, et Carmelitae excalceati. Ex eo manipulo nouem peste contacti, confecti sex, Sacerdotes duo, Ioannes Seruentius, et Matthaeius Paliaschus, caeteri non Sacerdotes, Iacobus Bestolius, Martinus Apparitius, Ioannes 151 Sex ex iis peste laboranti bus ministram tes absumpti Lopius, et malo iam senescente, qui inde vsque ab initio in sanctis laboribus perdurarat, Ioannes Moreius. Magnae erant omnes virtutis, probati exempli, caeterisque dudum caritatis officijs, ad illud palmare praeparati, vt pro amicis suis ponerent animas suas. Proximam his laudem merentur, qui in regiam missi classem, vitam, vel sub incommodorum fasce, vel tempestatum arbitrio reliquerunt, Consaluus Alamus, et Damianus. Gutterrius Sacerdotes, cum Ferdinando Turrio, et Ioanne Occon Laicis. Consaluus 152 Quatuor in misiione nauali pereunt Alamus Cordubensis patria perpetuam custodisse creditur pudicitiae integritatem, quod facile suadebat, singularis viri modestia, totiusque vitae, ac morum candidissimus nitor. Sinceri erat animi, laetus in aduersis mitis sine querimonia, silentij custos religiosi, precationum, ac caeterae disciplinae. Charitatem erga proximos Hispali, et Malacae diu probauit, praesertim erga inopes carcere vinctos, et in remigium condemnatos. 153 Consalui Alami virtutes. Hi cum distribuendi in triremes Malacam ex toto Regno cogi soleant, vt magno in numero multi saepe erant qui non penuriâ solum rerum, sed etiam morbis conflictarentur, nuda humo iacebant, omnium egeni, ab omnibus destituti, loci situ perniciali, odore teterrimo malum grauantibus, Consaluus non carceris squallore, non pedore iacentium, seu qua alia specie foeda deterritus, inserebat medium se se miseris materno studio, medicamenta curabat, afferebat cibos, porrigebatque, et verbis consolationem addebat: quo pronius dein animas confessione sanabat. Denique omnibus omnium calamitosorum, inopumque miserijs succurrens, vulgo iam Patris pauperum, vt charitatem induxerat, ita nomine quoque dignabatur. Ad animarum necessitates eo promptior, quo necessaria magis, magisque ex Instituto Societatis curatio earum. Assiduitate mira suam terebat confessionalem sellam; et semel adeuntes, ita facilitate, ac bono Christi odore deuinctos mittebat, vt cupide, constanterque redirent. Huius pinguedinem charitatis, humilitatis alebat escâ. Vbi quid vacui haberet spatij frequens ad iuuandum abibat coquum, humillima quaeque ministeria tractans. Probauit eius virtutem fornax quoque tribulationis. Impudens foemina ausa thesauro integritatis eius moliri insidias, vbi, qua par erat, seuera cum increpatione repulsa est, de crimine suo calumniam 154 Iunocentia eius Accusa tricis confes sione detecta. struit, et ad Rectorem aduersus Alamum querelam defert. Et quanquam satis caetera viri grauitas redarguebat criminis vanitatem, tamen, vt tanta in re, tam Societati abominata, non exigua inde vexatio innocenti fuit, quoad in grauem morbum criminatrix lapsa, diuinitus immissum rata, vltro calumniam retractauit. Is est, de quo, in Floridae rebus in P. 3. l. 5. num. 298. loco prodidimus, qui inde reuersus egregie iudicij quoque sui pugnaciorem naturam perdomuit. Idem Bartholomaeum Turrium Episcopum Canariensem in Canarias comitatus cum Iacobo Lupio, egregias insulanis vtilitates peperit. 155 Naufragio perit. Missus demum in regiam classem, tanquam praesentiret in propinquo metam esse, ita cursu ad omnem laudem intento, dum consolandis militibus, et omni ope iuuandis desudat, in Quadriremi Sancto Marco dicata, cum reliquis omnibus demersus est. Pari, cum eo, casu Ferdinandus Turrius extinctus est. Hic natione Lusitanus, in mercatura facienda sagax, cum Hispalim quaestûs causâ venisset, audita vnius Sociorum, in Sancti Francisci platea concione, statuit curam omnem ad Christi 156 Summa vitae Ferdinandi Turrit. lucra transferre, domumque reuersus persuadere vxori vehementer institit, vt serio se ambo concordi studio diuinis rebus addicerent. Annus erat vndeseptuagesimus, cum Hispalim pestilens flamma depascebatur. Rati acceptum id fore Sacrificium Deo, in aegrorum ministeria animo, conatuque magno, labores, vitasque deuouent suas: quo in opere cum mortem vxor oppetiuisset, Ferdinandus vitae sibi reseruatam vsuram, ad nouum, ac perpetuum sacrificium putans, Deo consecrare omnem in Societate constituit. Non multum postquam receptus est locupletes quidam Iudaei, cum tota domo e Lusitania profugi, Ferdinandum, quem satis callidum, peritumque saeculi nouerant, accersunt ad se se Ragusam, 157 Turrius ten tatur a Iudaeis frustra. tanquam de sua ad Christum conuersione acturi, re vera, vt fidem eius solicitarent. Permissus ab Euerardo tum Generali tentare rem, Ragusam Ferdinandus nauigat. Vbi peruenit, omni humanitatis genere exceptum perfidi, fallacesque Iudaei, primo tectius, et per ambages pellicere, ad vltimum oblata cum ingenti dote venustâ sponsâ, palam ad impiam desertionem inuitant. Cohorruit ille ad insanam vocem, adeoque seuere, et acerbe increpauit temerarios solicitatorum conatus, vt hi commutatis in furorem blanditijs, mortem illi denunciare non dubitarent: et statuerant omnino de medio tollere, sed Deus tantum audere non siuit. Ferdinandus 158 Rabinum ad Christi fidem adducit. non destitit per aliquot dies conserere cum ijs manus: atque ita perturbabat, irretiebatque congredientes, vt mulctam proposuerint in Synagoga, nummos aureos septuaginta, qui vltra cum illo de religione in certamen veniret. Nec tamen sine praeda Ferdinandus discessit. Iuuenem doctum, et inter suos Rabinum, secum in Italiam, vt Christianus fieret, deduxit. Caetera vita pie traducta, vbi destinatus est in Regiam classem, ex verbis Epistolae eius, quam, initio scripsit, quid moliretur, quid efficeret pronum est intelligere. Incoepi, inquit, sacras imagines, 159 Eius appara rus ad missio nem naualem. quae in totam sufficiant classem parare: iamque tria, seu quatuor millia prompta habeo, nec absistam, donec viginti millia confecero. Inueni stipem ad coemenda Rosaria, quae item inter Socios nauales, et nauticam turbam diuidantur. Supra dena millia opus erunt. Incunda res est, magnique exempli, fructum, qui hinc existit, videre. Diuido etiam piacularia grana, quae laetissimi excipiunt ad gloriam Dei, eiusque Matris, suspensuri de collo, quo die pugnabitur (hac enim conditione accipiunt.) Quod spectaculum erit, hominum vel millia viginti cernere pendentibus a collo Rosarijs, et sacris imaginibus, contra eos pugnantia, qui sancta haec detestantur? Gloria sit IESV, et Matri eius benedictae per hoc ministerium. Haec erant consilia, haec vota Ferdinandi, quae quanquam non omnino processere: tamen sua fraudari mercede ipse non potuit, qui in his, et propter haec vitam demum effudit. Caeterum parum Societati commoda potuit videri pro statu rerum Hispaniae 160 Mors Alson si Dezae. mors Alfonsi Dezae, humana spectantibus consilia. Quarto Kal. Februarij in Toletana domo, quinto iam anno Praepositus eius decessit, magnus virtute, mamus sapientia, magnus autoritate: nomen vt eius instar oraculi celebraretur. Summus idem D. Thomae admirator erat. Nisi qui ingenium, 161 Eius deuotio erga S. Thomam. curam, precandi studium, et caetera per quae Sanctus Doctor profecerat, aequalia se habere confideret (quis autem confideret?) aiebat temerarium ei contradicere. Si qua vero in re sibi difficultas accideret, vbique (perpaucis demptis) sic loquebatur: vera est Sancti Thomae sententia, sed ego prae mea tenuitare non assequor: nec inficiabatur in huiusmodi nodis, locisque obscurioribus, ad mentem Angelici Doctoris peruidendam, patrocinio se eiusdem iuuari: sic certe euoluebat, vt ipsi Thomistae interpretationes Dezae depraedicarent. Circiter tres, et viginti annos in Complutensi Collegio Theologiam docuit, multis ex Academia auditum confluentibus: a quo etiam acceptum dictandi morem Doctores in Academiam introduxere. Nec segnius virtutes, quam Doctrinam 162 Carterae virtutes eius. S. Thomae assectabatur, praecipueque modestiam, veramque humilitatem. Verecundus in alienis censendis opinionibus, in Gymnasio, extruque, seu publico, seu priuato sermone alienae dignitatis fautor benignus. Quo die praefuturus erat disputationibus, induere solebat cilicium, tanquam modestiae monitorem, ne quo per concertationis calorem transcurreret. Romae anno 1581., cum ad Generalem venisset conuentum, et regendis item praeesset quodam die disputationibus; cum Doctor Martinus Nauarrus contra theses dicturus hoc incoepisset exordio, liceat deliro seni delirare; multum omnes delectauit Deza statim excipiens, liceat sapientissimo viro, omnium magistro omnes docere. Sed clarius illud fuit specimen P. 3. l. 7. nu. 115. summissionis Compluti, dum, vti suo loco narratum est, Vicarium, qui Emmanuelem Lopium volebat comprehendere, lenire, atque docere conabatur. Cum enim feruidus ille, vixque potens sui, cum 163 Modestia eius, et patieutia. stomacho, contemptimque abigens, facesse, dixisset, facesse Magistelle; pacate Deza, nae tu meum nomen dixisti, inquit; cumque contumelias ille aggereret, ipse item adiecit, et ista, et amplius ferre, vitae est quam profiteor. Alias cum inter Marchionem, e magnatibus Hispaniae, et Fratres de patrimonio dissidium conaretur componere, et Marchio ratus, Fratrum eum partes agere, vehementer iratus dixisset, Deum testor, et istam Crucem, non esse hominem in Hispania nequiorem te: eodem momento abiecit se ad eius pedes, dicens: sine, ista osculer vestigia; nam beneficium ex te plane maximum habeo. Quae humilitatis vera species, qui aderant, vehementer omnes permouit. Est et illud humilitatis Dezae testimonium mea sententia, sincerum, et grande; quod non solum quos habebat in saeculo promptos honores ipse despexit, sed neque Toletanum 164 Quam is liber ab amore consangui neorum. Canonicatum, neque alia ornamenta, quae in gratiam suam Fratri suo, homini minime indigno deferebantur, tradi petmisit. Quotum autem quemque inuenias, quem non blande titillet blandus honor ab ipso contemptus, possessus in suis, siue ad autoritatis incrementum, siue ad sui meriti fidem? Sequebatur vt solet parentem filia, humilitatem obedientia. Statim vt animum ad Societatem adiecit, cum vt ipsemet scriptum reliquit, ideo seculo renunciaret, quod existimaret, saluum se non posse aliter esse, ardens magna quadam cupiditate omnem virtutem toto animo complectendi, et quicquid imperaretur omni studio, et conatu exequendi, nihil habebat, vnde maiorem animi voluptatem hauriret, quam cum cogitabat vitam sibi in obedientia esse ducendam: neque sua sententia regendas actiones, neque sua voluntate exequendas. Nec postea quicquam erat adeo arduum, vel difficile, ad quod peragendum, non alacritatem, 165 Quam idem in obedientia insignis. et gaudium animo praesentisceret, virtute obedientiae fretus, planeque persuasum habens, id quod sibi per Superiores imponeretur, ad suam, et quietem, et salutem inter omnia aptissimum fore. Eam memorabat in praecipuis causam, cur Societatem adamaret, quod in vita et actionibus eius, vitam Christi, et Apostolorum sibi videbatur agnoscere: vnde possea factum, vt cum studiorum semper laboribus, ac dein cum domesticae praefecturae cura, Euangelicae in proximos charitatis occupationes impense miscuerit, quas vt ex verae norma sapientiae obibat, ita omnes quidem promiscue, humillimos, ac tenuissimos quosque, studiosissime adiuuabat. Annum agens aetatis 28. ingressus die Paschae 1558., cum post dies viginti priuata deuotione occupasset tria vota nuncupare, ex eo die deinceps, ea singulis diebus sacrae communionis tempore renouauit. Demortuo non Toleti 166 Honores mortuo habiti. modo summis omnium studijs, sed Compluti quoque ab Academicis supremi exequiarum honores persoluti sunt. Domui professae Toletanae Antonius Marcenius praepositus est, cum Marchione Almazanio postulante, plene restituissent eum Quaesitores in pristinam libertatem administrandi quidquid Societas censuisset. In eadem domo, verum non exitu pari Dionysius Vasquius, bimestri post interuallo, finem viuendi fecit. Segouiâ propter inualetudinem, et quia sancte spondebat nullam posthac ab se fore Societati molestiam, vt tentaretur, quid per hanc indulgentiam proficeret, Toletum ire permissus erat ad natalis soli clemensiam. Sed contra, ac sperabat, facta est ibi valetudo statim longe deterior. Torqueri coepit grauissime, exundante atra bile, qua nunc agitabatur In furias, nunc angore obruebatur; ad extremum in meram excessit insaniam, eos edens clamores, vt ad euitandam vicinorum admirationem, in domus interiora remouendus fuerit. Existimata est haud dubie haec poena vindicis Dei. Nec tamen minus mirum videatur hominem, qui prae aegritudine potens sui saepe non erat, tantam potuisse nancisci autoritatem, vt cum ageret de Iegibus mutandis, quas homines prudentissimi, sanctissimique viri condiderant, et Sedes Apostolica confirmarat, tamen audiretur, tamque multos, et sectatores, et fautores haberet. Sed nimirum ad nocendum saepe venenis 167 Dionysius Vasquius moritur Poe nitens eorum, quae contra Societatem attentarat plus inest efficaciae, quam ad iuuandum amuletis. De aeterna eius salute spes bona est, quod ingrauescentis mali principio, generali confessione peccata eluit, multum, ac saepe contestans, in posterum Generali Praeposito neminem fideliorem se, aut obedientiorem fore. Vixerat in Societate ab anno 1550. Hic Dionysij finis Perturbatorum non neminem haud leuiter ad sui curam aduertit: nec modicam iam in tranquillum inclinationem tempestas tota fecerat. Claudius Generalis nunquam dubitarat, quin si probe Rex semel edoceretur, cogniturus esset, quae in Societate quidam mutata vellent, non ad emendationem, sed ad euersionem eius spectare. Hanc ob causam Iosephum Acostam, qui Peruuiae statum Romam retulerat, pro eius apud alios, et ipsum Regem autoritate 168 Acosta, et Personius a Claudio Ge nerali mittum tur ad Regem Philippum. idoneum iudicauit, qui hoc munus probe obiret. Optime igitur instructum remisit in Hispaniam adiuncto Roberto Personio, qui de rebus Anglicis proprie acturus cum iret, ex occasione iussus erat causam Societatis inserere, et statum rerum candide Regi, ac penitus aperire: quod ille non minus feliciter, quam fideliter praestitit. Cum enim principio anni ambo Madritum venissent, quanquam Patres censuerant prius Acostae, qui ob eam rem proprie mittebatur, alloquendum Regem; tamen is cognito vtrumque adesse, continuo diem, quo Personius admitteretur, dilato Acosta constituit. Auebat quippe de rebus Anglicanis, in quibus tum erat totus, aliquid audire. Nec solum peritissimum rerum sciebat esse Personium, sed et viri prudentiam, ac religionem iampridem in Lusitano perspectam, probatamque colloquio diligebat. Hoc itaque studiosius in praesens, nec benignitate modo singulari, sed etiam comitate hominem excepit, et audiuit. Quo vsus aditu Pater, postquam de rebus Anglicis disseruerat, restare quaedam sibi dixit, quae communi Societatis nomine, ac priuatim borealium Prouinciarum, inter quas, Angli omnes numerabantur, Regiae Maiestati proponeret. Id autem potissimum esse, vt vellet interdictum quoddam tolli, quo Quaesitores vetuerant homines Societatis Transyluaniam, et alias haeresi contactas oras, iniussu eorum adire. Nasci enim magni diuini obsequij impedimenta ex interdicto illo Nam cum boreales nationes spiritualia postularent auxilia ex Hispanis hominibus, siue ad conciones, siue ad Theologiam, siue ad confessiones, neque ea celeritate, neque ea libertate, qua opus esset Praepositum Generalem posse occurrere: praesertim cum haudquaquam constaret, vtrum 169 Bersonius Regi exponit quas ob causas videa tur permitti debere hominibus Societatis tran situm ad septentrionales partes. probaturi eosdem, Quaesitores essent, et tamen optime omnium ipse nosset, quos mitti oporteret. Sane septemtrionales Prouincias vehementer admiratas, atque adeo non leuiter offensas, quod tale vetitum communi inter se Christianorum charitati, per quam aliae alijs nationibus mutua praebere auxilia, in religionis praesertim causa, tantaque necessitate deberent, parum consentaneum videatur. Deinde hanc proprie Societatis Vocationem, et gratiam esse, vt diuersa terrarum loca peragret ad Diuinum Verbum serendum, et commoda animarum: quam vocationem, et gratiam non Apostolica modo Sedes autoritate sua, sed etiam Deus ipse haud obscuris comprobarit argumentis, suum vbique suppeditando auxilium, vt effecta ipsa, et successus rerum docebant: eo igitur potius adnitendum, vt conseruaretur, et aleretur, quam vt interciperetur haec gratia. Atque si res vere aestimetur, videri interdictum eiusmodi haud satis aequum. Quo enim suo merito Religioso Ordini suum ius imminui, et violari existimationem? Nempe hoc edicto id palam significari, ab nulla alia mortalium sorte, tantum impendere Hispaniae periculum, ne haeresi inficiatur, quantum ab Societate. Ac proinde, quod neque alijs Religiosis, neque mercatoribus, neque militibus, nec demum vlli hominum generi interdictum sit, id visum esse necessario illi vni interdicendum. Quam rem haereticos ridere, multos Catholicorum indignari, querique magnam diuino obsequio moram, nulla apparente causa, opponi ab ijs, a quibus remoueri, si qua esset, deberet. Ad extremum si nobiscum praecipua quadam cautione vtendum existimarent Quaesitores, non exitum ex Hispania suo iniussu, sed reditum interdicerent: ita quod praetendebant, integritati Religionis in Hispania consulturos, nec septentrionis vsque eo 170 Inde id degretum vsu abolitum. laborantis commoda moraturos. Haec vbi Rex benigne, attenteque audiuit, nunquam sibi eiusmodi rationes expositas dixit. Cogniturum quid causae haberent Quaesitores, et remedium allaturum. Inde vetitum illud vsu sensim abolitum. At Personius oratione rursus ad septentrionis oras relata, apte inseruit mentionem sermonum, quos de praesenti Societatis in Hispania exercitatione, varijs modis, varioque cum audientium sensu, fama distulerat. Hoc enim vbique rumoribus vulgatum, id agi, vt multis in rebus instituta Iesuitarum mutarentur: inter caetera, vt haberet Hispania Commissarium, a quo sine respectu Generalis Praepositi regeretur: atque ita hoc membrum ab reliquo abscinderetur corpore. Porro ex hac fama haereticis laetitiam, bonis Catholicis dolorem, ipsi Societati imminutionem 171 Personij ora tio ad Regem de Tur bis domesticis Societatis in Hispania. concordiae, et multa super haec mala progigni. Quae quoniam sciret Regi ab alijs Patribus explicata, duo tantum se indicaturum, quae ipsemet obseruarat, et magnopere censebat non Societatis magis, quam Regis ipsius causa, ponderari debere. Etenim dum gliscit sermo ille de rebus, quas pauci in Hispania mouebant, animaduertisse se ingens initium ingentis dissidij caeterarum nationum ab tota natione Hispanica; tanquam indignarentur hi coniuncti cum alijs nationibus, sub capite eodem viuere, et homini subesse, qui e natione sua non esset. Quae abalienatio animorum si procederet, vt priuatim pestis, atque exitium esset Ordinis nostri, ita etiam manans foras, et ad saeculares Societatis amicos, fundens se se, non leuia olim Hispaniae regno creare detrimenta posset. Multos esse aemulos, multos, vt optime norat Rex, qui non laetis omnino oculis tantam Hispanorum faelicitatem viderent. Se non in Lusitania modo, sed in Gallia, in Anglia, in Belgio, in Germania, in Italia fuisse, atque vbique obseruasse multos, parum aequos Hispanicis rebus, illos Catholicae fidei odio, alios dominationis cupiditate, alios insita nationibus aemulatione, alios aliâ causâ. At in hominibus Societatis, perspexisse vbique, non tantum in Religionis Catholicae rem, sed etiam in regiae illius Maiestatis obsequia insignem consensionem animorum, et propensionem. Atque hanc opinionem vidisse etiam in saecularibus, qui vbique, simul ac Regi se aduersatios ferrent, Societatem pariter insectarentur, eo maxime nomine, quod regiarum partium haberetur. Quod satis, in Lusitania, in Belgio, in Gallia, in Anglia, et alibi experimenta demonstrarant. Id autem non inde ortum, quod non essent Lusitani, Galli, Belgae, qui in his erant Prouincijs, aut studio illo carerent, quod natura aduersus suam cuique Patriam inseuit: verum ex vno, eodemque spiritu, quo imbuuntur, qui eadem disciplina, sub eodem capite informantur, ex communicatione eiusdem religiosi spiritus, qui per omnia fusus membra, sensum illum, atque impetum carnis et sanguinis, quo ad suos quisque contrahitur, moderatur, et ad iustam euangelicae charitatis mensuram, ac distributionem perducit. Quae concordia cum maxime alatur coniunctione in vnum corpus, sub vno capite, si haec tolleretur, non minus, quam caeteros mortales diuisum iri nationum in studia Societatis homines: quin eo etiam vehementius, quo acriores sunt experrectorum ingeniorum impetus: atque inde videre Maiestatem Regiam, quantum posset incommodi proficisci. Deinde cum Societas totum per orbem terrarum, sparsa esset, atque per Dei opem multum haberet ferme vbique apud principes quoque viros autoritatis, consideraret Rex quanti sua interesset corpus hoc totum habere, per vnum Praepositum Generalem ad obsequia sua promptum, atque tractabile, potius quam vnicum membrum: quod si semel ab summo auelleretur capite, in alias statim partes abscinderetur. Videbatur 172 Rex his rationibus mouetur. Rex aliquantum ea disputatione commotus. Itaque, primum gratias egit Personio, de fide, qua rationes eas exposuerat. Deinde nunquam fuisse id propositum dixit, vt Societas scinderetur; tamen illa omnia consideratum iri; et opportuna admouenda remedia. Hic Personius: non aggrediar, inquit, enarrare, quae domesticis hisce turbis, noster Ordo damna susceperit; quanta animi deiectio, et formido in rebus curandis, Praesides incesserit; quanta confidentia, et licentia inferiores inuaserit, quodque hinc necessarium est, quantam disciplina Religiosa stragem acceperit: quae et Vestra Maiestas ex multis accepit: atque ego ex idoneis comperi autoribus; exiguo hoc tempore plus detrimenti 173 Detrimenta Societatis ex his turbis ex posita. acceptum, quam multis possit annis resarciri. Satis est mihi duo illa capita attigisse praesertim cum hac tempestate ille huic Ordini Praepofitus Generalis praesit, qui multis nominibus regijs est addictus rationibus, non modo quod vestra in ditione natus est, sed multo magis, quod tanta est religione, ac pietate, quantam omnes habent perspectam, et optime nouit Vestrae Maiestatis causam, cum diuina causa esse coniunctam. Itaque Maiestatem vestram precor, vt habere mihi dignetur fidem fincere, ac plane affirmanti, ex omnibus imperij vestri popularibus, non esse fideliorem quemquam, nec vestrorum commodorum cupidiorem. Neque Claudium habuisse tota sua vita quicquam acerbius, quam quod nequiuerit 174 Suspiciones aduersus Ge neralem e Regis animo tolluntur. adhuc assequi, quanam in re Maiestati Vestrae non satisfaciat. Haec cum sincero studio haud modice commotus Personius late exequeretur, haud leuiter Regem quoque permouit. Itaque perbenigne respondit, se de recta Generalis mente optime sentire, idque re ostensurum, et rebus omnibus adhibiturum remedia. Denique peramanter finitum colloquium est, monito Personio, vt cum Ioanne Idiaquezio res easdem tractaret, cui ipsemet Rex paulo post dixit, cognouisse ex Personio se multa, quae ante cognita oportuisset. Auditus subinde etiam est Iosephus Acosta. Is missum se proprie a Praeposito Generali narrauit, vt Regiae voluntati, quacunque fas esset in re fieret satis. Quod iampridem moliebatur, 175 Oratio Acoslae ad Regem. et difficultas temporum differre coegerat, destinasse ipsum de Societate homines, qui Hispanas Prouincias viserent, Regique comperta referrent, et ad eum modum quem Rex maxime ad maiorem Dei gloriam probaret, componerent. Dignaretur hoc obsequium Rex accipere, suamque si quid vellet palam faceret voluntatem. Rex ad haec benigniores praebuit aures, quam responsum optabilius dedit. Nihil enim in 176 Rex liberum Gubernationis arbitrium Generali relinquit. praesentia, aliud, quam suo more, consideraturum respondit. Idem tamen post aliquot dies, diserte denuntiauit: placere sibi, vt suo arbitratu Societatem Praepositus Generalis administraret, et Hispanas prouincias, per quos maxime iudicaret idoneos viseret. Quod responsum pro maximo existimatum est beneficio, et prope in miraculis positum. Nam qui eius institutum norant, existimabant, quod coeperat de visitatione per Episcopum, vt benignissime ageret, passurum mora antiquari, ac demum nullo clare responso edito, omissurum. Sed tandem in manu Dei cor Regis est, ille quo vult inflectit. Iuuere causam maxime Ioannes Idiaquezius ex externis; e domesticis Robertus Personius, et Sebastianus Hernandius Lusitanus: quibus Rex nationum suarum nomine gratum cupiebat facere. In Societate multae Numini actae sunt gratiae; et Visitatores, quos 177 Visitatores in Hispanias missi. ante Claudius Generalis designarat, promulgati. Prouinciarum nouae, veterisque Castellae AEgidius Consaluius: Boeticae, et Aragoniae Iosephus Acosta; Lusitaniae, Petrus Fonseca. Is in suam Prouinciam redierat: AEgidius, et Acosta habito inter se, cumque grauissimis Patrum, consilio, ad suos primo quoque tempore digressi, suum munus, auspicantur. Acosta ex Boetica, cuius Prouincialacum Ludouici Gusmani ex morbo inualidi loco, Bartholomaeus Perez de Nueros, ex Complutensis rectione Collegij euocatus, recens susceperat. AEgidius a Castella veteri: cuius cum idem esset Prouincialis, vicaria demandata est cura Alfonso Montoyae, qui Burgense regebat Collegium. Rebus componendis plurimum attulit adiumenti consensio inter se se, et Visitatorum, et Prouincias administrantium. 178 Monita Generalis ad Visitatores. Serio admonuit Claudius Generalis, vt quando documentis adeo acribus, tantoque impendio Deus somnum, si qui irrepsisset, tendebat excutere, vterentur ipsi occasione ad profectum, restituere lapsa stabilire labantia, promouere firma connitentes. Ante omnia insisterent formandis Rectoribus, qui scirent, possentque Socios, curae, fideique suae commissos in virtutis perfectae studio prouehere, obseruarentque, qui indolem prae se huius disciplinae capacem ferrent. Rei etenim summam in hoc verti cardine. Iussit pariter nominatim videre, ne quid detrimenti paupertatis religiosae integritas pateretur. Iam enim experimenta edocebant, quanti intersit esse Collegia idoneis vectigalibus constituta. 179 Paupertatis religiosae labes. Quippe cum ferme omnia in his prouincijs premerentur inopiâ, quae cui priuatim secularium donaret benignitas, haud aegre Praesides accipi permittebant. Inde autem fiebat, vel, vt is cui donata erant, vsurparet prope vt sua; vel vt inuidiose commodiora quibusdam, seu vestimenta, seu alia id genus essent, et interdum cariota, quam communis ferret consuetudo: vel denique, vt si qui vtiles Collegijs forent, eorum multa dissimularentur praeter leges facta, ne tanta in egestate ille fructus excideret. Quod et per se plane erat intolerandum, et ei quoque rei propter quam ferebatur, obstabat. Nihil enim perniciosius est rationibus Collegiorum, quam quod damnosum est disciplinae. Haec et alia, quae correctione egebant, magno animo, magna bonorum omnium laetitia Visitatores, ac Prouinciales dum corrigunt, identidem significabant Regi, quem inuenirent rerum statum, quid adhiberent reme dij, quam bene feliciterque Visitationis cura succederet. Nouo quodam ardore Nosocomia, 180 Fructus Visitationum. et custodiae frequentabantur. Nunquam plures e Collegijs omnibus in vicos, et pagos dimissi ad excolendos agrestes. Ibant denique res domi, forisque admodum e sententia, cum terror accidit nouus. Constans increbuit sermo, tres ad Episcopos postulatu Regis venisse ab Roma literas, nominatis etiam, si qui primorum desiderarentur, qui in eorum loca succederent, vt partiti inter se Regna cuncta, Religiosorum per Hispaniam Familias viserent. Diuersus inde rumor serpere, his nomen caeterarum Religionum obtendi, de vna agi Societate disputantibus, contra alijs contendentibus, vnam illam exceptum iri, vt quae suam Regi, Pontificique probasset causam, perque Visitatores, e corpore suo faceret satis. Patres in tam vario hoc sermonum tumultu, habito inter se consilio 181 Rumores de Visitatione Religionum per Epscopos a Rege decreta. censuerunt nihil cum Rege mouendum. Non enim simile vero videri, post tam benigna responsa, vltra quicquam ab Societate desideraturum, praesertim cum propiores ad se se Regiam mentem retorquerent curae, Anglis magna classe Antonium, qui se Lusitaniae Regem ferebat, in eius Regni possessionem mittere tentantibus. Nec videbatur commissurus Philippus, vt tali tempore omnes inquietare videretur Religiosos Ordines, tantusque cieretur motus in cuncta Hispania, quantum illi haud dubie excituri erant, vt eam ab se se inspectionem arcerent. Quod si denique appareret pertendi; tum censuere Patres, ad auertendas populi suspiciones ob acta cum Quaesitoribus, adnitendum omni ope, ne aut sola, aut prima Societas spectaretur. Quod per occasionem cum Regi Personius indicasset, agens gratias, quod adhuc benignitas regia tanta illam solicitudine liberasset: respondit Rex libenter se fecisse, quod gratum Societati esset, et facturum in posterum. Quae vox penitus omnem nouorum Visitatorum curam exemit. Cum vero idem sub Gregorio XIV. rumor, ac metus redijsset, egit cum Cardinali Sfondrato Claudius, de prouidendo 182 Viuae vocis oraculo Societati cautum. in omnes casus remedio. Ille pro sua benignitate, causaeque aequitate, toto rem animo suscepit, et diploma Pontificium, quod Sixtino decreto abrogaret, scribi volebat. Cui Claudius videri sibi subiecit opportunius fore viuae vocis oraculum, quod excipiret ipsemet, signaretque. Ita strepitum abfuturum. Haud aliter Cardinalis censuit, fecitque. Signatasque eas literas P. Generalis in Hispaniam misit, vetans aperiri, nisi res cogeret. Si visitatio vrgeret, tum resignarent fasciculum: in eo quid ipsis consilij capiendum, ac praesens remedium inuenturos. Nec postea vtus incidit. Iam AEgidius, et Acosta suo strenue intenti muneri, praeter caetera operam dabant, vt si quos perturbatorum possent, bonis artibus demulcerent, dedocerentque, et ad Religiosum officium reuocarent. Quos 183 In Turbatores inquisitum. vero nullo modo reperiebant emendabiles, in eorum vitam, et mores sedulo inquirebant, vt notum fieret Regi, quod genus hominum esset, vnde in hac Sancta Republica pax adeo turbaretur: paneque semel intelligeret, quanta esset malorum causa, seu Regio, seu Quaesitorum nomine et vmbra homines eiusmodi tegi, vt disciplinae fraenos ipsi petulantius remorderent; ac boni, siue peruerterentur, siue exagitarentur, interclusa Praesidibus omni via medicinae faciendae. Omnium post Dionysium perturbatorum acerrimus erat Franciscus Abreus, idemque nec modo opinione, sed et vita adeo communi disciplinae diuersus, vt cum desperaret 184 Offertur Abreo missio e Societate. Generalis Praepositus corrigi posse, iusserit a Visitatore AEgidio admoneri, licere ei suas agere res, liberoque votis (nam professionem nondum emiserat) vitam extra Societatem suo modo temperare: nihilominus carum Societati, et obseruandum futurum in seculo. Percelluit primo ea vox hominem, nunquam fortasse ratum huc venturos Patres, vt literarum eius decora, et autoritatis praesidia vellent sibi ipsi subducere: dumque ex vna parte, vnde eijceretur cogitat, et conscientiam fodicat diuinorum munerum contemptio, quae tam multa hactenus frustra habuisset: ex altera etiam deterret infamia apud mortales, tanquam desertae per ignauiam, aut ademptae per malefacta Christi militiae, adfuit ei Diuinae lucis admodum illustris radius, Animum inducit nullo modo a sacris Castris abire: quin potius totam vitae formam corrigere, Colligit quicquid contra Societatis 185 Eius voluntas perseuerandi, et pro positum emé dationis. instituta exararat, eaque et libellos omnes ad eam rem pertinentes tradit AEgidio in manus, ad Praepositum Generalem mittenda: ad quem et ponderosas adijcit literas. Multum se adhuc errasse. Per ciuilium responsorum occupationes omisisse precationis studium, vsumque cum Deo. Inde factum, vt pace animi paulatim amissa, vitam acerbam duceret, et ad noua molienda delaberetur: posthac alterum plane futurum. Caeterum confiteri imbecillitatem. suam, ideoque per Christi viscera postulare, vt secum tanquam cum infirmo agatur. Fidenter igitur expositurum, quae ad animi sui pacem, vt in tam multiplici, et corporis, et animi infirmitate necessaria erant. Primum petere se, vt liceret sibi ad suas, et Socij impensas, centenûm quinquagenûm nummûm aureorum vectigal annuum possidere: 186 Postulata eius religiosae disciplinae parum congrua. quod ne vlli Collegio graue esset, suis de iure se paraturum responsis. Deinde petere, vt nulli subesset Praesidum, nisi ipsi Generali, et AEgidio Consaluio. Tum vt quacunque in Prouincia videretur, domicilium habere fas esset. Postremo, si maturus professioni non haberetur, at certe literas sibi Praepositus Generalis daret, quae dicerent esse ei potestatem quandocumque vellet profitendi. Necessarias esse has literas, quanquam iniussu Praepositi non esset ad professionem vsurus, ad conseruandam rectam de se opinionem, ne illo gradu videretur excludi, quod esset indignus. Has literas vbi Claudius vidit, ex remedijs ipsis, quae petebantur, intellexit insanabile malum tractari; tamen, vt nihil intentatum relinqueretur: idque ipsum aequis iuxta, atque iniquis manifestum fieret, quantum indulgentiam disciplinae fas esset extendere, concedendum ratus, in hunc modum rescripsit. Quamquam pergratum mihi fuit, 187 Literae ad eum Generalis. quod adeo mecum aperte agas, vehementer tamen dolui per occupationes, quae non permisere, vt te totum Deo, orationique, et pijs exercitationibus traderes, factum, vt in eum statum, quem significabas redigerere. Mirum id tamen non est: nam ea cum deessent praesidia, et occupationum plus satis esset, necesse erat, vt animo destituto vi, nutrimentoque spirituali vitae necessario, onerosa fieret religiosa disciplina; idque eo magis homini dotibus istis ornato. Lando, quod libellos ad me eos miseris; vtar ad cognoscendas necessitates, et remedium ex ipso instituto afferetur. Nam plane est in ipsis Societatis legibus, vnde quibusuis occurri possit incommodis, vt iam spero, postquam resederit animi perturbatio, qua hactenus te exagitatum dicis, ipsi tibi compertum. Caeterum ea, quae postulas, quanquam tantam habent difficultatem, ac nouitatem, quantam ipsemet intelligere potes; tamen eadem declarabunt, quantopere cupiamus tibi consultum. Dedimus enim operam, rationem vt eam iniremus, per quam, et priuatim commodaremus tibi, et publicum damnum, quoad posset inde prohiberemus: vt plenius ex AEgidio Visitatore cognosces. Quod plurimum ego velim id est, vt ad redintegranda, et statuenda, quae modo concussa sunt, totam applices curam, institutum, genusque viuendi Societatis, qua par est voluntate confirmans, eo magis, quod industria in hac re tua, multum, vt audio, momentum habebit. Porro ad AEgidium super ijs postulatis scribens. Quanquam 188 Quanta indulgentia Generalis egerit cum Abreo. ad vnum ipsum AEgidium, ac Praepositum Generalem contracta obedientia, fenestram periculoso exemplo aperiret nonnulli licentiae, aut offensioni (omnis enim aequalitatis violatio grauis est vitae communitatis) tamen concedendum dixit, sperans, recto immunitatis eius vsu, ipsummet Abreum pericula auersurum. De Prouincia, aut Collegio pro sua voluntate inhabitando, item concessum est, cum eo solum, vt, quoniam ipsemet in AEgidij potestate volebat esse, ad eum referret; quod etiam pertinebat ad totam rem mollius, ac sine caeterorum querimonijs administrandam. Reditum annuum centum, et quidquaginta nummûm, adeo alienum esse ab omni religione? vt neque Societatem, neque ipsum deceret Abreum, praesertim, quod mercenariâ operâ interpretandi iuris, quaerendus esset. Placere Generali non centenos quinquagenos, sed plane ducenos ipsi, et Socio nummos aureos, et quicquid praeterea ad libros, vestem, ac caeteros vsus, foret opus a Procuratore Prouinciae suppeditari: ita luculentius ei prouisum fore, et absque patrociniorum molestijs, quibus omnino abstinere in posterum deberet Quod pertineret ad Professionem, persuaderi sibi pateretur, nullo modo, quas peteret, fas esse, concedi literas. Nam praeter conscientiae onus, rem omnino foedam Generali, nihiloque minus Abreo ipsi fututam. Det ipse operam, vt se se, quem debet praestet; nullum ei ab Generali solatium, honorem, praemium defuturum. Haec omnia vbi cognouit Abreus, non potuit, siue charitatem Generalis, siue sapientiam non probare. Caeterum vlterius progressus erat, quam vt salutari medicinae locum sibi ipse reliquisset. Itaque, 189 Abreus ad extremum dimissus e Societate. vt in loco reddetur, post tentata omnia, ad extremum minore etiam, quam multi rebantur, Magnatum strepitu missus est. Verum ecce tibi, dum vnum sanescebat malum, ex ipsamet curatione sensim sine sensu concipiebatur alterum. Nam quemadmodum in humanis corporibus, longus, ac multiplex languor saepe in collectionem aliquam coit, vnde ad extremum erumpit; ita varia, et grauis haec tentatio, in Congregationem Generalem, quae quarto post anno habita est, caput fecit. Praecipuus autor eius fuit Iosephus Acosta, et iam nunc telam coepit ordiri. Quid speraret, an Generalem nouum creandum, vbi et sui ratio haberetur, an aliud quid e sua sententia posse decerni, affirmare non 190 Acosta caepit moliri Congregationem Generalem. ausim. Ad ipsummet Claudium post coeptam Visitationem scripsit, dum praesentibus malis remedia conquirit, opportunam fore Congregationem Generalem sibi in mentem venisse. Id ei qua fidelitate, ac simplicitate par esset, significare voluisse. Excepit consilium Claudius, aequo animo paratus exequi, si ex vsu videretur: et Acostae in haec verba respondit. Saepius egi cum Patribus Assistentibus de Congregatione Generali, quam, viam ipse demonstras, videatur ne in emolumentum rerum nostrarum cessura: verum omnes omnino censuere, nullo modo necessariam esse, praesertim cum Prouinciarum sententias cognitas habeamus: quarum pars maior existimarunt, non modo minime necessariam, sed etiam valde incommodam 191 Rationes ob quas ea tunc minus oppor tuna videretur. pro ratione temporum fore. Iam vero accessere Gallicani tumultus: inter quos eae Prouinciae, nullo modo possent, neque suos habere conuentus, neque Romam Prouinciales, binosque designatos miti tere. Atque vt haec minus difficilia essent, ob infestorum itinerum impedimenta; tamen ad earum Prouinciarum administrationem, summi esset detrimenti, quod nemo dubitet, qui statum earum cognitum habeat. Praeterea post paucos menses habendi conuentus sunt ad lebendos Procuratores, quo tempore, vti nosti, caput illud tractatur, an sit cogenda Congregatio: tum aderunt vertente anno Procuratores, ex quibus cognoscetur, et necessitas, et sententia Prouinciarum, deque re tota certius statuetur. Verum spero si vos adnitamini, vt coepistis, et remedia, quae decreuimus adhibeatis, medicamento tanti impendij opus non fore. His receptis literis magis desperauit Acosta, posse quod moliebatur ab Societate impetrare, quam vti obsequij obseruantem decuisset, sententiâ sua communi subiectâ, exinde curam deposuit.

Dum hae intus per Hispaniam turbarum Societatis domesticarum 192 Subsidia Collegiorum Hispalensis, et Madritani. reliquiae tument: externae quoque illam agitarunt procellae, quae inferius commodiori loco referentur. Cum interim pro benignitatis suae more non desisteret Diuina prouidentia, solatia molestijs inspergere. Non enim solum prospere confectum est in Regia, quod de pecunia ad Collegium, sua in Vrbe nouum aedificandum Hispalensis Ciuiras agebat: et ipse Rex Vallisoletanum Anglorum Semina rium conditum. Madritano Collegio stipem haud modicam dedit, sed etiam in magnum rei Catholicae subsidium Vallisoleti Anglicanum Seminarium conditum est. Vt in tanta perturbatione temporum, Remense, et Augense Seminaria in Galliae Regno summis rei familiaris premebantur angustijs. Nec plane Augense inter armorum strepitum, et hostiles irruptiones tenere se poterat: itaque breui penitus dissolutum est. Guilielmus Alanus Catholicorum Anglorum columen, creatus a Pontifice Sixto Cardinalis, tametsi multum autoritatis adeptus erat, tamen per angustias facultatum amplissimi eius gradus splendorem sustinere vix poterat. Haec dum Personius incommoda circumspicit, simulque collustrat animo, omnes laxamentorum vias, cogitationem in benignitatem Catholici Regis defixit. Quod cum Romas Alano, Claudio Generali, et alijs ad quos pertinebat aperuisset, satisque Claudius probaret; non pauci fuere, qui vehementer obsisterent, non esse tempora memorantes, quibus deceret auxilium ab Hispania, vel peterem, vel sperare: tamen perstudiose ductu numinis implorato, ipsemet Personius in eam procurationem destinatus est, iussus (vt supra memoraui) rem quoque Societatis communem tractare apud Regem, si opportunus locus incideret. Qui cum et ante discessum, et in itinere toto, summis, et assiduis precibus precari Diuinam clementiam nunquam destitisset, vt tam graui, iustaque in cause adesse vellet, plane votorum omnium 193 Regis Philippi liberalitas. factus est compos. Nam praeter ea quae communiter Societati, vt relatum est, commodauit, primo statim cum Rege congressu Augensi, Remensique Collegijs, mox etiam Cardinali Alano opportuna exorauit subsidia. Tum aurae tam secundae vtendum afflatu ratus, illuc adijcit curam, si quo certiore, atque vberiore possit genti suae gratificari beneficio. Quippe Hispania non propter publicam modo tranquillitatem, sed et propter florentia sapientiae Diuinae studia, et Catholicae Religionis sinceritatem; tum ad literarum, tum ad pietatis profectum, exuli Anglicanae iuuentuti sedes peridonea videbatur, Rege hoc rerum statu, tanto facilius sanctissimam causam suscepturo, quod si procederet bellum, hoc plures habiturus erat operas, ad restituendam Religionem paratas, si non procederet, subsidium hoc restabat vnicum, ad conseruandas in eo Regno sinceri cultus reliquias. Nec sua Personium coniectura, spesque delusit. Vt primum Rex adeo Christiani operis fructus commoditatesque cognouit, domicilium, ac templum, exordiendo Vallisoleti Seminario destinauit in Hospitali domo S. Cosmae. Addidit Consilium Regium diploma, per quod tota Hispania conquirere in eam rem, stipem liceret. Nec sane creditu facile est, quam et Regij consiliarij prope omnes, et Cardinalis Quiroga, et Magnates plerique, volenti animo, ac liberali accesserint. Quorum ornatus literis, cum Vallisoletum Personius ineunte Augusto venisset, non ita res ibi promptas inuenit. Sodalitas hospitalis domus S. Cosmae curatrix, statim misso ad Regem Legato, excludere Collegium contendit: quod nec opportunam haberet Xenodochium illud habitationem, et multi amicorum eo propendebant, vt domus conduceretur Societatis Collegio propior, vltro non ad victum solum alumnorum, sed et ad conductionis pensionem stipe oblata, vt sine cuiusquam offensione quietius res transigeretur, ac citius: cum haud dubie itura in longum apud Regem, si lite contenderetur, causa esset; omissa hospitali, ad conducendam domum curam adiecit. Sed noua interuenit difficultas. Vigil enim Inquisitor grauiter coepit obsistere, etiam, atque etiam cauendum clamans, ac praemonens, ne per eius Collegij occasionem, fides inqninaretur Hispaniae. Vix quemquam esse ex Anglicanis gentibus, non haereticum. Errare nonnullos, vagarique per aliena Regna, idque, vt impune liceat, dissimulare, quam foueant animo haereticam pestem, vbi nanciscantur materiam, omnia infecturos. Sed et eius hominis, et aliorum quorumdam suspiciones huiusmodi non solum confutauit oratione Personius, verum ipsa etiam aliquot Anglorum 194 Difficultates obiectae Seminario superantur. perspecta virtus. Cum enim venissent iam Vallisoletum nonnulli, ijque dati essent in carcerem, tanquam suspectae fidei, non solum religionis integritatem, verum etiam modestiae, et caeterarum virtutum egregium specimen praebuere. Breui itaque dilutae suspiciones sunt, mutatique adeo omnium animi, vt vigesimo post die, quam Vallisoletum Personius Madrito venerat, initium factum sit contubernio, duodecim in eo constitutis alumnis conducta in domo. Multi statim nobilium eam domum inuisere, spectare munditiem, disciplinae ordinem, modestiam iuuenum commendare. Quaesitores quoque Caietanus, et ipse Vigil summopere coeperunt fauere, nec modo praedicabant opus, sed et Regi, et Cardinali Toletano suis literis commendandum putarunt. Ita demum sanctum illud plantarium creuit, vt extremo hoc anno, prope viginti, proximo ad quadraginta generosae soboles numerarentur: denis aureorum nummum millibus, ad coemendam domum corrogatis bonaque summa in alimentorum impensas, ex voluntaria piorum hominum largitate, antequam Rex quicquam, praeter fauorem impenderet. Anno insequenti comparata, et aptata domus, et Rege, et alijs conferentibus certum vectigal conflatum. Administratio Societati permissa est, quo promptius cum Seminarijs caeteris, et Anglia ipsa, ad euocandos, et remittendos alumnos commercium foret.

Bonorum plenus dierum in Methymnensi Collegio venerandus senex Petrus Artiaga in benedictione requieuit: qui cum aetate processisset, et vitae 195 Bona mors Petri Artiagae. insueuisset delicatiori, adeo cupide Societatem expetjt, vt sine fine pulsanti tandem Antonius Araozius, anno seculi huius septuagesimo, propter improbitatem (vt est in Sancto Euangelio) magis quam, quod amicus esset, aperuerit. Et ille, vt ad seruitutem Dei accesserat plane animo seruiendi, quamuis offerretur facultas, lireras quae ad Sacerdotium sufficerent, addiscendi; tamen maluit in Laicorum statu, laboribusque perseuerare, quibus addebat quotidianam sui diuerberationem, et alia carnis tormenta, et multum vigiliarum, postremus domesticorum capessens, primus interrumpens quietem, quo plus contemplando, orandoque Deo vacaret. Nullum praetermittebat diem, quin pro animabus, quae purgantur, quippiam religiosi operis Deo offerret: euenitque vt ipse aliquot dies, mirantibus valde Medicis, qui nec venarum iam pulsum, nec quid vitam conseruaret, inueniebant, moribundus perseuerarit, vsque ad eam noctem, quae anniuersariam defunctorum commemorationem inchoat, Non solum autem Societati se se tradiderat, sed postularat enixe, et impetrarat a Deo, vt vnicus, quem habebat filius eodem accederet. Is fuit Emmanuel de Roias, multos annos Theologiae professor. Tum Pater, ac Filius, etiam sua omnia Dei obsequio dedicarunt: in quibus fuit mancipium ex AEthiopia innocentiae singularis, qui Collegio Methymnensi tam fideliter, tantoque exemplo, quoad vixit, seruiuit, vt aegroto quidam nostrorum Patrum, de genu pedes abluerent, cumque veneratione tanquam viro Sancto 196 Francisci Castrij felix ex hac vita transitus. seruirent. Pridie Kalendas Martias decessit Madriti Franciscus Castrius Sacerdos perspectae virtutis, qui inde a puero ad pietatem, ac nominatim ad S. Francisci instituta propensus, tandem Religiosi Carthusiani magni nominis consilio, annum agens tertium supra trigesimum, ad Societatem venit anno 1566. Ad ponenda tyrocinij rudimenta Villaregium missus, ita probatus est Villaregiensi Domino Ioanni Paceccho eius domicilij parenti, vt conscientiae suae rectorem, ac iudicem legerit: totosque annos Virtutes eius, et res bene gestae. sex, quibus ibidem Castrius mansit, habuerit. Eo tempore praeter alia cum oppidanis operosi cultoris munera, exibat frequens in agrum pedes, nec alia terens hospitia, quam publica pauperum, hec aliunde, quam, emendicato victitans, Diuini Verbi pabulum, et Diuina Sacramentorum pharmaca agrestibus diuidebat. Quo genere vitae dein Carauacae, Ocaniaeque perfunctus, ad vltimum translatus Madritum, prae singularis forma innocentiae, verus Israelita nominari solebat. Ita (quod animi in plenum compositi est documentum) exacti oris, vt nihil vnquam ex eo, nisi serium, et graue audiretur, nihil quod frustra dictum videri posset. Nimirum cum plurimus esset cum Deo, inde trahebat, quemadmodum esse cum hominibus oporteret. Mortuus est Villaregij, quo impetrauerat senex 197 Ioannes a Fonte bonam vitam bene claudit. concedere, vt inter Nouitios moreretur. Ioannis a Fonte probata multiplici Marthae ministerio virtus, eo praesertim memorabilis est, quod ante initam religionem actitabat. Nam cum ex Vallouaro Aragoniae Oppido, vnde erat, Complutum venisset, vitamque manuum labore toleraret, quotidianam operam locans, tamen non modo diligenter Sacramentis, et precationi operabatur, sed etiam ex eo, quod partim suis detrahebat vsibus, partim laboris contentione conquirebat, adolescentem alebat Scholasticum, qui instructus idoneis literis ad Diuinum obsequium, ad aliquem se Religiosorum coetum aggregaret, Quam charitatem rependit ei Deus, ardenti vocatione immissa, ipsoque ineunte anno 1556. ad hanc suam Familiam perducto, et in ea post longum multa in aeternitatem quaerendi spatium felici ei demum exitu Kalendis Ianuarij attributo.

Conimbricensis Collegij causam cum adhuc quidam vrgerent, suadentes Regi Philippo, inspectionem eius quippe vt partis Academiae, ad ius Regium spectare: multum consideratis oneris, et exempli talis incommodis, censuit P. Generalis, potius ipsi renunciandum iuri docendi, et 198 Causam Col legij Conim bricensis pru denter Fonseca apud Regem agit. Academiae quicquid ex ea possideretur restituendum. Id cum stetisset, Regi Fonseca ad Escuriale quinto Kalendas Aprilis hunc in modum exposuit. Cognouisse Praepositum Generalem, Academicorum. quosdam Conimbricensium, et Regios Academiae eius Procuratores cupere, vt inferiorum disciplinarum classes, Humanitas, ac Philosophia, quae tanquam ab Academiae auulsa corpore, Collegium Societatis tractabat, in pristinum statum redigerentur, vnde eruditi peritique formari homines possent, successuri in disciplinas superiores. Hoc vt exprimant non leuiter exercere Collegij Patres, reginsque Procuratores dictitare suum ipsos nequaquam implere munus. Caeterum quanquam facile manifestum extra causam positis sit, nihil ex Patribus iure desiderari; tamen Claudium, quod cognorit gratum fore Maiestati Regiae, si ea redintegratio fieret, cupientem quacunque re possit, votis eius obsequi; iussisse, Fonsecam, nomine ipsius, cedere iure in Conimbricensi Academia, docendi, omnibusque redditibus, quos Collegium docendi nomine possideret: id vero cum eo solum velle Generalem, si Rex in amplius cessurum Academiae commodum existimarit: sin autem secus censuerit, Societatem, qua alacritate, conatuque quartum, iam ac trigesimum annum in eos labores incubuit, duraturam in posterum. Laudauit vehementer Generalis prudentiam Rex, et consideraturum Et obtinet. dixit, quid in rem communem esset. Tantum vero abfuit, vt Doctrinae eum Societatis poeniteret, vt censum quoque Collegij amplificari iusserit, Vix e Castella Fonseca in Lusitaniam se receperat, cum Claudij literas, quibus Prouinciae Visitator decernebatur; accepit. Sed distulit rem primum Regni tumultus, tum quod certis a Rege nominatis, qui Regni statum recognoscerent, in eorum numerum cooptatus, et ipse est.

199 Exercitus Ang lorum Vlyssiponi admotus. Sub Maium extremum Angli cum Antonio Notho magna classe adi Lusitanam oram appulsa, Olysipponem versus egere militem. In eo tumultu rerum ex Collegio, domoque Professorum, quod vtraque ea sedes extra Vrbis moenia sita est, multis iuniorum Eboram, et Conimbricam, abductis lecti dumtaxat viri relicti sunt, qui Ciuitati religiosam operam, vbicunque vsus ferret, nauarent. Caeteram cum iam prope moenia hostis adesset, et domus Sancti Rocchi, quam opplerant milites primo obiaceret discrimini, P. Hieronymus Diaz, qui Praepositi locum tenebat, vt homo minime militaris, prae timore stationem suam deserere, recipereque se in tutiora, pudori sibi non duxit. Adsuit tamen e Collegio Rector, praesentique animo, et industria, res ita administrauit, vt nihil vltra desiderari posset. Anglus frustra tentata vrbe breui abscessit: Domi tamen nostrae haud modicum damnum acceptum est ab impositis militibus: inter quos fuere, qui sperantes tum se nacturos cuncta pro libidine rapiendi licentiam, si residuis Patribus plane vacuam domum fecissent, non 200 Calumnia in Societatem purgata. dubitarunt per infamem calumniam criminari fidem eorum. Apertior erat delationis vanitas, quam vt quicquam ipso discriminis tempore mouendum Principi videretur: quia tamen tam suspicioso in genere versabatur, post recessum hostis diligenter inquisitum est Regio iussu; quemadmodum se homines Societatis inter obsidionem gessissent: nec quicquam extra ignauum illum Hieronymi Diazij pauorem repertum. Ineunte Autumno Olysipponem appulerunt ex India Franciscus Monclarus, et Michael Rogerius. Goâ Monclarus Prouinciae Procurator discesserat; Malacâ Rogerius proprie missus, vt de Iaponiae ac Sinarum statu Generalem Praepopositum 201 Aduentus duorum Patrum ex India. edoceret. Ad Insulam S. Helenae, post bonae spei Promontorium Indicae naues, et Malacenses, magnoque suo gaudio Rogerius, et Monclarus conuenere. Inde cum ad Insulam Tertiam venissent, Malacensis oneraria iactis iam ancoris, vehementi procella rudentibus fractis, allisa ad terram perijt, vectoribus saluis. Ita in Praetoriam indicam, qua Monclarus vehebatur Rogerius se recepit. Cum his indicis nauibus Kal. Aprilis, anno superiore, aliae vela fecerant, Brasiliam petiturae, in ijsque, 202 Alij soluunt in Brasiliam quinque de Societate. In Praetoria S. Lucae cum. Francisco Giraldo, qui Brasiliae ibat praefututus, duo Sacerdotes nostri Petrus Aluarius, et Antonius Botellus vehebantur. Gubernator Franciscus Giraldus, cum quindecim dies in Insula Materia substitisset, caetera classe, quae praecesserat, secimdo vsâ cursu, ad oram Guineae quadraginta errauit dies, Malacia AEquatorem transgredi prohibente. Denique, cum nec progredi, nec ad Brasiliam alicunde posset cursum deflectere, versus nouam Hispaniam vela tetendit. Errauerunt per eius Oceani Insulas inter multa pericula, toto eo tempore, quo naues, cum quibus soluerant abiere in Indiam, ac rediere. Eodem die, quo hae mercibus onustae redeuntes ex India, et ipsi ab longa defatigatione inanes appulsi ad Tertias, et inde coniuncta nauigatione Olysippone portum intrarunt XVII. Kal. Octobris, post annuum, ac 203 Sed post lon gum errorem redeunt. semestrem errorem, Sacerdotibus nostris, eo minus otiosum, quod multa in adiuuandis animabus vectorum, praeclare gesserunt, et ex obedientia nauigantibus, siue in Malacia cursus, siue in errore, progressus est. Animaduersa 204 Olyssiponenses fauorem Patronorum S. Antonij, et S. Vincentij probant. est singularis quaedam indulgentia Sanctorum tutelarium erga Olysipponenses: nam cum ea Ciuitas duos habeat Patronos Antonium Patauinatem, et Vincentium Martyrem, die S. Antonij Anglicana classis legit anchoras, et die translationis Sancti Vincentij Classis Indica iecit: eo mirabilius, quod diei dumtaxat vnius praegressa iter, armatam Anglorum classem ipsa prope inermis euasit.

Magnum virtute virum Coelo dedit 6. Idus Aprilis Lusitanica Prouicia 205 Ortus, et prima studia Leonis Hen ricij. Leonem Henricium. Is ortus nobili stirpe in Materia Insula, Lutetiam ferme duodennis a Parentibus missus, dum in Collegio S Barbarae sub Adriano Turnebo Latinas literas discit, Ignatium, ac Socios nouit, et a Fabro prima pietatis disciplina eruditus est. Per occasionem dehinc condirae a Ioanne III. Academiae Conimbricensis, reuersus in Lusitaniam, eodemque Societate iam introducta, peraegre tulit Ludouicum Consaluium, sibi et sanguine, et disciplinae contubernio charissimunt, posthabitis egregijs, quibus abundabat, in saeculo crescendi praesidijs, in eam nomen dedisse. Nec in circulis absistebat verborum aculeis, iguarus quod vsque eo reprehendebat in altero, se propediem ipsum, prae caeteris mortalium, bonum optaturum sibi. Vix dum verterat annus, cum inter supplicationem 206 Auersio eius a Societate celeberrimam, qua Christi corpus Conimbricae honoratur, menti eius immissa cogitatio, quod solus ipse in tanto omnium plausu, cultuque, nihil Deo honoris deferret, ita adhaesit, assidue stimulans, vt Sancta anni insequentis hebdomada, dum solus praecipuo studio, sacras circumit aedes, in quadam flexis genibus, ante Sanctissimum Christi corpus, haud sine lacrymis se se offerre Deo pararum ad omnia coeperit, rogans vt voluotatem sibi aperiret suam, vel Religiosum Ordinem, vnica 207 Et mira in eam vocatio Societate excepta, quemlibet ingressuro. Ita autem precatus, vt primum leuare parabat genua, videbatur semper Deus obsistere, atque ob exceptionem adiectam, totam respuere oblationem, donec ad extremum fatigatus, totum se Deo permisit, diuinae eius curae liberum omnino delectum disciplinae relinquens, in qua gratum ei praestiturus obsequium esset. Nec post multo Ludouicus Consaluius Valentiâ, quo rudimentorum causa primorum secesserat, Conimbricam redijt: quem cum inuiseret Leo, templum ingressus, ita commotus est, tanquam clara voce, Da te Societati, Deus inclamaret: acerbe conscientiam torquens, vbi ab ea voce curam ille auertere conabatur. Itaque et eodem loco vouit se ingressurum, et domum 6. Kal. Maias receptus est, sexto et quadragesimo eius seculi anno; 208 Dotes eius, et virtutes. altero, et vigesimo aetatis suae. Statura erat pusillus, at feruidus, acer, magni animi: quam vim omnem, cum ad pietatis studia serio contulisset; in sui contemptu, obedientia, studio precationis, caeteraque disciplina; tantum breui profecit, vt anno euoluto, Imgulari Logis beneficio creatus Sacerdos, Nouitijs, Laicisque instituendis Fratribus, et eorum Doctrina, et varia munera recte obita. confessionibus audiendis praefectus sit; quo tempore simul Domesticis quaestiones explicabat conscientiae (primus enim ille de Societare has in Lusitania explicauit) magnum Doctrinae nomen adeptus, vt et Martinus Azpilcueta tum Conimbricae Iuris Canonici professor, de eo in Manuali suo veteri mentionem fecerit, tanquam de viro, Doctrinae, sanctitatisque praestantis. Neque eam quaestionum conscientiae explicationem intermisit, cum Conimbricenfis, anno 1552. ab Ignatio Collegij Rector creatus est. Euocatus inde ad Eboreuse regendum, suae documentis virtutis cum Cardinali Henrico, qui deinde Rex fuit, admodum probaretur, admiranda incidit res, quae amborum inter se animos, mira charitate coniunxit. Anno 1556. Cardinali ex quibusdam in corde punctionibus Olysippone grauiter 209 Cardinalem Henricum abfens sanat aegrotanti, per noctis silentium Leonem vigili apparuisse ferunt, ac bene sperare, et locum doloris ostendere iussisse, demonstratumque Cruce signasse, continuoque dolorem sedatum esse, et suauissimum aegro soporem irrepsisse. Post autem orta luce Cardinalem omnino valentem excitatum esse, ac de Leone interrogantem, eum quidem, nequaquam Ebora motum, sed miraculo restitutam sibi valetudinem deprehendisse. Ita idem postea solebat narrare, et Leo sub vitae finem iussus rem prodere, ita sane affirmare solitum Principem respondit, non tamen illud suis euenisse meritis, verum summo Dei consilio, vt Cardinalis, ex quo status Societatis, atque progressio tantum futurum erat, vt penderent, toto in eam animo afficeretur. Protinus enim postulauit ab Lainio sibi Leonem in Confessarium, habuitque dum vixit. Caeterum alia in genere hoc de Leone narrantur miracula. Et Conimbricae homini nocte intempesta ad suspendium cum reste tendenti, visum cum in Collegio esset; et parenti suae Ioannae 210 Alia de illo mira. de Abreo animam agenti in Oppido Pontis Solis Insulae Materiae, dum ipse Romae in tertio Generali conuentu versabatur Postquam Eborae complures annos praefuerat, creatus a Borgia Prouincialis, id munus ad septem continuauit annos: quo tempore etiam inter consiliarios sacrarum quaestionum cooptatus est. Mortuo Borgia, quid Romae in generalibus Comitijs mouerit, suo loco narrauimus. Reuersus in Lusitaniam rursus 211 Variae praefecturae. Eborense Collegium rexit: deinde post mortem Regis Henrici Bracarense. Hinc ad Professorum domum Olysipponem aeuo iam grauior translatus, non minus priuati religiosi exactum exemplum praebuit, quam ante boni Praesidis praebuisset, seuero vbique propior, quam remisso. Annis plus viginti Cardinalis dein Regis Henrici Confessarius, cum simul, e Quaesitorum consilio, et nunc Rector, nunc Prouincialis esset, nec adiutorem, vnquam voluit ad cubiculi sui, seu corporis labores, nec vestes nisi paupertate insignes: nec licet a Principe accerseretur, equos ex aula, clitellario 212 Studium paupertatis. iumento contentus: nec facile cubiculum domi, cubiculo eius spoliatius, ac pauperius cernebatur: nullas denique pati voluit a communi disciplina exceptiones, quibus tamen frequens, ex calculo dolor, non specioso solum obtentui, sed et iusto patrocinio esse poterat. Quin praecipuo quodam pietatis sensu, amans, commendansque communia, cum in iuniorum aliquando conuentu interrogasset, quem quisque Sanctorum maxime coleret, et alij alios nominarent; ego vero, inquit, praeter Coeli Sanctos, ostendam vobis, cuius volo vos perstudiosos esse, nobilem Sanctam in terra, eaque est Sancta Communitas. Tantum aberat ab quaerendis fibi, suisue per Principis familiaritatem emolumentis, vt propinqui 213 Propinquos non promouet dum in aula floret. id modo precarentur, impedimento ne foret. Et ille habebat in ore, non ideo seculum ab se relictum, vt secularia suis curaret: nempe intelligens nihil esse absurdius, quam, vt quibus propter arctiorem naturae ne xum, tanto magis eadem quae nobis velle debemus, omnino contraria, quaeque ipsi reijcimus, ac formidamus, ea velimus. At incrementa Societatis, gnarus ad commune Regni spectare bonum, prudenter in loco curare non destitit. Ne gratiam Principis ad inanem adulationis, et famae suae amare potius vsum videretur, quam ad materiam ei recte ac benigne 214 Ingens eius amor in Societatem. faciendi suggerendam. Nec vero facile dictu est, quanto studio conseruandae Societatis disciplinae, probaeque existimationis arderet. Hic totus eius feruor effundebatur; hic flagrans zelo, spiransque ignem, et contabescens, si quod daretur scandalum, nullam capiebat quietem; publicis, priuatisque tonans sermonibus, legumque vel minimarum custos perinde, et exactor acerrimus. In Prouinciali conuentu, cui supremo interfuit, dum de perfectione obedientiae ageretur, in mandatis quoque aestimatione seculi minus nobilibus, conseruanda, progressus in medium, a Prouinciali institit clara voce, magnoque conatu flagitare, vt nullo respectu multae suae aetatis, sed exiguae virtutis, neque quam multis in Societate vixisset annis, sed quam paucis obediuisset, ex eo die, tanquam vltimum Nouitiorum, vellet se se tractari, caedique iuberet publice, si quid vsquam tergiuersaretur. Insigne narrant vsque ad extremum spiritum, precationis studium eius, ac meditationis fuisse, vt saepe denas in die negotioso illi 215 Vita eius post excessum ex aula. otio, genu flexo horas insisteret. In Bracarensi Collegio, post Regis Henrici finem, quotidianae vitae eius hic tenor erat. Communem horam meditationi consueto tempore impendebat: ab ea faciebat sacrum domesticis in priuato sacello. Secundum sacrum in sacello eodem horam alteram genibus nixus orabat: tertiam a meridie orationis horam in suo conclaui adijciebat scholarum tempore: multum praeter haec sacrarum lectioni rerum permixta meditatione impendens. Tum sua excutiendae conscientiae consueta spatia, suaque penso Sacerdotali, quod totum, quamuis senecta fractus de genu persoluebat. Inuentum saepius rerum diuinarum contemplatione extra sensus raptum, aliquando etiam in aere pendentem ferunt. In toto 216 Vilibus ministerijs se exercet. vitae cursu, quo magis apud Magnates, rerumque Dominos erat inpretio, et maiora in Societate obibat munera, tanto se ipse humilius abijciebat; infima quaeque ministeria, et sordtdissimos interdum labores assumens, ita vt non solum purgare culinae vasa, quod palam faciebat, sed etiam latrinas euerrere, ac tergere deprehensus interdum sit, quod furtim vitandae ostentationis, causâ faciebat. Quae tum maxime exercebat, cum in re graui, magnoque aliquo periculo, diuinam opem impensius exoraret. Statur vt Prouincialatu abijt, a successore impetrauit, multos vt dies in ministerio culinae versaretur, quod fecit assumpta ad id consueta tunica, ac saepe linteo etiam praecinctus, excipiens, qui ad se adirent nobilium. Nec dedignabatur, vel ligna securi scindere, et imposita in humeros in culinam deferre. Supremis etiam annis in S. Rocchi domo, frequenter petebat, nec raro impetrabat ianitoris officium. Neque minori voluntate excepit, si quae vnquam iniungebautur, suas ob culpas poenae, Aliquando Conimbricae cum feruidius nescio quid mandanti Praesidi obstitisset, Euerardus Generalis per literas leniter monuit, eam rem boni exempli non fuisse, Itaque ipse sibi eligeret satisfactionis genus tollendae offensioni idoncum, Qua Leo conditione liberaliter vtens, delegit aliquot mensium in tunicula ferruginea, culinae ministeria, atque ita peregit, tanquam nihil praeterea, curarum haberet; volens a coquo grauissima quaeque iniungi sibi, cum diceret iumento veteri, non adeo circumspectandum, quae sarcina imponeretur, quod in eo parua fiat iactura; at parcendum teneritati, speique pullorum; quo significabat mitius tyrones, iunioresque tractandos. Proprie tamen destinatum illi opus erat culinam euerrere, deinde efferebat sordes, tanta ambitione, vt nunquam vellet, eum sibi honorem praereptum. Quae sancta eius in hoc genere ambitio, coniectari inde potest. Cum animaduertisset contiguam culinae cortem fimo oppletam, propere coquum adiuit rogans, vt vellet a se se purgari, cumque ille respondisse, serum eum fuisse, opere iam alteri destinato, tamen ipsius fore, si postero die praeueniret, bonus senex magno studio accelerauit precationis, sacri, ac psalmodiae tempora, eam vt benedictionem ad se se transferret: nec aegrius tulit vbi anteuenisse Nouitiorum vnum reperit, quam si magno praemio excidisset; ipsi tyroni professus, nunquam se cuiquam, 217 Caritas eius in proximos sic inuidisse, Porro charitate erga proximos quanta arderet, tametsi et caeterarum perfectione virtutum argumentari fas est, tamen propria quaedam documenta tradenda sunt. Cum audisset ad singulare certamen se inuicem duos prouocasse, nec posse ab incoepto auerti, in destinatum certamini locum meditatus, paratusque perrexit: iamque gladij micabant, 218 Mira ratio conciliandi pugnantes. cum progressus in medium deiecto ex humeris pallio, exeditoque flagello, saeuire acriter in sua terga coepit. Noua res stuporem induxit digladiantium animis, ferrum excussit e manibus, adeoque fera corda mansuefecit, vt datis dexteris pacati domum reuerterentur, Ebora Olysipponem, propter caeli salubritatem e fratribus vnum cum aegrotum deduceret, sub medium iter, in vilem casam per inopiam melioris hospitij coactus nocte diuertere, vbi nec stratum, nec quicquam habendo aegro idoneum erat, nunquam quieuit, quoad aliquid lecti, vnde vnde concinnauit: et vigil affidens, cum videret somnum capere aegrum non posse ob gelidos pedes, ingenioso pietatis inuento, nudato pectore suo immisit eos, fouereque cordis sui calore non destitit, Et plane spectabilis erat, aduersus omnes aegrotos materna eius pietas, ac sedulitas. Vbi tamen periculum ingrueret, nequaquam dissimulari volebat, indignam, vt est, dicens in coetibus religiosis eam imbecillitatem, per quam seculares, ne suos perturbent, de mortis periculo caelant praepostera miseratione, sinentes in salutis mortalis discrimine, pariter de aeterna periclitari. Consimilis erga hospites eminebat Leonis charitas, obuiam festinus, quicquid haberet in manibus intermisso, ad ianuam accurrebat, amautissime complectens, deducens, curans, saepe ipsemet abluens eis pedes. Si quid deinde in calceatu, vestituque opus haberent, paterna benignitate prospiciens. Quibus ex rebus charitas in adiuuandis animis aestimetur. Nullos in his Iabores, nulla fugiebat taedia. Magni semper fecit, seduloque tractauit audiendarum confessionum ministerium. Verum quingue annos vitae supremos, ab omni alia liber, totus, 219 Laboriosa sedulitas eiusdem. vin eam curam incubuit. Primus adire confessariam sellam, postremus deserere. Cum primum aperiretur templum, ordinarijs Sacerdotum muneribus mature perfunctus, ne quâ causâ opus interrumpere cogeretur; assiduitate materiam augens laboris, cum tanquam ad certum perfugium multi confluerent, praecipuâ autem curâ tenuiores excolens, quod nobilioribus diceret, nunquam deesse cultores. Nihil ferebat acerbius, quam quempiam quantaeuis nobilitatis, tempus sibi audiendi confessiones, salutationibus, et colloquijs inutilibus rapere, monito aeditua, vt si quando suppeteret in templo materia laboris, et ipse ad ianuam a quopiam detineretur magnatum, nequaquam parceret, verum libere accerseret, nuncians adesse, qui vellent confiteri. Cum singulari studio, vtpote quorum maior calamitas erat, alienigenas, maximeque captiuos adiuuaret. Eam ob rem senex linguae Gallicae, quam Lutetiae puer hauserat, memoriam renouans, ex ea charitate causam mortis inuenit. Admonitus enim gallum hominem in custodia pestifera febri correptum, confestim accurrens, solatus hominem, 220 Causam mortis ex ca ritate reperit. humanisque, ac diuinis praesidijs communitum relinquens, domum retulit idem ex contactu malum: vnde laetus, egregieque paratus, cum iampridem in sola morte cogitationem fixam haberet, biduo consumptus est. Exequias eius multae populi, ac ferme tenuioris cohonestauere lachrymae. Eius exequiae. Eidem Quaesitores, quod ipsorum e consilio fuerat, splendide parentarunt. Multa praeter narrata de eo mira Lusitana refert Historia. Olysippone Eboram contendens, repente ad Socium conuersus: iam, inquit, 221 Quaedam diuinitus cognoscit, et pranunciat. Antonius Correa in Collegio Eborensi expirauit; et plane ita euenisse compertum est. Cuidam Sacerdoti de Societate raro Sacrificanti, fore tempus praedixit, quo aueret, nec posset: qui tandem dimissus, ad summamque inopiam redactus, vehementer cupiebat Sacrum faecre. vt aliquid inde stipis referret, neque per Sacros Canones, ob mutilatum pedem licebat. Anno 1580. per tumultuum Lusitanorum initia, Conimbricae cum ad propitiandum numen, quadragenarum horarum supplicatio in priuato institueretur sacello, audire sibi visus est claram, ac terribilem vocem, e sacra pyxide prodeuntem, sinite, sinite, certum est vindicare: quam ad vocem attonitus Leo, qui solus audiebat, summis precibus ab Domino contendere institit, vt misereri vellet; et nihil audiebat, nisi mitte me, volo punire. Ita moeroris plenus, plerumque noctis in lacrymis, ac gemitu exegit. Diluculo ad diuinam festine, reuertit hostiam, dumque magna humilitate, ac pietate leuamentum aliquod deposcit, coepit Dominus singillatim in memoriam reuocare supplicia insignia, et diluuij et vrbium infamium, et Egyptiorum, et alia id genus, in quibus de improbis vltus, iustos, quamuis pauci numero essent, seruauit. Eodem se in praesens saeuiturum modo denuncians. Hanc rem Ignatius Martinius, cuius virtutem hoc dignam arcano Leo existimarar, eius post obitum enatrauit. Olim ex Oppido Almerini, cum Prouincialis Olysipponem Georgium Serranum, et Emmanuelem, Sequeiram, (qui ambo deinde Prouinciales fuere) per Tagum mitteret, quamuis oboriretur tempestas, ire securos iussit, et opportuna praemonitio cecidit. Adeo saeui, dirique extitere fluctus, vt ipsorum ante oculos simul euntium nauigium mergeretur. Quo Sequeira territus, Serranum, qui autoritate erat notior, vehementer admonere, vt nauigium ad terram applicari iuberet. At Serranus, nulla (inquit) causa timoris subest: Leo iussit, quo esset maior tempestas, ire securiores: et haec cum diceret extemplo rudentibus fractis, velum decidit: eoque Iapso, periculum omne depulsum. Iam moribundus fratri, qui praecipua cura in morbo sibi adfuerat, denunciauit, compararet se se ad magnam, quae imminebat tentationem, sed cum diuina 222 Somnium Henricij mirum. ope, certus de victoria esset. Neque ita multo post, adeo grauiter coepit exagitari frater, vt haesitans nutansque, parum ab ruina, ac defectione abesset. Sed mire iuuit spes a Leone promissa victoriae, et quod vero simile est auxilium e Coelo allatum. Dormienti aliquando in sella dum Rector agebat Eborae, visus est quidam adesse, et prehenso brachio excitare, admonens, vt ad certum, quem nominabat e Collegio pergeret, ex eoque cognosceret de Sacerdote eiusdem Collegij, quem item appellabat. Cumque excitatus pro somnio nihili rem fecisset, rursus obdormiscenti eadem ipecies, cum acriori monitu offertur. Sed cum ne tum quidem habendam somnio sidem existimaret, ecce tertio redit sopor, et visum, dura cum increpatione, quod non accurreret ad succurrendum ouiculae, quam tartareus ei lupus rapiebat. Iret, labanti succurreret, puniret qui periculum norat, nec indicabat. Tum demum intelligens haud esse somni ludibrium, recta ad demonstratum fratrem pergit, ex eoque cognoscit Sacerdotem illum defectionem a religione moliri, statimque opportunis remedijs firmat labantem, haud impunito illo, qui per falsum amicitiae nomen morbum occultans, perire amicum sinebat. Eborae item aliquando, vbi mane ab oratione surrexit Marcum Georgium admonuit, vt pararet se eo die, si opus foret, ad scholam quaestionum consientiae so loco habendam. Tum reuerss inde, sacrificatum abit. Missa peracta admonet Georgium, vt habeat scholam egressusque Collegio, certam in domum proficiscitur, vbi inter magnas angustias grauiter aegrotantem hominem reperit. 223 Peccata occulta dininitus agnoscit Post longum congressum, iecedente Leone, comitem eius aeger aduocat, et admirabundus, quis esset Pater ille, quid muneris administraret, interrogat: omnino enim sibi compertum, magnum esse Dei famulum, cui sua peccata fuerint diuinitus reuelata, prae quorum pudore ad poenitentiam legitimam adduci non posset. Antonius Carmallius Theologiae professor, narrauit sibi adolescenti, dum Leoui de peccatis cenfiteretur subitum cordis dolorem coortum, adeo vt pene exanimaretur, cum autem locum ostendisset Leoni, statim vt illum tetigit, dolorem omnem euanuisse. Alia alij non solum in corporis, sed etiam in animi morbis, statim vt se illi commendarunt, praesentanea sensere remedia. Valebat et aduersus Daemones, et e corporibus obsessorum multos expulit: sagaciter quoque multorum fraudes energumenos se simulantium, inedia, et virgis 224 Odium Diaboli in Henricium. excussit. At belluae illae tartareae suam in ipsum rabiem, tum maxime, cum magnum quid in animarum adiumenta moliebatur, colaphis, et verberibus, et aliter saeuiendo promebant, inepte scilicet ostendentes, coepta eo meliora, et vrgenda enixius, quo magis bonorum omnium osoribus essent inuisa. Alias non permissi saeuire, inanibus terriculis creare molestiam conabantur. Matutinam psalmodiam cum Ludouico Cerqueria (qui dein Iaponiae Episcopus fuit) aliquando cum recitaret, lucernam statim Diabolus arreptam circumferre per cubiculum coepit, nulla apparente manu. Attollebat, demittebat, huc illuc raptim agebat, vt solet ex tremula aqua, radijs icta solis volutus resilire fulgor: cum insuetus ad ea Ludouicus se se cubiculo pauefactus eriperet, Leo, cui noua non erant, plane securus haesit. Dum in Regia Almerini versaretur, quotidie solebat traiecto Tago in Oppidum Santarenum ad Euangelizandum excurrere. Incidit causa cur aliquando praeter morem ibidem etiam pernoctaret. Ecce autem 225 Constans eiusdem fidu cia. cum primum cubitum abijt, saepe appellare nomen IESV magno studio coepit, tanquam commotior, vel timeret, vel iam perferret impetum aliquem vehementem hostis inferni. Exilijt e lecto, et per conclaue inambulans, signum Crucis sibi saepe figurabat. Aderat in eodem cubiculo comes eius Ioannes Aluarius is qui dein fuit Assitens, qui (nam et lucerna vigil asscruabatur) ea tanquam noua haud sine metu spectabat, exitum rei opperiens; cum repente turbo adeo validus in fenestram incubuit, vt quamuis optime obseratam, ac vecte munitam, repente terribili fragore patefecerit, vecte in medium conclaue proiecto. Immotus adhaec, Leo, Crucis tantum signo repetito, inuocatoque IESV nomine, pauentem comitem nil formidare iubet, quod nihil esset timendum, obserataque fenestra cubitum redijt, ac tanta statim securitate somnum admisit, vt admodum sonore stertere eum comes audiret.

Dudum intermissas Angrae: et Angolae res, quasi ex itinere relegemus, antequam in Sinas, et Iaponiam transmittimus; nam India, quod nihil ferme non simile nuper inde recitatis in hunc annum suggerit; conticescere tantisper mauult, quam aut paruis dictu, aut facile intelligendis 226 Angrae Soda litas B. Mariae maxime salutaris. ex memoriâ proxime relatorum, otiose detinere lectorem. Angrae anno superiore instituta in Collegio nostro Sodalitas Beatae Deiparae, hoc anno perlato Româ diplomate rite confirmata, et Indulgentijs Pontificijs ditata est. Commune id Collegio Angrensi cum multis alijs, immo cum omnibus vbiqne terrarum nostrae fere Societatis Domicilijs fuit: nec velut eximium hoc loco commemorandum putarem, nisi, vt semina eadem in diuersis terris magnâ differentiâ fructificant, cum alibi, vt est in Euangelio, trigesimâ, alibi sexagesimâ, denique in felicioribus aruis centesimâ multiplicatione fruges reddant; ita scirem, cum alijs in Vrbibus Sodalitia B. Mariae ad salutem, et consolationem animarum profecerint plurimum; Angrae successûs incredibiles, et fructus longe supra, quam expectari verisimiliter. 227 Omnes Ciui tatis ordines ei adscripti poterat insignes, atque illustres habuisse. Principio, quod iuuentuti scholas nostras frequentanti subsidium parabatur, id primâ consilij propositione probatum Ciuitas vniuersa commune omnibus ordinibus esse voluit. Quare ante omnes ipse Episcopus cum suo Vicario, compluribusque Canonicis, Ciues item primarij nomen in Sodalitatem dedere. Est praetereâ praecipuae in eâ vrbe, et totâ Regione dignitatis. Praesidij Praefectus, quasi Proregis in remotis illis Insulis autoritatem obtinens; is non modo se ipsum, sed Tribunos, Centuriones, et lectissimos quosque suorum militum in eandem Societatem admitti postulauit, vtilitate maximâ cohortis 228 Militum pie tas. vniuersae, et totius Ciuitatis exemplo salubriori, quam assequi narrando quisquam possit. Siquidem cum humanae consuetudinis testatissima omnibus locis, et temporibus experientiâ compertum sit, parum bene conuenire Christianae Disciplinae, et absolutae numeris officijsque omnibus Religioni, cum militari licentiâ, praesertim vbi otium, et copia commodorum accesserit, tamen Praesidiariorum huius Insulae, licet numero permagno in summâ securitate parique abundantiâ viuerent, ex quo piam Dei Matri in eius Sodalitio seruitutem sunt professi, tam mirabilis innocentia, tamque amabilis omnium virtutum cultus emicuit, vt vere dici posset legionarios sub signis, atque in Castris, vix temperantia, castimonia, pietate, caritateque in Deum Coenobitis Disciplinam claustrorum longo iam vsu tolerantibus concessisse. Purgabant confessione, reficiebantque sacrâ mensâ frequenter animos, et ad haec sancta mysteria, ieiunijs, cilicijs, verberationibus vltto susceptis, etiam publice, se se comparabant. Passim videres in stationibus, pro taxillis, et folijs lusorijs pro se quemque globulos precarios terentes digitis, aut libros pios lectitantes. Sermones non dicam non obscoeni, non maledici, sed probi omnes, ac sancti. Si quis, quid deliquisset deferebatur ad Sodalitij moderatores, et eius arbitrio, aut crimen expiabat publicâ poenâ, aut albo Sodalium expunctus, res suas sibi habere iubebatur; quod instar ingentis infortunij ducebant. Facile arbitratu est haudquaquam ad tantam virtutis absolutionem, milites sine Ducis 229 Ducis Praesidiariorum Angrensium Religio. peculiari curâ, efficacique exemplo expoliri potuisse. Ille autem tanto vulgarem modum, ac captum hominum illius ordinis in Religionis officiis, et Diuinae legis obseruatione superabat, vt sagatus Sacerdos aut Chlamydatus Monachus videri potuerit. Edixerat propositâ poenâ carceris, vt turpitudine, contumeliâque verborum sui omnes abstinerent. Praeceptum vt supplicio sanciret, quando diurnas stationes, vigiliasue nocturnas obibat explorabundus more Castrensi, aliquot paria ferrearum 230 Seueritas. compedum prae se gestari a famulis curabat, quas repente indueret in eiusmodi culpa deprehensis. Multâ conquisitione compererat a quodam milite, non tamen ex ijs qui Sodalitio nomen dederant, clam ali scortum; statim omnia molitus extraxit e latebris meretriculam, exportarique primâ 231 Et liberalitas. naue soluente in continentem iussit; ac cum illa iter deprecaretur inopiae obtentu, largum illi viaticum de suo numerauit, quouis pecuniae damno bene redemptam ratus amolitionem occasionis peccandi, ab ijs qui ipsius essent curae commendati. Praeterea idem conuocari certâ horâ quotidie rudem, et otiosam e foro plebem in aedes suas iubebat, eique Christianae Doctrinae prima elementa inculcabat ipse per se se, additis hortamentis ad honesta omnia sectanda, prauaque fugienda. Cum Sodalitij Angrensis in militibus hi extarent fructus, quiuis prudens per se intelliget, quantum vtilitatis inde elicerent Sacerdotes, instituto, et professione propriâ Religioni dediti, Patres familias, et primarij ciues grauitate morum, et ciuili disciplinâ ad omnem honestatem inclinatiores, denique Adolescentes discendi causa ventitantes ad nos, quos docilitas tenerioris aetatis, et primaeua innocentia capaciores Coelestium sensuum reddebat. Hos enim simul cunctos ordines vnica tum Sodalitas amplectebatur, more nondum inducto, qui deinde salubriter inualuit, discernendi genera, et multiplicandi eodem in loco coetûs istos, pro varietate graduum aetatumue, 232 Confirmatio Sodalitij magno gaudio, et omnium ordinum studio excepta. vt congrua cuique institutio adhibeatur. Hoc loco res erant Sodalitatis Angrensis, quando est, vti dixi, eius Româ confirmatio perlata. Placuit eam excipi publicâ celebritate, nullusque Ordinum, qui Sodalitium conflabant desiderari suum studium in eâ solemnitate sustinuit. Electâ die Clerus Templi maioris cum Episcopo tempestiue in Sacram aedem Collegij venit, ibique Pontificali ritu celebrauit sacrum. Inde supplicatio processit. Praeibant Adolescentes e scholis, sequebantur milites, Ciues, Duces, Magistratus, Clericorum, et Sacerdotum linteata series, Dei Matris laudes sacris omnes canticis modulantes. Caput pompae Thensa erat auro, serico, vittis, floribus, omnis generis ornamentis speciosissime decora, in quâ effigies Deiparae explicatum diploma praeferentis manu Sodalium humeris alte sublata portabatur. Humus constrata folijs, vestibula, et fenestrae Domuum velis splendidis aulaeisque renidebant. In compitis extructa pegmata Choros Musicorum, et scenas adolescentum, pias e sacris monumentis historias arte Dramaticâ exprimentium habebant. Quid multa? summâ Vrbis gratulatione, ac gaudio gesta res, longam sui memoriam cum grato, pioque erga Deiparam affectu, in Ciuium, et aduenarum, 233 Angolanorum perfidia infe lix. qui viderunt animis reliquit. In Regno Angolae irritati potius, quam domiti victorijs Lusitanorum AEthiopes Idololatrae, abundante semper ad pacta infringenda perfidiâ, ad reficiendos exercitus multitudine, noua quotidie machinabantur, semper infelici successu, iterum, et tertio ab vltimo narrata pugna, qua tot eorum myriades caesae sunt, redintegratum bellum, iteratis nec multo minoribus attriti cladibus, necessario curatâ pace finierant. Hoc denuo anno agitantes consilia rebellandi deprehensi Sobae aliquot capite periurium luerunt, supplicio duobus ipsorum salutari, qui renati per baptism um in carcere temporariam mortem spe vitae aeternae, cuius 234 Aluarus nouus Rex Congi propagandae Religioni studet. pignus acceperant, consolati sunt. Confirmabat interim opes in dies suas Aluarus nouus Rex Congi Christianus aduersus factionem, quae admoto ad spem regni Fratre ipsius Ethnico, Patris, item Aluari dicti, et pariter Christiani haereditatem ab eo interuertere conata erat; frustra: Deo electi a se Regis innocentiam tuente. Is gratus Diuinis beneficijs, enixe propagationi Euangelij fauebat. est Loanda Insula ditionis eius ad nonum gradum cum dimidio latitudinis Australis non longe a continenti Regni Congi, obiecta ostijs magnorum amnium duorum Bengi, et Coanzae, quorum hic Angolae Regnum a Congo disterminat; non magna illa quidem, sed frugum 135 Loanda Intula tota Christo subiuncta. locuples, et pecoris, Coelique temperie sasubri, ac celebris piscatu Conchyliorum, quibus Congenses vice pecuniae vtuntur. Septem in ea oppida (Incolae patriâ voce lipatas vocant.) Horum duobus primarijs, alteri a Sancto Spiritu, alteri a Sancto Paulo Lusitani nomina dedere. Prior quasi Metropolis, Congensis, Praetoris Sedes, Posterior Vrbs Lusitanorum colonia est, vbi iam ab annis decem statio nostrorum erat. Hi excolendis Lusitanis, AEthiopibus ad Christi iugum attrahendis, strenuam hactenus, et modo successu fortunatam operam dederant. Nam vix vllae totâ Insulâ reliquiae Idololatriae visebantur. Optimoque in cursu cum hîc tum in Continenti vtroque Angolae, et Congi Christiana res erat.

136 Cursus rei Christianae interpellatus apud Sinas. Efferebant se apud Sinas spe, ac specie praeclarâ iaci ceptae a septem retro annis sementis Euangelicae pubescentes fruges, ac tantum non maturae primitiae; cum eas, hoc anno inopinatus ingruens inuidae malignitatis quasi turbo quidam perculit, extincturus si minus viuacis, indolis forent. Matthaeus Riccius, et Antonius Almeida, operarij excellentis industriae, in Statione Sciauquinensi Ecclesiam Sinensem nouam, quasi Christi vineam nouellam totis excolere viribus pergebant. Aptum erant locum nacti. AEdes sacra perelegans, cum adiuncto Domicilio ad amnis nauigabilis crepidinem, sub ipsam frequentissimae Ciuitatis portam, situ amoenissimo, 137 Domus Societatis ciau quim posita Sinenses alli cit, et conciliat Euangelio. procul euocabat curiosissimam, et otiosissimam gentem. Nec minus vbi accesserant mundities, et nitor, peregriaeque gratiae specimina Europeae artis in descriptionibus Geographicis, in pictis elegantiâ nostrate tabulis, in libris artificio calchographico luculenter exaratis, aureos titulos in mundissimo corio exterius monstrantibus; denique in machinis horarijs, alijsque ingeniorum veteris Mundi nouis isthic inuentis mirisque spectaculis detinebant. Prorex, eiusque numerosissimus comitatus, Inferiores Magistratus cum suâ quisque cohorte, Literatorum crudita natio, ciuesque politiores quotidiano concursu, non aedem magis sacram, quam Bibliothecam, quam Mathematicam porticum, quam omnes concinnitate peregrinâ renidentes exhedras obibant admiratione inhianti. Plena semper Platea obiecta aedibus vestibulumque Domus lecticis honestiorum Ciuium, flumen vicinum lembis Magistratuum, aut cimbis aduenarum, qui ex Vrbe amne secundo, visendi res insolitas cupiditate, confluebant. Omnes excipiebat Matthaeus Riccius linguae iam peritus Sinicae, et auidissimis Mathematicae scientiae, de Coeli Conuersionibus, de motibus astrorum, de ratione temporum, de dimensionibus Terratum, et marium, ea disserebat, quae facile, vel inuitis assensum extorquerent, et fateri cogerent; inchoatas dumtaxat, et rudes apud ipsos istas esse disciplinas, quarum perfecti iam Magistri primum audirentur. Hinc existimatio, laudatioque gliscebat Eruditionis Europeae: Indidem sacris quoque dogmatibus accedebat autoritas: facile opinantibus, qui nostrorum acumen in rebus acie mentis intelligibilibus probabant, haudquaquam eos in Diuinis aberrare. 138 Catechismi lingua Sinica editi fructus. Adiuuabat editus non ineleganter, vt ante diximus, Sinensibus typis, lateque disseminatus Catechismi liber; quem qui cognouerant Mandarini Magistri Gentis contra disputatum accedebant, committebatur certamen ambitiose, nec tamen inciuiliter, in splendido consessu, Nostrisque diferte, ac foeliciter, Deo, et causâ iuuante, argumenta obiecta soluentibus, fere semper a plerisque applaudebatur. Statis horis quotidianae Catechismi lectiones ad concionem ingentem in templo habebantur. Multi Catechumeni fiebant: ij cum matutum erat solemni ritu sacro fonte tingebantur. Euolabat fama longe vltra fines Prouinciae Cantoniae, multis aliarum quatuordecim aduenis, Sciauquinum publicarum, priuatarumque rerum gratia ventitantibus, et quae viderant, audierantue Sinis insueta, libenter alibi memorantibus. Nostrorum quoque alter subinde commoditate portuosi amnis obuiam suggerentis copiam nauium quocumque opus esset euntium, aut ad Metropolim Cantoniae Ciuitatem Quamcheu statis nundinis, et plenissimo mercatu celebrem, aut trans amnem in oppida per agrum sparsa 239 Mors Canto niensis Proregis. Euangelizatum excurrebat. Eâ felicitate res fluebant cum Prorex nostris amicus in suo Sciauquinensi Praetorio diem obijt, nominatusque illi successor a Rege est is, qui tum vicinae Prouinciae Quam-si vice Regis praeerat, Domo Nanquinensis, nomine Leu, homo, vt ipsa eius administrationis initia monstrarunt, non intactus ambitione, et auaritiâ. Is ominosum ducens 240 Successor eius aliud Pretorium a sundamentis extrui inbet. in aedibus decessoris sui morte funestis habitare, iussit eas funditus destrui, in eaque superficie, nouâ descriptione alias a fundamentis ad fastigium attolli, quod dum impigre magnis ex aerario publico impensis curatur; ipse in Vrbe Cantoniae limitibus conterminâ opperiens finem operis excipiebat officia Cantoniensium ex cunctis Vrbibus certatim noui, vt fit, Rectoris, gratiam captantium. Inter bos multi erant Sciauquino profecti; quippe 241 Maleuoli apud eum sermones de Sciauquinen si Domo. Vrbe Magistratibus, Literatis, et Nobilibus plenissimâ, quorum alicuius maleuolis sermonibus incitatum aduersus Sciauquinensem Domum nostram noui Proregis animum postea patuit. Facile suspicio cadebat in quemdam Thansiarihiu, Ciuium Praefectum, hominem astutum, quique, vt multa indicia se dabant, magis ad speciem, quam mente sincerâ, cum nostris amicitiam coleret. Hunc ferunt commemorasse nouo Proregi, quasi ad commendationem Sciauquinensis Ciuitatis, esse illam solere suis Rectoribus exquisite gratam, quippe, quae praesentibus obsequijs, quae promptissime, ac cumulatissime exhiberet, haud contenta, etiam perennibus excitutis monumentis famam eorum, ac memoriam apud se consecrare immortalitati solita esset. Sub haec retulit dudum extare molem speciosam publico sumptu affectuque Ciuium olim extructam honori certi, quem nominabat, Proregis; quin etiam nuper inferiori Magistratui, Praefecto Vrbis, turrim magnificentissimam excitatam. Esse his monumentis accommodatissimum locum, campum suburbanum praetentum amne, conspicuum, et concursu celebratum: cuius modo partem optimam peregrini ex Amacao Sacerdotes, aedificio spectabili occupatam tenerent. Haec cum Thansiarihius maligno artificio diceret, facile assecutus est, quod optabat; cum enim homini gloriae 242 Prorex nouus Sciauqui no pellere nostros decernit. auido saliuam mouisset honoris ampli non vni iam a Sciauquinensibus concessi, non aegre ad eum, et sperandum, et desiderandum perpulit. Multa igitur per celerem mentis agirationem momento percurrens, primum satis sibi fauit, vt confideret haudquaquam sua merita Sciauquinensibus inferiora visum iri meritis eorum, quibus istos honores decernendos putauissent. Deinde pellendos loco peregrinos Sacerdotes censuit, quo eorum vacuo in solo suum monumentum rite collocaretur. Postremo excogitandam rationem, quâ hoc, et iure videretur fieri, et quam minimum acerbitatis in isto per se odioso negotio administrando adhiberetur. Ab his ita secum, sine vllâ tunc sui consilij significatione, conititutis, sumpto spatio ad deliberandum de modo conficiendae rei, paucis post diebus diploma 243 Diploma Proregis aduersus nostros. rite conscriptum ad Linsithaum (is est, vt dixi Magistratus Prorege inferior, Sciauquini, et ipse degens) ad Linsithaum, inquam, diploma mittit, quo causatus; comperisse se Sacerdotibus externis, contra leges Regni, sedem stabilem in ipsâ Vrbe Proregiâ concessam; scire etiam istiusmodi Sacrificulos acutos alioqui, et factiosos homines, arcana explorata Sinensium suis Amacaënsibus prodere, non sine periculo quietis publicae: praeterea varijs artibus plebem ad se pellicere, ac coitiones facere, res omnes Reipublicae suspectas: quin etiam spectacula ostentare peregrinarum machinarum; palamque proponere automata aenea, quae sponte concaui aeris pulsu diei, ac noctis horas indicent. Ea sibi, et per se cogitanti, et e prudentium consilio haud tolerabilia videri, quippe antiquis Patriae moribus dissentanea, noua, tumultum minantia, et Regi vbi cognouerit minime probanda. Quare se ipsi mandare, vt causâ, quam primum cognita Europaeos facessere Sciauquino iubeat; et aut Amacaum ad suos remittat, aut in Suburbanum Vrbi Xauceanae Coenobium, Nanhoam vocatum, edicto transferat. Tali Linsithaus accepto mandato, Vicario Praefecti Vrbis, subiecto sibi magistratui, negotium dat agendi cum hospitibus Amacaensibus, vt sponte Proregi obtemperent, et Nanhoam ad tempus vltro secedant: sic eos houorificentius, et rebus ipsorum vtilius migrare posse, quam si pro Imperio cogantur. Neque enim spem superesse vllam flectendae Proregis 244 Suadetur Pa tribus, vt cedant tempori. voluntatis. Si autem modo tempori cesserint, facile post defunctum praefecturâ Proregem iniri rationem posse ipsorum reuocandorum. Ea cum Vicarius apud Matthaeum Riccium fuse, ac beneuole disseruisset, non aegre persuasit homini iam non imperito Consuetudinum Sinicarum, esse id optimum 245 Eo Riccius inclinat. consilium quod tali tempore capi posset. Nihil tamen ausus in re tantâ decernere sine consensu nostrorum Amacaensium, spatio ad deliberandum impetrato, certum hominem ad eos destinat cum literis, quibus 246 Patres Ama caenses id prohibent. diligenter exposito rerum statu, sententiam suam, et eius rationes proponebat. Inuenit hic Nuncius Alexandrum Valignanum Amacai cum legatis Iaponijs, vt dictum est anno superiori ex Indijs appulsum. Is consilio cum alijs Praepositis habito, respondit; non committendum videri, vt facile, ac sine certamine sedes tanto sumptu, ac labore Societati quaesita eriperetur. Quare denunciatum iudicium subiret audacter, et ius suum, ac nostrum constanter tueretur. In id incubuit strenue Riccius Apologijs, et id genus 247 Riccius ijs obtemperat. actis conscribendis, testimonijsque, ac suffragationibus corrogandis; in quo magistratuum, et literatorum Sciauquinensium egregium fauorem est expertus: inutilem tamen ob Proregis in proposito perseuerantiam; cuius per 248 Proregis ini quitas. idem tempus alia specimina iniquitatis, et auaritiae extiterunt, in vexandis negotiatoribus ex Vrbe Cantoniae Metxopoli, alijsque e populo, qui modo haberent quod cedere in praedam posset. Tamen Riccius ne nihil intentatum relinqueret, ad Proregem in eâ quam dixi conterminâ Ciuitate adhuc degentem, conferre se se parabat: quando rogatu Linsithai, viri, et potentis, et nostris amici, negare non potuit, quin Amacaum excurreret, certi 249 Riccius Ama caum profici scitur. negotij pertractandi causâ. Eâ occasione distinctius edoctus Visitator Valignanus, itemque alij Amacaënses Patres, quam aegre obtineri statio Sciauquinensis posset inuito, et repugnante Praetore, tandem in antea reiectam 250 Valignanus eo audito consentit migra tioni e Sciau quino. Riccij sententiam, et ipsi concesserunt. Permiseruntque, vt si ei videretur, tempori cederet; sed illud commendarunt, vt aliam saltem intra Sinensis Regni fines sedem impetrare conaretur. Inter haec perducto ad fastigium nouo Palatio Proregis, satisque instructo, atque ornato, is publice a Sciauquinensibus, vt eo se conferret inuitabatur, qui percontatus 251 Instat Prorex nostris, vt exeant. de Amacaënsibus Sacerdotibus, cum audiret nondum eos emigrasse, profectionem differebat suam, mandata, quae de illis dudum dederat subinde iterans; sine vllâ tamen irae significatione; nimirum, vt autoritatem 252 Sciauquinen sium beneuo lentia in Patres. tueretur perturbationem celans. Amabant, et plurimi faciebant nostros multi ex Sciauquinensibus Magistratibus. Eo fiebat, vt cum ijs, necessitate obsequendi Proregi eius voluntatem declararent, id non solum sine, acerbitate facerent, sed simul beneuole testarentur, cupere se se, ac quatenus 253 Proregis ad uentus. possent, conaturos officijs assequi, vt Prorex de isto proposito dimoueretur. Horum igitur fauore moras trahentes nostri in aliquam melioris euentûs spem, eo vsque perstiterunt, quoad iam inuectus solemni pompâ 254 Rationes pro Patribus allegatae. Sciauquinum Prorex in Praetorijs aedibus consedit. Ibi cum ex Vrbanis magistratibus quaereret, ecquid exteri migrassent, quod toties iussisset: audiuit ab ijs: multa hospites Amacaënses pro se allegare, quae digna consideratione viderentur. Hoc inter alia: se se permissu Proregis et autoritate publicâ in solo legitime quaesito aedificium struxisse, in quod aureos sexcentos expendissent, id quod certis tabulis, et testimonijs constaret. Iniquum videri eos inde pelli non resarcito eo damno, ac pari summâ numeratâ. Percussit ea mentio auarum Proregis animum; hinc quidem non audentem manifeltam iniustitiam consciscere; aliunde vero certum, tantum argenti numerum non profundere. Respondit igitur se repensurum Amacaensibus Aduenis pecuniam, si non quantam peterent, certe quanta ipsis 254 Prorex in compensationem aureorum sexcentorum offert sexaginta. iure deberetur. Moxque ad Matthaeum Riccium misit certum hominem, qui sexaginta ei aureos offerret. Riccius ingrediendi in causam prout initio iussus fuerat, etsi fuerat postea remissum, oblatâ qualicumque spe, hanc occasionem et initium sumens, dixit, se nullâ pretij magnitudine adduci vnquam posse, ad sacram aedem, in quâ Dei sui Conditoris rerum omnium praesens numen habitaret cuiquam vendendam; nedum, vt eripi eam sibi volenti pateretur cum pecuniâ permutatam decuplo minori eâ, 256 Responsum liberum Riccij. quam expendisset in illâ construendâ. Renunciaret ergo Proregi melius eum exerciturum iustitiam nullo suo sumptu, sinendo Aduenas supplices suos stare in possessione legitime initâ sine cuiusquam noxa. Addidit hanc petitionem suam libello expositam se ad Tribunal Proregis ipsum delaturum. Nec secus quam dixerat fecit; aut potius facere tentauit. Iterum enim, et tertio repulsus a ianuâ est iussu Proregis, incredibiliter offensi quod pecuniam a se missam recusasset. Itaque Riccio respondebatur dicere Proregem, indignum esse ipsum suo conspectu, qui sua dona contempsisset. Haec videns, audiensque Riccius, intellexit, quam vane speraretur Sciauquinensem conseruari Societati sedem posse, sed et illud vereri praeterea caepit, ne a iam irato Prorege, Sinarum quoque finibus excluderetur. Igitur, quod a Valignano habebat in mandatis, mutatâ ratione, per libellos, et amicorum interpositionem, vehementer institit, ne finibus Imperij Sinici exterminarentur; sed Sciauquino exelusis concederetur ingressus in aliam quampiam Regni eius Vrbem. Istud quidem vltro Prorex obtulerat initio: Verum iam irritatus recusatione pecuniae oblatae, eo constantius negabat, 257 Prorex negat, quod initio concesterat. quo magis ex libellis intelligebat, quam id vehementer desiderarent illi, quibus aegre fieri iratus cupiebat, Dum haec lenta formularum, vel politicarum vel forensium Sinis vsitatarum serie in longa taedia segnium tractationum extenduntur; nostris subinde per libellos saepius oblatos innocentiam contestantibus suam, et de iniuriâ exilij decreti expostulantibus, incidit aliquid vnde Proregi timendi occasio, nostris sperandi, offerretur. 258 Metus oblatus Proregi a Regni Visitatore. Solent Reges Sinarum certos a latere suo in Prouincias homines mittere, Inspectorum, aut vt loqui recentius solemus, Visitatorum munere functuros. Horum plena potestas, summaque autoritas inquirendi, et explorandi est late in omnes quantaeuis dignitatis Magistratûs: quâ sint abstinentiâ, quâ fide, quâ iustitiae curâ, vt se domi gerant, vt in publico: quae fama de illis, quis in eos affectus populorum. De his illi quaecumque renunciant, creduntur: et aut pro meritis euehuntur, qui laudati sunt; aut deprimuntur, puniunturue quorum moribus, aut prudentiae parum honorificum ab istis testimonium redditur. Inspexerat sub hoc forte tempus vnus ex his Prouinciam Cantoniam, et reuersurus ad Regem, quo explorata referret, per Vrbem Sciauquinum necessarium iter habebat. Collegit, hoc comperto, se se Prorex, et quod celebratas multorum sermonibus querelas de se Sacerdotum Amacaensium sciebat, haud sine causâ timuit, ne quid eâ de re in Visitatoris commentarios referretur, aut iam 259 Dissimulatio Proregis. relatum esset, quod a Rege illic legi nequaquam sibi expediret: quare constituit dissimulandum in praesens, ac supersedendum in negotio, contraque prae se ferendam coram Visitatore in Amacaenses hospites beneuolentiam, vt si quid ille secus audisset, oculorum testimonio refelleret. Ergo iam aliquot prius diebus, quam aduentaret Sciauquinum Visitator, visus Prorex mitescere, nostris amicis de re nostrâ benigius loqui, remittere quod ante ostenderat studium, prorsus sic agere, vt omissurus inceptum 260 Et ex ea spes falsa nostrorum. existimari a prudentibus posset. Nec deerant, qui putarent poenitere hominem suscepti certaminis, ac receptum eruptioni inconsultae non inhonestum isto silentio, ac nouâ placabilitate captare. Venit inter haec Sciauquinum Visitator, et a Prorege delinire Censorem, a quo notam metuebat, studente, exquisitis omnis generis honoribus afficitur. Dixerat Visitator discessui diem, Prorex cum vniuersis Magistratibus, Literatis, Primarijsque Ciuibus, necnon cunctis festo ornatu cohortibus Praetorianis processit ad deducendum hospitem. Stabat ingens parata multitudo Myoparonum, Lintrium, Phaselorum egregie pictorum ad crepidinem amnis. In hanc classem multitudo ea omnis inscendit, simulque varij more gentis Musicorum Chori, partim voce, partim instrumentis canentium. Soluerant omnes, et remis euecti aduerso amne ad multas stadia progressuri dicebantur. 261 Visitator a Prorege in Domum nostrorum deducitur. Effuderat se studio Ciuitas, et praeclara species tenebat oculos, e fenestris imminentium flumini domotum, aut e littore spectantium. Nostram quoque Domum amici eâ causâ compleuerant. Ijdemque mox non sine admiratione notarunt, et animaduertere nostros iusserunt, dessectere naues de cursu, et proras repente ad nos vertisse. Nempe intentus ei, quod retulimus artificio Prorex, quo magis ex animo Visitatoris abstergeret suspicionem omnem illius suae in hospites Amacaenses iniuriae, quem deducebat inter officiosissimos sermones, interrogauit: Ecquid de Aduenis audisset miri hominibus ingenij, qui sedem dudum Sciauquini fixissent? En, inquit, vides tectum illud elegantiâ peregrinâ conspicuum, illic degunt. Nec longe, vt vides abest locus. Equidem censeo, nisi tibi aliud videtur recte nos facturos si accesserimus, erit pretium deflexionis modicae, Europeae elegantiae specimina vidisse. Non abnuente Visitatore iussi nautae flexis gubernaculis cursum institutum mutant, et secundo amne velis nihilominus, ac remis fluminis impetum iuuantes, summâ celeritate nostrae ripae classem admouent. Exscendunt Prorex, Visitator, Proceres Literatorum, Primi Magistratus, et nostrae domus renidentes, ac blandi ostium subeunt. Excipiunt laeti inexpectatum officium, Riccius, et Almeida; magnosque hospites, quibus possunt obsequijs honorant. Illi cuncta cupide 362 Comitas affectata Proregis in nostros. visere, prolixe laudare, admirari mappas geographicas, Astrolabia, sphaeras, ante omnia horarias machinas, et libros Europaeis cusos typis, ornatis inuolucris, et aureis exterius titulis decoros. Inter omnes affectatâ comitate Prorex verbis ossiciosis, multum familiaritatis, plurimum beneuolentiae monstrare. In quo egregie cunctis imposuit. Cum enim non solum, 263 Inde spec fallax, et va nae gratulationes. quod cupiebat, Visitator eam inde secum opinionem abstulisset, vt humanissime affectum erga Europaeos aduenas Proregem crederet, sed etiam ex praesentium relatu in omnes Sciauquinenses fama manasset de gratiâ Riccij, 364 Sententia Proregis no stros Amacaum redire iubens. et Sociorum apud Proregem nouâ, et Christiani, et caeteri amici omnes certatim accurrerunt gratulatum Patribus, tam felici, vt aiebant, exitu graui periculo defunctis. Verum simul aliquot itinere dierum processisse Visitatorem intellexit Prorex, ratus iam tuto perpetrari destinata posse, sententiam rite perscribit reditum Amacaum indicentem Socijs, eamque ad 265 In ea exequenda cunctatio Vicarij a Prorege reprehen sa. Vicarium Praefecti Vrbis mittit, cum mandato exequendi. Ille, et nostris amicus, et perculsus inopinato casu, quod ex eâ, quam praesens viderat comitate Proregis in Patres, reconciliatum eum ipsis, item, vt alij, crediderat; haesit incertus animi, et mouere quidquam distulit. Sed cum cogeretur ratione sui muneris subinde alloqui Proregem, quando primum 266 Sententia Patribus significatur. post hoc mandatum acceptum eum vidit Prorex, statim ante omnia quaesiuit, num Amacaenses amandasset: atque illo fatente, quod res erat, non mediocriter iratus, cum minis mandatum iterauit. Quare cunctari iam amplius Vicarius non valens, per duos viatores Patribus abitum indixit, triduum definiens, post quod si Sciauquini conspicerentur, capitale ipsis foret. Atroci, nec opinato nuntio perculsi Patres ad Vicarium accurrunt. Ille moestus pro amicitiâ, nihil spei nihil remedij relictum dicere, excusare necessitatem ineluctabilem, suadere promptum obsequium. Denique ostendere tabulam decretoriae sententiae irreuocabiliter ab ipso Prorege scriptam. Eius haec erat summa. Etsi Matthaeus Riccius, et eius Socij bono animo Sinarum fines intrauerint, probeque, ac innocenter ibi vixerint: tamen quia nec ipsis expediret tamdiu a Patriâ abesse, et in Vrbe Proregiâ iuxta Sinarum instituta parum conueniret diu exteros morari, velle, ac iubere se illos Amacaum, vnde venissent statim regredi. quod sumptum in aedificio factum causarentur, cum pars eius summae maxima ex collatitia multorum pecuniâ fuerit, grauari Regis aerarium eâ refundenda aequum non videri; se se tamen ad quadraginta quinque aureos, qui a Magistratibus 267 Patres ad di scessum se accingunt. viatici nomine dabuntur, quindecim de suo addere. Omnium amicorum trepide in tali casu consultorum consentientibus cum Vicario iudicijs, conuasata supellex, et in nauem a Magistratu paratam imposita per publicos ministros est: quibusdam dumtaxat apud Christianos spe reditus depositis. Paratis ad soluendum omnibus, procinctus ad iter Riccius Vicarium adit: Gratias agit: beneficiorum gratam memoriam spondet; fauorem, si qua se obtulerit occasio, implorat. Claues Templi, et Domûs, cunctarumque singillatim Exhedrarum tradit, enixe rogans ne Templum Deo supremo 268 Riccius sexa ginta aureos oblatos recu sat. consecratum, profanis vsibus contaminari patiatur. Instat rursus Vicarius, vt sexaginta aureos, quos ipsis Prorex decreuisset accipiant. Riccius tamen in sententiâ persistit, multum Vicario mirante, qui, vt Proregi probare posset, quod suarum erat partium fecisse se, Syngrapham a 269 Et id ipsum scripto testa tur. Riccio exegit, quâ is testaretur: oblatos sibi a Vicario sexaginta aureos a se fuisse recusatos. Vicissim a Vicario impetrauit Pater scriptum authenticum, quo fides fieret Patres nullâ ipsorum culpâ Sciauquino expelli, vbi 270 Vicarij honorifica diplomata Patribus data. sine cuiusquam iniuriâ laudabiliter, et religiose vixissent. Ad quod etiam sponte suâ aliud diploma Vicarius adiecit, quo seuere cauebatur ne quisquam Patribus toto itinere iniuriae quidpiam, aut incommodi offerret. Proregis quoque mandatum tradidit, Praefecto maris Cantoniensis inscriptum, quo iubebat nauem Patribus assignari validam, et idoneo militum praesidio 271 Patres perueniunt in Vrbem Quamcheu. aduersus Piratarum pericula instructam, quâ tuto Amacaum perducerentur. Sic profecti Sciauquino Patres breui in Vrbem Quamcheu Cantoniae Prouinciae Metropolim peruenerunt, vbi cum quaesiuissent Praefectum maris, vt ei Proregis mandatum cuius modo meminimus, redderent, cognito abesse illum, et biduo venturum, illum opperiri in ipsâ naue, qua 272 Inde reuocantur Sciauqui num a Prorege. Sciauquino venerant, anchoris iactis intra portum fixâ, constituunt. Dum ibi sunt, ecce a tergo celox citatis e Sciauquino remis ad procul cognitam, quae Patres auexerat, Sciauquinensem nauem aduolat. Riccium requirit: ei nomine Proregis, vt statim rediret imperat. Admirans ille, causam cur reuocaretur rogat. Nuncius negauit se plus scire, quam quod dixerat. Non tamen destiterunt nostri bene augurando, casum in spei melioris auspicium trahere. Sicque laeti, quamquam haud sine admixtâ formidine, reuertebantur. Res porro transacta sic erat. Reddens Vicarius 273 Ob sexaginta aureos re cusatos commoto. Proregi rationem exhausti mandati, ostendit Riccij Chirograhum, quo se nummos sexaginta iussu Proregis oblatos recusasse testabatur. Hoc viso commotus maiorem in modum Prorex, postquam modicum deliberasset, cogitabundo silentio: Fac, inquit, ad Vicarium conuersus, istos homines curriculo reuocatos mihi quamprimum sistas. Id quod simul est factum. Statim Prorex ad Riccium. Tune sexaginta nummos a me datos reiecisti? Equidem Domine, Riccius inquit, etsi pauper sum, et esse glorier tamen cum tunc Dei beneficio isto subsidio non egerem, illud 274 Libera vox Riccij ad Proregem. abdicaui. Atqui subiecit Prorex, inofficiosum fuit respuisse munus meum. Ad ea Riccius erectâ fronte, ac voce liberâ. Cum tu nos, homines, vt tu te prositeris, innoxios e sede legitime partâ, in quâ tot annos sine cuiuspiam iniuriâ, de omnibus benemerendo vixeramus, velut maleficos eieceris, nullâ tibi priuatim verecundiâ obstricti sumus, quâ de nostro non admittendorum munerum instituto amicitiae tuae respectu decedere nos debere iudicemus. Insuetus verum audiendi ad ea Prorex excanduit, 275 Proregis in Riccium ira praecipitique exurgens. impetu vociferatus minaciter est. Ita ne Proregi iubenti non obtemperatur? Tum ne inurbane in hospitem saeuiret, respiciens interpretem, qui adstabat, Tua furcifer, inquit, ista culpa est. Tu exterum hunc hominem mihi repugnare docuisti: hinc ad apparitores respiciens: huc ocyus afferte catenam ferream, qua isti scelerato (interpretem monstrabat) collum, vt est meritus ligetur. Interpres consternatus 276 Interpres periclitans cau sa Riccij ab eo defenditur. factum negare: cum fide se officio, functum dicere: partem suam esse nullam in Riccij consilio, iurare. Tum Riccius, cui satis iam expedite sinice loquenti Interpres, dicis tantum et moris vsurpandi gratia adiungebatur, intento in Proregem vultu meâ sponte, meoque iudicio non huius, aut cuiusquam alterius suggestione munus tuum repuli. Sed per eam Te, quaecumque est, quâ mihi gratificari dono isto voluisti virtutem obtestor, cur ius nostrum violas? honorem imminuis? rem iuste possessam extorques? quin saltem nos, si exorari non potes, vt Sciauquini esse patiaris, transferre sedem in aliquam aliam Imperij Sinici Vrbem annuis? Ea Riccij verba, vel non statim intelligens, vel percipere Prorex dissimulans, ad militum Praefectum, qui ad eius Tribunal de more adstabat, conuersus, 277 Officium vti le Praefecti militum in nostros. capis ne inquit, quid hic home loquitur? Ille statim genu flexo, capere mihi videor Domine (ait) et ni fallor haec dicti eius sententia est: petit, vt si Sciauquino eijciatur domicilium figere ne prohibeatur, in Vrbe quapiam aliâ nostri Imperij. Probare petitionem Prorex, et prece flecti visus, benignis intuens, oculis Riccjum. En, ait, largior, quod cupis. Ede quem in locum transferre domicilium mauis. Respondit Riccius libenter iturum in Vrbem aliquam Prouinciarum Quamsi, vel Quiamsi. Atqui reposuit 278 Annuit Prorex, vt Patres in aliam Vrbem Sinici Regni migrent. Prorex, cum istae Prouinciae mei iuris non sint, id concedere meum non est. Elige igitur Vrbem quampiam Prouinciae Cantoniae, cui praesum, dum tamen excipias Metropolim Quamcheu, et Sedem Proregiam Sciauquinum, quibus in Vrbibus certas ob causas permittere habitationem fixam exteris non possum. Tum Riccius Vrbem Nanhium optauit. Et Prorex: annuo, inquit, peto tamen vt prius visas Coenabium Nanhoam et Vrbem ei finitimam Xauceam: quae si minus tibi stationes placuerint, quam nominas Ciuitatem adire poteris. Hîc Riccius fronte, Sinico more, ad 279 Prorex placatus libros dat Riccio. solum vsque demissâ gratias Proregi egit. Qui, et vultu, et verbis multam ei beneuolentiam ostendit, adeo, vt fasciculum librorum Sinicis typis editorum, quorum erat argumentum bellum ab ipso Prorege, dum aliam Prouinciam regeret, aduersus Piratas, aliosque rebelles feliciter gestum, nostris 280 Et nostros commendat Xauceanis Magistratibus. amoris causa donaret. Quin etiam cum forte, praesens adesset quidam Magistratus Xauceanae Ciuitatis, in quam Patres inuitauerat, ad eum coram illis conuersus Prorex: Hos, ait, exteros viros excellentis meriti in Vrbem vestram mitto. Fac eos meâ causâ, vbi istuc venerint, omni beneuolentiâ prosequaris, et si quidem ibi figere Domicilium velint, auxilio, et fauore quam maximo iuues; quippe homines mihi carissimos. Adornauerunt sub haec Patres discessum Sciauquino suum, in Vrbem Xauceam; Vicario Praefecti Sciauquinensis naues, et comeatum liberaliter praebente, 281 Praefecti Xau ceani beneuolentia in nostros. ac Patres diplomatibus honorificis ornante: quin ante quam discederent sciens idem Vicarius adesse Sciauquini Praefectum. Vrbis Xauceanae nostros ed eum adduxit: maioremque in modum commendauit: quo audito Praefectus: Equidem, inquit, nostros intuens, haud sine Numinis prouidentia, vos in Vrbem nostram destinatos arbitror. Hac enim ibsâ nocte videre mihi per somnium visus sum Deos quosdam peregrinos Xauceam venisse, facie longe diuersâ ab ijs, quorum imagines aris nostratibus insident: quare cum in crastinum discessum condixerim, inuito vos ad veniendum mecum: quod si quae res vos moratur, praecurrens hospitium parabo. Gratijs Patres actis excusarunt sibi, quo minus cum eo proficiscerentur, necessariam vrgentium negotiorum expeditionem obstare. caeterum breui secuturos. Visitarunt inde singillatim omnes Magistratus Sciauquinenses, praecipuosque Literatos. Tum confirmatis denuo Christianis, praescriptoque ipsis ordine viuendi, ac praeposito 282 Patres Sciau quino discedunt. vno caeteris peritiore qui paruulos baptizaret, cunctos ad preces, ac synaxes congregaret, de dubijs incidentibus ad Patres scriberet: denique orba illa Ecclesia, vt quam minimum Pastorum absentiâ detrimentum caperet, curaret; ad extremum decimo octauo Kalendas Septembris, die ipsâ anniuersariae memoriae Assumptae in Coelum Dei Matris sacrâ, Sciauquino soluerunt. Non ita multo post admouit se illis ex interuallo modico, et pari 283 Praesidiaria nauis eos Prosequitur. per octiduum cursu secuta est nauis egregie armata, quam Piraticam putabant. Idcirco initio non sine solicitudine fuerunt. Postea est cognitum, eam a Praefecto maris Cantoniensi obsequente mandato Proregis, ad eos praesidio tegendos missam. Interim, vt est paulo ante dictum, praecesserat Xauceanus Praefectus, qui priusquam Sciauquino discederet edoctus a Prorege, cupere ipsum vt Amacaenses Sacerdotes vltro vellent in Nanhoae Coenobio Xauceanae Ciuitati suburbano sedem figere, simul Xauceam peruenit mandauit suo Vicario, vt per certum hominem ad fluminis ripam opperiri iussum, deducendos Nanhoam curaret Amacaenses Sacerdotes, prius quam Vrbem Xauceam ingrederentur, Sic enim sperabat fore, vt ij loci eius amoenitate capti, sponte, quod Prorex optabat, in ibi considendi consilium incumberent. Octauo ergo iam die continuae Septemtrionem versus a Sciauquino nauigationis, cum ad eum locum processissent, vnde est breuissimus Nanhoam transitus vocante Vicarij ministro, 284 Nanhoam iustu Praefecti Vrbis deducuntur. nostri ad litus accedunt, audiuntque quid Vrbis praefectus mandauerit. Certum erat Patribus in Vrbe potius, quam in locis inde remotis habitare. Memores tamen quantum esset nuper offensus Prorex recusatione oblatae ab ipso pecuniae, satius duxerunt hanc inuitationem non aspernari Coenobij visendi, Instabat Vicarij famulus, vt sarcinas quoque exportari e naui paterentur in Coenobium, vbi ius ipsis plenum habitandi Prorex concederet, penes quem eius rei summa potestas esset, Negarunt Patres id agendi temppus aduenisse: sibi enim conuento prius opus esse Praefecto Vrbis: sic relicto in naue ad ripam religatâ Sarcinarum custode, ad Coenobium 285 Amoenitas Coenobij Nanhoae. pergunt. Non longum processerant, cum superato tumulo obuio in peramplam planitiem despexerunt. Purior hîc aer campis, et pulcherrima species in aprico, irriguoque solo, arborum graminumque perenne virentiom; ne hyeme quidem decus foliorum syluis decutiente. Perpetui Colles, laeti pascuis, et syluis pomiferarum arborum vmbrosi, latissime patens camporum aequor vndique ambiunt, oryzae, frugumque aliarum prouentu vberrimo beatum. Irrigatur enim ad eas segetes alendas opportunissime perenni fluuiolo, cuius et alij ad salubritatem, et amoenitatem loci praestantes vsus sunt. Ipsum Coenobium mille incolarum capax, cum adiuncto fano magnifici operis instar quoddam iusti oppidi praeclarâ procul specie 286 Coenobiarcha cum Sodalibus Patres venerantur. ostentat, conspicuo prae caeteris ex colle; quem fons aquae optimae ad potum, eximiâ magnitudine copiosissime innascens rigat. Eo nostris appropinquantibus monitus iam a Vicario Praefectus loci cum praecipuis suorum venerabundus processit obuiam, magistro non spontanei officij timore. Audiuerant nimirum a Praefecto Vrbi Xauceae, Sciauquino redeunte, Proregem, cuius est legibus Sinensium in vniuersos suae Prouinciae Coenobitas potestas omnium rerum summa Mathaeum Riccium, de cuius Doctrinâ, ac virtutibus 287 Error eorum existimantium P. Riccium adipsos regendos mitti. eo quoque dudum fama peruaserat, Coenobio Nanhoae nouum Praefectum designasse, cum mandato, et plenâ autoritate emendandi coenobitarum mores; qui sane haud iam tolerabiliter ab antiquis institutis deflexerant. Nam praeterquamquod cum vitam coelibem profiterentur. passim scortis impliciti, spuriae sobolis greges alebant; etiam pro mausuetudine, quam a curatoribus sacrorum iure suo populus expectaret, satis constabat quosdam ex ipsis ferro armatos obsidere vias publicas, et in praetereuntes rapinis, ac caedibus grassari. hac illi conscientiâ male sibi metuentes, futuris, vt timebant, Dominis adulabantur, ignari, quam, essent a praefectura tali vota eorum, et cogitationes abhorrentes. Monstranti, deinde Praefecto partem aedium ornatam ad commorationem, Patres responderunt: se nunc quidem inspiciendi causa, non sedes figendi venisse: nec credere postea venturos: laeti hoc audiuere Coenobitae, quamquam dissimularunt; eoque iam fauentiores, et solutiori animo introductis Patribus in Triclinium, quo excipi, cum eo veniunt, summi quique Magistratus solent, 288 Delubrum Nanhoense Idolis plenum. epulas imprimis apparatas praebuerunt. Refectos inuitabant ad visendum fanum, e Regni totius religiosissimis habitum. Vmbo quidam in aede mediâ surgebat, multis circum gradibus. Ara in summo, quinquaginta lampadibus appensis, cadauer exhibet cuiusdam Lusu dicti bitumine quodam pellucido illitum, ante annos, vt ferebant, octingentos ibidem mortui magnâ in opinione Sanctitaris. Vasta capacitas caeteri delubri multis circum sacellis oppletur, in quibus humana statura maiores extabant formae, partim ex aere, aut simili metallo, partim e ligno deaurato. Eae plures quingentis numerabantur. Has, et prae omnibus Lusu Coenobij Conditoris corpus, cum omnes ingredientes fanum solerent diuinis afficere honoribus, nostri ne ciuili quidem obseruantia dignantes aspernabundi praeteribant, Coenobitis multum mirantibus; nec tamen in hominibus, 289 Mille Sodales in duodecim contubernia distincti. quos eximie sapientes putarent, reprehendere palam ausis. Itum, et per Coenobium, duodecim in ordines ac quasi contubernia descriptum. Cunctis satis visis Patres vale dicto Coenobitis, et gratijs actis diuersi discesserunt. Riccius cum Ministro Vicarij Vrbis, itinere terrestri multo breuiori Vrbem Xauceam ingreditur. Almeida regressus ad Nauem eo posterius cum supellectili appulit. vbi simul fuerunt, ambo statim vrbis Vicario se sistunt. Narrant Coenobium Nanohoam postquam satis spectassent ineptum ipsorum habitationi visum, tribus praesertim de causis. Primum, quod ab vrbe nimium distaret. Nostrum autem institutum posceret, versari nos cum populo, et praesertim cum Literatis quotidie congredi, tum ad audienda quae ipsi docent patrijs percepta disciplinis, tum ad nostra vicissim comunicanda. deinde quod vulgo ferretur, facinorosos quosdam, 290 Rationes cur Patres recusarint Coenobium Nanhoam. et quibus non bene vita credi posset, istos esse coenobitas. Postremo immenso quodam interuallo dogmata nostra, et ritus a Coenobitarum istorum religionibus caeremonijsque distare. neque enim nos idola, vt illi, aut mortuorum corpora pro dijs colere, sed vnum Deum Caeli, ac Terrae Conditorem ab ipso institutis, et antiquitus praescriptis sacris honoribus caste 291 Vicario pro batae. prosequi. Haec Vicarius beneuole audiensi, priores quidem rationes duas facile percepit, et probauit, circa tertiam, in quo cunctaretur exposuit his verbis: quae dogmata, quosve ritus, aut quibus praescriptos libris memoretis non intelligo, quippe qui existimem nullam aliam vspiam sub Caelo Religionem esse, quam quae nostris moribus recepta est, et tradita literis, apud hanc nostram dumtaxat gentem vt olim inuentis, ita nunc vsitatis. Hunc homini minime malo ridiculum errorem, vt demerent non parum 292 Et eidem error exem ptus. laborandum nostris fuit. Cessit tamen ad extremum; maxime quando Riccius librum Ecclesiasticarum precum, quem ad omnium horarum vsum secum ferebat, e perâ expromptum illi exhibuit; alia vtique forma characterum exaratum, quam quae sinicis literis, proinde non iam in mundo vnicis, contineretur. Ac delapsus in humanissimos sermones: quando 293 Humanitas eius in Nostros. ipsis non arrideret Nanhoensis commoratio, quaesiturum sese ipsis aliam dixit; sicque dimisit Patres prius benigne admonitos, vt si eis videretur, alios quoque Vrbis Magistratus officij gratia adirent. Humanissime illos excepit Praefectus Vrbis Xauceanae, quem Sciauquini viderant, adeo, vt etiam (quod illic exquisiti honoris genus est) reuertentibus Domum, cibos in speciosis ferculis longo ministrorum ordine portari iusserit. Idque deinceps toties faciebat quoties ad eum Patres adissent. Eiusdem commendationi imputabatur, quod a reliquis Magistratibus admissi sunt omnibus, cum mirificâ demonstratione beneuolentiae, multum excedentis Magistratuum Sciauquinensium comitatem, quantumuis et ipsam non vulgarem. His fauoris indicijs inuitatus Riccius ad sperandum Xauceae Ministerijs nostris 294 Eligitur ha bitatio Xauceae. successum etiam maiorem quam Sciauquini, non putauit vtendum facultate sibi a Prorege factâ transmigrandi si vellet in Vrbem Nanhium, in qua similes opportunitates rei bene gerendae, haud facile forte reperiret. Versis ergo cogitationibus, ac curis ad inquirendum extruendo Templo, et adiunctae habitationi locum aptum, ex hospitio sibi a Vicario assignato extra portam Vrbis ad occasum, notarunt Patres Campum magnum aedificijs plane vacuum, propinquitate Vrbis, viciniâ fluminis, caeteraque commoditate nostris vsibus peraccomodatum. De eo cum interrogassent Ministros Vicarij, qui ipsis eius iussu inseruiebant, cognouerunt iuris esse fani cuiusdam Quamhiao dicti prope quod diuersabantur. Porro per leges Sinarum in plena regiorum Magistratuum esse potestare res, et agros Fanorum, 295 Qua ritur so lum aedibus ponendis. vt cos possint, quibus volunt sine iusta cuiusquam querelâ donare. Venit ad nostros postridie Vicarius visurus ecquid hospitibus deesset, et de loco vbi mallent sedem figere eorum sententiam exploraturus. Huic demonstrauit Riccius subiectum oculis campum, in quo libenter, si per eum liceret, considerent. Rem, inquit Vicarius, ni fallor impetrabilem optatis. Meae partes erunt desiderium hoc vestrum Praefecto Vrbis exponere. Caeterum vt tota res suauiter, et sine cuiusquam offensione transigatur, offeratis censeo sacrificulis Fani pretium pro agro, quantum prudentes arbitrabuntur. Id nostri cum mox fecissent, sacrificuli qui tales vicinos nollent, arbitris corruptis immane, ac decuplo maius aequo, pretium dixerunt. quod in ipsorum caput vertit. Nam postmodum Praefectus Vrbis in poenam 296 Et aptum gratis impe tiatur. iniquae aestimationis, agrum gratis pro suo summo iure nostris in perpetuum attribuit. Labebatur inter haec autumnus, in Xauceano Caelo haud minus quam alibi vspiam grauis. Ibi enim quotannis ab Octobri mense tertiam fe re partem Incolarum ferunt tertianis tentari febribus, quibus non pauci consumuntur; alij longo tempore pallentes, debilesque aegre vitam trahunt. Nostri Patres duo in ipso procinctu noui aedificij, aeris inclementiam incommode senserunt, graui ambo simul morbo prostrati, ex quo cum Diuina benignitate emersissent, Templum Sciauquinensi amplius moliti sunt: sed aedes ei adiunctas in alteram, vt Sciauquini fecerant, attollere contignationem omiserunt, quod id apud Sinenses insolitum admirationi sit; occasionemque 297 AEdes cur humiliores factae. aliquotes Magistratibus Sciauquinensibus dedisset, in nostris aedibus, tamquam prae caeteris magnificis, conuiuia tempestiua celebrandi. Est Ciuitas Xaucea (Sinae Xaocheu pronunciant) dignitate secunda post Metroplim Cantoniae, sita inter duos amnes piscosos, patientes nauium, 298 Secunda in Sinis, Socie tati statio Xauceae. et commercio celebres, in solo feraci oryzae, ac pomorum, pascuisque laetissimo. numerus hominum propter insalubritatem minor, vix quinque familiarum millia excedit. Secunda ibi fixa inter Sinas Societati Statio, quos fructus Ecclesiae dederit suis deinceps exponetur locis. sufficiat, quod 299 Duo adolescentes tyrocinium Societatis Xau ceae ponunt. ad huius anni extrema pertinet, adijcere: Visitatorem Valignanum Amacai, vt dictum est, morantem, cum caetero fauore, tum liberali collatione subsidiorum nonum aedificium iuuisse, ac eo ipsius ope ad fastigium perducto, duos egregiae indolis adolescentes, Sebastianum Fernandum, et Franciscum Martinez, Societatis Candidatos illuc misisse, vt tyrocinium isthic ponerent, interim linguae, ac consuetudinum Sinicarum aliquo vsû imbuerentur.

In saponiâ primum incruentae adhuc persecutionis sanguinem hausit hoc anno, non, quod pronum erat creditu, praeceps furor Tyranni Cambacundoni; sed degeneris Apostatae vilis timor Gioscimonis Regis Bungi; neque enim Constantini nomine, quod in baptismo acceperat, appellari modo dignus est. Is, et propriâ pusillanimitate, et minis ac monitis 300 Regis Bungi Apostasia Cicacatae Auunculi obstinatissimi Idololatrae in vehementem adductus metum amittendi Regni, si forte rescisceret Cambacundonus, et ipsum fuisse Christianum, et multos in familia, et ditione suâ tales adhuc habere, decreuit multis palam susceptis sacrilegijs, ac sceleribus ab istâ suspicione 301 Paucorum e Bungensibus lapsus. se se purgare. Accersitus a Cambacundono Meacum sigillum idoli de collo suspendit; sicque coram tyranno comparuit. Idem eodem tempore Cicacata, et Ministri Regis, Bungensibus Christianis, vt facerent edixerunt. paruere debiles e plebe pauci: caeteris signum ad bene audendum 302 Aliorum constans perseuerantia. sustulere Iulia Regis Francisci secunda coniux, et huius priuigna Virgo Regis impij soror dissimillima, cui Reginae nomen baptismus dederat. Paulus praeterea Scingandonus Regis cognatus, Princeps nobilissimus, alijque multi, quorum exemplo confirmati plerique, fortiter steterunt in professione Religionis. Ea res Cicacatam, et caeteros Regis Ministros deterruit, ne quid eo absente tentare vlterius auderent. Sed cum idem mox Bungum, incolumis, vt ipsi videbatur Apostasiae suae beneficio, reuertisset, ita se gessit, quasi, cui tam auide incubabat Regnum tum, sibi proprium, et aeternum crederet futurum, si ad summum apicem phanaticae 303 Ingentia scelera Apostatae Bungensis. impietatis nihil omnino sibi faceret reliqui. Ante omnia nihil iam amplius dissimulans omni se palam superstitionis genere polluit, non vsitatae solum, ac vulgaris sacrificando quotidie idolis, largiendo Bonzijs; sed extraordinariae fundando noua templa coenobiaque sacrificulorum, et festos dies, ac celebritates exquisitis caeremonijs insignes, magno sumptu, parique splendore instituendo in honorem falsorum numinum. quin etiam totum se ariolis, et coniectoribus addixit, quorum greges circa se habebat, ex ijs continuo exquirens, quid futurum esset; cum ei conscientia scelerum, quibus se contaminabat, verissimum, si attendere vellet, augurium 304 Frustra tentat nouercam et sorores. ederet impendentis exitij. Tamen ipse haud solus perire contentus, Viduam Patris sui Iuliam, duasque sorores Reginam, et Hieronymam exilij comminatione ad eiurandam religionem per certos homines ad id missos impellere conatus est; sed frustra fuit, illis non minus forti animo, quam Paulus, et Leo viri fortes, et Dynastae magni nominis, quos pariter tentauit, impium mandatum reijcientibus: moxque ob id illatam iacturam bonorum non constanti solum, sed laeto etiam animo tolerantibus. Non 305 Pauli fortitudinem for midat. defuit Apostatae voluntas eos occidendi; sed Pauli potissimum famâ celebris, et bellis perspecta fortitudo ignauam bestiam deterruit, ne aggredi auderet, quod non facile perficeret. quia tamen desperabat sine sanguine eluere se posse Christianismi characterem, quem publicâ quondam professione impressisset fronti duorum hominum inter Christianos eminentium imperandâ nece sese iactare Cambacundono decreuit. Erant illi humiles natalibus, opibus tenues, ideoque tales, in quibus experiri vim 306 Ioachimus iussu Regis Burgensis occisus ob Christi fidem. suam homo ignauissimus tuto se crederet. Ioachimum ergo quemdam Namuram patrio nomine, custodem sacrae supellectilis, et Patrum exulantium vices, vt poterat, supplentem in viduâ Ecclesiâ Vrbis Notzu Euocatum iussu Regis, ac in syluam deductum, missi ad hoc satellites trucidarunt. Erat Funai Ioramus Nacama, ortu Tacatensis, olim Francisci Regis 307 Ioramus Fu naiensi Ecclesiae Praefectus. operâ, e forti, et iracundo milite, pius mitisque Christianus factus. Huic aetate iam maturo, compositissimis moribus familiam, quam Christo vniuersam adiunxerat, pie ac religiose gubernanti, curam discedentes Patres dederant baptizandorum infantium, et quibus alijs homini laico fas esset officijs religionis procurandae. Attentissimum ijs sedulo agendis nefarius Apostata tribus sicarijs negotium dat, vt de medio quamprimum tollant. Proficiscuntur eo consilio Funaium, et quia celebratam olim Nacamae 308 Ad mortem se comparat. fortitudinem timebant, centum sibi bene armatos satellites adiungunt. His Ioram fido amicorum indicio compertis, vxorem cum filijs repente quaesito praetextu alio amandat: Ensem veteris professionis insigne, ne armatus excepisse persecutores videretur domo eijcit: Ipse quâ nocte se moriturum norat, in Sacello domestico coram Christi Cruci affixi imagine prostratus, carnifices opperiebatur intrepidus. Adsunt illi circa noctem mediam, et primum sensim adrepunt, explorabundi ecquid intus, vt moris est in Iaponiâ viris fortibus neci addictis, Ioramus cognatos suos omnes, amicosque congregasset, cum ijs dimicare fortissime paratis, caro vitam, caputque venditurus suum: Mirum erat in aedibus silentium, quo illi audaciores facti fores effringere aggrediuntur, eoque facile perfecto cum nemo irrumpentibus obstaret, exclamarunt, qui primi subibant: Ioramus aufugit. Ad haec ille surgens e suis latebris, minime vero, inquit, 309 Interfectori bus occurrit et procurrit illis obuiam vultu renidenti, vestitus lineâ Epomide, quâ in sepulturis mortuorum vti consueuerat. Reliquiariam thecam, coronam e globulis precatorijs, et Christi Crucifixi sigillum de collo suspensa gerens, manibus autem praeferens eam ipsam Crucem, quam funera deducens ante omnes alte sublatam Christiano ritu portare solitus erat. Ori, vt postea compertum est, indiderat globulum piacularem, qualium vsus erat illis temporibus quam hodie frequentior ad indulgentias lucrandas. Sic inopinatissime apparens sicarios admiratione subitâ confudit: multo magis, cum mox in genua coram ipsis procidens, suauissime, ac mansuetissime dixit: gratias se habere ingentes bonorum largitori omnium Deo, quod antiqui 310 Et fortiter subit illatam necem. voti sui, vitam pro Christo profundendi, sese aliquando compotem faceret. Vos vero (satellites intuens) tanti mihi boni administros, vt ego laetus, et gratus accipio! Hîc formulam confessionis recitauit, terque pectus percussit manu, ac mox oculis sursum sublatis ceruicem percussoribus praebuit, a quibus est ictu demum tertio capite truncatus. Statim certior factus impius Rex de Iorami morte, quo plus ex eâ gloriae caperet 311 Iorami corpus in Crucem tollitur apud eos, a quibus inire gratiam optabat, Cambacundonum et Bonzios, diluculo praecepit occisi corpus in crucem tolli. Sed caput reperiri non potuit, iam a Christiano aliquo surreptum, quo indignatus vaecors Apostata, sigillum Crucifixi, quod de collo suspensum gestasse Ioramum diximus, et praeterea Crucem, quam manu praetulerat, suspendi cum corpore 312 Andreas Crucifixum ignominiae subtrahit. mandauit. quam sacrorum signorum ignominiam non ferens Andreas Ongasauara Christianus feruentissimus, statim subtraxit vtramque crucem spectaculo et ludibrijs impiorum; idque ita dextre fecit, vt Persecutor Barbarus, quem Iulianum Apostatam potius, quam Constantinum appellari liceat, cum diligentissime quaesisset autorem pij furti, numquam valuerit deprehendere. Vnde furore amens vxorem Iorami cum filijs duobus, et famulo domestico, Christianos omnes, iussit occidi. At Andreas 313 Iorami corporis translatio. Arimam. ipsum quoque Iorami corpus paulo post subduxit, et Visitatori Valignano dono dedit, a quo secreto, tutoque in loco tunc depositum, inde quarto post anno cum pompâ, et Ecclesiastico cantu translatum est Arimam idibus Septembris, inclusum pretioso feretro, et in Seminarij Sacello collocatum. Cur id sacrum pignus ita solemni translatione honoraretur, causam dedit fama celebris per Bungi Regnum sparsa, et oculatis multorum partim Idololatrarum, partim Cnristianorum testimonijs nixa, quâ constabat sextis quibusque ferijs supra locum, vbi caput Iorami seruabatur, quasi faculas, aut lampades viuo ardore fulgentes, luculenter in aere pendere. Domus Iorami post eius, et filiorum mortem 314 Mira conuersio hominis Idololatrae. in cuiusdam obstinatissimi Idololatrae ius, ac potestatem transierat. Vt in eâ cepit habitare, agi sibi ferrique animum sensit vehementibus desiderijs legis Christianae cognoscendae. Audiuit, credidit, baptizatus est, et indignum se inde reputans, qui aedes tanti herois consecratas sanguine incoleret, illas in Sacellum vertit, ipse alio migrauit. longe alia sors fuit maleuoli delatoris qui Tyrannum Apostatam in Ioramum concitauerat. 315 Poena delatoris qui ne cis causa Io ramo fuerat huic enim foedo vlcere innato maligna lingua computruit, calumniatore inter acerrimos dolores, et foetorem intolerandum post aliquot in diris tormentis exactos dies, impoenitentem animam simul cum vltimo linguae radicitus excisae frusto ad extremum expuere coacto. Incidit felix obitus Iorami in diem VI. Kal. Aug. Alij per Iaponiam Christiani Principes longe dissimiles Bungensi, adeo nihil de proposito Religionis colendae, tuendaeque remittebant, minis aut metu Cambacundoni, vt magis quotidie, magisque in zelo, ac caritate proficerent. Commemorandi praecipue inter hos veniunt, Ioannes Princeps Amacusae, et Protasius Rex Arimae, Ioannes 316 Ioannis Amacusae Prin cipis intrepidus animus. sine vlla, vt diximus, dissimulatione Diuinae legis Ministros consueto vestitu apud se habebat, nihil Imperatoris iram metuens, qui ab inuidis delatoribus de illa re admonitus, sicarios clanculum submisit ad Amacusanum trucidandum, quorum aegre ille insidias vitauit, Nec tamen de constantiâ remisit, vel tantulum. Imo cum ad eum falsus esset perlatus nuncius, Sancium Dynastam Omurae, et Protasium Arimae Regem victos minis Cambacundoni, Patres, qui in terras ipsorum multi confugerant, inde pepulisse, statim misso e suis vno, Viceprouincialem Coëllium rogauit, vt Patres, vel quotquot essent in Iaponia vniuersa, suam in Insulam transferret; suo se illos sumptu, suo hospitio, spreto quantouis periculo, libentissime, ac laetissime tuiturum. Ac si eos illo quoque persequeretur Imperatoris furor, restiturum illi, quoad posset; Ad extremum cum Patribus quocumque potius iturum, quam in Patriâ Christi Sacerdotibus, et legis Sanctae 317 Rex Arimae vocatus a Cambacundono. Magistris orbatâ persisteret. De Rege Arimae illud memoratu non indignum est, accersitum eum a Cambacundono, item vt Bungensem, cum facile videret, quid timere a tam truculento tyranno posset, qui contra eius edicta septuaginta Patres in suo Regno non solum morari pateretur; sed ipse aleret, atque omni praesidio foueret; adeo tamen nihil simile passus est Apostatae Bungensi, aut ad vllam humilitatem abiecti metus 318 Comparat se ad mortem. demittere animum sustinuit, vt contra purgata confessione conscientiâ, refectus sacro Epulo, velut moriturus accesserit, fidenti vultu et fronte, in omnem euentum paratus: et successus fuit, qualem merebatur innocentia. Flexus Ecclesiarum precibus Deus, in cuius manu corda Regum sunt, 319 Excipitur amicissime. sic affecit Cambacundonum, vt Protasium exciperet amicissime, inuitaret secum ad epulas, donis auctum, titulis honorificis ornatum, domum remitteret. cum e contrario Bungensem frigidissime exceperit, ac mox accusationem 320 Bungensis Apostata spretus. quandam exorsum in Paulum Dynastam Christianum cognatum suum, silere iusserit; mente captum increpans, qui tam fortis, et strenui viri merita non nosset, nec vti sciret amicitiâ. His admonebatur lenibus flagellis impius Rex, quibus cum non emendaretur, ad extremum meruit paucis post annis Regno eijci, illo ipso anniuersario die, quo Iorami corpus cum Cruce, ac Christi effigie suspendi e patibulo sceleratissime iusserat, vt suo loco memorabitur. Sed quando Protasij Regis Arimae incidit mentio, non omittam hîc referre pignus ingens ei oblatum Diuinae beneuolentiae; simul dum id memoro loco suo redditurus, extremo videlicet huic anno 321 Praesagium augendae persecutionis. vndenonagesimo supra quingentesimum, atque millesimum, memorabile in paucis prodigium quo Deus admonere Iaponicam Ecclesiam, instantis atrocioris longe quam hactenus persecutionis, consueto Prouidentiae suae more dignatus est. Circa Iunium mensem huius anni, oblatum est nocte quadam dormienti Regi Protasio somnium longe a caeteris diuersum, et cui Diuinum inesse quippiam illud memoriâ retractans, dubitare, vt maxime anniteretur, minime poterat. Visus erat sibi videre adstantes duos 322 Somnium Regi Protasio oblatum. augustiores humanâ specie Principes, e Coelo, vt apparebat; delapsos. Hi Protasium intuentes, aspectu blandâ quadam seueritate, mixtis terrore, fauoreque, temperato, eundem verbis, amorem quidem testantibus, adiuncto 323 Reprehensio leumm erro rum. tamen lenis irae quodam aculeo pungentibus, obiurgarunt, quod caritatem suam primam reliquisset, quod leuibus de causis sacro missae sacrificio adesse omitteret, quod parum accurate meditatus ad confessionem peccatorum accederet. Similia quaedam enumerarunt. Post quod hortati sunt, vt pristino feruori se redderet, ac Patrum ductum in vitae Christianae exercitatione sequeretur: Abeuntes adiunxerunt: Scito esse in tuis terris IESV signum. Fac carum, et pretiosum id tibi sit, non enim opus est manus 324 Anxietas Regis quaerentis de siguo Iesu. humanae. Vt euigilauit Rex altius animo impressum id visum sensit, quam caetera experiri soleret ludibria sopitae mentis. Itaque tenere se non potuit quin P. Gomezio, vt eum primum habuit obuium, et alijs deinceps multis, cum eximio semper arcanae teneritudinis, ac deuotionis sensu, narraret. Et errata quidem, de quibus erat reprehensus, multis supplicijs vltro susceptis, et vberibus eluere contendit lacrymis: quod esset autem illud in digressu a Caelicolis sibi visis commendatum IESV signum, neque ipse cogitans expedire per se, neque consulens, elicere ex alijs poterat. Sextus a somnio fluxerat mensis: iamque res tota pene in obliuionem abierat: quando vicesimo tertio Decembris die, Obamae, qui viculus est sex, septemve millibus passuum Arima distans, feruens quidam 325 Obamae Michael Christianus ligna tum profectus truncum cui crux ine rat deijclt. Christianus, Leo in baptismo vocatus, ibi domicilium habens, Michaelem filium adultum lignatum misit, vt materiam domi haberent quanta sufficeret igni alendo per instantes Dominici Natalis ferias. Egressus cum securi Michael, vt Patris mandatum exhauriret, cum alios toto die ramos arborum disiecit, tum sub vesperam conspicatus in tumulo quodam saxeo viae publicae imminente, loco paternae domui vicino, truncum aridum, et vt indicia se dabant mortuum, altitudinis pedum ferme duodecim, crassitiei, quae spithamas, aut palmos, fere septem in ambitu colligeret, 326 Tara nomen arboris in Iaponia dia bolo, vt credunt, insestae eum bipenni aggressus, non leui nec facili labore ingeminatis ictibus deiecit, ac humi stratum linquens, quia nox iam ingruerat, domum repetijt. Erat haec arbor ex eâ specie, quam in Iaponiâ Taram vocant; infructifera illa quidem, et cortice nodis aspero, ac per totum fruticante; caeterum antiquâ opinione Iaponum venerabilis, quod ei vim inesse malorum Daemonum expultricem autumant. quem in vsum surculos ex eâ decerptos auspicijs noui anni in Domos vbi habitant, et cubicula 327 Vigilia Natalis Crux reperitur in trunco Tarae. in quibus dormiunt, inferre consueuerunt. Postridie Michael, ipsâ vigiliâ Natalis Domini, summo mane, vt opus ceptum absolueret, in tumulum redit. Frangere stipitem aggreditur; et altero, tertioue ictu, facilius quam putarat, a summo ad imum findit in aequas fere partes. Hic mirum apparuit: vtrique parti penitus inserta, et iuncturâ excludente vnpuem arctissime, atque aptissime commissa Crux, alta dodrantem palmi, e ligno plane diuerso, quod, et textus varius, et color dissimilis monstrabant. Nam cum, vt est natura Tarae arboris, tota interior fissi trunci superficies 328 Forma eius, et color. pure vtrimque canderet: Crucis vtrobique rauus eminebat in fusco nitor, plane concolor particulis, quae multis in locis asseruantur verae crucis, in quâ Christus est mortuus. Erat porro Crux affabre formata, et quasi manu dolata peritissimi artificis. Et apparebat vnicam fuisse, cuius crassities scisso stipite cui etat inserta, in duo segmenta dissilierit. quod probabat non recto filo ducta, aut exacte laeuis. Crucis hasta, sed spiris inaequalis vndantibus, prout vena ducebat fissilis ligni; ad haec ex vnâ scissi trunci facie aliquantulum eminens, oppositâ vicissim depressiori loculum aecomodatissime aptatum praebente aduersae partis extantijs, et sinubus. Admiratus, 329 Crux cum trunco domum portata. maiorem in modum Iuuenis, protinus ambas stipitis partes inter se commissas arete complexus, ad Patrem Leonem in vicinam Domum detulit, eidem inclamans quam longe potuit, miraculum se afferre. Nec secus Leoni visum, qui sacro quodam ad eam speciem horrore confusus, et ipse procidit in genua ante venerabile Christi signum, et duobus, qui ad se visendum superuenerant e viciniâ Christianis, idem 330 Agnoseitur a Rege Protasio signum Iesu non manufactum. vt facerent praeiuit. Postridie adueniens Arimâ, vt solebat, sacri festo die Obamae faciendi causa Sacerdos e Societate, rem etiam, atque etiam exploratam rediens ad V. Prouincialem Goellium detulit; qui legitime inquiri de re totâ, et quidquid compertum foret in acta iussit authentica referti. Ea dum lento iuris ordine administrantur, interim impatiens curiositas ad primum famae indicium multos vndique Obamam accibat. Accurrit inter primos Protasius Rex, et miram crucem intuitus, ad nostros, qui plures adstahant. En, inquit, liberatam oraculi per somnium auditi fidem. Hoc sine dubio illud est IESV signum in meis terris antea delitescens, non humanâ factum manu, quod venerari me superi iussere, moxque, et ipse prostratus humi cum lacrymis: vt Te libens, inquit, 331 Crux reperta Theca ar gentea inclusa defertur Arimam. et gratus accipio Caelo missum pignus! Ede quid his signis imperes Christe: parati ad Crucem et ferendam, et subeundam sumus. hos tu animos dedisti. sed quod inchoasti perfice. auge vires, et quantum hostibus libuerit labores crescant. Sub haec Crucem argenteâ inclusam theca, in qua videri trans pellucidom crystallum poterat, Arimam, ipse 332 Et miraculis claret. portauit: vbi longe celebrior est facta, secutis ad eam curationum ingentibus miraculis: ad quorum manifestissimam euidentiam etiam Ethnici commouebantur. 333 Causa conuersionis vi ginti millibus Ethnicorum. ita vt ex ijs hoc maxime persuasi argumento ante finem consequentis anni 1590. vndecim milla quingenti Arimae baptizarentur: in varijs vero Ximi locis, vsque ad nouem millia.

Hoc maxime anno, nam superiori ceperat, desaeuijt in Peruuiâ atque adeo per Americae partem maximam, morbus pestilens inusitatissimi generis, cui anteambulo, et quasi metator, terrae motus praecesserat is cuius tertio retro anno meminimus. Multa in hac lue noua, et popularium, de quibus fando vmquam auditum late dissimilia morborum. Foedissima contactorum eâ corporum species, vel papulis, pustulisque turgentium, vel ijs mox ruptis obducentium foetidissimis vlceribus immundissimas crustas: a quibus prurigine rodente scabendis cum temperare miseri non possent, faciem, et membra cute nudata horribili visu, et olfactu, grauissimâ 334 Horrendae luis inopinatae qualitates. sanie cooperta monstrabant, exesis saepe vi luis malignâ luminibus oculorum, et locis eorum vngue cruentatis. Vix voces exiles suspirijs enixi languentes edebant; labris vno vlcere commissis; ac vitae meatus intimo angores strangulante. ita passim spiritu intercluso praefocabantur, nisi quos intentior cura ministrantium per vim, ac machinas intruso penitus in ima faucium liquore recrearet. Nec corporum tenus saeuiebat malum. Omnes ad primum eius appulsum despondebant animos desperatione tristissimâ, quam nulla curantium sedulitas consolaretur. Propagari contagione diceres hunc morbum. Nam totae illo familiae, totae Ciuitates continenter absumebantur. rursus id ipsum negares, cum animaduerteres, in locis octingentarum, aut mille leucarum spatio dissitis simul apparuisse: ac multo magis cum videres eum maxime obuijs, et aegra corpora ministerio tractantibus Europaeis parcere, Americanos, quamvis sibi cauentes, corripere, et vsque in seductissimas latebras persequi. Quae qualitatum primarum quatuor praedominaretur in isto languore, incertum iudiqium experientia ferebat, indicijs omnibus fallentibus: nam si ariditate laborabant aegri; cur liquorem respuebant? si abundantia humoris; vnde igitur sicci anhelitus: et suffocatrices angustiae? Ardori, rigoriue si quis causam tribueret, aeque refelleretur ex eo, quod non minus, excoctissimâ aestate, quam hieme rigidissima; non remissius in torridis, et sterilibus arenis, quam in irriguis, et syluâ protectis vallium amoenarum diuersorijs lues ista desaeuiret. 335 Pestis latissime grassatae strages in gentes. Sed quam latentes cladis causae, tam manifesti ijdemque luctuor sissimi effectus patuere, totâ fere, quam longe porrigitur, America a Septentrionali parte, et Vrbe Carthagine Austrum versus vsque ad Chilense Regnum freto Magellanico conterminum, stragem funestissimam vno tractu continuatam gemente, quouis mense multorum millium, praesertim e tenerâ aetate. Puerorum quippe, ac puellarum infantium, vix centesimum quodque seruabatur caput: Limae Chuschi, Potosij, Chiti, Arequipae, 336 Patres vbique peste laborantibus ministrant. alijsque in Vrbibus vbi Societatis Domicilium fuit, omni contentione laboratum a nostris in ministerio aegrorum, atque in curatione non animorum solum, sed vbi licuit etiam corporum. Neque, vt fit alias, ad propriam peste contactorum curam sepositi pauci. omnes passim Sacerdotes, qui Limae, qui Chiti, qui alijs in Collegijs, aut domibus, vel frequentissimis erant, totos dies per domos languentium cursabant, Sacramentis poenitentiae, Eucharistiae, Extremae vnctionis ministrandis, quod dum sedulo agunt, quicumque ex ijs in Americâ nati erant eo malo contacti sunt praeter vnum, vel maxime in aegris diu noctuque curandis affiduum, quem ad vniuersorum solatium Diuina videtur cura seruasse. Ex ijs, quos lues corripuit caeteris Dei beneficio reualescentibus, vnus Sacerdos e nostris 337 Tres morium tur. cum duobus fratribus animam pro amicis in caritatis exercitio dedere, quorum nomina deperditis longo itinere literis reddere non possum, quae scripta, vt credo, sunt in libro vitae. Ex Europaeis quoque, in quos alij per id tempus morbi grassabantur, tres alios, in quibus duo Sacerdotes Collegium Limense luxit extinctos; in primis Hieronymum Portillum, qui primus Societatis nomen ante hos annos duos, et viginti in eas terras inuexerat, 338 Obitus felix Hierony mi Portilli. et Domuum, ac Collegiorum pleraque fundauerat. Felicissimae vir industriae in hominibus Deo conciliandis, ac plane ingentibus meritis rarisque virtutibus memorabilis, quibus rebus quantum sui reliquerit desiderium, argumento fuit irruens in templum nostrum, dum ei exequiae celebrabantur, Indorum innumerabilis multitudo misere complorantium, plangentium, eiulantium, sic tamquam amisso Patre indulgentissimo pij filij solent. Harum stragium fama Potozium perlata, nostris ibi Collegium habentibus occasionem obtulit admonendae publicis concionibus, priuatisque 339 Potozij apparatus ad excipiendam pestem. sermonibus Ciuitatis, vt et Deum poenitentiâ placare conaretur; et in omnem euentum (quoniam humanitus ineuitabilis videbatur pestilentiae omnia circumamplexae ingressus in Vrbem) curandis infirmis necessaria pararet. Assensi sunt Ciues, et ipsis boni Consilij autoribus stipe collatâ tradiderunt vnde bene designata perficerent. Duo, et viginti aureorum millia in eam rem corrogata: ex quibus nostri nouem diuersis locis Nosocomia excitarunt, et opportunis rebus cunctis, idoneorumque ministrorum copiâ instruxerunt. Lege sancitâ, ne in quoduis eorum adolescens vllus ingredi, curandi, ministrandiue causâ sineretur; quoniam isti aetati potissimum 340 Haud vanus. infensam constabat hanc luem. Breui apparuit haud vanos apparatus supervacaneamque prouidentiam fuisse, penetrante in Vrbis viscera ferali morbo, moxque funestâ libitinâ exhauriente domos Ciuium. Hic 341 Ea grassante caritas nostrorum. nostri non minus se strenuos in propulsando, subleuandoue praesenti malo, quam prouidos in denunciando imminenti praebuerunt. Omnes domo effusi diu, noctuque toti erant in aegris exportandis e priuatis aedibus in valetudinaria publica, in ijsdem ibi omni operâ iuuandis. Ingens, et grauis labor in multitudine innumerabili languentum, in tabe horribili, et intolerabili foetore, vno perpetuo deformatorum vlcere corporum. Tamen Dei beneficio non alacriter solum, et constanter, sed etiam innoxie, difficilem prouinciam gesserunt nostri omnes, vno excepto Bartholomaeo Iacobo Sacerdote, operario laudutissimo. qui cum ante menses dumtaxat quatuor in 342 Bartholomaei lacobi virtutes. Potosinum Collegium venisset ea ibi perfecit in quibus plures annos non male impensos aequus aestimator diceret. Duas ex illis barbaris Indorum linguis ita perdidicerat, vt in vtraque eloquentissimus haberetur. Argumento 343 Vtiles labores. erat dulcedo, quâ ex eius ore pendebant in ijs nati linguis. qui etiam vulgatum, et celebre totâ Regione ei cognomen indiderunt, Miz qui Simi, quod indo illarum partium idiomate sonat, melleam linguam. Primo Potozium ingressu curam susceperat Sodalitij in nostro Collegio iustituti, in quo cum octoginta dumtaxat sodales reperisset, trimestri post 344 Et mors pia moriens reliquit supra mille quingentos. Is appulso post morbo, et stragem edente, omnibus locis occurrens, nullo sui periculi respectu, qui natum indidem, ac propterea huius contagioni morbi obnoxium se sciret, ex eo cito contracto religiosissime decessit. celeberrimo elatus est funere, concurrente, ac veris dolorem lacrymis testante vniuersâ Ciuitate. In Vrbe Chuscho Ministerio infirmorum (nam ibi quoque saeue grassata pestilentia est) alijsque nostrae consuetudinis vulgo gratis muneribus Patres eius Collegij ingentem, et illustribus indicijs testatam apud omnes ordines adepti gratiam, inde, vt fit, inuidorum in se odia verterunt. Libellus in nos famosus clam ferri per manus cepit: versusque maledici cantari a 345 Chuschi per libellum clam sparsum infan ata Societas. faece plebis: audaciâ, vt apparebat, ex impunitate ortâ. Etenim cum anno superiori Satyricum octastichon sordidi dentis mordacitate rabiosum, clam affixum Collegij nostri Potosini foribus repertum esset, scelus id nocturnum, etsi ei vniuersae in nos beneuolae Ciuitati improbatum, et ingratum, nullâ tamen inquisitione vestigatum, nullâ vindicatum animaduersione 346 Iudicis opem implorare cogitur. fuerat. Quare rati Chuschenses Patres nullum finem, aut modum perniciosae licentiae fore, priusquam in aliquo istius criminis rite conuicto exemplum publicae seueritatis constitutum esset, querelâ ad legitimum Iudicem delatâ, de clanculario autore infamis scripti iuridice inquiri petierunt. Iudex quaestione habitâ cito comperit idoneis testimonijs cum multorum aliorum, tum Religiosorum quatuor Sancti cuiusdam, et in Eeclesiâ perelebris ordinis, Scriptorem libelli esse quendam eiusdem ordinis Professorem 347 Libelli autor Sacerdos Religio sus deprehenditur. Sacerdotem, eundemque Concionatorem Chuschi notissimum. Re statim compertâ nostri trepide ad Iudicem accurrentes, etiam, atque etiam rogarunt, ne vulgari ad publicam notitiam viri talis infamiam pateretur. acturos sese cum eius Prouinciali, et vt clam, ac sine stigmate publicae ignominiae, quantum satis esset castigaretur effecturos. Acquieuerat Iudex: 348 Cuius nomen cocultare Patres student. et Prouincialis gratijs habitis ob occultatum sui ordinis dedecus, abunde, quod petebatur se facturum receperat. Caeterum Reus non aduersum suos obseruantior, quam in alios aequus, Prouincialis autoritati subijcere se renuit; et quâ vaecordiâ prolabi ceperat, eâdem ruere in 349 Sed ipse se prodit factione fretus. praeceps pergens, autorem se libri famosi ferre palam ausus est, et iure se illum scripsisse, ac vulgasse defendere. Nitebatur videlicet factione sibi similium paucorum, cuius opes aduersus conspirationem bonorum imbecillae fuerunt. Capessiuit enim Iustitiae, ac bonae famae Societatis legitimam 350 Contra quam Ecclesiasticus, et secularis Magistratus conspirat. defensionem primum Capitulum sede tunc vacante, Deinde Consilium publicum, ac Magistratus Ciuitatis: moxque horum literis conuenti, tractique in causam Episcopus iam electus, sed nondum confirmatus, Sacer Senatus quaesitorum, denique ipse Praetor Prouinciae, quorum auxilio confirmatus Prouincialis maledicum contumacem merito affecit supplicio, 351 Libelli autor, et alij duo puniti. et Chuscho expulit. Huius causae se implicuerant parum bene in nos affecti sacrae alterius familiae Coenobitae duo, et concionibus publicis in nostros eruperant, vnus quidem atrociter, alter moderatius; vtrique 352 Sacerdos Saecularis infamat Societatem. agente apud eorum superiores ipso Prorege, congruum culpae supplicium inflictum. Fuit cum Deus ipse per sese defensionem innocentiae susciperet supplicio de nostris obtrectatoribus palam sumendo, sicque ipsis ad vltro reuocandam, et quoad possent resarciendam iniuriam cogendis. Cum 353 Participe Coenobita. enim Sacerdos quidam saecularis vitae perditae, grauissima flagitia, quae ipse videlicet in suâ ipsius conscientiâ haberet, nostris per summam impudentiam non dubitasset imponere; tam ipse, quam quidam Coenobita, eius 354 Vterque morbo afflictus peccatum agnoscit, et pro injuria satissacit. in hoc scelere fautor, et particeps, repentinâ vi morbi correpti, agnouerunt vlciscentis Dei manum. Et sacerdos quidem magistratu aduocato excipienti regio Tabellioni publicum scriptum dictauit, quo profitebatur: sese malo animo improbe, ac scelerate mentitum, dum in Patres falsa quaedam, quae distincte percensebat, testimonia protulerat, eaque nunc in lethalis morbi periculo pro suae animae mox forte Diuino iudicio sistendae necessario remedio reuocare, inania, vana, inique conficta declarare. Huius instrumenti Romam deinde missi authenticum exemplum coram oculis habebamus haec scribentes. Coenobita vero quamquam esset natus in Hispaniâ, qualibus, vt dixi popularis pustularum morbus vbique parcebat, et longe ab adolescentiâ remotus, cui aetati praesertim infesta erat haec lues, videlicet annum agens quartum supra quadragesimum, tamen eo correptus est cum esset in recenti conscientiâ calumniae nobis conflatae; arcanis simul animum pulsantibus admonitionibus, quae docerent, cuius 355 Nostri non ministerio solum, sed etiam medicamentis gratuito sup peditatis aegrotos iuuant. delicti poenam is languor exigeret. Ergo is quoque a P. Rectore Collegij Chuschensis, ad eum, vt caeteros eâ lue contactos iuuandum accedente, veniam petijt. et cum non solum ministerio nostrorum, sed etiam medicinis gratis suppeditatis e penu nostro, et sedulâ curâ in tempore oblatis, deinde conualuisset, solebat praedicare vitam se debere nostris: et voluisse Deum, vt ijs, quos iniquissime laeserat, summo esset beneficio deuinctus, cuius professionem cum gratâ laudum Societatis praedicatione iungebat. Porro, quod in hunc actum a nostris retuli, idem in omnes passim pustulis periclitantes toto trimestri spatio, quo est per Ciuitatem Chuschum pestis ista grassata, effectum quoque intelligatur. Cuncti enim Sacerdotes eius Collegij totos dies insumebant vrbe concursanda obeundisque domibus, ac lectulis aegrotantium, quibus etiam gargarismos syrupos caeteraque id genus medicamina Officinâ Domesticâ parata gratis ai ferebant. Earundemque rerum vim quotidie magnam Ianitor ad Collegij 356 Chiti Philosophiae studium institutum. fores cuiuis petenti donabat. Chiti etiam grassante pestilentiâ, strenue a nostris, fortiterque actum: Hi Kal. ipsis Ianuarijs huius Anni in aedes laxiores migrauerant, et ad caeteras Scholas Philosophiam addiderant, cuius auditores etiam e diuersis Religiosorum ordinum familijs multi confluxerunt. Missiones vbique impigre curatae, plurimus e nostris in varias vrbes, pagosque, qua Infidelium, qua Christianorum nomine tenus, vtilissime 357 De Tucumana Regio ne. profectis. Tucumanorum Regio est latissima, perpetuâ planitie patens ad leucas supra nongentas. ab Oriente Paraguaas respicit, Populos Brasilis finitimos, a Septentrione Peruuiam. Occiduus limes Chilense Regnum tangit. Ad meridiem campotum spatijs plerumque incultis, ac vastis in immensum tractum freto Magellanico terminatum protenditur. Caeli temperies, et soli vbertas ea est, qualis maximae hominum multitudini, et gignendae, et alendae aptissima optari potest. Incolae passim, praesertim ad ripas aninium frequentissimi, sed mirâ varietate linguarum diuersitatem originum testante: ipsosque inter se parum sociabiles, et inde inuicem infestos reddente. Diabolum colunt metu damnorum, quae ab 358 In eam e duabus partibus Societas immissa. illo posse inferri plerumque experti credunt. His populis ad Christi Religionem vocandis vno tempore duo Prouinciales Societatis, non communicatis consiliis adiecerunt animum, miseruntque Euangelij Praecones. Peruuianus quidem tres e nostris, in quibus Sacerdotes duo. Brasiliensis vero quinque. qui et inuicem iuncti sunt, casu cuius superius meminimus, et concordi mente communiter rem gesserunt insigni profectu. Cuius specimen ex vnius messoris Apostolici manipulis capi poterit. Alfonsus 359 Alfonsi Bar zanae Apostolici labores. Barzana (id erat nomen Patrum vnius) seorsum excurrens cum socio, quod et reliqui faciebant, breui, tempore sexies mille sexcentos baptizauit. Et quia sunt etiam ihter Tucumanos permulti Christiani, sed incultissimi, et funditus omnium scitu necessariorum rudes, eorum labore magno institutorum confessiones innumerabilium audiuit. Matrimonij vero sacri vinculo, cuius nulla ibi ante religio, ac ne notitia quidem, ducentos 360 Callet sex linguas. supra quinquies mille rite coniunxit. In Calsaquensium quoque gente barbarâ, quam tunc recens Hispani subegerant, ingens Euangelio ostium 361 Calsaquenses Christo adiangit. apertum, eodem Barzanâ propter peritiam sex linguarum, et zelum apostolicum, talibus maxime expeditionibus idoneo, ad eos misso, et breui tempore operam nauante; ijs fere vniuersis Christum amplexis. hinc reuersus mira gessit in Vrbe S. Iacobi, et in Metropoli Gentis totius Tucumanâ Ciuitate multis vtrobique millibus hominum ad Christi religionem, et vitam honestam traducendis. Erant Sulenses Indi earum finitimi regionum, Gens nullius fidei, et feritatis immanis, cui propterea nemo se committit. 362 Sulenses ferocissimos mitigat, et ex ijs duo millia baptizat. ausus ad eas est accedere Barzana cum Socio e nostris, inermes ambo. mirari Hispani omnes, et nunquam inde redituros dicere. tamen Deo mitigante fera corda admissi beneuole, auditi patienter, breui tempore duo millia septemdecim rite institutos baptizarunt: ex ijs mille quingentos sexaginta duos Christiano iam matrimonio deuinxit. Haec non sine immensis peracta laboribus. Multa quotidie passuum millia seni per asperitates 363 Temperantia eius, et laborum ingentium tolerantia. magnas locorum, et temporum pedibus emetienda. obuij amnes maximi tranandi. victu interim non alio, quam quem radices herbarum obiter vnguibus effossae, ac terrâ, euulsae sufficerent. His malis fatiscente corpore languens, tumefactis, ac scissis in vlcera pedibus, sese recipere coactus, nono mense quam ex ex Vrbe S. Iacobi discesserat, eo redijt, fractus ille quidem corpore, sed integris animi viribus. Itaque cum eum aegre semimortuum corpus Domum. reportantem Diaguitae Indi, ex ijs, quae apud Sulenses ab eo acta cognouerant, cupiditate conceptâ eius audiendi, ad se inuitassent, promisit vbi se necessaria paucorum dierum quiete refecisset, ad ipsos accessurum: et promissis stetit, magno illorum bono, qui eius operâ Christum agnouere. Varai Populus 364 E Varais mille ducenti conuersi. inter Peruanos excelsioris animi, ac propter superbiam a Christi iugo subeundo initio alieniores, sensim industria Sacerdotum nostrorum ad eos missorum mitigati, Dociles se praebere magisterijs Diuinis, et Christi religionem serio amplecti ceperunt. Ducenti horum supra mille baptismo abluti, laetae primitiae agri hactenus sterilis oblatae Deo sunt. De vno ex ijs non praetermiserim, quod certo compertum nostri Patres scribunt. Cum vsitata sit eâ in gente multitudo vxorum, et magna passim libidinis licentia, repertum vnum e Catechumenis quinquagenarium, quem, et aliorum, rem vt miram notantium praedicatione, et propriâ eius confessione 365 Mira gentilis hominis continentia constabat, coelibem et castum a pueritiâ vixisse. Interrogatus ecquid vmquam concupiscentiae stimulos sensisset: se vero etiam vehementissimos expertum respondit, caeterum eos compressisse vi, ac censurâ mentis, eâ penitus persuasione imbutae: Deo autori, ac Domino rerum omnium placere pudicitiam. eumque multo dignissimum esse cui abstinentiâ rei sibi suauis, ipsi exosae gratificari homo debeat. Haec ille de se referebat, 366 Tres alij Populi Euangelio imbuti quae facile demonstrant, non vsquequaque a Deo desertos, vel illos ipsos esse, qui in mediâ barbarie procul ab omni commercio cultarum gentium, in summâ rerum Diuinarum ignoratione degunt. Ciriguani praeterea, Gorgotoquenses, et Chanenses, Populi omnes illorum tractuum, cum hoc tandem anno Euangelici nostrae Societatis operarij linguas eorum, quibus parandis longo labore insudauerant, satis edidicissent, Christi praedicationem libenter auditam, etiam assensu, et Christianismi professione suscepere. De multis alijs circumquaque ad messem maturis regionibus nunciabatur. Euangelij praeconibus in omnes occasiones regni Dei propagandi attentissime imminentibus, et semper ad sacras expeditiones procinctis.

HISTORIAE SOCIETATIS IESV PARTIS QVINTAE TOMVS PRIOR Liber Decimus.

RARO fuit vnquam minacius toto christiano orbe tempus, ac foedior quasi nubes, supra omnium ceruices obtenta, immane quiddam parturiens, quam anno, quem exordimur, voluentis seculi nonagesimo. Ardebat bellis Gallia. Rex Nauarrae successionem 1 Perturbatio Christiani Orbis. in id regnum suam multis successibus firmabat: deque Sixti Pontificis aduersus eum, atque Catholicum Regem, animo, varius gliscebat rumor: vnde metus erat, ne qua ingens Italiam quaque, et alias christianas terras bellorum flamma corriperet. Societas IESV communes super calamitates, suas habebat proprias, quae ad summum periculorum euaserant: et Claudium Generalem Praepositum vehementer solicitum, et in omnes habebant partes intentum. 2 Monita Generalis ad Prouinciales circa Prouin ciales conuentus. Initio anni cum instarent Prouinciales conuentus, ad Procuratores de more tertio quoque anno legendos, memor nihil tam incitasse, sparsisseque, et corroborasse tumultus hispanicos, quam vsurpatam in proxima Castellae Congregatione dicendi, agendique licentiam; mature Prouinciales admonuit, vt religiosam in ijs concordiam, et aduersus Instituta verecundiam conseruare studerent, certorum misso capitum indice, quorum si quis quod conuellere, aut vocare in controuersiam auderet, sacrosancto obedientiae praecepto interposito, prohiberetur. Ad tollenda enim incommoda disciplinae, non ad ipsam euertendam, commutandamque disciplinam, cogi conuentus: nec tam ad eos pertinere, quid assumendum remedij sit, statuere, quam iudicare, ecqua in re sit opus remedio, vt caetera dein 3 Sixti Pontificis animus in Soc. exacerbatus. Romae prouideantur. Ceterum solicitudinum caput ipsa erat in Vrbe, Sixto deliberatum habente, aliquid Institutorum mutare, cum Satan ad irritandum eius animum nihil non mouens, ex foeda Philippi Iustiniani simulatione, nouam occasionem arripuit. Is nouem ferme ante annis ad tyrocinium Societatis receptus, longa impeditus imbecillitate valetudinis, ante concepta vota domum suam remissus est, si posset cura domestica, et liberiore 4 Philippus Iustinianus e Societatis tyrocinio di missus morbi causa. vsu morbum expellere. Contra tamen euenit. Atrociter aggrauatum, mirisque modis multiplicatum est malum. Singulis noctibus acerrima febri conflictabatur ferme per horas octo: febrim excipiebat omnium neruorum contractio, per quam ita saepe conglobabatur in peruersum, vt calcanei tergo adhaerescerent: ita manuum digiti arete constringebantur, vt palmam vngues exulcerarent: eaque poena senas quotidie tenebat horas: binas praeterea stupens iacebat, ac semianimis, modico solum cordis palpitatu vitam prodente. Perpetua super haec laborabat insomniâ, perpetuâque inediâ. Nihil demittebat in stomachum, quin continuo euomeret: eoque iampridem alui prorsus carebat vsu. Vnde exaruisse eius intestina Medici coniectabant, et tamen interdum magnam vim sanguinis euomebat. Denique his, alijsque morbis accedebat elephantiasis, quae, extra os, ac manus, totum corpus foedissima crusta, tanquam Lorica obduxerat. Quae inter mala, 5 Mirae ipsius infirmitates. multa notabantur admirabilia, sed admirabilis in primis erat vita ipsa, sine vllo vitae alimento, et munere perseuerans. Multis in hunc modum exactis annis, praenunciare fidissimis coepit, se Pontificis Sixti benedictione, valetudinem recuperaturum. Ita sibi Deum significasse. Ac die sacro Circumcisionis, anni superioris exordio, in Vaticanum ob eam rem deduci se iussit. Sixtus re audita, subridens et se haudquaquam Pontificem esse dicens, 6 Praedicit se valetudinem recuperaturum benedictione Sixti Pontificis. qui miracula ederet; tamen cum rogaretur, edito manu signo crucis, de more benedixit: protinusque se liberatum omni malo, ille praedicauit: ac domum inter gratulantes amicos reuersus, vestes mutauit; quod priores Lepra discussa, plenae erant squamis, quae toto ex corpore deciderant. Res tum pro insigni miraculo longe, lateque celebrata est, opinione sanctitatis Philippi, et veneratione vehementer aucta. Ille, quod semper Et reipsa recuperat. dixerat suorum esse votorum finem, tum demum postulat, vt quando Deus valetudinem sibi reddiderat, Pater Generalis item Societatem redderet. Idipsum amici eius quam maxime contendebant. Sed Claudius cunctandum 7 Tamen eum Generalis in Societatem admittere differt. existimans, quoad tempus ostenderet, quid sentiendum de miraculo sanitatis esset, ipsumque miraculum medici, alijque idonei testes, quod iam agebatur, confirmarent, omnium flagitationem constantissime repulit. Annus iam vertebatur cum Philippus incipit rursus praenunciare, insigne aliud diuinae erga se voluntatis, breui cognitum iri documentum. 8 Alia Philippi praedictio de insidijs sibi struendis. Moliri enim sibi Diabolum, et eius quosdam satellites necem: at facturum Deum, vt innoxius exciperet ictum. Haec vbi clanculum apud multos mussitauit, initio Martij primis tenebris, dum ab domo professorum in suam se recipit, sclopeti fragor repente auditur, et Philippus percussum se inclamat; dumque comes, quem Patres de industria, quasi custodem 9 Plumbea glande se percussum quae innoxie in cute resederit, simulat. addiderant, locum inspicit, reperit vestimenta ad cutem vsque pectoris perforata, ibidemque plumbeam glandem, tanquam inuenta mora, ex impetu ingenti compressam, ac complanatam. Miraculum exclamatur. Verum (vt Deus Ecclesiae suae imponi non sinit, et fraudulentos in astutia sua comprehendit) euenit, vt praetereuntes momento eodem forte vrbani lictores, ad sclopeti sonitum conuersi, raptim quid rei esset 10 Simulatio deprehenditur. exploraturi, eo vnde acciderat fragor accurrerent, et hominem, qui sclopetum exploserat, in custodiam ducerent: is sine quaestionibus multis, conficta omnia indicat a Philippo, sibi ab eo iniunctum referens vt sclopetum, 11 Philippus exilio mulctatur. sine plumbo exoneraret, iam enim ante suas illum vestes vero perforasse ictu, vt fidem faceret diuino miraculo, ita in hac simulatâ explosione sine noxa glandem ad corpus haesisse. Haec ille cum prodidisset, ipse quoque Philippus ducitur, et ante admota supplicia, fraudis totam seriem prodit. Indigne rem tulit Sixtus, ac summo volebat impostorem plecti supplicio. Precibus tamen ad extremum magnarum personarum dedit, vt in Melitam 12 Rumor hinc contra Societatem foedus spar sus. insulam relegaretur, vbi breui est mortuus. Serpere inde fama per vulgus, et manare latissime, Iesuitarum vnum, simulata per miracula Sanctitatis famam affectantem deprehensum, captum, atque adeo post fractas ceruices, exustum. Et, vt norant ei Ordini Sixtum nequaquam optime volentem, aiebant nunc demum funditus eum sublaturum. Attamen Sixtus siue quod dissimularet dolorem, siue quod comperisset hominem de Societate non esse, sed annum plus sextum domi suae liberum agitare non magnam hinc aduersus nos irae accessionem prae se tulit: quin potius querebatur quod sibi, et Patribus nequam ille voluisset imponere: eo clariore iam Dei tutela, Claudijque Generalis prudentia, quod hominis cooptationem contra multorum preces, atque sententiam tamdiu protulisset. Porro de morbis illis, et curatione per Pontificium Crucis signum num interrogatus in iudicio sit, quidue indicarit compertum non est; nec quemquam prudentium inuenio, qui quid sentiendum sit, affirmate pronunciet. Dura sane patientia, et calliditas peracris necessaria fuit, ad saeuam adeo, diuturnamque simulationem: nisi si tota res Satanae artibus 13 Varia iudicia de curatione prioris morbi. tribuatur. Illud quidem certe multi in eo homine, tum ipsum, cum Sanctus habebatur, admirabantur; quod cum ferme soleat ex veris Dei famulis, quidam quasi odor virtutis afflari, nihil tale in eosentiretur, nullum nec vultus, nec sermo, nec consuetudo sanctitatis gustum, nisi paucis praeberet. Alij tamen existimant veros fuisse morbos, neque eos, neque valetudinis recuperatae rationem, vero caruisse miraculo: sed iuuenem nesciuisse postea se in fida humilitatis custodia conseruare: verum plausibus blanditijsque elatum in superbiam, euanuisse in cogitationibus suis, quoad occaecatus ambitione, falsa etiam attentare prodigia, ad amplificandam vsque sanctitatis famam ausus sit, vt nactus apud Pontificem gratiam, opimum aliquod ex eo Sacerdotium, aut simile quid expiscaretur, vnde vitam commode posset in seculo ducere. Quamquam enim voluntatem simulabat religiosae vitae, tamen multo in dies apparebat frigidior. Notabile quidem exemplum est, tum ad cautionem Magistris conscientiarum ne sibi illudi sinant, tum alijs vt tutam humilitatis viam, nunquam obliuiscantur. Nam quam facile per has artes illudere Ecclesiae Dei, verosque sanctos in contemptum adducere, meridiana conentur Daemonia, vt alia taceam, deprehensa per hosce proximos annos Goae in India, Olyssippone in Lusitania, ac demum hoc Romae, in luce terrarum, ludibria plus satis docent.

Erat eodem hoc tempore Roma Alfonsus Sancius ex Insulis Philippinis, vti supra narratum est, profectus, qui, vti seueram quamdam vitae 14 Alfonsi San cij. austera viuendi ratio. sectam indixerat sibi, et praelongis meditationibus immorabatur, ita totam in familiam, maiorem, quam lege praesixa est, austeritatem, et prolixiora meditandi, contemplandique diuinas res inducere spatia putabatur velle. Rari quidem sunt, qui asperioribus delectati, fieri duces non cupiant, siue nominis, et asseclarum cupidine, siue diuersae vitae contemptu. Sed ego Alfonsum comperio spiritu recto ductum, neque id ei fuisse propositum, vt certis, fixisque legibus arctior disciplina praescriberetur, sed id modo egisse, vt multa, quae existimabat vsu, et consuetudine paulatim laxiora facta, ad seueritatem pristinam, item vsu, non lege reuocarentur. Erat praeterea inter Assistentes sententiarum haud modica dissensio, in meditandi, contemplandique, et corporis afflictandi modo. Laurentius Magius, et Garzias Alarconius multum precationes etiam diutinas, 15 Dissensio in ter Assistentes de vlu orationis, et afflictationum corporis. multum asperitates corporum praedicabant: et hunc B. Ignatij, et primorum Patrum fuisse sensum, ac spiritum, ex ipsorummet Vitis apparere dicebant. Contra ea Paulus Hoffeus, et Emmanuel Rodericius ex eiusdem Ignatij sensu, totaque Societatis fabrica argumentabantur; nec multum insumendum ocij in contemplatione nostris hominibus, nec multum voluntarijs poenis macerandum corpus. quippe Ordini ad salutem publicam nato, meditationem dumtaxat vsurpandam eam, quae actioni seruiat: alienam esse, quae in sola contemplatione consistat. Neque vires corporis, verbere, aut ieiuniorum afflictatione, sed studio, labore, opera impensa Reipublicae atterendas. Optimum orationis, optimum in Societate carnis torquendae genus, nequaquam latere in vmbra domicilij, vt pro sua vocatione monachi sancte faciunt, sed prodire in lucem, et quamplurimas pereuntium mortalium animas, cura, et labore Deo lucrari, et vindicare ab interitu sempiterno. Disceptationes huiusmodi, vt Praepositus Generalis intercideret, doceretque, quid secundum leges Societatis tenendum esset, conuocatis Assistentibus, docet dissidia inter eos, non 16 Generalis Dissensiones componit. modo voluntatum, quae Dei gratia nulla erant, sed etiam sententiarum, et ad exemplum, ac famam, et ad res gerendas posse incommodare quamplurimum. Controuersiam esse, quae pertineret ad Societatis caput: ac proinde quoniam illo loco, quamuis indignum Deus se collocarat, esse sibi in animo, adiuuante eodem, declarare, quid secundum leges, moresque Societatis tenendum esset. Itaque exuevent suas vtrique sententias, et ad id, quod statueretur excipiendum, tuendumque, vt aequum erat tales viros, animum praepararent. Haec praefatus, sapientem, quae extat scripsit epistolam; in cuius priore parte, quam conueniens Societati, 17 Epistola Claudij de Oratione et Poenitentijs non meditatio modo, sed etiam contemplatio sit, eaque quatenus assumenda, quemadmodum a Monastica distinguenda, et ad actionem referenda sit docet. in altera vero errorem confutat eorum, qui censeant ex eo, quod nullas certas B. Ignatius praescripserit poenas, fuisse eum sola animi mortificatione contentum. Admirabili enim ille quidem, et in longum prospiciente sapientia, videns arduum esse, modum certum statuere, qui tanta in diuersitate studiorum, nationum, valetudinis, viriumque; tamque multiplici proximos iuuandi conatu, et labore, ex aequo omnibus conueniret, maluit totam rem, cuiusque iudicio, cum spiritualis Magistri consilio, et praesidum curae relinquere, quam fixis legum decretis iubere, vnde nunc ob veras, nunc ob simulatas causas, aliae, atque aliae exceptiones, atque immunitates quaererentur, quae magna solent esse in conuictu multorum, offensionibus, dissidijs, querelis, ac licentiae, porta. Caeterum vigere sine dubio voluit, non solum interioris, verum etiam exterioris mortificationis studium. eoque vehementer erraret, qui quod nullae certae praescriptae sunt, nullas omnino praescriptas concluderet. Has literas cum Assistentibus ostendisset, et ineunte Maio, ad omnes dedisset prouincias, ea controuersia in omne tempus sublata est: quia tamen 18 Alia eius Epistola cum Iobelaeo missa de Deo in communib. periculis propitiando. maxime, et public totius Ecclesiae, et priuatae Societatis difficultates vrgebant, alteras paucis post diebus adiecit, in quibus misso pariter Iobelaeo, quod dudum a Sixto Pontifice impetrarat, vehementer adhortabatur ad succurrendum communibus malis. Ea tempora esse, quibus iam non consueto gradu incedendum esset, sed feruentius, impensiusque orando Deo, afflictando corpori, perfectioni quaerendae omni ope insudaudum: ne, si Religiosi, quos Ecclesia sancta, tanquam praecipuam, ac nobilissimam sui partem, quemadmodum Nazianzenus vocat, offerre Deo ad placamentum debet, tali cessent tempore, nulla ipsi venia sit, nullum difficultatibus publicis leuamentum. Eam ob rem mitti Iobelaeum, et exercitia spiritualia repeti oportere, vt perpurgata conscientia, confirmatisque, et roboratis animi viribus propitiando Deo, conciliandisque ei proximis efficacius insistatur. idque quo impensius fiat, in singulis prouincijs institui debere missiones, vt Sacerdotes ferme duodeni in qualibet mittantur, qui ad apostolicum exemplum bini, peditesque, et pauperum more, nec libris, nec alia re suffarcinati, sed pleni charitate, ac zelo, Episcopi ante omnia, vel Vicarij eius impetrato consensu, vicos, et castella minus celebria, magisque spiritualis opis indiga obeant, praedicantes poenitentiam, et odium peccati, instar Sancti Vincentij, cuius praecipue et exemplum ante oculos habeant, et post sacras scripturas sermonibus vtantur: vbique curantes, vt Parochorum, et Religiosorum sibi gratiam, et opem adiungant. Susciperent magno animo apostolicum opus, considerarentque, quam seuera esset ratio Deo reddenda, si post studia, curas, labores, et impensas in formandis operarijs absumptas, ardentem mundum expectato fraudarent auxilio, domique desidentes, paucarum deuotularum curanda reduuiâ occuparentur, dum populi innumerabiles plagis cooperti mornferis, deserti iacent.

Prouinciales sub hoc tempus noui praefecti; Romanae prouinciae Ioannes Baptista Carminara, postquam Venetam recognouerat. Venetae Hippoiytus 19 Noui Prouinciales per Italiam. Volia. Siculae Bartolomaeus Riccius e tyronum Magisterio illuc ab Vrbe missus. Mediolanensem Ioannes Paulus Oliua iam anno superiore, eiusdemque exitu Neapolitanam Antonius Lisius susceperat. Ex Romano Visitatores in Sardiniam et Poloniam missi. prouincialatu Fabius de Fabijs iterum in Sardiniam: Ludouicus Massellius e Siculo in Poloniam, missi Visitatores. Instabat interim Sixtus, vt quae ipsemet inter legendum Societatis Constitutiones minus probarat, immutarentur. Ea quemadmodum annali superiore narrauimus, Cardinali Caraffae cognoscenda cum tradidisset; isque, morâ, quam fieri posset, longissima vtendum censuisset, dum Pontificis per sese incoeptum elanguesceret, 20 Card, Caraf fae cuctatio Sixto Pont. suspecta. vel aliquid opis dies afferret, non fefellit ea cunctatio Sixti sagacitatem. Cum igitur semel atque iterum percunctatus de negotij gradu, nihil promotum audiuit, intelligens ab eo trahi moras consulto, et causam agi nostram, reddi sibi iubet libellum suae censurae; et ad Carduiales sacris praefectos quaestionibus mittit, iubens designari quatuor theologos qui singula diligenter expendant, ac iudicent. Hi, siue vt obsecundarent Pontifici, siue nudis alicubi verbis inducti interpretationemque sequuti duriorem (quam multa enim sunt, vel in ipsis sacris literis, quae si per sese capiantur, nec benigna adsit interpretatio, in absurdos sensus pronum est trahere?) siue, quod est propius vero, quod et disciplinam 21 Theologi delecti censuram acrem in Constitutiones Soc. ferunt. Societatis, quae multa habet ab alijs ordinibus diuersa, et euangelicae perfectionis praestantiam, quae nisi multo vsu cognosci, ponderarique suis momentis nequit, ignorarent, censuram oppido acrem edidere. Cuius exemplum dedit operam Claudius, vt videret, et Cardinales in tempore praepararet. In his erat Constantius Sarnanus, qui vt candidi erat ingenij, ac vitae religiosae non parum intelligens, mirabatur talia notari, quae 22 Card. Constantij Sarnani censura censurae. laudem potius mererentur. Ac sua quidem sententia ideo notari dicebat, quod censores, nequaquam spiritualis vitae oeconomiaeque periti essent. Ceterorum quoque Cardinalium iudicium eiusmodi fuit, vt nulla damnata re, quibusdam (forte vt aliquid et ipsi Pontifici darent) hoc solum addito: declarari debere: in reliquis adscriberent, nescire se quid Sanctissimo Alijs quoque Cardd. satis factum. displiceret. Hanc Cardinalium sententiam, vbi Claudius accepit, summo studio, ac celeritate responsa perscribit, causasque, et rationes ex, ponit eorum quae illi clarius interpretanda censuerant. Quae cum Cardinales accepta diligenter expendissent, valdeque probarent, nihil iam restabat aliud, nisi vt ad Pontificem referrent. Verum illi quoque tum beneuolentia erga Societatem, tum causae aequitate ducti, de industria rem extrahere instituunt, quoad Pontificis animus mitigaretur, et vehementiores illi, quos norant, impetus, temporis lapsu considerent. Ne id quidem Sixtum fefellit. quinimo, maiore ob hoc incitatum ira, duo dixisse 23 Dicta Pontificis in Soc. seuera. ferunt digna memoratu. Sic enim Cardinales dicitur alloquutus. Vos, vt video, de industria tempus ducitis, quoad moriar: sed erratis. Deliberatum enim habemus totam rem, et breui et sententia nostra decidere. Ad amicos vero de Cardinalibus ipsis. Hi omnes, inquit, etiam quos nos Cardinales fecimus, nobis imponunt, Patribusque istis fauent, et in sententiam eorum abducti sunt. Ex quibus verbis facile apparuit, quantum Societas diuinae prouidentae debeat, eiusque Institutum quam curae Deo sit, ac proinde, quam nobis commendatnm, ac venerandum esse debeat, cum assequi nunquam potuerit Pontifex, vt alieno suffragio, 24 Ioannis Hie ronymi dictum in con cione publica imprudens. quod maxime cupiebat, vllam eius partem, ac denique ne sua quidem potestate labefactaret. Dum autem haec maxime agitantur, nuntius affertur ex Hispania qui auxit grauissime tempestatem. Ioannes Hieronymus melior, quam felicior praeco Verbi diuini, dum pro concione, temporum calamitates exaggerat, vt ad opem exposcendam ab Deo, mutandosque mores auditores inflammat, in ea erupit verba. Tempora ea esse, quae et Imperatorem Theodosij, et Pontificem Gregorij similem postularent; verumenimvero, contraria cerni omnia: longeque ijs dissimiles esse, qui praeessent. Haec Ioannes Hieronymus cum haud dubie inconsiderate effudisset in aestu concionis, sparsa continuo est fama, multo, vt fit, acerbior, dixisse eum, Sixtum fauere Haereticis, et Rempublicam etiam Venetam perstrinxisse. Quod cum ad Thomam Contarenum Oratorem Venetum a maleuolis esset delatum, isque ad Pontificium Nuncium 25 Defertur ad Pont a Nun cio Aposiolico. detulisset Annibalem de Grassis, qui non multo post Madriti obijt; Nuncius decreta statim libera custodia Ioanni Hieronymo, intra Collegij parietes, et interdicta concione, rem nihil vltra exploratam, pro certa ad Pontificem scripsit. Eodem tempore Collegij Madritani Rector Franciscus Porrius, et satisfaciendum Veneto Orarori, Nuncioque Pontificio curauit, et Romanis occursurus incommodis, rotam rem fideliter ad Generalem Praepositum, cum exemplo habitae concionis rite consignato, nobiliumque, 26 Grauissime inde Sixtus offenditur. personarum testimonijs confirmato, misit. Acerbius, quam dici possit, pupugere Sixti animum Nuncij literae. Claudius quoque commotus grauissime est, cum rei grauitate, tum incommoditate temporis, Graues itaque literas in Hispaniam scribit, vehementer Ioannis Hieronymi temeritatein incusans, quod nec modestiae memor, nec venerationis, quam, debent omnes apostolicae sedi, et praecipue ab hominibus Societatis haberi 27 Generalis graues contra concionatorem im prudentem literae. B. Ignatius voluit: immemor quoque praeceptorum eiusdem Sancti Patris, quibus vetat Praesules, et alios Magistratus, ac Principes in concione verbo perstringi, peruerso zelo abripi se adeo permisisset. Haec, et alia scribens, insuper et certam ei poenam decernens, iubet primo quoque tempore idoneum testimonium acceptarum harum literarum, et iniunctae 28 Card. Pallot ta alijs detrectantibus curam placandi Pont. suscipit. Sed frustra. poenae in vrbem mitti. Interim veram, sinceran que causae narrationem, vt ex Hispania acceperat, ad Marianum Perbendictum Cardinalem e Camerino, detulit, rogans vt Pontifici rem sicut erat, vellet exponere. Qui cum Sixti, implacabiliter, vt videbatur, succensentis iram metuens, id offcij detrectaret, ad Euangelistam Pallottam venitur. atque is quidem nec grauste, nec languide suscepit causam, egitque. Ceterum (vt prona est in deterius fides, et animos prima quaeque imbuunt) ita Nuncij literae Sixti occuparant animum, vt responderit, aut falli, aut velle fallere Generalem. Fideliter se edoctum a suis. Neque hoc responso contentus, Cardinali Sanctae Seuerinae negotium dat, vt conueniat Patrem Generalem 29 Grauia Pon tificis verba in generalem, et in Societatem. eique denuntiet, vt Praedicatorem illum prorinus Romam sistat, nullam autem, dum eum accersit, mentionem Pontificij iussi faciat, sed nomine suo aduocet. Praeterea in quadam consultatione super hac re, vi doloris subinde recrudescente, exclamasse serunt, etiam Iesuitas Euangelio 30 Ioannes Hie ronymus euocatur Romam. aduersari, erroremque Christi Vicario affingere, cui in Petri persona, dictum sit: Non deficiet fides tua. Nullam interposuit moram Claudius, quin grauibus literis ad se Romam, Ioannem Hieronymum acciret, iussum primo quoque tempore, impedimentis, si quae obiectarentur, perruptis, in viam sese committere. Hoc rerum in turbine, noua repente turba cooritur, Romae, nulla alia causa, nisi quod motus semel suspicione animus, leui momento impellitur: et qui grauiter ex vlcere quopiam dolent, non solum si id vnguis attingat, sed ad omnem circa attactum, atque adeo vmbram, clamores edunt. Perlaro Romam ex Gallia nuntio, Parisios grauissime premi, in ijsque Cardinalem Caietanum, a Pontifice, eorum 31 P Bartholom. Blondus ius su Pont. ducitur palam in catcerem motuum causa, superiore anno legatum; institere Cardinalis propinqui, vt populi precibus ille, et quae tractabat negotia, pro concione commendarentur. quod cum Bartolomaeus Blondus, non sine honorifica Cardinalis commemoratione fecisset, Pontisex cui videbatur Caietanus, plus nimio fauere Hispanis; simplex officium secus interpretatus est, et duci in carcerem Blondum iussit in Noniam turrîm: et Laurentium Magium, cuius ille iussu per Generalis Claudij forte tum domo absentiam, id negotij commendarat, sacro faciendo interdixit, nullo praescripto termino. Blon dus breui carcere liberatus est, at Magio sacrificandi potestas, quoad Sixtus Laurentius Magius sacro interdictus. vixit, nunquam reddita. Haec alijs temporibus vix notabilia immensos hoc tempore excitarunt sermones, ita aucta in prouincias permanante fama, vt sex exustos Iesuitas, ingentem vero numerum teneri passim affirmaretur. Addebatur et de Roberti Bellarmini Operibus condemnatis, 32 Rumores in de per orbem falsi. quod non prorsus temere dicebatur. Nam Sixtus cum magni ante faceret Bellarminum, valdeque diligeret et dedicata sibi ab eo controuersiarum duo volumina pergrata habuisset; visus est primo haud satis beneuole accepisse operam, quam Pater in obedientiae caecae defensionem contulit: deinde et ipsum fortasse, vti Cardinalem Caietanum, apud quem, erat in Gallia habere suspecturo coepit. Ceterum offensus est grauissime 33 Bellarmini liber notatus. lectis ijs quae idem Bellarminus scripsit lib. v. de Romano Pontifice, circa Dominium eius in Res Temporales, ob quam Doctrinam ne statim in librorum prohibitorum Indicem istum librum referri iuberet, nullae Docto rum, nullae Cardinalium defensiones, aut deprecationes exorare valuerunt. quin etiam eundem indicem addito Bellarmini nomine exeudi curauit nouis typis. Sed cum editio nondum prodijsset quando est Sixtus Pontifex mortuus, successor eius Vrbanus VII. supprimendam, abolendamque decreuit. Sed cito in integrum restitutus. Liberque Bellarmini perhonorifico iudicio Cardinalium Sacrae Congregationis cui cura censendi de libris suspectae doctrinae proprie demandata est, omni est nota liberatus. Feruebant interim sermones. Et Sixtus tanto acrius coepta aduersus instituta Societatis persequens, quanto peius casibus hisce recentibus exacerbatus erat, quod per Cardinalium suffragia non impetrarat, per se ipse summa autoritate effectum dare constituit Cardinalique Sanctae Seuerinae transigendae rei curam imponit. Is accersitum ad 3. Reg. 14. se Claudium, vt primum conspexit, Ahiae Prophetae verbis, missus sum, inquit ad te durus nuntius. Qua terribili praefatione in expectationem magnae calamitatis erectus Claudius; quid ergo? respondet, an delere Societatem Pontifex cogitat Minime id quidem, inquit; quaedam tamen quae ab eo animaduersa nosti, omnino fixum habet mutare, itaque videndum est, vt id quam commodissime fiat. Inter cetera ipsum Societatis Iesu nomen, vt mutaret Sixtus vel maxime contendebat siue quod 34 Sixtus Pontifex Iesu nomen Societati ereptum omnino vult id facillimum impetratu duceret, cum morum ac disciplinae nihil videretur attingere; siue quod vbi hoc euicisset, expeditiorem inde gradum speraret ad reliqua. Superbum hoc aiebat esse vocabulum, et iniuriosum caeteris Religiosorum Ordinibus, ac fidelibus vniuersis. Ad iniuriam quoque ipsius Christi redire cum Sanctissimum eius nomen, non vulgi modo Quibus de causis. passim, sed etiam in iudicijs, ac foris scribarum, ac tabellionum ore profanum fieret. Ouerosum denique esse pijs, quos vbi Societas ista nominaretur; interrumpere curas graues, et signa edere venerationis caputque aperire oporteret. Quod enim id aeminum genus esse, quos appellare nisi detecto capite nefas esset? Haec ferme permouebant Pontificem, cur nouum vellet nomen assumi. At Patres non tanquam res, quemadmodum prima specie videbatur parui momenti, sed tanquam grauissima, vt erat, ageretur, obnitendum sibi existimabant. Meminerant enim quanta pietate, atque constantia in sacro illo imponendo, retinendoque nomine laborasset, atque certasset B. Ignatius quod et a nobis res postulat hoc loco paucis retractari. Inde vsque ab melioris mentis initio haesit 35 Quam recte ac sapienter id nomen Societati datum. viro Sanctissimo voluntas, totum se Christi Domini obsequio mancipandi; et quia militiae insueuerat, mutare, quam deserere militiam maluit. Vt igitur ex similitudine bellicorum laborum, et vniuersae militaris disciplinae admoneretur quid sibi gerendum esset, in eo vitae genere, quod meditabatur, toto impetu, et ardore ad famulatum Christi, sub bellica imagine conuerso, Ducem sibi illum proposuit, quem cum videret ad liberandum genus humanum, et ad expugnanda vitia, ad aeterni Patris gloriam bellum gerere, obseruato eius vitae genere, ac tota bellandi ratione, idem sibi institutum delegit, et vitam, quoad posset, persimilem tum in propria sanctitate, tum in animis omni ope subleuandis iniuit: nihil expetens, et nihil petens ardentius, quam vt studium suum coelesti Imperatori gratum accideret, inque suum militem sese dignaretur accipete. Quo vero impensius ei inseruiret, consilij eiusdem socios adlegere decreuit, et cohortem conflare, quae totam Iesu se militiae deuoueret: eoduce, eique Duci, cultu, armatuque ei persimili militaret: proptereaque cohortem Iesu Societatem vocauit, vt simul nomen admoneret vires sibi hauriendas ab Iesu, totam in eo collocandam fiduciam suam: cunctam ei vitam, et sua omnia dedicanda: illum denique principium, et finem esse laborum debere. Hoc consilium pro ardentissimo amore, quo Iesum colebat, ac modestia summa, qua sileri de se volebat, multisque, ac magnis commoditatibus, quas ex eo sanctissimo nomine videbat in omnes Ordinis sui asseclas profecturas, semper animo gessit: vbi vero confirmatus est, oblata illa diuinitus specie, qua Patrem aeternum vidit se, ac socios commendantem, tradentemque Filio crucem gestanti; et Filium, tanquam deuotos sibi milites accipientem ipsos, ac praecipue et patrocinium Romae pollicentem, vsque eo adamauit, vt cum de condenda familia deliberans, caetera communi sociorum tractaret sententia, hanc vnam eius nuncupandae praerogatiuam depoposcerit sibi. Nee defuere iam tum externorum 36 Quam fixus in sententia talis nominis adsciscendi S. Ignatius fuerit. quidam, atque adeo domesticorum, qui obiectarent videri nomen inuidiosum: at ille voces omnium fiducia tanta praeterijt, vt prefiteretur interdum, nisi imperaret legitima potestas, quae piaculo obligaret, etiam si mortales vniuersi aliter sentirent, nunquam se de sententia sua decessurum. Quin etiam confidere se, nunquam Societati adimendum, sed potius Prophetia eius de perseueratura possessione eius sacri nominis. fore tempus, cum et a Pontificibus, et ab Concilio Oecumeuico probaretur. Quae affirmatio pro nota viri submissione, ceteraque facilitate, aperte demonstrabat, vbi nullius hominis moueretur sententiâ, praestantiore aliqua eum, ac certiore, quam humana duci notitia. Et plane ita euenit, vt cum ille eam appellationem, de qua non minus, quam de ceteris institutis, autoritare apostolica probandis laborabat, diserte initio formulae Paulo III. Iulioque item tertio propositae, confirmandam peteret, liberaliter impetraret. Quae cum ita essent, existimabant Patres pro nobili hoc titulo ita sibi depugnandum, tanquam pro fingulari quodam retinendo diuini patrocinij pignore, tanquam pro dono sacro, ac monumento, quod non ab hominibus, sed ab ipso Deo accepissent. Deus enim vt existimare par est, qui sanctorum Patrum plerisque nomina diuinitus imposuit, quae et ipsis, et ceteris propria quaedam officia, dona, aut mysteria in mentem assidue reuocarent, Autori huius cohortis Ignatio indicauit, qua tessera vellet eam distingui vt intelligerent, qui in eam conseriberentur, se non ad quamlibet disciplinam virturis, sed ad coelestem quamdam militiam, ad labores, ad aerumnas, ad crucem, ad res 37 Vtilitas eius sacrae appel lationis ad socios excitandos. tanquam in acie gerendas accedere: vt meminissent Iesu se esse milites, ab eo conditam Societatem, eidem traditam, et commendatam a Patre. eiusdem nomini per terrarum omnem orbem ferendo, illustrandoque deuotam: ab eodem, et vires, et stipendia, et tutelam, et ductum ac praemia, et omnia expectanda, Vt denique vnusquisque monitorem haberet, qui aures apostolica voce assidue personaret, labora sicut bonus miles Christi Iesu. Nam profecto quis mundi delicias patiatur, militem se Iesu cogitans aduersus delicias centuriatum? Quis refutet aerumnas, praecuntem cum Cruce Iesum videns? Quis non magna animo meditetur, et capessat fortia Duce Iesu? et irrumpat in ardua, et duret in asperis, eodem animos, ac vires addente? Quem vel adueria debilitent, vel secunda dissoluant, vel conSundant dubia sub hoc Duce, huic Duci militantem? Incredibile dictu est, quantum animi, quantum roboris, et ardoris accedat sacris hisce bellatoribus haec secum saepe voluentibus. Ego ne vt de Societate Iesu me feram, et sicut ille ambulauit, non ambulem? Sed deformem titulum meum, dehonestem Imperatorem meum? Ego ne dixerim sanctae huic Militiae Sacramentum, nec strenue militem? aut signa, infamis, et sacrilegus deseram? Pro Caesare quopiam, pro Alexandro, pro homine conscelerato, ac misero ruant in ferrum, ac faces, signa eorum sequuti gaudeant sub oculis eorum excipere corporibus tela, et fluentem ostentare sanguinem, et ipsam, dum fortiter faciant, vitam effundere: ego in oculis Imperatoris mei optimi, et imraortalis, me spectantis, in me dimicantis, et mihi; operam non animose nauem, pro Coelo, pro aeternitate, pro illo pugnans? Hasce cogitationes excitac, hos admouet stimulos sanctum hoc nomen, huius cohortis hominibus, et has ob causas impositum est, non ad arrogantiam, non ad ceterorum contemptum. Non enim ita fecimus nostrum nomen commune Christianorum, vt quia nos de Societate Iesu vocamur, alios negemus de ea esse. Non magis quam S. Paulus, cum Iesu Christi Apostolum se, vel cum Deum suum nominat, alijs iniuriam facit Apostolis, vel aliorum esse Deum negat. Quinimmo ipsum quo gloriamur, nomen Iesu modestiae nos admonet, quia repraesentat nobis hominem illum Deum mitissimum suauissimum, 38 Dum id nomen Societas adsciscit non eripit alijs. humillimum, qui clamat, Discite a me, quia mitis sum, et kumilis corde. Memores igitur huius nostri Ducis, exemplorumque eius, ac praeceptorum, alios omnes Christianorum, quoscumque bonos coetus, non modo profitemur Christi Socictates esse, sed etiam praecipuas Societates, quem sensum vt explicaret, nobisque ingeneraret B. Ignatius hanc suam familiam, non simpliciter Iesu, sed minimam Iesu Societatem appellat. Posset igitur superbiae fortasse verti, si commune nomen ita vendicaremus nobis, vt ereptum vellemus ceteris; sed non ita est, imo alijs ordinibus primatum cedentes nos 39 Nec id superbia adscribi debet. minimae Societatis Iesu appellatione contenti sumus. Neque praestantiam virtutis vllam, tanquam adepti iam simus, hoc nomine supra ceteros profitemur sed necessitatem nobis imponimus id quod profitemur praestandi quod nemini graue, nobis, imo et ceteris pereominodum est. Cur enim quispiam indignetur, si eam nobis notam imprimimus, per quam non liceat impune mediocris esse sanctitatis? Si volumus in ipso nomine habere non Solanum modo, sed et incitamentum et calcar? et publicum in segnitie accusatorem? Inuitamusque omnes homines vt exprobrent nobis, et aduersus nos vltro iudices constituimus, si id quod profitemur non facimus? Igitur excogitare nos vias, et adiumenta conquirere per quae meliores efficiamur nemini debet molestum accidere cum praesertim omnium intersit esse quamplurimos viros bonos in terris multoque magis quod sui muneris est praestare 40 Nec est iniuriosum Christo nominari eum; cum ser ui eius nominantur. hanc Societatem, quae quicquid vnquam erit, sibi soli non erit. Cur autem censeatur iniuriosum Christo Domino, id quod per se quidem advenerationem eius et gloriam spectat? Multae sunt sodalitates, et nonullae Equestres, quae nomen vel a Christo, vel a S Spiritu, vel a Sanctissima Trinitate acceperunt: sunt passim Ecclesiae, quae Sanctissimos habent titulos multasque habent in foris lites totumque diem in ore vulgi versantur; cur igitur diuinorum Sanctitatem nominum nostra potissimum, nomenclatura profanet? cum praesertim qui per contemptum nos appellant, alijque permulti alio quopiam cognomento afficiaut? Illud certe prorsus mirum est, onerosum posse videri cuipiam piorum, nomen illud, quod in se omnes continet suauitates. Viri quidem Sanctissimi nihil in corde, et ore frequentius habent, vti habebat Paulus Apostolus et auribus suis cupiunt momentis omnibus acroama hoc dulcissimum insonare. Quod si alias interrumpi curas non expedit (quamquam non interpellatio haec, sed condimentum censeri deberet, vti Beatus Augustinus sentiebat, cui magnorum scripta philosophorum, idcirco minus sapiebant, quod Iesum in ijs non inueniret) quid negotij est, postquam seniel totum expressum vocabulum fuerit, deinceps Societatem, tacito Iesu, dicere, quod vbique vsus obtinuit? Talia cum Patres animo reputarent, nihil praetermittendtim sedulitatis, et operae existimabant, per quam nominis eius dulcissimi 41 Generalis Cardinalium intercessiones implorat. ac saluberrimi possessionem veterem obtinerent. Itaque Claudius, in quem, vr, caput, et dolor, et curae potissimum ingruebant, Cardinalis Sanctae Seuerinae denunciatione audita quanquam prope actum de re videbat, nec spes restabur profici apud Sixtum posse tamen ad Cardinalium intercessiones sese conuertit. Singulos adit seorsum, qui sacrarum Quaestionum praefecti consilio, negotium hoc tractarant, orat, ac obtestatur, Societatis, hoc difficili eius tempore tutelam, ac patrocinium suscipiant, Pontificemque edoceant. quanta ex hoc eius coepto sequutura incommoda sint, emolumento ac fructu nullo, Nam quod, inquit, mutari nomen iubet, quas inde voces, vbique gentium, quos strepitus excitari necesse est? Non enim de nomine agitur hominis cuiuspiam aut obscuri, aut in vna quapiam solum prouincia noti, sed Ordinis, qui toto orbe diffusus est: et ipsum nomen, quo augustius, ac sanctius est, eo plures suscitabit sermones ereptum. Quid igitur opinentur populi, quid sermonum, ac fabularum serant, vbi videant autoritate Summi Pontificis hoc nomen tanquam indignis eripi, quod non solum in ore est omnium, sed etiam in publicis vbique tabulis, ac monumentis, passimque in hominum nostrorum et aliorum voluminibus inditum, exculptum, excusum est? Neque haec ad breue tempus tenebit homines admiratio, et garriendi, obtrectandique 42 Rationes Pontifici allegandae pro retinendo Societatis Ie su nomine. licentia, sed ad omnem permanabit posteritatem. Neque enim, quamuis velimus, aboleri memoria porerit, nisi permiscere omnia, et diplomata Pontificum et ipsum inducere Tridentinum Concilium tanti aestimetur. Manebit igitur in omne tempus irrogata haec nobis siue infamia, siue iniuda publicis contestata, et librorum, et tabularum, et sacrarum aedium monumentis. requiretur semper quid rei fuerit Societas Iesu, quid causae eius mutandi nominis fuerit? Vbi quid respondendum sit, non magis est nobis, quam Pontifici prouidendum. Quid quod mutato nomimine, totus apud multitudinem, maximeque apud Haereticos mutatus ordo videbitur. Iamque non Societas Iesu, sed noua quaedam Religio existimabitur: gaudebuntque, et insultabunt Haeretici, quod Pontifex Romanus id quod ipsi vehementer optabant, effecerit. Toti autem Societati sine dubio acerbissima plaga erit diuino hoc insigni spoliari, et quidem summi iussu Antistitis, tanquam sacrilega sit, et ab suo Duce Iesu reiecta, ac proinde ductu eius, et patrocinio vna cum insignibus iam prorsus destituta, Denique (PP. Amplissimi) considerandum est, quemadmodum accepturi sint homines, cum id quod a multis adhuc Pontificibus recepnim, approbatumque est, ab hoc nulla noua causa respui, damnarique viderint. Non enim maiestati Pontificiae decorum est, leuiter immutari eius decreta, Atque rem vere aestimantibus aliter videri non potest, quam approbatum a Pontificibus id nomen fuisse, quod in tot eo rum diplomatis apostolieifque literis i non modo insertum, sed ita vt aliud nunquam nomen, neque ipsi, neque sacra Tridentina synodus vsurpent. Nec vero aliud videtur requiri, vt nomen, aut titulum censeatur approbasse Pontifex, quam vt illud recipiat, eo constanter vtatur. Vt aliquid exempli gratia dixerim, Venerandi ordinis Praedicatorum nomen, si quis impugnaret, summo iure, etiam si firmamenta deessent alia, defenderetur vbi planum fieret, sic a Pontificibus summis nominari. Quis enim iure negaret quod Pontifices darent? et ex posterioribus Pontificibus cur quisquam adimeret, quod superiores dedissent? Atque est aliquid nobis praeterea fortius, vnde liquido apparet, non modo vsurpatione communi, sed proprio decreto nomen Societatis probatum esse. Nam primi nostri Patres, cum primum Instituti formulam confirmandam, Pontifici Paulo III. tradidere, diserte ipso initio postularunt, vt hoc ipsum nomen comprobare vellet, formulam Instituti bis verbis exorsi. Quicumque in Societatc nostrâ (quam Iesu nomine insigniri cupimus) vult sub crucis vexillo Deo militare. Paulus autem post expositam totam formulam, subiunxit: cum autem nil in praemissis reperiatur quod pium non sit, aut Sanctum, Nos etc. praemissa omnia, et singula tanquam ad spiritualem profectum eorumdem Sociorum, et reliqui Christiani gregis opportuna, apostolica autoritate, tenore praesentium, ex certa scientia approbamus, confirmamus, et benedicimus, ac perpetuae firmitatis munimine roboramus. Quibus verbis quis credat probari cetera quae Patres, vt probarentur petebant, et nomen excludi, cum adeo diserte eius comprobatio petatur, et singula ex postulatis, et omnia comprobentur? Si formulam ita Patres concepissent vt proprie, nihil significarent de nomine, tamen id haberet nomen hic ordo, quod Christi Vicarius addidisset; iam cum singillatim suum Pontifici desiderium de ea re exposuerint, et is omnia singulaque, quae in eorum formulâ sunt, perpetuae firmitatis munimine roboret, nonne et nomen firmitare gaudere eadem debet? Vnde enim excidit, vnde exceptum est, quo minus, vel inter omnia comprehendatur, vel inter singula? vel de eo si dubitatur, quid obstat, quin cetera postulata reuocentur in dubium? Quid autem certi erit in rebus humanis, si haec ita manifesta incerta reddantur? Quod si hanc inducere confusionem, et cauillationibus hanc aperire fenestram non expedit, quid mutatur a Pontifice, quod duo Pontifices Paulus Tertius, deinde Iulius Tertius, qui in suum diploma eadem verba formulae inclusit, et deinceps alij comprobarunt? Nam deprehensum postea nomen hoc, minus pium, aut sanctum, aut minus ad spiritualem profectum nostrum, aut ceterorum fidelium opportunum, nemo vere demonstrare poterit, cum potius incredibiles vtilitates, et grauissima ad omnem virtutem incitamenta nostri homines inde accipiant, et per eam occasionem multis modis, etiam pictis, aut sculptis 43 Sixtus nec alijs rationi bus nec Superiorum Pontificum auto ritate moue tur. imaginibus, et conditis sodalitatibus, Sanctissimi Iesu nominis veneratio aucta, et propagata per populos sit. Non igitur eripiatur huic Ordini tale pignus (PP. Amplissimi) et tantus sine causa dolor tot famulis Dei, inter haereticos, vel inter Ethnicos in continuo vitae discrimine apud vltimos terrarum fines, pro Sanctissimi huius nominis gloria dimicantibus, inuratur. His, alijsque argumentis facile obtinuit Claudius, vt Cardinales per se se minime alieni ad agendam Societatis causam vehementius inflammarentur. Sed non aeque expeditum illis fuit cum Sixto certamen, qui nullo nec precibus, nec argumentis loco relicta, vbi superiorum. Pontificum vrgeretur exemplis, parum ijs mouebatur. Denique perftante illo in sententia delegantur e sacrorum Quaesitorum Consilio Cardinales duo, Sanctae Seuerinae, et Sancti Marcelli (is qui Pontifex renunciatus paulo post Vrbani septimi nomen assumpsit) qui certam Sixti voluntatem Claudio denuntiarent. Conueniunt illum in schola theologica Romani Collegij; narrant deliberatum, ac certum esse Pontifici, ex ijs qua animo praeceperat, aliquid tandem extorquere. Leuem nominis causam videri. 44 Denunciatur Generali Pontificis vltima voluntas. Iam passim increbuisse vt Iesuitae vocitentur, hanc assumere nomenclationem posse nullo strepitu: quae tandem quantum distat a Societate. Iesu? Si hoc Sixto concedatur, sperare ipsos futurum, vt in ceteris ab incospto desistat. Tum Claudius satis fidelitati, quam Societati debebat, satis hominibus, Deoque factum intelligens, nullam superesse vltra tergiuersandi Eique ille acquiescit. viam videns, et maiora damna si diutius obluctaretur, formidans; cura omni in Deum reiecta; Quandoquidem (inquit) ita fixum est Sanctissimo, in eius manu sumus, faciat, vt lubet. Feremus animo, quo religiosos praecipue Sanctae Apostolicae Sedi obnoxios decer. Ar illi: atqui Poutificis mens est, inquiunt, vt vosmet ipsi id decernatis non ipse. 45 Decretum de antiquan do nomine Sixtus Pont. a Gener. Soc. edi vult non a se. Nolebat enim Sixtus huius sui facti autor videri, forte quo minus iubiret inuidiae Boreales apud Principes, qui tantopere pro Societate contenderant: et quibus prolixe affirmarat, nihil de institucis eius immuraturum. Non tamen eam rem aegre Claudius tulit, quod tanto apertior restaret aditus, ad decretum in tempore antiquandum. Professus itaque, nunquam se nisi Pontificis imperio cogeretur, adducendum fuisse, vt quod ab Ordinis sui Parente Ignatio institutum, adeoque firmiter sancitum fuerat, ipse mutaret; quando imperabat Pontifex, obsequuturum sese respondit: domumque reuersus, re cum Assistentibus pertractatâ, formulam decreti, quod in vniuersam Societatem mitteretur, conscribi iussit. Mandando 46 Decretum a Generali scriptum. vt a nomine Societatis IESV Nostri in posterum abstinerent. Hoc decretum cum ad Cardinalem Sanctae Seuerinae Claudius detulisset, rogaretque vt Pontifici ostenderet an satis e senteutia eius conceptum esset, Cardinalis vbi perlegit, multum commendans, negat opus esse Ad Pontificem mittitur ostendi, composita sapienter omnia, satisque e Sixti sententia. Promulgaret Securus, reeipere se Sanctissimum Dominum, non ratum modo habiturum, sed et gratum. Claudius, cui mora quaeuis optatissima erat, Deo nimirum irapellente, institit orare, et obsecrare, vt antequam promulgaretur, ad Pontificem Cardinalis ne grauaretur perferre, cum vt certius, an satis ei factum esset constaret, tum vt id obsequij, et obedientiae pignus, ac documentum haberet. Cessit denique Sanctorius. Accepit, detulitque decretum. Perlibenter Sixtus aspexit, vultuque serenato 47 Qui illud in editum apud se retinet vs que ad morte quae paucis post diebus contigit. placere sibi dixit, quod P. Generalis mandara bedienter fecisset, tum reponit in scrinio: et quia grauiores vrgebant causae totius Ecclesiae, grauiusque in dies premebatur, et ante omnia, quia tum maxime tota, Societate precibus insistebatur, ac Deus, quod famulo suo Ignatio praemonstrarat, spoponderatque Sanctum illud nomen perpetuum fore, idem tuebatur, ac defendebat. Habuit decretum illud Sixtus in scrinio quoad vixit, vel oblitus quicquam facere, vel vi maiore prohibitus: quamquam haud multos ex eo dies superfuit, sexro Kalendas Septembris extinctus. Ita nomen integrum in praesentia mansit, et post paulo, vt sequenti dicetur 48 Greg. XIV. saceum dein de Iesu nomen deouo Societati asseruit. libro, Gregorius XIV. proprio, ac nominatim apostolico diplomate comprobauit. Omnibus qui causam praenorant, visus est hic euentus plane mirabilis, maxime Cardinali SS. Quatuor Ioanni Antonio Facchinetto, qui deinde Pontifex Innocentius IX. fuit. Nuper ei, dum causa deplorata iam haberetur, Iacobus Ximenius Societatis secretarius confirmarat, quicquid fieret, nunquam tamen fore, nomen illud vt mutaretur: quod tanta asseueratione, et prope obstinatione modestissimus alioqui Sacerdos dixit, vt commoueret ea constantia haud mediocrirer Cardinalem et alte in 49 Iacobi Ximenij assirmatio ex fiducia Prophetiae S. Ignatij. eius mentem descenderet. Itaque vbi tandem adeo praeter opinionem cunctam illam vim; et contentionem in irritum cessisse vidit: Age, inquit, Ximeni, vnde ea tibi fiducia, vt cum Pontifex Sixtus V. contra decresset, tamen vsqueeo asseueranter exitum rem habituram negares. Cui Ximenius. Ego, Pater Amplissime, optimum Dei seruum, virumque prudentissimum audiui de nostra familia Hieronymum Natalem, cum de ipsomet Parente nostro Ignatio se audisse commemoraret, Societatis nomen, nunquam mutatum iri. Et quoniam sciebam Ignatium in affirmando modestiae singularis, nihil dubitabam, quin, quod tam affirmate pronuntiabat, diuinitus accepisset: simulque gnarus fidelia esse Dei promissa, nihil dubitabam, quin quod summa illa bonitas famulo suo Ignatio benigne promisisset, etiam cum fide praestaret. Delectauit Cardinalem tota narratio, et bonitas Patris. Nos vero decet anniti, ne tam, beato, inclytoque titulo, tot diuinae clementiae pignoribus tradito nobis, conseruatoque, vllo vnquam tempore videamur indigni. Finis Sixti vt laxauit in Vrbe curas, ita in Hispania tempestiue Madritum nuntiatus est, postridie eius diei, quo literas a Claudio Ioannes Hieronymus acceperat, per quas Romam accersebatur. Et Io: quidem Hieronymus quamquam valetudinarius ad iter se accingebat. Geterum subinde cognitum est, nisi Deus aliter prouidisset, telam plane detextu difficilem inchoatam. Confirmauerat 50 Sixti Pont. ira in Ioannem Hieronymum. Sixtus Suessano Duci, qui recens in Vrbem aduenerat a Rego Catholico missus, et per sanctam sedem deierasse dicebatur, se hominem, vbi aduenisset, capitali ad pontem Adrianae molis poena sublaturum, ac ni veniret Religionem ipsam sunditus euersurum. Atque Cardinalis Mendoza etiam postea indicauit, se clam ad amicos in Hispaniam scripsisse, vt omni ope ac studio impedire, ac prohibere aduentum Ioannis Hieronymi in Vrbem conarentur: itaque vtrinque premebant angustiae, de quibus liberauit nos Dominus adiutor in tempore opportuno. Neque opus Cui ius concionandi est redditum. fuit, vt se Ioannes Hieronynus loco moueret. Nam Cardinales Sanctae Inquisitioni praefecti protinus post Sixti obitum respondere, non esse cur Romam veniret. Eidem mox Gregorius XIV. iusso per suum Nuncium grauiter admoneri, vt cautius posthac loqueretur, potestatem concionandi restituit. Medio Septembri suffectus est Pontifex, Ioannes Baptista Castanea, qui Vrbanum Septimum sese nominauit. Vir habebatur Pontificiae molis capax. itaque eius Pontificatus mirum in modum, et Vrbem, et prouincias ad spem bonam erexit. Verum in ipso flore spes, 51 Nouus Pontifex Vrbanus VII. Santanderum omni nota liberat. et gratulatio omnis in solicitudinem primo; tum in moerorem incredibilem vertit, aegro, et mox duodecimo Pontificatus die Vrbano terris erepto. Norat vir integerrimmus, cum vnus e Praefedis sancti officij fuisset, Santanderi, de quo supra narratum est, innocentiam. Itaque simul creatus est Pontifex nihil habuit prius, quam vt finiret causam, et quem dudum custodiâ liberandum curarat, honorifice, omni etiam suspicione criminis absolutum, nullo iure, nullaque dignitate ob eam delationem imminutum declararet. Idque primum fere, ac supremum Vrbani decretotum fuisse memoratur: ac bonus Santaderus in Hispaniam statim remissus est, Rector Segouiensi Collegio praefuturus.

52 Iacobi Mironis mors, et vitae summâ. Octauo Kalendas Septembris in Romana Professorum domo Iacobus Miro decessit, annorum plenus bonorum, Hispanus natione, patriâ Valentinus Societati inde vsque a primo eius ortu adiunctus. Conimbricense Collegium rexit primus, et Lusitanam item Prouinciam primus ab Simone Rodericio. Multa de eo in primis harum Historiarum narrantur Partibus. Posteriora tempora Romae modo Assistens, modo domui Professorum praefectus exegit, magnoque vsu fuit pro notitia primorum temporum moribus Socictatis in certas leges redigendis, et antiquitate meraoriae conseruanda, quam vnam aeuo vltimo frugiferam aetatis emeritae occupationem habuit. Mira erat seueritate erga se: prae assiduitate verberum, quas maxime caedebat partes, altum callum obduxerant. Totus quoque erat cum Deo, totus in rerum contemplatione coelestium. Magna ob haec viuo adhaesit, mortuum sequuta est opinio, veneratioque excellentis virtutis. Insequenti mense nono Kalendas Octobris vitae finem imposuit in Lauretano Collegio Nicolaus Bobadilla, qui reliquus vnus erat, e primis decem Patribus. Magnam habuit causam cum laetitia abeundi, 53 Nicolai Bo badillae felix obitus. qui adeo propagatam, roboratamque Soccietatem vidisset. Sed ille potius inde gauisus est, quod prope sanctissimam cellam Deiparae, nempe quo loco vitam ipsemet inchoauerat Deus in terris, terminare sibi dedisset: eo magis notabili beneficio, quod cum iam pridem, se ad mortem comparans obiret pro voluntate Collcgia, vix dum e Neapolitana prouincia Lauretum aduectus, tanquam ad id venisset, morbo supremo decubuit. Corpus, post Iusta a Canonicis, et Episcopo Laureti honorifice, pieque peracta, Recinctum vbi templum suum Societatis Collegium 54 Labores eius magni. habet, delatum est. Animae tota Societate Sacerdotes ternis Sacris, totidem laici rosarijs parentare iussi. Fuit sane vir laboriosus, et publicae vtilitatis animarum inter primos cupiens. Peregrinationes peregit quamplurimas, defendens inter Haereticos Fidem catholicam, mores inter Catholicos emendans, et excolens; quamquam initio liberior vltra modum simplicitas, non ita eum sinebat aedificare, quin et subinde destrueret. At supremis temporibus, postquam longa viro aetas, et recte factorum exuperantia, et primorum decem residuum specimen, longe, lateque notitiam ac venerationem pepererant; simplicitas, et libertas illa in paternam autoritatem verterat, et vt index boni animi nullo venerationis damno 55 Amor paupertatis. caritatem augebat. Inter eius virtutes eminebat euangelicae studium paupertatis. vestes praesertim interiores (nam foris accommodabat se conuersantium vsui) gestabat vilissimas, plurimisque locis interpolatas ipsiusmet manu, quas cum indueret, exueretque saepius cum quadam suauitate osculabatur. Praedixit saepe vltimum se e decem primis exiturum e vita: ac ioco interrogantibus, quid ita semper in Pontificijs diplomatis postremus ipse inter decem nominaretur, id ipsum causae dabat, quod postremus esset moriturus.

Habiti inter haec prouinciales Conuentus, et Claudij vigilantia, et Praepositorum prouincialium studio vbique, ac praecipue, vt erat in votis, 56 In Congregationibus Prouincialibus actum de Generali cogenda. in Hispania, cum pace, atque caritate. In omnibus Prouincijs nulla plane excepta, decretum: nullam videri causam generalis conuocandi conuentus: quod quidem in Borealibus partibus ita decretum, vt nullam plane, quae contrariam partem suadere videretur, apud se extare causam dicerent. Omnia enim recte ire, suumque tenere cursum, vigente disciplina, ac studio pietatis. In italia, Hispaniaque nonnihil disceptationis fuit. Erant enim qui censerent, cum liceat Societati conuentus generales habere, id aliquando ius vsurpandum, praesertim cum decimus iam 57 Rationes in partem affir matiuam. ageretur Generalatus Claudij annus, et ipse quoque B. P. Ignatius decimo anno sui Magistratus Societatem coegerit. Multos etenim superesse e primuitiua Societate, quorum oporteret sententias audiri, et spiritum illum primaenum in commune conferri, anrequam mors tantum subsidium, et solamen eriperet. Mutuo conspectu, vsuque inter se Patrum caritatem incendendam. Denique cum tanta sit Patri Generali prudentia, et probitas, et annorum decem experientia, Societatem ab eo coram vnum in locum collectam, multo plura edoceri posse, multoque acrius incitari, quam Praepositus quiuis, cum recens creatus est, posset. Haec dicta a 58 Contrarijs oppositae reuinctae. paucis: contra plerique disseruere: Iuris vsurpandi causa, nequaquam cogi debere generalem Congregationem, cum diserte Constitutiones vetent, causa nisi grauissima cogi. Patres antiquiores fortasse non lectum iri, etiam si haberetur congregatio, cum aliae praeter antiquitatem requirantur dotes, cur quispiam praeferatur. Nonnullos per aetatem, et infirmitatem excusaturos iuste Romanum iter. quod si quid haberent, quod communicandum censerent, posse coram cum Procuratore, qui Romam mitteretur, posse cum Praeposito ipso Generali communicare per literas. B. Ignatium habuisse grauissimam causam conuocandi antiquissimos Patres, vt conditas ab se recens Constitutiones illis ostenderet. nec tamen verius eum posse conuentum generalem nominari, quam collationem familiarem, cum perpauci conuenerint, nec quicquam ex certo iure sit actum. Patres institui satis posse Constitutionibus, decretisque, et monitis, vt necessaria praesentia Generalis non sit. Totum verti in vsu decretorum, ac legum, quibus Societas affatim instructa est. Haec vt concordibus animis vrgeantur, cur non in vnaquaque prouincia congregati consentimus? Si singulae recte habeaut prouinciae, toti erit Societati salus, et incolumitas. en omnes in Domino conuenimus, plerique nostrum praesunt domicilijs, alij sunt e vetustissimis, omnes nos consensu, Deo bene iuuante, capessamus rem, exemploque, precibus, ac vigilantia vrgeamus: iam omnia emendata erunt. Quod tres dumtaxat e nostro numero, si Congregatio fieret, audirent, id singulis dictum putemus, vt hoc loco re ipsa dicimus. In nobis est, quicquid ex alio quocumque optamus coetu. Quod si quod tempus est abstinendi a generali conuentu, id maxime ost: tum ne prouinciae potissimum Gallicanae, et Belgicae in tanta armorum licentia periculis exponant sua columina; acque his temporibus, cum sunt maxime necessaria, ijs priuent domesticas, et publicas res: tum etiam ne suspicandi ansa detur populis subesse causam, quae hoc extremum remerdiorum postulet, et aliquo modo notetur Praepositus Generalis, cui tantum tota Societas debet, tanquam per sese clauum teuere nequiuerit. Talia ferme ceteris in prouincijs, nec omnia vbique, sed alia alibi disputata. 59 Vnus in Ro mano conuentu cogendam Generalem Congr. censuit his de causis. Sed in Romano conuentu plenius in partem vtramque collatae rationes. Nam quanquam vnus modo omnium fuit, cui non sane necessaria, sed vtilis fore Cougregatio totius Ordinis videretur, tamen et ille sententiara suam accurate probauit, et ceteri nihilo segnius refutarunt. Summa haec eius orationis erat. quibusdam incommodis emendandis non sufficere summam licet Generalis diligentiam. Probandum igitur ecquid plus possit congregata Societas. Ad haec sinistras quorumdam de Generali suspiciones perspecta coram a Patribus Prouinciarum eius praesentis sapientia et praestans virtus facile purgaret. Deinde querelas ferri de Praerpositis locorum; de quibus in coetu cognoscetur commodius, statuetur efficacius. Praeterea videri res, Prouinciarum praesertim remotiorum, non satis semper Generali perspectas. cui quae deest in eo genere notitia aduentu Patrum ex illis locis abunde accederet. Quinto circa studia literarum vtiliter quaedam Decreturos in conuentu Patres. Denique atmis iam decem Congregationem non suisse, quam repraesentari ante mortem Generalis expediret, vel eo nomine quod quae multorum suffragijs decernuntur plus autoritatis obtineant. Ita ille sere. In contrariam partem a 60 Aliorum contra sentientium praeualentes rationes. grauissimis viris illa sunt dicta. Primum omnium B. Patris constare sententiam, quae vtique regula nobis consiliorum esse debeat: conuocare Societatem nonnisi raro, causisque vehementissimis oportere. Deinde multos antiquorum Patrum, qui post Ignatium vixere, cursumque Societatis in longa post tempora viderunt Lainium, Polancum, et Hieronymum Natalem, qui vtique non nisi decimo ante anno vita perfunctus erat, consueuisse dicere, opportunum ac necessarium fuisse, vt haec Societati pateret ianua, cogendi conuentus generales propter multos casus, qui possunt contingere, viuo tamen Generali, quam minime frequentes, quamque maxime necessarias ob causas habendos: easque afferebant sapientissimi viri sententiae suae rationes: quia et si omnes idem velint, non idem serrtiunt omnes: atque ita existunt altercationes, contentiones, ac dissensiones saltem sententiarum, vnde haud dubie caritas, et voluntatum coniunctio nonnihil labefactatur. Deinde quia vis bonae administrationis maxime pendet ex obseruantia, ac reuerentia aduersus Praepositum Generalem: at in Congregatione omnes volunt esse liberi, agereque vehementer, ac forriter: vnde Libertatem quamdam assumunt, reportantque eamdem in prouincias. quod quidem experiri se Natalis dicebat, cum prouincias visens multo tractabiliores inueniret, qui generali conuentui nunquam adfuissent. Ad haec cum interdum Praepositus generalis decernat, ac mandet, quae minus cuipiam placeant, periculum est ne Congregationis tempore par referre, ac dolorem conetur reponere. Quae res si timenda Ptaeposito esset, fractior, ac remissior fieret in coercendis, quos oportet Cum igitut grauissinae illae causae, de quibus hi Patres loquuntur, nullae sint hoc tempore, ex eorum sententia sine dubio abstinendum est generali conuentu. Deinde prudentes viros decet consilia ponderare, non ex forma, quam mente fingere pulcherrimam, cuique promptum est, sed ex vsu, moribusque humanis: ex eo denique, quod euenire humanitus solet. Cogitamus florem Societatis conuenturum si edicatur conuentus, ita sane oporteret; sed quis praestabit ita fore? videmus enim non semper eos ad id in prouincijs designari, qui maxime periti sunt institutorum Societatis, vsumque, ac peritiam habent disciplinae, et administrationis eius: sed interdum, ex doctrina, aut facultate concionandi, aut alijs huiusmodi ornamentis praeferri: vnde fieri potest, vt aliquando non meliotum, sed plurium vincant sententiae, maximo cum detrimento summae rei. Prudentia autem docet tuta sequenda, nec commodi exigui spe, magnum periculum subeundum. Quid autem hinc verae, solidaeque commoditatis apparet? Etenim Congregatio generalis, nequaquam potest singularibus obuiam ire loci hominisue difficultatibus, sed tantum vniuersalibus rebus, idque decretis vniuersalibus. Quae decreta, vel erunt praeter Constitutiones, quas hahet Societas, et frustra erunt; cum appareat nihil praeterea posse desiderari: vel erunt ex ipsis petita Constitutionibus, atque id per sese Praepositus generalis abunde praestabit. Porro inter incommoditates generalis conuentus, illa est nec parua, nec inexperta nobis, quod contentiones, et offensiones creantur Itaque videtur genus hoc remedij medicamento potenti simile, quod quidem affert nonnullam vtilitatem corpori, sed simul vehementer commouet, ac perturbat humores, vt extra necessitatem plane sit abstinendum. Nisi igitur P. 8. c. 4 § 5. c. 2. §. 1. causae eiusmodi premant, quibus per sese Praepositus non possit occurrere, vt in Constitutionibus significatur, attentandum non est. Atqui hac tempestate Duce fruimur tauta virtute, exemplo, prudentia, peritiaque, ac notitia, decem annorum vsu quaesita, vt nihil sit, quod ex illo sperare non liceat: vtique cum multa iam effecerit, multisque in locis sua vigilantia, prudentia, animique excelsitate perturbationes, et incommoda, vel omnino, vel magna ex parte sustulerit. Quid quod in generali conuentu, arma interdum, quibus minime expedit, dantur? quod Lainius, et Patres supradicti metuebanc. Qui enim non satis bene se gesserunt, qui dolent, quos disciplina corripuit, iudices statuuntur ipsiusmet Generalis. Quid igitur ex his recti, bonique, perturbatione commotis, dolorisque sensu corruptis sperare ius erit? Praeterea in omni malo dum remedium quaeritur videndum est, quae sit mali origo, vt apposita medicina quaeratur. Si mala, si quae in Societate sunt, inde existerent, quod deessent salutaria decreta, cogi posset congregatio ad ea sancienda: sed cum abundemus decretis, vitiumque, si quod est, in eo sit, quod ad vsum minime reuocantur, cum id non ad Congregationem sed ad Praepositum pertineat, nullius erit vtilitatis Congregatio: perindeque erit, ac si manuum aegro, collyrio oculos inungas. Quid si vero praeterea periculosa sit et noxia? non obscuris quippe indicijs intelligitur, moliri iam nunc quosdam eius occasione per artes ac potentiam innouationem in Instituto quandam. Quare cum instet graue malum, si Congregatio indicatur: si autem non indicatur nihil tale formidetur, quid est quamobrem gratuita nobis accersamus pericula? Quid vero veniae mereamur, si irricemus Deum, perque planum patente via, in abrupta digrediamur? Quae cum de tota Societate valeant, non desunt, quae proprie ad Hispaniam pertinent. Nam illi tumultus, tum institutis visitationibus, tum alijs praesidijs diuino beneficio satis videntur compositi: principesque, qui negotium facessebant male edocti, iam dedocti rectc sentiunt, seque beneuolos praebent. Itaque nulla est eorum respectu tumultuum Congregationis necessitas. Quin potius morbi reliquiae ex occasione repullulascerent, externique in eam intruderentur Magistratus, ac Principes. Neque solum externi possent Societati negotium facere, sed illi etiam, qui noua moliuntur nostrorum e numero, per alienum patrocinium in Congregationem irrumperent, et sua cogitata conarentur efficere. Quod vero dicebatur esse aliquas in Societate aegras partes, et quaerenda potentiora remedia, plausibilius est dictu, quam ad rem conueniens. Quae enim adhibere Congregatio potest remedia, vt dictum est, ea sita sunt in decretis, quae noua condat: at hisce nec onerandus est Ordo, minimeque egemus, quin abundamus potius. Vis igitur remedij non in coaceruandis est legibus nouis, sed in veteribus obseruandis: quod vt fiat non ex consilio Societatis, sed e studio generalis Praepositi pendet. Quin igitur, inquies, ille medetur, si eius in manu est? Ille quidem totus in hoc est, vires, curasque contendit: multa effecit, multa molitur, ac sine dubio plura effecisset, nisi difficultates temporum obstitissent: quae cum iam incipiant fieri mitiora, nihil praeterea requirendum erit. At eius conspectu, vsuque reconciliabuntur, qui alieniores sunt: id vero longe abest a prudentia sperare. Nam primium verosimile non est hos potissimum lectum iri in Prouincijs, vt veniant Romam: deinde si legantur, incidimus in periculum illud, ne arma demus inimicis, iusque peragendi, nouandique perturbatoribus, quae cupiunt. Ad haec si vlla possent mitigari benignitate, iam prorsus amarorem omnem deposuissent. Nihil enim Praepositus Generalis clementiae, indulgentiaeque praetermisit. At illi non clementiam, sed licentiam volunt: non tam Praeposito generali, quam religiosae disciplinae infensi, infestique sunt: neque nos censuras, et tribunalia tentauimus, sed ipsi se induerunt in censuras facinoribus suis: ipsi res nostras ad tribunalia, ac fora externa detulerunt. Nec saue, siue ad constituendos moderatores, siue ad alia decernenda, maiorem notitiam Generalis ex conuocatione Societatis accipiet. Nam octo ferme sunt anni, cum formulam misit in omnes prouincias; vnde satis, quantum patitur imbecillitas humana, de idoneis ad gubernandum edoceretur. Deinde Prouinciales, qui coram docerent, ijdem essent, quorum absentium literis, nimium tribui multi queruntur. Duo qui praetereacum eo accedunt Patres, quantum tandem possunt amplius docere, quam qui tertio quoque anno mittitur Procurator? Quanquam re vera si consiliarij suo fungantur scribendi munere, vt funguntur, cumque tanta sit alijs quibusque scribendi libertas, et sane fidenter scribant, nihil est vltra, quod ad notitiam Praepositi iure cuiquam desiderandum supersit. Nec verum est studia literarum iacere, neque ad opinionum delectum opportuna generalis Congregatio, ad quam doctissimi quidem viri conueniunt, sed tamen fieri potest, vt aptissimi eius rei iudices absint, qui sunt ferme, qui in gymnasijs, ac tractatione disciplinarum consenuere. Potius igitur ex vsu videretur, si in tota Societate, et Doctissimorum sententijs, et experimenro ipso res penderetur, quam deinde generalis conuentus, qui alias ab causas fieret, ad perpetuitatem firmaret. Quod si annis iam decem nunquam conuenimus, gratulandum Deo est, quod causa non inciderit: ac supplicandum, vt in tempus quamlongissimum differat. Nam in corporibus quidem humanis, beneficio est longo tempore medicamentis non eguisse. Illud quoque non nisi inanem habet speciem, fore, vt perturbatores, quique eis patrocinantur externi, conuentus generalis iudicio acquiescerent. Nam si non modo Praepositi generalis nunc autoritatem ita vilem habent, sed etiam aliarum generalium Congregationum, quid speremus de hac? At illi non modo Congregationes generales, sed ipsius B. Ignatij fapientiam, et autoritatem proculcant, praeque sua damnant: et commutare instituta volunt, et nouam de suo ingenio Religionem 61 Concluditur in conuentu Pr. Rom. Generalem Congregationem non cogendam. fingere: ac denique ipsorum Romanorum Pontificum audent diplomata, et Constitutiones inuadere, et criminari. Quid igitur spei est nouo conuentui cessuros, qui ita cum hominibus, ita cum Deo pugnant? Hae causae tantum valuere, vt omnes praeter vnum, vt dixi, in eamsententiam studio summo concesserint, nullo modo conuentum generalem tentandum, Haec paulo fusius hoc dumtaxat loco, praeter morem, et citra periculum exempli, in omnium huius generis deliberationum specimen, semel relata sunto; vt in antecessum intelligatur; quam et a sensu Prouinciarum et a rationibus Societatis vniuersae aliena fuerint quae altero ab hinc anno, vt ibi dicemus, tanto quorumdam priuatorum ambitu agitata sunt, ad Congregationem Generalem hoc tempore cogendam. Sed iam quae in conuentu Procuratorum sunt acta reddamus. Iam Romam Procuratores plerique ad diem venerant. Verum cum Hispani desiderarentur, nauigatione tardiore vsi, opperiri eorum aduentum placuit. Qui cum subinde adfuissent, octauo post solennem die, Congregatio coepta. Erant in 62 Duo Assistentes a Generali discordes. Assistentibus, vt supra dixi, Emmanuel Rodericius, et Paulus Hoffaeus, qui Congregationem generalem auebant, eo maxime, quod Claudium SS. Basilij, Bernardique libenter libros terentem, alienum ab Societate spiritiun sequi putabant. Hi Procuratorum animos hac opinione implere conati, perpulere non paucos, vt censerent: Congregationem cogi debere: vnde factum est, vt suffragia prope aequarentur. Forte autem euenit, vt Patrum quidam suum, et Claudius duo, quae ipse fert suffragia, ita conciperent: non videri sibi Congregationem cogendam hoc tempore: quod fecere bona fide, et illud significare habentes in animo, haud se abhorrere a conuentu generali, sed alienum praesenti censere tempore. At Rodericius, et Hoffaeus, dubitare coeperunt, an legitima 63 Dubitatio de validitate suffragiorum arbitrio trium Iuris consultorum soluta. essent ea suffragia, et absolutam negandi vim obtinerent. Videri enim affirmare, cogi Congregationem debere, sed tempus dumtaxat praesens excludere: et quanquam vt controuersiam dirimeret, ipsemet Claudius explicasset, a se lata illa suffragia, et quare ita concepta essent: tamen vt nihil dubitationis resideret, causa cognoscenda egregijs tribus iure consultis est tradita, qui omnes consensu responderunt, quoniam nunc quaereretur de instante solum triennio, cum in triennium sequens, noui der ligerentur Procuratores: qui censeant non cogendam Congregationem hoc tempore, absolute negare cogendam, quantum pertinet ad autoritatem praesentis conuentus, in quo potestas Procuratorum statim expirat: de alio enim tempore aliorum est cernere. Hoc responso plane controuersia sublata est. Sed Claudius ne Procuratorum quispiam de supremo Societatis capite in Prouinciam suam parum vtilem autoritati, bonoque publico opinionem referret, cunctis seorsum, sine Assistentibus, conuocatis, purgandum 64 Generalis Procuratoribus se pur gat. sese putauit: quod facillimum factu fuit, cum res adeo futili suspicione niteretur. Nam qua decebat Religiosorum Praepositum, nisi sacrarum scripturarum, et Patrum sanctorum lectione pasci, ac doctrina imbui? Instituta enim Societatis inde petita, inde confirmanda. Addidit de dissensione inter se Assistentium, iubens laetos, securosque discedere, nam se remedium efficax admoturum. His verbis, et congressibus priuatis cognita magis, magisque, et probata singulari virtute Claudij, atque prudentia, exhilarati Procuratores, hoc etiam laetiores in suas quisque digressi Prouincias, quod paulo ante digressum post longa Cardinalium 65 Creatio Greg. XIV. comitia, nonis Decembris nouus creatus est Pontifex Nicolaus Sfondratus, qui vti Gregorij Decimiquarti nomen assumpserat, ita pro sua virtute excellentique pietate in totam Ecclesiam, ac proprio quodam erga Socictatem studio, repraesentaturus animum, et tempora Gregorii Decimitertij sperabatur. Magni idem faciebat, et familiariter diligebat Claudium generalem, quem postridie, quam creatus est ad se adeuntem vt vidit, vltro humanissime compellauit. Cumque ille humiliter veneratus esset, ac Societatem de more obtulisset: non poterat, inquit, cadere in quemquam hoc munus, qui magis esset affectus in hunc vestrum 66 Eius amor in Societatem. Ordinem, quem nos amamus, et magni aestimamus. Ora Dominum, cum tuis Patribus, vt vires nobis, ad ferendum onus, quod imposuit largiatur. Sub haec inter alia paternae benignitatis indicia mille nummum aureorum Pontificatus initio, Domui Professorum ad aes alienum dissoluendum dedit, et quinquagenos deinceps in mensem assignauit. Idem post paulo ingenti cum bonorum gaudio, et Sanctae Ecclesiae bono, Cardinali Comense tum sua sponte, tum Claudii Generalis hortatu, instante, Seminaria omnia, quae Gregorius XIII. inchoarat, non solum confirmauit, 67 Seminaria confirmat et restituit. sed etiam, quae iam a Sixto sub vltima tempora derelicta, vel vehementer lababant, assignatis ex aerario Pontificio pensionibus in integrum restituit.

68 Ortus Colle giorum Salernitani et Cosentini. In Prouincia Neapolitana Salernum, Consentiamque iusta deducta Collegia. Illic Ioanne Nicolao Petrella, hic Fuluio Butrio Rectoribus primis: vtrobique bina latinitatis instituta classis, sed Consentiae ante annum extremum addita tertia: vbi cum sodalitates tres superiore iam anno institutae florerent, Salerni anno sequenti excitatae quatuor: vna ex Nobilitate, quam ipse Archiepiscopus sua cohonestauit praesentia; altera 69 Sodalitates vtrobique institute plures. e Iuuenibus publicum vrbis gymnasium grauiorum disciplinarum causa terentibus. tertia adolescentes Collegij auditores, postrema Vrbanos complexa opifices. quae singulae optabiles progressus, et fructus habuere. Par virorum virtute insignium ad recuperandam valetudinem Roma missum, 70 Hieronymi Vbaldini et Augustini Iustiniani fe lices obitus. decessit Neapoli, Hieronymus Vbaldinus; humilitate praesertim, quam vel adeunda Societate relictis ecclesiasticis honoribus palam fecit, memorandus; et Augustinus Iustinianus nobilis Theologiae Doctor, nec minus in Religione cultuque diuinarum rerum, quam in explicatione praestans. Hic postridie Kal. Martij laetissimus, ille Quarto idus Ianuarij compage corporis exsoluti. Ceterum insignem famam Sanctitatis reliquit Syracusis in Prouincia sicula Michael a Laetaualle, homo haud multa sortitus ralenta, sed dignus omnino, qui ob eximiam fidelitatem in paucis super multa constitueretur. Patriam habuit pagum modicum Moriaccium nomine, 71 Summa vitae Michaelis a Lataualle. prope Augustam Praetoriam in Insubribus, anno 1550. Quarto Idus Maij tricenario maior in Societatem Romae a B. Ignatio admissus, aestate ibi in humilibus, instructoris mensae, coqui, promique ministerijs exacta, autumno ineunte in Siciliam missus, Panormum ipso S. Michaelis Archaugelorum Principis die appulit, quo die ipse quoque Iacobus Lainius rediens ex Africa, post Aphrodisium a Prorege Ioanne Vega captum, adfuit. Messanam inde Michael translatus, factusque Sacerdos infimam puerorum classem docere coepit. Si quid residuum erat otij, munia Sacerdotis magna omnium approbatione obiens. Itaque Annibal Codrettus 1554. de eo ad B. Ignatium scripsit his verbis. Michael a Laetaualle humili 72 Literae Annibalis Codreti ad S. Ignatium. sua obedientia, charitate, simplicitate, pietate praelucens omnibus, multum affert huic Collegio adiumenti. Ac profecto res digna est Dei laude, quanta voluntate, laetitiaque infimam classem instituit, semper valens, ac laetus in laboribus suis. Occupatur quoque, sacris praesertim diebus, confessionibus audiendis, et singulis Dominicis concionatum abit ad Ioannis Osorij Abbatiam, non magna facultate, sed quae ei loco sit satis. Anno proximo missus ad recens Collegium Syracusanum, in eo ad supremum vsque diem, primo in docendis pueris, deinde in curandis animis, omni conatu, adiuuante Deo, perseuerauit. Totus erat in macerando corpore; totus ardebat zelo animarum; totus Deo, ac diuinis 73 Michaelis virtutes. inhaerens. Suam in proximis charitatem sub annum 1576. cum pestilentia Syracusas, et magnam Siciliae partem oppressit, longe, lateque exercuit, nulla sui cura, et corporibus, et animis pestilentium succurrens. Iam prope septuagenarius inssitit a P. Generali, vt ad Sinas mitteret sese. Crescit enim famulis Dei laborum cupiditas, quo se vident propiores quieti. 74 Eiusdem mors sancta Cum prope abesset a morte, sacro viatico nequaquam se dignum existimauit, antequam de suo perpetno ante sacram Synaxim more, flagellis se cecidisset. Ingens in tota Vrbe consecutus est dolor ex eius occasu; ingens conuenit ad funus frequentia, ingens in rapiendis, discerpendisque vestimentis, quae pro reliquijs afferuarent, inter omnes certamen exarsit. Multa etiam ex his reliquijs, consequuta deinde miracula: quae propter, ita Syracusanorum in eum aucta est obseruantia, vt anno 1606. 75 Miracula post mortem. Ioseph Saladinus Antistes rite cognosci de ijs miraculis, et Patris virtutibus adhibita iuratorum testium fide iusserit, totamque causam in Vrbem miserit, additis literis, et suis, et Ciuitatis, quibus a Paulo V. Pontifice postulabant, vt eum in Beatorum numerum cooptaret: quanquam eas literas reddendi, cum multae eiusmodi Beatorum causae per id tempus feruerent, opportunitas in praesens visa non est.

In Prouincia Veneta inter susceptos peregre labores, apprime fructuosus Iustinopoli fuit. Vrbs ea Istriae maritima est, cuius et caput vulgo 76 Iustinopoli in Istria res bene gesta a Bern. Merenda. dicitur. Magno Antistitis precatu ad quadragenarias conciones cum Socio missus Bernardinus Merenda, qui, vt erat laboriosus, acerque. operarius, nec malus diuini verbi minister, nequaquam quoridiana dictione contentus fuit; verum diebus festis sub vespertinam psalmodiam de Sacramento poenitentiae disseruit: singulis autem diebus salubrem exercitationem induxit, recolendae Christi passionis. Sub noctem dabatur campanâ signum: protinusque et magistratus omnes, et cuncta ferme nobilitas, et e populo frequentissimi accurrebant, sic, vt cum primum ad aures status sonus accideret, negotia cuncta desererentur. Tum capita Pater meditationis proponebat, et vna meditabatur, adeoque exardescebat in promiscua multitudine diuinus ignis, vt nec gemitu, nec lacrymis abstinerent. Valde per haec studia mores correcti: peccatorum excitatus dolor, et odium: ac frequens Sacramentorum vsurpatio introducta. Nec tamen quicquam erat, quod Dei famuli aut charitatem expleret, aut vires delassaret. Idem Coenobijs Virginum exhortandis, excolendisque operam dabat. idem instituendis christianae doctrinae scholis ocucpabatur, quas numero quatuor satis fundatas praefectis viris, faeminisque honestis reliquit. Idem aures praebebat confitentibus tanta assiduitate, vt, praeter ceteros, de tota vita confitentes plus ducentos audiuerit. Itaque tanta laborum perpessio, et assiduitas, non solum re vtilis erat: sed et exemplo mirabilis: apparuitque pridie eius diei, quo discessurus erat, quam populum sua virtute, industriaque deuinctum haberet. Cum enim tanquam ad supremum conuiuium inuitasset in eum diem ad coeleste epulum, tanta fuir hominum frequentia, vt concioni tempus, locusque relictus non sit.

Similia his alibi gesta, et in Prouincia Mediolanensi praesertim, missu 77 Missiones fructuosae per Italiam. Caesaris Speciani Nouariensis Episcopi per ligusticam oram, vbi oppida viginti lustrata, et in ipsa Vrbe Nouaria, et in finitimis Germaniae vallibus, opima fructuum, non minore laborum messe. Ex Arohensi Domo, Genuensique Collegio Sacerdotes ad hasce profecti culturas. Taurinenses, vallem, cui a praecipuo pago Lanzum est nomen, excoluere. Ad fontes Sturae fluuij iacens ad orae subalpinae extremos fines, longitudine millium quatuordecim, latitudine varia, et quae alicubi longitudinem aequet, porrigitur, in octo diuisa partes, quibus singulis obeundis profectum est: instituto etiam monte pietatis ad succurrendum egenis, et detrahendum auaris foenerandi materiam Sed ad perpetuitatem fructus curatum, vt bis in hebdomada Curiones vnum in locum conuenirent, deque officiorum quaestionibus, et adiuuandi populos sibi commissos vijs agerent inter se; mutuisque concertationibus, et colloquijs, cum prudentiam explicarent, 79 Superstitiones abolitae. tum incitarent industriam. Duo erant Montes, quorum in altero pastores narrabant, monstrum apparere in varias se formas subinde commutans. Neronem vocitabant, haud dubij Daemonem esse; in altero singulis annis, lactis, casei, butyrique primitias certo loco ponebant, opinione imbuti, si id omitterent, aut pestem pecori, aut sterilitatem superuenturam. Vtraque superstitio in laudabilem conuersa morem, inductis hisce pastoribus, vt Immortali Deo primitias suas offerrent, nec aliunde opem, salutemque sibi, suisque rebus sperarent: item, vt renouato, quod ob hanc rem conceptum olim erat, voto, certae quotannis eleemosynae erogandae, nunquam montem nisi expiati, caelestique mensa praemuniti subirent. Lacum praeterea inter abrupta montium ferebant esse, in quem si lapidem, quamuis minutum conijceres, tempestates maximae cierentur, haud obscuro 80 Lacus supes stitione purgatus. Daemonum ibi stabulantium argumento. Ad eum Sacerdos noster precibus, et sacrificio praeparatus, cum Parocho, et altero viae comite iter intendit. Cumque iam prope accederent, praeter locorum vastam deformitatem, auxit horrorem, e sereno nubilum repente coortum, quod paulatim latius fundens se, et inhorrescens foedam minabatur procellam: tamen constanter processum, quoad inter desertas cautes, et pendentes vndique rupes lacum circi figura vident: tota facie loci adeo informi ac tristi, vt haud temere cubile Daemonum crederes. Ab salutari signo crucis exorsus, inchoat Pater Litanias, respondentibus Socijs; deinde in Sacerdotali amiculo stolatus, consuetas Daemonibus effugandis adiurationes aggreditur. Quas vbi peregit, lapides ternos, cerei agni adalligata particula, Sanctissimam inuocans Trinitatem, iaculatur in lacum; nec quicquam tumultus, aut tempestatis existit. Vnde assumpta socij quoque fiducia, alia atque alia, vt temere iacebant, saxa deijciunt, nec quicquam praeter solitum infremit, aut mouet lacus. Ita vel Daemonum compressa vis est, vel superstitionis, pauorisque accolarum vanitas patefacta. Porro Genuae vehementer aucta Christianae doctrinae exercitatio. Nam quamquam plures ad hanc diem erant scholae eius institutae, tamen a vulgari plerumque 81 Celebritas Catechismi Genuae. populo frequentabantur. Hoc autem anno maiore cum dignitate, ac pompa tradi coepta, tanto studio nobilium foeminarum, vt ipsae filias ad templa deducerent, numerarentque in summi beneficij loco, si quid illae iuberentur publice respondere. Haud minus profectum in turba remigum ad triremes erudienda, principio ducto a Genuensi Praetoria, moxque in alias traducto exemplo. Tanta cum voluptate, ac mutatione vitae homines 82 Ibidem turbanaualis in triremibus exculta. ferme desperati suscepere culturam, vt iam pro pagellis lusorijs, libellos precationum, rosaria pro taxillis, manu versarent; pro spurcis, et sacrilegis vocibus christiana praecepta, haud sine cantico vsurparent. Mane, dato signo campanulâ, dabant precationi operam, lustrali aqua aspersi; tum intentis manibus, oculisque, orationem Dominicam, angelicam, salutationem, apostolicum symbolum, aliasque id genus preces, pro sacro celeumate decantabant. Vesperi erant edocti conscientiam explorare; factaque, ac dicta diei totius recognoscere. Interdiu certi erant constituti anagnostae, qui ad proram, atque ad puppim, e pio libro accommodatum vsui, temporique quidpiam lectitarent. Rosarij inducta sodalitate, ter in hebdomada mysteria eius communiter percurrebant. Itaque videbatur vnaquaeque triremium in orationis domum conuersa. Et sane Cardinalis Saulius, cum post Sixti mortem, impetrata a Senatu Praetoriâ, Romam nauigaret, narrabat deinde: mirifice se aliquando delectatum cum primo noctis silentio repente insonuisset mare, et coelum vno e nautis praeeunte; reliquâ subsequente turbâ, carminibus pijs, sic vt alternis incipientes, et desinentes altetnis, musicorum imitari concentum tanto suauius, quanto religiosius viderentur. Adeo quod in portu didicerant, etiam conseruabant in cursu. Templum Genuensis Collegij Kal. 83 Templum Genuensis Collegij aedificatur. Augusti sacra caeremonia aedificari coeptum, per absentiam Archiepiscopi, Vicario eius cum maximi templi Canonicis solennes obeunte ritus. Prompta fuit ad impensas Ciuium liberalitas, sed praecipuus autor operis, ac perfector ipsa de Societate Marcellus Pallauicinus fuit. In templo Collegij Comensis magno apparatu S. Amantij corpus collocatum est, sub altari 84 Corpus S. A mantij in templo Comensi conditum. maximo in arca marmorea. Donarat sacrum hoc pignus quarto ante anno Ptolomaeus Gallius Cardinalis indidem ciuis. Concurrit frequens multitudo ex adiacentibus quoque oppidis ad spectaculi celebritatem, quam Ciuitas arcubus, aulaeis, ceteroque ornatu viarum, qua pompa ducta est, magnifice illustrauit. Collegae autem totum apparatum exhilararunt, area rempli, temploque, ingenij maxime operibus conuestito.

In Polonia, vt semper parata est obtrectatio virtuti, et pro religione 85 In Polonia liber famosus in Societatem editur. pugnantibus dimicatio impiorum, exijt anni huius initio incerti autoris famosus libellus; cui, Actio equitis Poloni aduersus Iesuitas, titulus erat. Quâ de Actione nihil praeterea dicendum est cum satis ipsa se apertis mendacijs iugularit. Nam, vt ait S. Chrysostomus, huiusmodi res falsitas est, vt his rationibus dissoluatur, quibus tetendit insidias. Abunde etiam statim, cum ab alijs, tum robusta confutatione, quam spongiam nominauit, ab Stanislao Rescio, viro docto, pioque deleta est. Portentosae id genus calumniae testimonia sunt recte factorum. Quo nobis (inquit admirabilis vir S. Paulinus Nolae Antistes) gratiam mundi, quae est Epist 4. odium Christi? Recte item S. Ambrosius. Quod vitiosi oderunt, hoc apud bonos sincerum, ac pium est. Ceterum quia Dei sapientia ex malis originibus educere salutares exitus nouit, non pauci nobilium, quanto 86 Derectis calumnijs multi Societati conciliantur. grauius, ante praeoccupati calumnijs, exosam Societatem habebant, tanto deinde, cognita aequitate, beneuolentius amplexati sunt. In his fuit Dominus Secignycinski Sydlouiensis Praefectus, qui insigne in hunc Ordinem odium, in tantam commutauit charitatem, et obseruantiam, vt cum grauissime laesus ab suo genero, nulla procerum autoritate, nullis precibus ad condonandam flecti potuisset iniuriam; ad extremum vnius Io: Pauli Campani Prouincialis pacificatione, contentus esse voluerit. Redierat Campanus ex Lithuania primo vere Cracouiam, inde in villam Cracouiensis Tyrocinij ad eam conciliandam pacem excurrit. Spectaculum plane dignum christiana nobilitate editum est. Circum stabat corona ingens nobilium Polonorum. Constitit in medio laesus socer Iacobus Secignyeinski; mox ad eum productus Gener Abraham Prouana nudo vertice, flexo genu, veniam precari, multa cum summissione exorsus, nec sine lacrymis, post pauca verba inter eius pedes os adprimit solo. Cumque in in eo habitu perseueraret, grauem orationem focer ingressus, nunc reum, nunc adstantes compellans, indignum in sese facinus admissum exaggerabat, 87 Infignis reconciliatio, opera Campani facta. tanto cum motu, vt omnes ad fletum compulerit. Sed nullus ipso grauius reo commotus, qui (eques erat ex ordine S. Lazari) caput attollens, gladium, quo erat accinctus distrinxit, ac porrigens Socero, accipe, inquit, feri, caede noxium caput. Dele quo exemplo libet iniuriam. At ille sensim ex feroci, atque exprobrante mansuescens. Viue, inquit, quod nullae mortalium extorsere preces, immortalis Dei nutui, Sacerdotumque eius (Campanum intuens) quod detrectare nefas est, imperio do, atque condono. Viue, assurge, habeto sane telum istud, sed posthac bene, christianeque vti memento. Sub haec cum hominem alleuasset arcte complexus, recepit in gratiam, cunctis valde mirantibus, ingenium praeserox, et implacabile, grauiter laesum sic delinitum fuisse. Sed gratiae Christi nihil est durum. Laetus hoc successu Campanus, laetum quoqne ab Vrbe accepit nuncium. Polonicae Visitatorem 88 Visitator cu Prouinciali a Rege bene uole accepti Prouinciae Ludouicum Massellum mitti. Laetissimus deinde vidit, complexusque Massellum est, gaudens adesse, quem audire, venerarique posset; non in prouincia modo componenda, sed in omni vita sua regenda, magistrum ac ducem. Simul primum conuenere, Varsauiam abierunt ad Regem. A quo pro cetera Sigismundi erga totum Ordinem pietate accepti, perrexere Niesuisium, quem in locum Congregatio Prouincialis 89 Congregatio Prouincialis Niesuisij. edicta erat. Impetrauerat id, tanquam oppidi sui, et Collegij ornamentum Nicolaus Christophorus Radiuillus, qui hac ipsa tempestate cum Palatinatum ante Vilnensem, Lituanorum primum, repudiasset, primum ab eo Trocensem prae verecundia vltro deferentis Regis accepit. 90 Liberalitas Christophori Radiuilli in Patres. Porro coactos ad conuentum Patres, non pristina modo benignitate sua tractauit, cuncta ad impensas, quoad Niesuisij egere suppeditans, sed et Rectoribus viatica ad sua repetenda Collegia, et Stanissao Grodicio, qui lectus est Procurator, ad iter Romam vsque suppeditauit. Iampridem ambigebatur, quod satis opera vnius Prouincialis, vt inter adeo dissita domicilia, esse non videbatur, vtrum Prouinciam in duas diuidi oporteret. Deinde, quia fessus labore, ac morbis bonam iustamque missionem Campanus post nouem annorum Prouincialatum petebat, vnde successor ei sufficiendus esset, cum si fieri posset Claudius Generalis vellet ex ipsamet 91 Prouinciae diuisio reijcitur. legi prouincia. Vtrumque hoc caput Praepositi Generalis iussu in conuentu tractatum est; ac nemine prope discrepante visum, nullo modo Prouinciam ad eam venisse maturitatem, vt posset si diuideretur, altera Et Prouincialis ex Ita lia optatur. sine, altera stare. Prouincialem vero curandum omnino, vt ex Italia a Praeposito Generali, ac ferme Italus mitteretur. De quibus capitibus cum Cardinalis inaudisset Radiuillus, pro eo quantum et Societatem amabat tanquam vnus ex ea, et vtilem patriae suae cupiebat, ad Generalem Praepositum accurate perscripsit, id quod in conuentu decretum erat, vtile multas ob causas, prorsusque necessarium confirmans. Ita vtraque in praesens omissa cura. Progressus deinde cum Prouinciali Visitator in Liuoniam ab remotissimis partibus inspectionem inchoaturus, Polociae, Derpatique rebus compositis, Rigae perplexum negotium reperit. 92 Rigenses templa restituunt Regi non Societati. Nam cum post anni superioris certamina Rex causam fecisset suam, nihil dum exprimi vltra potuerat, quam vt templa non Societati, sed Regi restituerentur, transactione causae totius in proxima reseruata comitia. Collocauit tamen Prouincialis in S. Iacobi aede, tanquam patronus catholicum Sacerdotem, Societatis petitorem, et ipsemet catholico ritu publice ibi sacrificauit. Inter haec cum, et regionum vastitas albarum ad 93 Sedecim pa ria nostrorum Euangelizatum per pagos missa. messem, multas postularet operas, et Praepositi generalis incitaret hortatus, in sexdecim diuersa loca, duae, et triginta dimissae euangelicae operae, euellendis superstitionibus, moribus repurgandis, restituendae catholicae fidei enixe insistebant. In Podoliam, Camenecum, et plagas circumiectas missus Gaspar Nahaius, latissimum habebat apostolicae expromendae campum industriae: qui vti non patiebatur materiae deesse conatum, ita faciebat Deus, vt conatum sequeretur successus. Itaque coeptum magnopere 94 Agitur de Collegio Cameneci ponendo. agi de Collegio, tanquam de praefidio quodam Cameneci ponendo. Camenecensis Episcopus Stanislaus Gomolinius, frater Andreae Gomolinij (de quo memoratum est alio loco) et eius orae Praefectus Nicolaus Iaslouecius coniunctis studijs contendebant. Aptissima sedes iudicabatur, cum esset in finibus regni, Turcae, ac Tartarorum ditioni affinis, vnde praestaret educi operas ad ipsiusmet culturam Moldauiae, paucis milliaribus dissitae, quam intra Prouinciae eius fines, in qua vt Turcae subiecta, nihil stabile, ac fidum esset, sedem locari. Contendebat sane Bartholomaeus Brutus, vt in Moldauia Collegium fieret: ceterum inopia operarum 95 Liberatio Energumeni Catholicam fidem Schismaticis commen dat. multoque magis turbulentus regionum status, nec dum maturam docebant rem esse. Erant tamen in pretio Patres vel apud Schismaticos; et auxerat venerationem liberatus a Ioanne Schonouiano Energumenus, nulla vnquam memoria populis affirmantibus Popum, Vladicam, aut Metropolitam inuentum, a quo eiectos Daemones ab obsesso vllo corpore constaret. In Transyluaniam reditus in dies patescebat magis. Conseruabat 96 In Transyluania res et bona Societatis expulsae conseruantur. quaeeunque Collegiorum fuerant prorsus illibata Sigismundus, nec inuadi possessiones, nec redigi in Fiscum sinebat fructus; verum in vsum seponebat eius temporis, quo Socieras remigraret. Acciuit quin etiam e Moldauia Valentinum Ladum, qui in arce Fogaraso palam cum Societatis vsitato cultu, nec admodum, vt quidam praeferebant, inuitis haereticis, Sacerdotis Valentinus Ladus eodem reuocatus. Catholici munia, sedulitate sua, et bonitate, plerumque huius anni tractauit.

97 AEdificatio Collegij Co motouiensis. In Prouincia Austriae Georgius Popelius in Commotouiensis Collegij fundamenta, pridie assumptae in Coelum Deiparae, primum lapidem cum titulo posuit: oppidi moenia orsus amplificare, quo situ illud opportuniore includeret. Idem Collegio Graeciensi apud Caesarem singulati studio adfuit. Mortuo enim Archiduce Carolo, qui non eius modo Collegij, sed et Religionis Catholicae columen erat in Stiria, tempus rati Prouinciales haeretici, quasi impositum impietati iugum excutiendi, ex 98 Graeciense Collegium ab Haereticts oppugna tum apud Caesarem. collecto dudum odio, aere scriptum Rodulpho Caesari porrexere. Extremum illud erat, vt vel Iesuitae Graecio pellerentur, vel certe potestas rerum, et administratio penes Mariam Viduam Caroli non esset. Quippe intelligebant nec fidos optimae Principi administros in Religione tuenda defuturos, si Collegium, neque multum in Caroli excessu lucri ab ipsis factum, si vxor tanta eius pars, tamque similis, cum imperio permaneret. Cum toto impetu Stiri in haec magnates conniterentur, nonnihil principio motum est; sed cum ex altera parte, quem dixi, Popelius hac tempestate Aulicorum facile potentissimus, et Rosensis, et Consiliarius 99 Procerum Catholicorum fauore defenditur. Runphius, et Cancellarius Curtius; et Secretarius Estembergius, alijque pro Dei causa se murum opponerent, demum Stirorum impetus in irritum cessit: et quanquam administratio Maximiliano Caesaris fratri permissa est, nihil tamen in suarum Sectarum rem consecuti sunt. Res fuit notabilis Archiducis Caroli, et duarum eius sororum excessus. Nam cum ille Augusto decessisset, sequuta est eum Quarto idus Septembris Soror Magdalena, vltima Reginarum Virginum, quae in Coenobio Halae sub disciplina 100 Tres Ferdinandi Impe ratoris liberi trimestri mortui. Societatis vixerant. Mense dein Octobri, altera vtriusque Soror occubuit Anna, nupta olim Alberto Duci Bauariae, mater Guilielmi rerum hoc tempore potientis. Ita tribus deinceps mensibus tres Ferdinandi Imperatoris liberi, alius super alium vita persuncti. Per Reginae Magdalenae excessum non modicum emersit cum Archiduce Ferdinando certamen, dum Societas, quod praeter ordinem in Coenobio Halensi curando Reginis tribuerat, diserte testata, ipsis dumtaxat quamdiu viuerent Reginis 101 Sedes Socie tati Bruntruti data. dari, ad suas reuocare leges contendit. Medium quoddam initum, deinde temperamentum est. Huius anni autumno in dioecesi Basileensi inchoata Bruntruti sedes. Octauius Parauicinus Apostolicus ad Heluetios nuncius, et Ioannes Christophorus Basileensis Antistes, memores quantum tertio ante anno apud Lauffenses, et in Praefectura Zuingensi missi Patres cum diuina gratia profecissent, institere ab Prouinciali Ferdinando Albero, vt aliquam rursus eodem operam destinaret, tum confirmandis qui conuersi iam erant, tum qui supererant conuertendis. Alberus initio magni ieiunij par Sacerdotum egregium misit, Gregorium Vittureilerium, cum socio, qui inter cetera duos pagos de nouo Ecclesiae reddiderunt. Laetus eo euentu, cupidusque coepta vrgendi bonus Antistes, illuc adiecit animum, vt stabilem in sua dioecesi sedem Societati locaret; idque a Prouinciali petiturus, primam Epistolae partem his verbis contexit. 102 Epistola Episcopi ad Prouincialem. Quos nuper Patres R. T. ad haereses ex aliquot meae iurisdictionis adhuc locis profligandas miserat, hactenus ita suo sunt functi officio, vt sacris illis concionibus, quas ad populum diuersis in locis habent, et priuato catecheseos exercitio haud poenitendos fructus fecerint; plures a pestiferis illis opinionibus ad saniorem mentem, et religionem reuocarint: reliquos autem non ita pridem Ecclesiae restitutos mirabiliter confirmarint, vt quasi iam non res tantummodo, sed et nomen lutheranismi explosum omnino videatur. Cum autem vterque pari vitae integritate, ac pietate praestet, excellit tamen nescio qua naturae bonitate P. Georgius Vvittuueiler in concionando. Nam singulari orationis suauitate in obstinatos illos animos ita influit, vt prorsus nunquam istic quisquam maiore hominum vel frequentia, vel admiratione eius generis conciones habuerit: ita praeterea singulari quadam dexteritate, et summa, quod huiusmodi in locis praecipuum est, discretione cum durae ceruicis hominibus illis agere quoque nouit, vt non casu sed Deo sic disponente huc missus videatur. Quo tibi nomine tantum debere me intelligo, quantum equidem vix posse videor persoluere. Sed tamen et is primum, qui pias hominum actiones diuinis remuneratur donis Deus, cui tu in primis deseruis, tam oportuni, ac necessarij officij tui, amplissimam tibi mercedem aliquando reddet: Et id ipse ego omni fauore, et solita beneuolentia erga Societatem vestram, quibuscumque modis possum, promereri non desistam. Addit deinde modestissimas preces, quibus rogat concedi sibi stationem, in qua Sacerdotes minimum quatuor, germanice, galliceque periti versentur: hoc enim postulabat gens, vt in confinio ex Gallis, Germanisque permixta. Idem eodem tempore, epistolâ, quae, et erga nos, et erga suum gregem studium Praesulis optimi praefert, a P. Generali contendit. Itaque cum tales preces non audire, vel ipse vetaret pudor, sub Autumnum ipse Bruntrutum, qui locus aptissimus visus est, Georgius Vvittuueilerius sedi inchoandae concessit. Olomucij vbi prouincialis Austriae conuentus, et Augustae vbi Germaniae superioris est habitus, vt saepe alias celebrata illic Antistitis, hic Fuggerorum spectata benignitas, non in alendis 103 Georgius Schererus Apostatam Haereticum disputando vincit modo Patribus, sed in Collegijs quoque ornandis. Austriae Procurator lectus est Georgius Schererus Collegij Rector Viennensis, qui paulo ante in multorum corona nobilium, cum Paulo Floreno congressus, ita apostatae, et haererici superbam impietatem infregerat, vt vnus Procerum spectatorum ad Catholicos remigrarit. Celebrius fuit certamen quod tandem sub finem autumni inter Ioannem Pistorium, et Iacobum Andrea 104 Certamen Pistorij Cathosici cum Smigdelino Haeretico. Smigdelinum commissum est, praesente etiam Theodoro Busaeo Molshemiensis Collegij Rectore, cuius occasio hoc modo nata est. Conuerso ad Religionem catholicam Ioanne Pistorio medicinae professore, cui bona mens affulserat ex lectione libri a S. Augustino scripti de vnitate Ecclesiae, et familiari communicatione cum Patribus Spirensis Collegij, cum praecipuus is esset in comitatu Illustrissimi Marchionis Badensis Iacobi, paulatim quotidianis colloquijs coepit dubium reddere animum Marchionis in causa Religionis, et eum inclinare ab haeresi, quam Marchio profitebatur, lutherana, ad catholicam Religionem. Qui vt Princeps erat alioqui prudens, cum intelligeret agi rem aeternae salutis, vt vericatem certo cognosceret, colloquium aliquod inter catholicum iam Pistorium, et insignem aliquem lutheranae sectae doctorem instituendum decreuit: scripsitque in eam sententiam ad Ludouicum Ducem Vvirtembergensem, vt eo tempore celebrem inter magistros Lutheranos Iacobum Andreae Smigdelinum ad tale colloquium induceret. Voluisset quidem, quantum deinde apparuit, vitare aleam eius congressus, si salua id existimatione potuisset Smigdelinus. cum tamen id citra notam non posset, admittere sane se respondit, quod offerebatur; quia tamen Pistorius medicinam, non theologiam, 105 Theodorus Busaeus e Societate Pistorio auxisiator adiungitur. profiteretur, indecorum sibi videri excepit, se Theologum cum longe inferioris professionis Doctore componi. Quare ita demum se assensurum, si Pistorio theologus aliquis adiungeretur. Accepit libens conditionem, Pistorius, impetrauitque facile, vt Pater Theodorus Busaeus nostrae Societatis Molshemiensis in Alsatia Collegij tunc Rector, sibi adesset. Apparuit in Smigdelino (vt fere fit in haereticis) pugnare cum pauore supperbiam. cum enim auditus esset antea, diffundente se fama conuersionis Pistorij, magnifice iactare inter suos, nunquam ausurum apparere coram se Pistorium, nisi forte succenturiatum haberet aliquem Iesuitarum; et Pistorius ea re cognita, clare coram multis professus esset, sese solum cum solo congressurum: repente conuetsa ratione ad istam Smigdelinus, quam retuli, dignitatis suae theologicae allegationem confugit, quam 106 Simigdelinus certamen subterfugit metu ignominiae. Et formam Syllogisticam remoueri a disputatione vult. vbi refutatam vidit, adiunctione Theodori nostri, per Pistorium, vti dictum est, impetrata; ministellus nihil in speciem de confidentia remittens, re vera plurimum sibi metuens, varijs quoad licuit praetextibus colloquium distulit, inter alia morosum exhibens sese in conditionibus disputationis praestitupendis, abstinendum videlicet philosophia iactabat, quam inanem vt aiebat, vocabat A postolus: remouendam artem omnem Dialecticorum syllogismorum, agendumque ex puro puto verbo Dei, Sed nota iam satis, et putida ista est Haereticorum astutia, vbi se iustae argumentationis vndique inclusos vident angustijs, vociferantium, per sophismata vim inferri veritati, Nempe vt id quod docent confusum, et inconstans est, ita volunt in dissertationibus Andabatarum more decerni; satis gnari, quo pinguius exploretur, hoc minus apparituram dogmatis prauitatem, et 107 Eam tamen deinde admittit fiducia exercitus Haeretici vicini. vbi valeat impudentia, ibi se fore inuictos. Ceterum vbi vidit Alsatiam Haereticorum occupatam copijs, inde sperans, nequaquam eo rerum articulo commissuros se discrimini Catholicos Doctores, gloriose ostentauit se ad quamuis iniquitatem descensurum, et vel ista, quam expeterent dialectica methodo paratum congredi. Fefellit eum multum fiducia sua. Pistorius enim, et Theodorus intrepide se ad certamen obtulerunt. Age sane condicitur in certum diem in Vrbe Bada concertatio. eo se Minister magna stipatus symmystarum manu contendit, sub Nouembris finem. sed 108 Smigdelinus illaqueari ceptus tergiuer satur. cum primo statim experimento stringi se videret, argutis, et succinctis argumentationibus Pistorij, referebat sese idemtidem, immemor acceptae conditionis, ad querelas, de sophisticis, vt aiebat dialecticae praestigijs, negauitque tandem praecise, se amplius isto more disputare velle. Senserunt statim qui aderant, quae vera esset recusationis causa, vnusque 109 Concionator aulicus ab Haeresi conuersus. inter ipsos existimationis praecipuae Concionator aulicus palam ad partes catholicas, disputatione conuictus accessit. Cum vero Marchio ipse quoque haud dubie ad conuersionem inclinaret, ne rem tantam leuiter suscepisse videretur, et Lutheranis Ministris collegae sui transitum ad Catholicos aegerrime ferentibus, delinimentum aliquod afferret, alind colloquium indicendum putauit, ad quod cum inuitaret AEgidium Hunnium Doctorem alium e nominatissimis Lutheranorum, omnino is venire recusauit. Suscepit id tamen Ioannes Pappus Argentinensis Doctor, adiunctis sibi octodecim alijs Badensis Prouinciae Ministris, professus ante omnia se nec cum Pistorio, nec cum Iesuita veibum velle facere: cum aulico Concionatore, nuper, vt loquebatur, seducto, congressum non recusare, qui tamen adeo illi praeter 110 Marchio Badensis couuertitur ad fidem Catholicam. spem successit, vt Iacobus Marchio praecipuam, ex huius ministri clarâ conuictione, conuersionis suae causam traxerit: dicere deinde plerumque solitus Pappum sui ad Catholicas partes accessus, causam vel maximam fuisse: alias tamen, multas, grauesque istius suae mutationis rationes, idem Marchio scripto publico vulgauit, et accito P. Theodoro rite coram eo lutheranos errores execratus est. Primus hic fuisse dicitur, qui 111 Constantia eius in susce pta fide. ex Imperij Principibus haeresi lutherana deprauatis resipuerit, atque eo quidem feruore, vt cum minarentur bella, exilia, eiectionem e Principatu, nulla plane re moueretur, sed gratum sibi futurum diceret, si pro Peligione etiam ostiatim cum coniuge, ac liberis mendicare cogeretur, 112 Quanta deuotione Catholica sacra susceperit. eoque se perfundi gaudio profiteretur, quale nunquam in vita sensisset. Nec est praetereundus susceptorum ab eo primum catholicorum sacrorum religiosissimus modus. Cum elegisset catholicae professioni Dominicum diem, qui eo anno in idus Iulij incidit, ad eam ceremoniam bidui ieiunio, multa prece, totiusque vltimae noctis peruigilio se comparauit, sicque post confessionem ab Haeresi absolutus, et recitata quam Concilium Tridentinum tradidit, catholicae fidei formula, sacrosanctam Eucharistiam, incredibili significatione pietatis, et caelestis copia dulcedinis percepit. 113 Smigdelini ridicula glo riatio, et mi, sera mors. Frustra interim, et cum risu omnium, libello etiam edito gloriante Smigdelino, sese ex colloquio victorem discessisse, nullo alio vanissimae iactationis fructu, quam vt qui multum de doctrinae celebritate perdiderat, plurimum iam ad stultitiae famam adijceret, cuius miser impatiens, breui post in magno vitae taedio infelicem animam exhalauit. At Marchio postridie literas in vniuersam dimisit ditionem suam, quibus mandabat locorum Praefectis, vt haereticos Praedicantes concione interdicerent, templi 114 Marchio Prae dicantes Hae reticos e suis terris expellit. claues ipsi seruarent, ne cuiquam pateret aditus: Praedicantes intra tres hebdomadas cederent possessione aedium parochialium, et intra menses tres, nisi redire ad legitima vellent sacra, Marchionatu exirent. Sub haec Gregorianum promulgatum Kalendarium, sacrae aedes ad formam, et cultum auitum coeptae restitui. Nec populi grauate reuertebantur ad pristinos cultus, quod et vicini semper Catholicis agitarant, nec nisi triginta 115 Idem ab Hae reticis vene no necatur. ante annis ad Lutherum defecerant. Sed magna rerum exordia, spemque, expectationemque bonorum, impia Haereticorum fraus, porrectis. Marchioni venenatis cerasis interrupit. Obijt ille sanctissime, et Vxor, quae 116 Eins vxor postviri mor tem fit Catholica. abduci ab errore viuente ipso nequiuerat, paulo post eius decessum, siue execrata impiorum venenatas fallacias, siue bono coniuge e Coelo veniam impetrante, ad catholicam pietatem emersit.

Halberstadij quoque (Saxoniae Vrbs est vetus, ac nobilis) bene rei gerendae oblata spes, breui intercidit. Hic superstitem sinceri cultus scintillam, bonus e Franciscano Ordine primarij Templi Concionator, idemque suorum Prouincialis minister in Saxonia, magno studio conseruabat Petrus Traiectinus, qui senio, et laboribus fractus, successorem sancto operi quaerens, cum aliunde non inueniret, iamdudum e Societate flagitabat, et anno 1587. Ioannem Goslariensem in aliquod impetrarat tempus. Nunc vero quo tranquillius tota res, firmiusque transigeretur, ad idem postulandum Collegii quoque Canonicorum inflexerat voluntates. 117 Halberstadij Concionator e Societate collocatur. Itaque Ernefelderus Rhenanus Prouincialis Melchiorem Toxitam, et Renuerum Egnoicum primo quoque tempore mittendos censuit; iussos Collegij Heilingestadiani, quod minime omnium distabat, Rectori subesse. Illi profecti, prosperoque vsi itinere, quinto idus Februarij Halberstadium tenuere. Quos vt bonus ille Senex Franciscanus, ad quem diuertêre, conspexit, irruens in amplexus, multum lachrymarum prae gaudio fudit. Nequaquam pares in plerisque Canonicis perspecti vultus: alij palam negare 118 Quidam Ca nonici obstant initio. suo scitu aduocatos, alij contendere, veteri quodam Collegij sui decreto Iesuitas Halberstadiano fuggesto arceri; nec ante finitum certamen, quam ipse Visitator, vt vocant, Praedicantium, professus vltro est, Iesuitarum conciones, iuste reprehendi non posse. Igitur tota ijs catholicae doctrinae permissa prouinciâ, quotidie per magni ieiunij dies ad Ecclesiasticos latine; ter in hebdomada germanice dixerunt ad populum. Temperabant vires, ne inuidiam profectu celeriore accenderent, satis prodentibus indicijs in ciuitate vsque eo corrupta grauem esse eorum commorationem, 119 Post aliquas inducias recrudescit ad uersantium rabies. tamen postridie idus Aprilis responsum dedere Canonici, suggestum eis in annum prorogari. Hoc interuallo sperabant inclinationem aliquam rerum futuram, et adlectum iri Canonicos e Catholicis: sed tam longa Satanae patientia non fuit. Vbi Eustachius Boitel Canonicus, itemque Cellarius summae aedis, qui vnus aduersarijs obsistebat acerrime, postridie Kal. Decembrium decessit, continuo malignantium consilia erupere. Petitur a Decano Gaspare a Canneberg, vt Martinus Mirus (rabula erat Lutheranus) concionem in summa aede habeat singulis hebdomadis, et literae ab Henrico Iulio Brunsuicensi perferuntur, quibus denunciat, Iesuitas dimittant, quod foederis, pacisque conditionibus non comprehendantur. Is puer cum designatus esset Halbestadiensis Episcopus, iam vir erat secundarum nuptiarum, et propalam Lutheranus, totiusque commissae sibi Ecclesiae exitium egregius Pastor moliens, ante omnia Iesuitas amoliendos intelligebat. Nihil tamen in praesens ad exitum perductum: at anni insequentis exordio per speciem leuandi laboris, concio Melchiori, 120 Henricus Episcopus Lutheranus Patres Socia tatis, et Catholicam religionem Halberstadio expellit. et Socio interdicta. Paulo post ipsemet Henricus accurrit, sacrificium, Eucharistiae asseruationem, et ceteros Catholicos ritus, et scilicet Iesuitas in primis exturbaturus. Quos cum adesse iuffisset, et vnus Melchior, quod Renuerus ad circumiectas Catholicorum reliquias excurrerat; adfuisset, Cancellarius in conspectu multorum, acerbam orationem instituit. Mature consulendum publicae quieti. Haberi eos vnlgo perturbatores, sectarios esse, et spargere in vulgus errores: clanculum etiam coetum discipulorum colligere: denique Nobilitatem petijsse a Principe, vt eos eijceret: Principem iubere vt ante proximum Dominicum diem facesserent. Ad ea Melchior, cum demonstrasset se neque Sectarios, neque perturbatores esse, neque discipulos clam vllos colligere, sed tantum adolescentes duos, qui eodem secum vterentur hospitio, ludum publicum frequentantes, interdum subdocere: quod nec inuidiae esse deberet, et facile emendari posset: ad vltimum petijt; vt operiri sibi reditum focij liceret. Facta potestate in illud tempus manendi, vbi primo Renuerus adfuit, ambo communi studio supplices ad Principem Henricum literas mittunt, et ad eum protinus accersuntur. Nequaquam is ambagibus vtitur, in magno Nobilitatis consessu, Martino Miro ad laeuam sedente, palam praefatur: se lutheranum esse, illos autem Catholicos. Ceterum quod intoleranda sibi suis in terris dogmata Catholicorum videantur, idcirco nuper potestatem illis ademptam concionis, et iam omnino esse Halberstadio excedendum. Patres hic grauiter, ac modeste: accitu se Canonicorum venisse, dictionem accommodasse ad publicas commoditates, atque concordiam: nihil commisisse, quod reprehendere quisquam iure possit; ne vellet nocentium poenas in insontes decernere. Talia memorantibus Henricus quaestionem de Sacrosancta Eucharistia iniecit; in qua multum, diuque, ex scripto rancida quaedam, suffulciente subinde Martino Miro, vociferatus, tandem pronunciat non satisfactum sibi ex Verbo Dei: proinde dicta die facessant. Quinque dierum impetrata mora; et hoc tempore curatum ab Canonicis testimonium, quo fidem faciebant: Melchiorem, et Renuerum, Franciscanorum, ac dein etiam Canonicorum rogatu Halberstadium missos, vt Franciscano Coenobiarchae Concionatori subsidio essent. Id munus cum diligenter, fideliterque obirent, suaque virtute, probati Canonicis, et alijs multis essent, commutatam esse rationem temporum, quae cum id postularet, eos post annuum laborem ad suos remitti. Antequam illi Vrbe egrederentur, vnus intimorum Principis, qui credulas eius aures sermonibus, aduersum Patres implebat, exijt e vita. Sub haec et vnus e Senioribus Canonicis, qui vxorem se ducturum fidem Principi obligarat, vitam finiuit: qui cum ad sepulturam efferretur, tanta repente procella coorta est, vt funibus alligandum fuerit cadauer ad feretrum, ne turbine abriperetur. Nec tamen haec valuere, quo minus pergerent impij omnia pessumdare. Itaque ab summa aede, et deinceps ab alijs septingentesimo postquam coeperat auno, catholicus ritus eiectus est.

Hildesij, Erfordiaeque maiore futuri spe, quam fructu praesenti perseuerarunt 121 Monasterij Collegium, et Templum aedificantur. stationes. Monasterij nouum aedificari coeptum Collegium ac templum ad sextum nonas quintiles, et quanquam dura admodum irent tempora, non desiderata est Ciuium liberalitas in opere promouendo.

In Belgio spectata Dei tutela, dum ad prouincialem conueneum per infesta itinera Rectores abeunt, redeuntque ad vnum incolumes. Et opera praecipuo fructu locata in Castris. Tredecim ferme ea sub Praefectura Thomae Saillij in Galliam vsque sequuri, cum miles ad Parisios obfidione 122 Obsidio Parisiensis vnde fames et lues in ciuitatem saeuit. liberandos est ductus. Namque Henricus antea Rex Nauarrae post mortem Regis Henrici Tertij, Regni Galliae possessione aditâ, et summam rei in Parisiorum occupatione verti intelligens, totam eo vim belli contulit. Itaque peraeris fuit obsidio, et diuturna, quaeque mortales fame ad inusitata quoque alimentorum compulit: adeo vt Philippi Regis Legatus, cum aliquot e suo praesepi cecidisset equos, vnius partem pro insigni dono ad Collegium miserit. Vtque nihil extremarum miseriarum abesset, ex fame, ceterisque obsidionis aerumnis, vis quoque vulgata morborum est, magna cum strage hominum cuiuslibet sortis. Quae inter mala quanquam vt in tanta multitudine, non deerant qui seditiose inclinarent ad deditionem, tamen incredibilis, et insuperabilis patientia erat populi, quae nec inedia, nec morbis, nec arte vlla, aut pretio potuit vnquam infringi. Magno fuit subsidio Pontificius legatus Henricus Cardinalis Caietanus. Is anno superiore Roma, ineunte Octobri profectus, quantumuis properaret, nonnisi Ianuario huius anni senescente peruenit, per ingentia elapsus pericula. Nam Diuionem vbi venisset, quo die discessurus erat, 123 Cardinalis Caieram pe riculum felici sorte vita tum. monetur, duo equitum esse millia sub Duce Tauanâ, qui eius iter obsideant. Re consultatâ, cum alij Comitum aliter sentirent, ac plerique fidem eleuarent indicij, Cardinalis in incerto haerens ad faciendum sacrum accedit: postque veneranda sumpta mysteria, in sacrum calicem duas schedulas mittit, in quarum altera, Eundum, in altera, Non eundum, notarat: Deum precans, vt quando caeca plane deliberatio illaerat mortalibus, ipse dignaretur significare, quid facto opus foret. Sub hanc precationem alteram pagellarum educit, legitque non eundum, et mansit dum praesidia a Lotharingo Duce, per quae tuto deduceretur, accederent. Nec dubium fuit, quin sortes Numen rexisset. Pro certo enim cognitum est, si eo die abijsset, fuisse cum omnibus suis in hostium portestatem venturum. Haec ex Cardinalis Bellarmini excepta ore, quanquam ad meam historiam, non nisi eo pertinent, quod ipsum Bellarminum 124 Bellarminus et Felix Vicaeus Card. Comites. a Pontifice missum, et Felicem Vicaeum e nostris secum Cardinalis ducebat; tamen ne singularis aduersus eam legationem diuinae custodiae periret memoria, commemorare hoc loco iuuit. Magnum igitur solatium obsessis, et leuamentum Cardinalis Legati pietas, et prudentia attulit. Laudem quoque insignem sibi peperit Dux Nemurtius, et Ciues permulti, 125 Nostrorum Parisiensium caritas in subleuandis miserijs ciuium. qui sese terra victitaturos deuouerant potius, quam vt agi de deditione paterentur. In tam lato, atque multiplici, seu charitatis, seu patientiae campo, nequaquam occasioni defuit nostra cohors. Adiuuabant omni ope aegrotos conquisitos per Vrbem, cum milites, tum alios ciues, eo gratiore in vulgus officio, quo minus in calamitate adeo communi, atque multiplici expectatum erat. Quo in genere pietatis anni sub initium, Mors vnius ex ijs inde contracta. Eorumdem eleemosynae. Martinus Balliesius operae domesticae adiutor, bene, ac feliciter desudauit, qui dum in suburbijs relictos Heluetios milites visit, fouetque, morbum inde, et praeclaram mortem collegit. Ad leuandam quoque inopiam publicam, quicquid potuit collatum est. Trecenis quotidie impertiebant e domestica tenuitate stipem, cum simul ingens Conuictorum numerus aleretur, quos in patrias dimittere Vrbes per hostes armatos nefas 126 Claudij Generalis opportunum subsidium. visum est. Cui necessitati opportunum attulit leuamentum missa a Claudio Generali pecuniae summa, quam christiana locupletum benignitas Mediolani, Genuaeque in eam rem contulerat. Aderant, praeter haec, vbique consilio, concionibus, opera: supplicationes instituebant: praeparabant ad poenitentiam Ciuitatem: ne bellicas quidem aerumnas, et militares casus adeo arctis in rebus, cum diuina agi omnes certum haberent, refugiebant. Neque enim credidimus (inquit Prouincialis ad Claudium Generalem scribens) nos dignos nomine, quo illustramur, si omnibus etiam religiosissimis pro aris, et focis arma sumentibus, nullumque lapidem non mouentibus, nos soli cessaremus. Itaque quamuis a decoro, 127 Laborun partem in custodia mae nium exemplis inuitantibus necessitate cogen te subeunt nostri. modestiaque religiosa, quamminimum recederent, nec armati vnquam per Vrbem procederent, tamen laborum in custodiendis muris, obeundisque vigiliis, nequaquam expertes esse sustinuerunt. Fuitque cum seruatae vrbis decus ad Collegium Claramontanum communi praedicatione delatum est. Ad quartum idus Septembris, cum didito rumore ea nocte hostem irruptionem tentaturum, ad moenia, consueto tinnitu ciente, magna vis propugnatorum concurrisset, et inter eos e Collegio manipulus Iuniorum, insidiatores sua coepta vbi viderunt praecognita, nihil mouerunt. Iamque tantum noctis abierat, vt Lutetiani nihil restare discriminis rati, somno atque solicitudine praegrauati, vel in suas quisque domos dilaberentur, vel excubias, et arma remitterent. Perstat tamen Collegij manipulus, cum pauculis aliorum. Interim animaduersa solitudine hostes, ac tum maxime vrgendam occasionem arbitrati, quosdam cum Et hostem Scalis inuectum repellunt. scalis, quam minimo cum strepitu praemittunt. Nec tamen fefellere viglles nostros. Continuo inclamant ad arma: dant signum Ciuibus, expediunt se ad vim, et primos impetus sustinendos. Iamque vnus hostium inter duos eorum in murum euaserat, scalasque demittebat descensurus in Vrbem; cum illi magno animo accurrunt, scalasque deuoluunt ita fauente Numine vt cum sclopum ille disploderet, frustaretur ictu, nonnisi fumo sequuto. Interim accurrere proximi quique propugnatorum, et 128 Liberatur obsidione Ciuitas. discrimen omne propulsatum est. et scalae illae, quae demissae in Vrbem iam erant, in monumentum collati in publicum beneficij, delatae in Collegium. Non multis post diebus adfuit e Belgio Dux Parmensis Alexander Farnesius, et obsidione Parisios liberauit. Quia tamen adhuc impendebant noui terrores, praesertim quod mature repetendum Parmensi Belgium fuit, existimauit Odo Prouincialis, per modicum illud laxamentum 129 Nostrorum pars maior alio mittitur. viarum, et conuictores remittendos ad suos, et sociorum quamplurimos emittendos. Itaque et tyrones remisit Virodunum, et Socios ceteros ita per Prouinciam distribuit, nonnullis etiam in Belgium, et in Italiam missis, vt e centum, qui Parisijs partim apud Prosessos, partim in Collegio, partim in Conuictorum contubernio versabantur paulo plus quadraginta manserint. Inter has externas procellas, aderat domi e Coelo pax, et iucunditas tanta, vt appareret facere Deum famulis suis cum tentatione prouentum. Congregatio Prouincialis habita Parisijs Iulio ineunte; sed 130 Domestica disciplina et ministeria in salutem proximorum in communibus incommodis cursum felicem tenent. quoniam obsidio impediebat accessum, ex nullis Prouinciae Collegijs adfuere Patres. In Aquitanica et Lugdunensi prouincia, quanquam non sine periculis conuentum est. Ac Franciscus Bonaldus Billomensis Rector, dum ad suum Lugduno Collegium redit, delapsus in grassatores, sine noxa, imo non sine laude Societatis est missus. Iam vero necesse non est ire per Collegia singula, et enarrare quanto studio in subleuandis communibus malis, dies, et noctes insudatum sit, et precationibus priuatis, et publicis, et poenis vltro susceptis, et incitandis ad poenitentiam, Deique implorandam opem populis: quanta in scholastica iuuentute, maximeque in Reginae Coeli sodalibus, studia animorum exarserint in obeundis diuinis mysterijs, in supplicationibus, in afflictandis corpusculis suis. quantus denique in matronis, tenerisque virginibus ardor religionis defendendae, implorandaeque a Deo pacis extiterit. Haec et alia intelligi potius, quia consueta, et aestimari cum ex grauitate calamitatis, tum pietate gallicanae gentis aequum est, quam fusius historico labore perscribi.

Inchoatum est Dolae templum Beati Dionysij, sacro lapide, magno ciuium 131 Dolae Templum inchoatum. accursu, ab Antistite in fundamenta iacto. Contulere ad impensam priuati ciues alacritate mira, et aureos mille ducentos Senatus de publico dedit. Sociorum quidam hoc etiam anno in Hispaniam missi, ipsorum accitu Patrum hispanorum: nam qui superiore anno missi fuerant, non communis modo charitatis nomine amabantur; sed ea ipsi se commendabant 132 Quidam e Gallia in Hispaniam missi. modestia, ea dabant obedientiae, caeterarumque virtutum, cunctis in rebus documenta, vt merito quoque suo chari haberentur, et cupiditatem sibi similes alios quoque habendi excitarent. In Gallijs, et alijs Borealibus Prouincijs, vbi vel armati, vel haeretici loca habebant infesta, excursiones apostolico ritu, per vicos, et pagos haud satis e sententia potuere decerni. At in Hispania, locisque pacatis, magna alacritate susceptae, parique constantia obitae, exuperante fructu laborem. Vbi ad Petrum Villalbam Aragoniae Prouincialem Claudij peruenere literae, hortantes ad animi vires instaurandas in Exercitationum spiritualium otio, tum missiones 133 Exercitia spiritualia magno fernore obita in Hispania. instituendas, is Caesaraugustae cum versaretur, ita rem ordinauit. Primus ipse vna cum quindecim domesticorum, quibus et sanctas illas Exercitationes et ipse proponebat, secessit. distribuit diei spatia in actiones certas, quae non minus religiose custodiebantur, quam in tyronum disciplina fit. Praeter conscientiae matutinum, ac vespertinum examen, et pensa sacerdotalia, binas ante, totidem post meridiem meditationi tribuebant horas; singulas item collationi spirituali; in qua de natura, vsuque virtutum, easque parandi ratione, et vitiorum remedijs inquirebant. Conueniebant etiam interdum a mensa, mutuoque se conspectu, et sanctis colloquijs iucundissime solabantur, et ad omnem incitabant virtutem. Multas interim quisque arcanas, consentiente Magistro, suscipiebant poenas, multas publice: cum ferme diebus singulis in triclinio se quaterni, aut quini diuerberarent, et alia alij seueritatis, et humilitatis exempla praeberent. Ita praeparati Iobelaeo potiebantur, et vota instaurabant: inde ad opera robusti, vegeti, expediti redibant, alijs, atque alijs eodem modo secedentibus, quoad sine vllo publicae curae detrimento totum renouatum est Collegium. Ad hunc modum res in reliqua Aragonia, nec dissimili in alijs 134 Missiones in Pireneis PP. Aragonensium. prouincijs gesta, cum vberrimo vbique profectu. Tantus autem extitit ardor prodeundi apostolico ritu ad iuuandos agrestes, vt certatim duram illam prouinciam sibi quisque deposceret. Itaque et alij in alias oras ex alijs profecti Collegijs: et ex vno Caesaraugustano Sacerdores decem in Pyreneos montes digressi, inter ardua rupium, et horrida vallium, et infelicia aspretorum, opem aberrantibus, maleque custoditis Christi ouiculis allaturi. In Boctica item cum loca delegisset maxime opis egena Bartolomaeus Perez Prouincialis, praeter communem adhortationem, ijs quos misit Sacerdotibus, Et aliorum alibi per Hi spaniam. nota virtute lectis, monita haec simul adiecit. Videtis (inquit) quanto studio noster Praepositus Generalis in hasce missiones insistat, et quanta eorum necessitas sit: ideo vos ego delegi, et regiones destinaui, quae maxime postularent auxilium nostrum. Per suam quique discurrent hoc trimestri spatio Septembris, Octobris, Nouembris, Deus, vt sperare datur, laboribus vestris bonus, ac propitius aderit. Iam primum 135 Monita P. Pe rez Prouincialis ad eos quos Euangelizatum mittebat. ego hoc vos monitos volo, vobiscum vt epistolam ipsam P. Generalis feratis, identidemque legatis, et inter vos tractetis, quam perfecte exequamini. qua ratione possitis absolutius exequi, praesertim in eo, quod ad demerendas, conciliandasque vobis Curionum, ac Religiosorum voluntates pertinet? et ad simplicitatem, feruoremque praedicationis vt sacrorum Bibliorum dumtaxat, et S. Vincentij Ferrerij librorum vsu contenti sitis. Deinde singulis hebdomadis legite missionum regulas, superque ijs inter vos conferte. Etenim quo vos conata vestra diligentius ad nostras exigetis leges, hoc benignius ad exitum Deus ea perducet, qui Ordinis tam solers est autor, adeoque amator, ac fautor obsequij. In Sacerdotum ac Parochorum institutione vestra potissimum cura versetur. Inducite ad spirituales experiendas Exercitationes; vtque ob eam rem in Collegium se quod propius, aut opportunius ipsis erit, recipiant. Efficite, vt quae vos inchoatis, illi prosequenda suscipiant. Inter cetera, vt sint, qui tradendi rudioribus catechismi laborem perpetuent. Cuius doctrinae formam vos edocebitis. Denique sodalitatem Sanctissimi IESV nominis, contra inanem iurandi consuetudinem, vbi locus permittet sedulo excitate, et figite; cum tam sit vbique vsu comperta eius vtilitas. His et consimilibus alijs praeparati documentis, magno etiam numero munusculorum piorum, et catechismorum instructi, egregie omnes prouinciae suae culturam exordiuntur. Sed cum alios morbi, qui longe, lateque per Autumnum grassati sunt, intercepissent, qui Alpuxarras, flumen Almansoris, et Vallem Granatensem adiere, constantiore vsi valetudine, blandiente successu, aerumnas tam auide deuorarunt, vt prorogationem quoque trimestris spatij postularint. Quos dixi grassantes morbi praebuerunt materiam exercendae charitatis, cum vbique in aegros e populo, tum 136 Coenobium Franciscano rum morbis oppresium octo e nostris vltro ad id missi recreant. Montillae in Sancti Francisci Religiosos Excalceatos. Vbi fando audiuit Alfonsus Rodericius Collegij Rector, ac Tyronum magister, totum Coenobium morbis oppressum, statim coniectans, quam multa eos Dei famulos in tali casu pati necesse esset, ac simul reputans, quantum deceret mutua sibi ope sacros viros occurrere, eorum anteueniens modestiam, vltro ad pietatis opus quatuor sociorum, postque aliquot dies, totidem qui succederent fessis, mittit, grato oppidanis exemplo, aegris ministerio. Nec suum prefuit pretium ministris, quorum quidam cum morbos Vnus ex ijs hinc mortis causam habuit. e sancto labore retulissent, Petrus super ea Consaluius laicus coadiutor, qui tyrocinio haud multo ante perfunctus erat, iuuenis bonus, et impiger, optabilem inde mortem inuenit. Scholae tres hoc primum autumno Astigi patefactae magna cum ciuium gratulatione, ac spe, neque illa fallaci.

137 Oropesanum Collegium restituitur. In Toletana Prouincia restitutum Oropesanum Collegium, octauo ante anno sublatum. Ioannes enim Aluarius a Toleto Comes Oropesanus, quem operibus a se institutis patronum Franciscus a Toleto patruus reliquerat, intelligens Collegium eo potissimum dissolutum, quod idem Franciscus Fundator, conditiones cum Instituto pugnantes addiderat, consideransque ingenti bono totam illam regionem carere, quo posset ex Collegio, si tollerentur eiusmodi conditiones, nihilominus certo, aliquanto etiam vberius frui, quam per illas Franciscus sperarat curauit apud Pontificem, vt tota res ad communem modum redigeretur. Auxit etiam de suo vectigal, vnde factum est, vt non restitueretur modo Collegium, sed absolutius quoque fieret ac plenius operarijs, et disciplinis. Ad septimum decimum Kalendas Maias, praeludente in scena dramate, repetiti scholarum labores. Multae et in hac Prouincia susceptae per pagos, et oppida excursiones, 138 Excursiones per pagos, et oppida. de quibus Consaluus Auila Prouilicialis ita breuiter nunciat Generali Praeposito: omnibus dedit Deus admirabiles effectus, et quibusdam plane miraculo similes. Ex Castellana plus quatuor, et viginti Sacerdotes ad sanctas hasce venationes egressi. Et AEgidius Consaluius Visitator ipsas P. Generalis literas ostendebat Episcopis, quo libentius suas adiri sinerent dioeceses. Inter haec neque externae, neque domesticae 139 Capsulae excipiendis pe cunijs pro Bulla Cruciatae in templa nostra non admissae vexationes abfuere. Initio enim anni tetenderunt Cruciatae praefecti, cum in omnibus religiosorum templis statuere vellent capsulas, in quas pecunia pro commutatione votorum demitteretur, vt in templis pariter Societatis ponerent. Explicatum est ijs, Societati per Constitutiones suas, quas Pontifices comprobarint, non licere id genus gazophylacia habere suis in templis, proprium quin etiam secundi generalis conuentus extare decretum, quod ne ad alienos quidem vsus permitti vellet. Et vero consentaneum videri, vt qui ad vsus ea non habent suos, ne ad alienos quidem patiantur. Nam cum vetitum nobis sit pro sacrificijs, ac ministerijs eleemosynae, aut stipendij quicquam accipi, haud dubie multi, qui 140 Rationes id recusandi. eas arcas in templis nostris viderent, conijcerent in eas, quae lex vetat accipere, quo vel ea lex paulatim laxaretur, vel certe falsa crearetur opinio; multique censerent id licere nobis, quod proprijs legibus interdictum est. Quamuis enim praefigerentur tituli qui declararent, non Societatis, sed Cruciatae arcas eas esse, multi vel per incuriam, vel ignari legendi, eos minus animaduerterent. Nec vero Cruciatam quicquam hinc detrimenti capturam, cum ferme Societas locis degat valde celebribus, vbi defutura nunquam templa sint, in quibus capsulae collocentur, ad quas possent mitti poenitentes, qui stipem pro commutatione votorum praebituri sint. Denique cum Romae quidam alibique alij tentassent, vt eius generis repositoria ad pauperum seruandam stipem, et alias externorum vtilitates in templis Societatis collocarent, nunquam permisisse Romanos Pontifices, vt immunitas eius, et instituta laederentur. Haec Franciscus Porrius Madriti cum Praefectis Cruciatae libello exposuisset, ijque cunctarentur responsum edere, alterum eodem exemplo Regi proposuit, qui pro sua prudentia, ac pietate rem ad Franciscum Auilam reiecit 141 Idem recusa tum a Franciscanis. generalem Cruciatae Praefectum, cum eo, vt nihil Societati, contra eius leges pateretur iniungi, Ita demum res tota discussa est, multum adiuuante, vt opinio fuit, Franciscanorum quoque constantia, qui existimantes paupertatis suae puritatem agi, acerrime obstiterunt. A domesticis perturbatoribus quies propemodum fuit. AEgidius Consaluius post Castellanam inspectam Prouinciam, et Iosephus Acosta post inspectam 142 Causae praeteritarum turbarum deprehensae. Boeticam conuenere Naualcarnerum, deque communibus rebus ad aliquot dies inter se contulerunt. Ambo deprehenderant noua molientium studia ex perturbato animo nasci, ex ambitione, disciplinae impatientia, licentiae, commodorumque cupidine, cum tales ipsi homines essent, vt vel sola vitae perspecta ratio fidem faceret, nequaquam germanam disciplinae huius sobolem esse. Porro maximum remedio impedimentum, nutrimentumque turbarum reperiebant, adeo patentem aditum ad Regem, et Quaesitores, et sub eorum vmbra speratam cuique impunitatem; inde enim fiebat, vt intolerantissimus quisque disciplinae, formidini esset bonis, 143 De remedio relatum ad Regem. et (vt est licentiae mater impunitas) malum ad plures quotidie velut contagio permanaret. Hoc itaque praecipue declarandum Regi constituerunt, moxque cum ad eum statum omnem rerum referrent, diligenter exposuerunt; etiam, atque etiam rogantes, vt considerare, ac prohibere vellet. Audiuit vtrumque Rex separatim satis benigne, sed responsi nihil est reportatum, praeter solenne, visurum, ac prouisurum. Ceterum ea ipsa tempestate cum maxime apparebat, quam necesse esset fonti illi malorum remedium admouere: nam in Boetica Consaluus a Montemaiore delato ad Quaesitores Ludouico Barba Gaditani olim Collegij Rectore, acceptoque a Quaesitoribus Hispalensibus secretario, cum Gades adijsset, totam non domum modo, sed etiam Ciuitatem commouit, adeo multi ad quaestiones vocabantur. Et homo erat delator, indignus plane 144 Quidam impatientes di sciplinae bones per delationes calumniosas vexant. famulorum Dei commercio, procax, turbulentus, indoctus, in quo demum vix vestitum religiosum agnosceres. Tum autem, vbi quos volebat, vexabantur, iactare se palam, triumphare, insultare. Gemina mox impudentia in Baptista Carillo erupit, qui cum esset nullius pene doctrinae homo, aliquid existimans autoritatis concionando Salmanticae in foro collegisse, ausus est et ipse nouarum autor fieri turbarum, praeter alia ab alijs exagitata, iam prope obsoleta, contra reseruatos maxime casus 145 Baptistae Ca rilli molitio nes coutra Societatem. coortus. Quod tam multi essent, neminem ijs teneri, quin et beneficijs vti Cruciatae fas esse. Denique ingredientibus primum in Societatem talia ignorata, alioqui non fuisse id oneris subituros: propterea nec votis quidem teneri. In haec cum Dominici Bannij, Iacobi Orellanae, Francisci Zumelis, et aliorum, falsa scilicet narratione vsus, subcriptionem facile collegisset, libellum Quaesitoribus dedit. Perque Orellanam, et Regium Confessarium admissus ad Regem, eo ipso tempore, quo Naualcarneri Visitatores iurer se Acosta, et AEgidius agebant, eadem criminans, conatus insuper est sinceram Principis mentem occupare calumnijs, ne mox Visitatorum relatio fidem inueniret. Reuersus inde Salmanticam coepit venenum per Collegium spargere, et ad seditionem quoscunque posset clanculum 146 Contumacia eius aduersus V. Prouincialem. incitare. Quod cum Alfonsus Montoia Proprouincialis, qui forte tum Salmanticae erat cognouisset, matute admonendum hominem duxit, et opprimendum incendium. Sed Carillus, statim vt paternam admonitionem Pater exorsus est, ferreo ore, et corde: Quicquid dicturus es, inquit, necesse est coram Quaesitorum Commissario dicas, aliter verbum non audio. Accito Commissario tanto liberius, duriusque Proprouincialis hominem contumacem, vt merebatur, accepit; persuasum habens vel bonitati causae fauturum Commissarium, vel certe eo iam ventum, vt nullo 147 Idem domo egressus mu tato vestitu vagatur. respectu periculi, parcendum vocis libertati esset. Excepit omnia Commissarius, et sub ea Carillus tanquam in Boeticam, quo ex obedientia dudum abire licebat, perrecturus, domo egressus mutato vestitu, Madritum querimoniam defert, exagitari se atque vexari, quod ad sanctum Quaesitorum tribunal perfugisset. Tum pro arbitratu suo Madriti, apud suas deuotulas moratus, et quo libuit euagatus, in Collegio Salmaticensi, cum Commissario Quaesitorum, prima sacri Aduentus Dominica apparet. Iubet confestim Commissarius domesticos cogi omnes, cumque conuenissent, nomine Cardinalis generalis Praefecti, et Consilij totius Quaesitorum, denunciat huius formae decretum: Mando tibi Francisce Labara Salmanticensis Collegij Rector, Patribusque vniuersis, et Fratribus, vt 148 Edictum Sacrorum Que sitorum in gratiam Ca rilli. domum accipiatis Baptistam Carillum, et charitate, qua prius tractetis, perinde ac si ad Regem, et Sanctum officium non adijsset, eique demandetis conciones, cohortationes, confessiones, et alia, vti antea demandabantur. Cognitionem si quam de rebus cius instituistis, omnem mittite ad sanctum officium. illi enim Domini pro merito vel punient, vel si videbitur ad Superiores eius reijcient. Si cognitio incoepta, nec dum absoluta est, ne vltra progredimini, sed nulla re de nouo inquisita, ita vt nunc est, mittite. Haec Secretarius cum recitasset, adiecit verbo Commissarins, nomine sacrorum Quaesitorum: notum omnibus facio, edicoque, posse quemlibet nihil metuentem, ne vel pilus ei tunicae attingatur, ad sanctum Officium habere perfugium in omnibus rebus quae pertineant ad scrupulum fidei, et ad indicandas molestias, ac miserias suas. His dictis abscessit. Alfonsum Montoiam non impune laturum opinio erat, quod Carillum acerbius increpasset: sed bonum famulum ei molestiae, cunctisque vitae mortalis aerumnis mature bonus Dominus tertio 149 Mors Alfon si Montoyae. ante die subduxerat. Iampridem imbecilla cum vteretur valetudine, aucto et insalubritate anni, et zelo domus Dei languore, pie vt vixerat, procuratusque rite diuinis tertio Kalendas Decembris supremum spiritum exhalauit. Amantissimus erat, et intelligentissimus institutorum Societatis, vitae inculpatae, excellentis doctrinae, atque prudentiae, ab anno 1556. in Societate, magnam partem in regendis Collegijs, praeclare versatus, quo maius hoc tempore desiderium sui reliquit, cum talium columinum, nec magna copia, et vsus maximus erat. Eius in locum communi Societatis iure Franciscus Galarza Praepositus Vallisoletanae domus successit, dum 150 Labatae interrogatio circa edictum quaesitorum. successorem ordinarium Generalis Praepositus nominaret. Ceterum Labata Rector Salmanticensis supremis Commissarij verbis haud parum commotus, sciscitandum putauit, vt clarius explicaret, Quas cuique liceret molestias, et miserias suas ad tribunal Quaesitorum deferre. Si enim nec ad fidem illae, nec ad causam sancti eius Officij propriam pertinerent, an vellent obedientiam in Societate funditus perdi, dum quilibet quaecunque res displiceat, sanctum Officium appellat, ne cogatur vel migrare quo nolit, vel suscipere laboriosum munus, vel poenas meritas dare, contemptam ob disciplinam. Non enim verosimile videri, tantum sibi Dominos Quaesitores assumere iuris, aut negotij velle. Huic interrogationi responsum 151 Carillus e Societate pulsus. quid sit, non comperi: sed anno insequenti ita est cognita Carilli importunitas, et mala fides, vt de Societate, etiam Quaesitorum consensu, tanquam indignus, ac perfidus filius amandatus sit.

Multos amisit Lusitania, et antiquitate religionis, et rebus gestis, et virtute memorabiles viros: quorum Franciscus Henricius, Georgius 152 Francisci Henrici pia mors. Serranus, et Vascus Perez inter professos pie desuncti. Henricio vltimus dies illixit postridie idus Martij; ab Februarij anno 1546. in Societate nauiter, ac religiose exercito, in magnis negotijs, maximeque in Collegiorum facultatibus procurandis. a puero deditam Religioni indolem nactus, cum annum quintum et vigesimum ageret a Ioannis Tertij Regis famulatu, ad Christi migrauit obsequia. Georgius Serranus Patria Olysipponensis, 153 Item Georgij Serrani. anno Domini 1544., sextodecimo suo, cooptatus in Societatem, inque ea disciplinis omnibus magno profectu, vt ingenio pollebat, excultus, theologiam multos annos docuit: inde ad Praefecturas admotus, etiam prouinciam bene administrauit. Hoc tempore Vicarius pro Fonseca S. Rocchi domum regebat, iamque diu e Consilio sacrorum Quaesitorum erat, magnae apud populum, atque optimates autoritatis. Septimum idus Et Vasci Perez. Augusti diem vitae supremum habuit. Vasco patria fuit Elua, aetas, cum ad Societatem anno 1560. accessit, annorum non plus quindecim: quantoque puriorem, ac molliorem attulit ad scholam virtutis animum, hoc altius, omne honesti genus hausit. In literis item progressus insignes habuit; praeter alia linguas hebraeam, et graecam egregie adeptus, quas et complures annos interpretatus est. Decessit die S. Matthaei, cum praefectum rerum spiritualium ad Sancti Rocchi ageret: iamque duodecimum annum tyrones, non verbo magis, quam vitae suae forma erudisset. Nobilem 154 Ludouici Al uarij vitae summa et obitus felix. sortitus est finem Ludouicus Aluarius Auisij, quod Eborensis dioecesis est oppidum. is ex oppido agri Olysipponensis honeste genitus, in grauibus disciplinis adolescentiam, theologicus auditor, agens, ex patris morte primos habuit ad religiosam vitam impulsus. Vbi enim ille, quem suauissime diligebat, ereptus est, in fastidium mortalia cuncta venerunt. In coelestis igitur, immortalisque Patris lectus sortem anno saeculi huius sexagesimo, vitae suae altero, et vigesimo, magno magna tolerandi ardore transgressus, consentaneum initijs totum habuit vitae cursum, et finem Praestantem sortitus verbi diuini praedicandi facultatem, et aliter hominum animas excolendi, non facile dictu est, quantas Lusitanis vtilitates attulerit. Ad extremum cum praescriptae ab Generali Praeposito diuersas in oras excursiones decernerentur, ipse a Ioanne Correa Prouinciali instit it, vt se quoque apostolici laboris, atque benedictionis facere participem vellet: simulque impetrauit, illam dicens seam esse desiderio desideratam missionem, cum Raphaele Carnero in plagam transtaganam destinatus dum baculo innixus, suam sibi humeris sareinulam portans, castella et pagos perlustrat, praedicans regnum Dei, inuitans ad poenitentiam; aures confitentibus continenti labore praebens, ante omnia exempio vitae mirus, ac salutaris, febri in publica hospitali domo decubuit: nec inde quanquam multi adniterentur amoueri sese permisit. Verum laetus, quod sibi pauperi, ei Domino, qui paupertatem ortu, vitaque sua, et occasu maxime consecrauit, liceret animam in contubernio pauperum reddere, Septimo Kal. Decembris, eodem loco curriculum laboriosae aetatis expleuit. Corpus Eboram (non enim plus diei iter distabat) honestissimo populi religiosorum, et Clericorum comitatu perlatum: atque aegre cohibita multitudo, ne demortui vestimenta certatim ad conseruandas reliquias laceraret. 155 Ludouieus Vasconcellus Angrae pie moritur. Haud absimilem Ludouicus Vascencellus Angrae venerationem sui reliquit, vbi quintum iam annum regebat Collegium, cum alterum quinquennium multo ante rexisset, externis, atque domesticis laudatus. anno 1554. mense Aprili, vndeuigesimum annum aetatis suae decurrens, adscriptus in Societatem est, eo praecipue adamatam, quod ad martyrium (cuius flagrabat eupidine) consequendum aptissimam iudicabat. Nunc Eborae, aut Conimbricae, aut Olysippne tyronum institutor, nunc Prouincialium, Comes; nunc Rector; aetatem omnium ornatu virtutum spectandam exegit.

Angolae in Regno, quam vtiliter hoc quoque anno Patres nostri contenderent in omni Ecclesiastici ministerij parte duobus in praesentia demonstratur indicijs, primum conuersione quingentorum supra mille, e patrijs 156 Mille quingenti conuersi. superstitionibus ad Christi Ecclesiam baptismo aggregatorum, praeter plures alios, qui iustis de causis in catechumenorum adhuc ordine sunt relicti: deinde iudicio Pauli Diazij Lusitani nobilissimi, eius nepotis, qui Promontorium Bonae spei primus superauit, hominis ijs in partibus praepotentis, qui ibidem hoc anno moriens ijsdem supremis Tabulis, quibus agros amplissimos, et vberrimos Societati legauit, Philippum Regem admonuit, 157 Testamentum Pauli Diazij vt si saluum, ac florens in terris illis Barbaris et suum, et Dei regnum vellet, daret operam, vt quamplurimi semper ibi degerent Patres Societatis. Hoc anno duo e nostris missi ex India in AEthiopiam intercluso varijs casibus eius regni aditu, in lucro posuere, quod reuerti vnde discesserant, liceret Causa mittendi fuit, quod duos tantum e magni Patriarchae Ouiedi comitibus illic superstites esse constaret, quos subsidio egere non dubium erat. Sed Deo aliter tunc quidem visum. Saeuissima 158 Infelix iter duorum in Aethiopiam missorum. enim pertinacissime vexati tempestare, ter malo nauigij confracto proxime naufragium adducti, eiecti tandem in littus Arabiae, ibique capti ab AEthiopibus, et cuidam Turco mancipati, post multas de pretio redemptionis licitationes, et aliquando auarorum dominorum perfidia rescissam certi lytri pactionem, tandem numerata piorum subsidijs, quanta exigebatur, pecuniâ, bona fide liberati, ac suo iuri redditi, versus Indiam iter intenderunt. Admonet me opportunitas illatae forte mentionis AEthiopicarum rerum, vt ex plenissimis commentarijs serius ad nos appulsis, hic qualicunque loco suppleam non amplius telerabilem Annalium nostrorum praecedentium defectum. Si quidem interuersis casu quodam actis illius 159 Verus annus, et dies mor tis Andreae Ouiedi temporis in quod viri Venerabilis Andreae Ouiedi Patriarchae AEthiopiae pretiosa mors incidit, adhuc in nostra Historia, Annus, mensis, et dies ignoratur, quibus virum tantum ex hac vita euocare Deo visum est. Obsernare lector potuisti superius parte quarta huius operis tradi mortuum Ouiedum Patriarcham anno Christi 1577. Paulo post eumdem obijsse dici Septembri mense, die propter literarum iacturam incerto: quem tamen Antonius de Arana quartumdecimum fuisse mensis Septembris ait: sed id illum ex parum certis hausisse monumentis certum est; cum in contrarium consentiant duo in primis idonei Autores, qui AEthiopicam istorum temporum ex professo Historiam tractarunt, Emmanuel Almeida et Petrus Paez e nostra vterque Societate. qui quoniam de anno dissident; tradente Almeida obijsse Patriarcham Ouiedum anno 1577. Petro autem Paez affirmante superfuisse illum vsque ad annum 1580. Petro equidem hâc in parte plus fidei tribuerim, quem ex ipso Almeida constat diutissime in AEthiopia versatum, res et nostrae illic Societatis, et illius Ecclesiae, plene perspectas habuisse. Huius habemus volumen spissum libris quatuor praelongis vniuersam rerum in AEthiopia per Societatem gestarum memoriam exequens diligenter ac diserte. Nuncupat id opus autor ipse Mutio Vitellescho Generali Praeposito Societatis Epistolâ scriptâ in Vrbe Danca, vbi tunc degebat Imperator AEthiopiae, die 20. Maij Anno Christi 1622. Peruenit porro feliciter huc Romam ipsum eius libri archetypum vt videtur vnicum, atque autographum, autoris exaratum ipsius manu, quod ne in plura exemplaria vulgaretur, cum caetera penuria et difficultates istorum locorum, tum libri moles et longitudo prohibuerit. In eo sic ad fidem omnia apposite narrantur, vt non dubitem quin si hoc scriptum Almeidae, aut diserto eius Breuiatori videre contigisset, narrationes vterque suas ad eius autoritatem accomodaturi fuerint. Adeoque illud inter alia comprobatuti quod diserte tradit: videlicet annum AErae Christianae millesimum quingentesimum octogesimum Andreae Ouiedo AEthiopum Patriarchae sedis et vitae fuisse supremum. Praeterea eundem Virum incomparabilem, die, quem tota vitâ prae caeteris coluerat, Tertio Kal. Iulias, annuae memoriae Martyrij Apostolorum Petri et Pauli sacro, decessisse. Addit Petrus Paez quod longo vsu obseruauerat, coli quantum fas est priuata pietate, ab AEthiopibus Catholicis anniuersariam Boni Patriarchae Andreae transitûs diem; sed qui correcto ex eo tempore apud nos, non item apud ipsos, decem dierum exemptione Kalendario, nunc respondeat ei diei quem septimum Idus iulias nos more Romano numeramus. Praeiuerat Annalium Auctoti in assignando decessui Andreae Patriarchae Anno 1577. et mense Septembri, Nicolaus Godignus noster libro Tertio de Rebus Abassinorum cap. 15. Ac mox capite sequenti adiunxerat, quinque illi socios superstites in AEthiopiâ fuisse; ex ijs a moriente Patriarcha caeteris 160 Errata in libro Godigni. Praefectum Antonium Fernandium primum omnium obijsse; nec dicit quando. Post hunc obijsse Gonzalum Cardosum, qui a latronibus in sylua obtruncatus interijt; quo anno, tacet. Tertium ex hac vita migrasse Andream Gualdarum, qui dum Praefecti sui iussu Mazuam petit, interceptus a Turcis, et pro Sacerdote Catholico agnitus, interfectus est. ne huius quidem mortis annum exprimit. Quarto loco ait abijsse ad superos Emmanuelem Fernandum; nec anno, nec die notatis: Incredibiliter deprauata omnia. Et ex ijs corrigenda quae partim in supplemento libri I. Partis huius V. partim sub finem libri quinti superius scripsimus, postquam iam meliorum eramus notitia monumentorum eruditi.

Goae Indiarum Praetor Emanuel Sosa Cothinus cum classem armatam ad Mangaloris arcem mitteret, eo institit efficacius, vt duo e nostris Sacerdotes profecturis in eam expeditionem militibus adiungerentur, quo recentior memoria extabat oporae a duobus alijs egregie nauatae in expeditione Melindensi anni superioris, quam ducens Thomas Sosa Praetoris Frater, Alebechium Turcicae classis Praefectum infestantem Africae littora, memorabili ad Mombazam insulam, Vrbe capta, et incensa, praelio victum, 161 Expeditio Melindensis felix. etiam captiuum duxerat cum ingenti praeda. Mox de Rege Lami foedifrago, et Proditore intra suam ipsam Lamensem ciuitatem capto supplicium palam sumpserat: et tot, ac tantis rebus gestis tertio quam soluerat mense incolumen exercitum reportarat Goam. Praedicabant gratis 162 In ea vtilis opera nostrorum. animis Duces, et milites quantum Patribus deberent. Eos in extremo periculo saeuissimae tempestatis, quae vsque ad iacturam imperandam pretiosissimarum etiam sarcinarum terruerat consternatam in nauibus, et desperabundam multitudinem, supplicationibus, precationibus, ostensione sacrarum imaginum, et reliquiarum, denique incensis zelo adhortationibus recreasse. Eosdem in procinctu difficillimi praelij aduersus hostes, et numero plures, et victorijs feroces, et munitione in speciem impenetrabili septos, purgandis poenitentia militibus, moxque ijsdem praelata Beatissimae Dei Matris effigie ad rem arduam heroico ausu aggrediendam animandis, inspirasse Christianis eos impetus; quibus nulla multitudo, nulla vis Turcorum, nulla iniquitas locorum, aut praerupta minacitas insuperabilium vallorum potuerit obsistere. Postremo cum inter Sosam classis Praefectum, et Mendem vnum ex primarijs Tribunis, aliosque minores grauis esset, et periculosa de praedae diuisione orta dissensio, ex qua internecinum certamen timebatur, Patrum interuentu composita rixa est, et feliciter 163 Mille baptizati Goae. restituta concordia. Goae duobus baptismis solemnibus catechumeni mille quatuordecim Christo renati sunt. Ibidem Ludouicus Pinerus Moralis Theologiae Magister, in meliorem, vt speratur, vitam pia morte transiuit, 164 Mors Ludo uici Pineri. diligentissimus obseruator Religiosae disciplinae, et Deo in omni rerum, ac vitae varietate intime coniunctus. In Salsettis vberrimi fructus 165 Multi conuersi in Salsettis. extabant stationum sex in quas Collegium Raciolnum per pagos eius regionis apte ad Euangelij praedicationem est diuisum. Ter mille octingenti sexaginta quinque a nostris hoc anno baptizati. Cincinus pagus consensu communi, et decreto publico suscepit Christianam legem, exilio recusantibus indicto. Quingenti vno die sacris aquis tincti. Id alij quidam pagi imitati. Iamque in vniuersa regione Christianorum numerus ad viginti tria millia creuerat. Praetereo similia in alijs sedibus Prouinciae; vt Iaponios Legatos aliquando in patriam reducam. Prius tamen, quae hoc anno antequam Amacaensis nauis Valignanum, et Legatos ferens Nangazachium appelleret, per Iaponiam his Annalibus digna gesta sint, breuiter hic reddam. Duo seminaria, Fratrum nostrorum alterum operam literis dantium, alterum Adolescentum externorum nostrae curae commissorum, proprijs sedibus tempestate persecutionis excussa, in ditione Regis 166 Collegium cum Seminario vtiliter coniunctum. Protasiij diuersis Vrbibus consederant, illud Ariae, hoc Canzuzae. Ex pa separatione duarum eius generis, et instituti domuum, cum alia non parua incommoda sequebantur, tum illud Euangelij propagationi valde noxium: quod sic duplicato, aut etiam multiplicato numero Magistrorum, ac moderatorum vtriusque iuuentutis, minus multi supererant e Patribus, qui Apostolicis excursionibus per Pagos, et regiones Idololatrarum, darent operam regno Christi propagando. Collatis igitur Patres inter se se consilijs, Protasio Rege maxime probante, omnemque sumptum, atque operam prolixe offerente, Collegium ex Aria Canzuzam transsatum, iam tum sub finem anni superioris, seminario illic prius posito admouent. Vnde factum, vt scholis ijsdem religiosam, et secularem iuuentutem capientibus; vnoque vtrisque Magistro sufficiente, ac ex ipso Religiosorum studentium, nec adhuc sacris initiatorum numero, contuberniorum moderatoribus, regendo puerorum sodalitio idoneis suppetentibus, Operarij Sacerdotes ad triginta quinque expediti ad missiones Apostolicas reperirentur. 167 Mira docili tas in Ethni cis ad fidem. Ii continuo varie dimissi fructus eos tulere, quorum indicationem, breuem hic debere Lectori me sentio. Primum, referebant deinde gratulantes omnes, sese dum pagos obirent Infidelium, et obuijs quibusque Christum annunciarent, miram admittendis, quae tradebant docilitatem reperisse in multis vtriusque sexus senibus decrepitis, qui fere breui tempore postquam erant baptizati moriebantur, vt in idipsum dilati beneuola numinis prouidentia viderentur. Post hoc omnibus commune, quaedam referentur singulorum propria. Duo elaborabant in oppido cui nomen Migra, nec multum proficiebant, quod locus tenebatur velut praesidio 168 Bonzij Chri stiaais iniqui. diaboli, Coenobio locupletum Bonziorum, qui loci incolas sibi obnoxios grauibus minis deterrebant a Christi religione fuscipienda; parum in eo verentes Protasium Regem, quod eum metu Carabacundoni non ausurum in ipsos saeuire confidebant. Ac iam successu quodam auctis animis, non contenti obstare conuersioni gentilium, paucos etiam, qui ibi viuebant Christianos calumniabantur, quaesitis cauillandi praetextibus. Sepelierant ij quemdam e suis mortuum certo loco. Eum locum Bonzij, iuris ipsorum esse causati, minaciter edixerunt, nisi mortuus inde mature tolleretur, sese curaturos in sterquilinium feris, auibusque comedendum eijci: quo terrore Christiani refossum cadauer alibi condiderunt. His 169 Cohibentur a Rege. Rex Protasius auditis, enimuero non amplius dissimulandum ratus, Bonziorum Praefectum ad se citat, quaerit, ecquid scierint sese esse Chistianum? Vnde ergo tantum licere sibi voluissent in Professores Religionis Regis sui? Deprehensus Bonzius cum nec inficiari factum impium, nec exeusatione idonea posset defendere, bonis mulctatus redire in Coenobium iussus est, ac suis nunciare: deliberaturum Regem quid de capite rebellium 170 Quem ab ipsorum caede nostri reuocant. sibi subditorum constituere conueniat. Et re vera Rex, quod legibus Iaponiae ipsi licebat, de ijs necandis cogitabat. Sed Patres nostri palam deprecati sunt. At Bonzij iactura bonorum et mortis metu consternati, vbi cognouerunt deprecantibus Patribus gratiam ipsis vitae impetratam ab irato Principe, adeo emolliti sunt quadam teneritudine grati animi, vt vltro benefactores, prius exosissimos, adirent, gratias agerent, venerarentur; audirent ad extremum legem Euangelicam edisserentes, eamque facile probatam amplecterentur omnes palam baptismo 171 Bonzij cumbis mille alijs baptizantur. suscepto. Mille cum ipsis Indigenarum credidere, tinctique sacris aquis sunt; in alio vero oppido Monama dicto, ad nongentos baptizati, Consugerat sub ditionem Protasij Regis Isafayus, eius sorore Primogenita non Christiana natus, Ethnicus adhuc ipse, quem Auunculus miseratus a Cambacundono spoliatum principatu patrio, in arce munita sui regni, commodis 172 Isasayi conuersio aedibus, et annuis attributis censibus honorifice habebat. Ad huius castrum delati duo ex Apostolicis operarijs facile iuuenem bonae indolis ad baptismi desiderium perpulerunt, sed pertinaciter affixa patrijs superstitionibus 173 Frustra impedita ab eius matre. obstabat mater: cuius, vtpote Regis sororis, auctoritatem veriti, non solum Isafayi familiares, sed et loci incolae, a veritate Christiana, quantumuis perspecta, amplectenda retardabantur. Non diu latuit ea res Protasium, qui confestim denunciari sorori iussit: Christi cultum, atque amorem sibi cunctis longe necessitudinibus, atque affectibus antiquiorem esse. ni eum ipsa calumniari, insectarique desisteret, haud pro sorore? agniturum. His minis territae mulieri cum insuper filius, et familiarium prudentissimi quique certatim admonerent, quantum deberet Regi, quantumque eo articulo rerum suarum eius gratiâ egeret, facile persuasum, vt saltem conniueret cum ministris Euangelicis, nec eorum praedicationem palam oppugnaret. Sic non solum Isafayius, sed et vniuersa, eius familia per otium imbuti Christiana doctrina Christum per baptismum induerunt. imitantibus eos incolis eius loci numero quinquaginta supra vndecies centenos. Ipsa quoque ad extremum accedente Matre Principis, et domus totius laetitiam cumulante: cui vltimum, et efficacissimum 174 Quae tandem et ipsa credit. ad deponendam pertinaciam impulsum opportune impressit Gasparis Coellij adhortatio, licet lauguentis eo iam tum morbo, quo breui est mortuus, vt postea dicemus. Ximabarae similibus excursionibus acquisiti Christo mille sexcenti, totidem Taurae. Denique in vniuerso regno Arimae, inuitante praesertim miraculo crucis inuentae, et signis, ac curationibus per eam in dies succedentibus, vndecim millia quingenti hoc 175 Vndecim millia quingenti baptizati. anno baptizati, et nouem Ecclesiae constructae; sed loris auijs, et parum celebribus; saraque Officia, et conuentus in ijs cum aliqua latendi cura celebrabantur, ne Cambacundonus irritaretur. Tumente inter haec belli apparatibus Amacuza insula, Nouicij Societatis, quos eo missos persecutionis 176 Nouitij Amacusa Omuram translati. initio, dictum est, prudenter a Viceprouinciali translati sunt Omuram; id vltro deposcente Principe Omurae Sancio, qui cura deindo paterna illos amplexus et aedes illis commodas, et victum attribuit benignignime. Turbae inde Amacuzanae in apertum incendium eruperunt, quo 177 Bellum Amacusauum. cum videretur humanitus Ecclesia illorum tractuum, hactenus non parum et numero, et merito Christianorum florens, misere conflagratura, tamen Deo moderante adeo in contrarium sors vertit, vt ex istis ipsis denique tumultibus non parum religio proficeret. Amacusam Insulam inter se partiebantur Dynastae quinque. potior pars Ioanni saepius a nobis memorato parebat, Amacuzadono inde nominato, Christiano feruentissimo, eidemque viro fortissimo. Duo alij Christiani item erant, sed recentiores: nimirum ex quo persecutio ceperat Ecclesiae adiuncti; Oiendonus, sic dictus a dominio insulae Oienis, et Sumotodonus, praeter locum vnde id 178 Ad extremum Ecclesiae felix. nomen more iaponico trahebat, multarum quoque aliarum terrarum dominus. duo postremi ante hoc bellum adhuc Ethnici, eius occasione Christum agnouerunt, Coiuradonus, et Gicondonus, ille puer decennis sub tutela matris superstitionibus Iaponicis addictae; hic grandis natu, Patruus Protasij Regis; vir bellicodus; et dudum impatienter ferens inuidiosam potentiam Cambacundoni: in quem cum liberrime obloqui solitum 179 Gicondonus cum Amacuzadono coniurat. audiret Amacuzadonum Ioannem, Virum et opibus, et animo peraccomodatum factioni firmandae, facile, vt fit, ex consensu studiorum in Societatem cum eo consiliorum venit. Ambo haud dubie rebellionem spectabant, nec ea res diu latere Cambacundonum potuit, in omnes partes 180 Ambo in Cambacundonum rebel lant. acri vigilia intentum. Mittit quemdam Asonodarium nomine, hominem sibi fidum, qui res eorum, ac sensus exploret. Is cum ipsis denunciasset: habere se, quae ipsis diceret nomine Cambacundoni ad se venire ne grauarentur: ambo ferociter adesse recusarunt. Quo nunciato Cambacundonus exercitum Amacusam mittit, ducibus Augustino et Toronozuquio. 181 Augustinus contra illos missus. Auustinus Ioannem miserans, cui vt Christiano spatium consulendi rebus suis dare cupiebat, belli primos impetus in Gicondonum effudit, ducto secum in eius terras Toronozuquio. Nemo in campo occurrit: Arx in qua erat ipse Gicondonus post acrem aliquot dierum oppugnationem vi capta est, saluo tamen Gicondono, qui ad Protasium confugiens, in eius aula Christianis referta audito Catechismo libens, gaudensque 182 Amacuzado no consulere tentat, Frustra. baptizatus est. Interim Amacuzadonum, Augustinus exitio subtrahere pacem suadendo conabatur. At ille ne Gicondoni quidem casu fractus, experiri vltima decreuerat, Obsidetur regijs copijs in vrbe sua Funda, nec vllam tamen compositionis mentionem sustinet. Dux Andreas Patruus Amacuzadoni Praesidij Praefectus, cum fere mille trecentis Christianis 183 Expugnatio Vrbis Fundae. militibus fortissimis, ea oppugnatione cadit. Euersis iam muris militi Cambacundoni per ruinas in vrbem irrumpenti fortissime restitit cohors mulierum trecentarum, victoriamque in incerto diu tenuit, donec ijs cunctis, praeter duas, interfesis, tandem expugnata ciujtas est. Et Toronozuquius vt copias reficeret eruptionibus obsessorum multum imminutas, in regnum Fingense recedere coactus, belli reliquias Augustino persequendas 184 Amacuzadonus reconciliatas Cambacundono. reliquit. Eo ille libetius, remoto arbitro, indulsit suo in Amacuzadonum fauori. Nec destitit vrgere, vt se ipsi consulere sineret, quoad missis hominibus amicissimis fugienti persuasit, vt fidem suam experiretur, pollicitus se ipsi veniam, et pacem impetraturum a Cambacundono. Hic finis huius belli fuit, cuius occasione non solum Gicondonus vti retulimus; sed et qui vltimus supererat Amacuzae Principum Coiurandonus Ecclesiae per Baptismum adiunctus, nullam partem istius insulae reliquit dominio Gentilium obnoxiam. Res in hunc modum est transacta. Arx quaedam Pueri Coiurandoni, quae propter eius quaedam cum Gicondono conuenta, praesidio Gicondoni huius initio belli occupata suerat Augustino 185 Coiurandoni conuersio Victori cesserat. compositis rebus Amacuza digrediens, Christianum equitem, Virum optimum et sibi fidissimum, isti praefecit arci, etiam atque etiam commendans, vt adolescentulum Coiurandonum christianae legis rudimentis imbui curatet. Resistebat initio Pueri mater, tamen ad extremum annitente ipsius Coiurandoni sorore maiore, quae paulo ante renat per baptismum, Sumotodoni Christiani filio primogenito, et ipsi Christiano nupserat, cuncta sunt obstacula perrupta. Itaque Dominica Septuagesimae huius anni in arce Coiurandoni solemnis baptismus magna caeremoniâ celebratus est. Eo Coiurandonus cum Matre cognatis, et familiaribus 186 Et baptism item Matris eius cognatorum, et subditorum. Ad mille quingentos. cunctis, aliquot item Bonzij, et multi ex eorum subditis, oranes numero mille quingenti, sacris aquis eluti sunt, Iucundum fuit videre quosdam ex ipsis post mysticum lauacrum exeuntes templo, in delubra profanorum numinum infestos currere, deiecta ex aris idola, vel e penetralibus extracta confringere, ac pedibus calcare. Nec perseuerantia recte cepris defuit. Religione, in hac deinceps insula concordi fauore dynastarum omnium, felici cursu progrediente, valuitque ad leues homines ab inconstantia deterrendos supplicium opportune a Sumotodoqo captum de Apostata Bonzio, qni haud contentus, quam vltro petito baptismo susceperat, eiuranda religione, Christianis sacris illusisse, etiam per pagos cursans simplicioribus rusticjs suadere reditum ad antiquas superstitiones 187 Supplicium Apostatae. conabatur. Huius caput praecisum in loco eminenti spectaculum vulgo praebuit; corpore seductoris, vna cum libris praestigiarum instrumentis, combusto. Nonis Maij huius anni finem viuendi fecit Canzuzae P. Gaspar 188 Mors Patris Gasparis Coellij. Coëllius Vice-prouincialis, nono anno Praefecturae suae. Excoluerat Iaponicam vineam annis vndeuiginti, non diligentia solum, et contentione sed etiam successibus maximis; vitae vir inculpatae, rectissimaeque mentis; sed probatior industriâ priuata, quam Prouinciae regendae prudentiâ. Translato Arimam magnificis exequijs Protasius Rex, et concurrentes illorum 189 Ei succedit Petrus Gomez. tractuum Eeclesiae parentarunt. Sumpsit habenas rerum in mortui vicem Petrus Gomezius, cui ad clauum. Ecclesiae Iaponicae tempestate tam difficili recte moderandum, cum sua virtus, et sapientia satis facultatis dabant, 190 Reditus Valignam cum legatis. tum vt idipsum securius ageret, opportunum breui subsidium adfuit, reditu in Iaponiam visitatoris Valignani, qui 12. Kal. Sextiles huius ipsius anni, cum quatuor Iaponijs Roma reducibus Legatis, Nangazachium feliciter appulit. Exscendens, Viceprouincialis Coellij mortem audiuit: 191 Querelae de regimine Coellij. et quia multas hisce annis, quibus abfuerat a Iaponia, Praecipuorum Prouinciae Patrum literas accepperat conquerentium de Coellio, quod plusquam par esset iudicio suo fideret, sententiam de rebus maximis, nullius nec quaesito, nec audito consilio praecipitans, et male decrecorum noxie pertinax; vnde grauia rei communis detrimenta nata viderentur, quo quam posset citissime offensiones leniret animorum, et damnis, quoad fas esset impendentibus iret obuiam, statim extraordinarium conuentum omnium, qui erant in Iaponia Professorum Societatis, et Superiorum, 192 Conuentus Patrum Canzuzae celebratus. Canzuzam indixit in idus Augusti, vbi et praeterita retractauit quoad fuit integrum, et de praesentibus, futurisque, sententia cuiusque Patrum patientissime audita, concordi cunctorum suffragio staeuit. Haec maxime agentem Valignanum interpellarunt a Simone Condera, et Augustino 193 Circa legationem Valignani. ratiosissimis aulicis literae, quibus admonebatur: venturam quamprimum Nangazachium iussu Imperatoris regiam nauem, quae ipsum vti Praetoris Indiae legatum, et quatuor Iuuenes Iaponios ex Europa reduces, velut eiusdem in ista legatione Comites, ac Collegas ad Imperatoris audientiam duceret. Expediuit se quamprimum, his acceptis, Visitator omni alia cura, vt negotio tam necessario vacaret, redijtque mature Arimam, 194 Varius animus Camba cundoni. vbi quatuor Iaponios Legatos reliquerat, Canzuzam proficiscens, ac cum ijs Nangazachium se contulit, ibi expectaturus dum euocaretur. Expectauit autem plus longe quam putarat. Nam Cambacundonus, qui magnam antea voluntacem ostenderat eius legationis quam honorificentissime excipiendae, maleuolorum, vti est creditum, sermonibus ab eo consilio auersus, postquam est reuersus Meacum mentionem eius rei nullam admittebat: Adeo vt Simonem Conderam sermonem ea de re ausum ingredi, minaciter repulerit. Haec noua Imperatoris mutatio Nangazachij ignorabatur, et morae nauigij regij aliaae, atque aliae ex verisimili assignabantur causae. Itaque Rex Arimae Protasius, et Princeps Omurae Sancius, Auctores erant Valignano, vt cum ipsis gratulatum Imperatori nouas victorias ituris, vna cum Iuuenibus Roma reuersis proficisci ne dubitaret, 195 Valignani morbus. speraretque boni consulturum id Cambacundonumu. In quo cunctantem pro sua prudentia Valignanum, et forte propter auctoritatem suadentium in partem audendi proniorem, opportune, vt est postea cognitum, morbus citra vitae periculum inuasit, quo id salubriter disturbatum est, sine dubio perniciosum, ad suspiciosissimum tyrannum iniussu accedendi, consilium. Per hunc modum vltimi menses huius anni Nangazachij transacti: quo cireiter tempore ibi mutatio contigit, et in praesens molesta, et multo damnosior in posterum. Cambacundonus formandae suae potentiae intentus, Nangazachium Principi Omurae ereptum sibi vsurpauit. Causa concupiscendi fuit, Emporij claritas, et frequentia; nec praetextus inuadendi anxie quaesitus a tyranno, dudum hunc quaestum 196 Origmes Nangazachij. exercente ditescendi rapto. Vbi Nangazachiana tunc Ciuitas erat, paucis ante annis nuda fuerat superficies sterilis agri, excurrente in altum tractu portuosi littoris, et primis exscenfionibus appellentium ex Amacao Lusicanarum nauium opportuni. Nostri Patres ea obseruata commoditate, desertum solum in Asylum inopum Christianorum, dynastarum Ethnicorum iniurijs, aut domo pulforum, aut vltro, ne fidei periculo in patria viuerent exilium optantium, verterant; prolixe annuente Bartholomaeo Principe Omurae, huius qui modo dominabatur Sancij parente, cuius ad ditionem ea tum siluestribus arbustis horrida, et cultus expers ora pertinebat. Mapalia ibi primum structa in vicum creuere: mox e pago iustum oppidum extitit: nec diu post confluentibus ad lusitana commercia vndecunque plurimis, vrbs triginta millibus ciuium frequens. Talis ferme nunc erat; aucta deinde, ferme in duplum, sed tota Christiana. 197 Ea Ciuitas Cambacundoni dominio addita. Non enim Omurae Principes domicilium in suis terris figere Ethnicos sinebant. Neque nunc Canganocamus, et Icanocamus a Cambacundono Praefecti missi, quidquam in Religione mutauerunt: vel quod ipse Imperator politica ratione id tum rebus suis vtilius duceret: vel quod ipsi, licet dololatrae, Augustinae apud Cambacundonum adhuc gratioso addicti, Amico in hoc gratificandum putarent. Vigebat illic igitur nunc cum maxime Christianae doctrinae professio, Templis palam extructis, et miro concursu frequentatis. nec minus admiritioni gentilibus erat sodalitas, 198 Christiana Religio ibi florens. quam vocabant Misericordiae, quae collatis et eleemosynis, et officijs praecipuorum eam conflantium ciuium, tria publica hospitia inopibus excipiendis, curandisque magnifice structa, liberaliterque instructa habebat. Horum duo gerocomia erant, vbi senum in vno pauperum, in alio decrepitarum anuum magnus numerus, a sui quique sexus Ministris curabatur. 199 Iustini, et eius Vxoris pietas. Tertium omnis aetatis Nosocomium languentes excipiebat, quibus vnde sibi domi consulerent fortuna denegasset. Institutor horum operum primarius Iustinus quidam Christianus laudabatur, diues, et carens liberis; qui praeterquam rem familiarem vniuersam in id expendit; etiam opera, obsequioque pauperes iuuabat; ipse in virorum diuersorio ministrans; vti et pari consensu eius vxor mulieribus in proprio ipsarum seruiebat diuersorio. Quibus etiam ministerijs in omnem se vitam deuouerant, coma, palam vterque more Iaponico, detousa. Haec per se probabilia, et ipsa humanitate hominibus quibusuis commendara, mira reddebat raritas, et nouitas: cum neque memoria maiorum, neque vsus praesentium vlla in Iaponia proponeret exempla subleuadae gratuitis officijs, et beneficijs infirmitatis, 200 Exempla misericordiae Gentiles mouent. et egestatis alienae. Itaque multos gentiles ea specie conciliatos Christianae religioni scimus; vt non fere momenti plus haberet ad Christi doctrinam suadendam Praedicatio Patrum, quam ista vulgo edita specimina Christianae charitatis. Cum igitur et ex vniuersa Iaponia, et e finitimis Nangazachio vrbibus, ac Pagis, puta Tacata, Inda, Vocaio, Cuza, Tzucumo, Chichinzuo, Tacasco, Chiota, multisque alijs, plurimi per occasionem commercij morrales Nangazachij nundinarentur, fiebat vt multos caperet species illa Sanctitatis e misericordiae operibus eminens; 201 Multorum hinc conuer siones. indeque accedente opportuna copia Magistrorum euangelij, non pauciores millenis quouis ibi anno Ecclesiae aggregarentur. Iuuit in id ipsum hoc tempore conspectus inopinatus recens eo appulsorum e Romana legatione Iaponiorum Iuuenum; e quorum ore res a se visas referentium, densis quotidie circulis Auditorum omnis generis multitudo pendebat. Maxime 202 Legati ex Europa reduces vix a snis agniti. ipsos mirabantur antiqui familiares, et proprij cuiusque cognati, ac consanguinei, vtique postquam illos certo agnouerunt, in quo ipsos cogebat initio cunctari mutatio quam octo anni absentiae in Adolescentibus effecerat. Nempe illi ferme pueri discesserant, iam autem alio statu, alio vultu, alijs moribus viri reuertebantur. Repererunt Matres superstites Michael, Martinus, Mancius: nulla non earum in proprio partu recognoscendo laborauit. Sed facta demum fide, eo dulcius vtrimque in affectus erumpebat mutua caritas. Idem in Patruis, Auunculis, Germanis, Patruelibus, cunctorum aeque quatuor euenit, ignoratos illos primo aspectu vultus posito mox errore amantissime dissuauiantibus, non sine lacrymis 203 Motus animorum e legatorum conspectu. inter blandissimos amplexus vi gaudij expressis. Haec dum conualescit Valignanus, dum expectatur a Cambacundono responsum, aliquot mensibus huius anni postremis, per Arimam, Omuram, Bungum, quo partim excurrerunt interim Legati, partim inde ad ipsos visendos excursum est, laetitia, et gratulatio celebrata est, plausu Christianorum, sermonibus, et admiratione passim omnium. Nec minus interea, vt est credula felicitas, et quod cuique ex voto contigit, pro pignore est desiderata consequendi, blandiebantur sibi tam indigenae, quam aduenae Christi cultores de fine persecutionis, et poenitentia Cambacundoni, quem in proposito ostenso Christianismi destruendi non persistere, multa narrabantur; quae suaderent. Constabat auditum ex illo, cum vxori fateretur; 204 Auguria ces saturae persecutionis. se nimium praecipitem in decernendo Patribus exilio fuisse. Item aliquando percontatum e Ruyzio, Sacai Praefecto, Patre Augustini, ecquid putaret Laurentium quoque, vnum e nostris sibi notum, cum exulare iussis caeteris Patribus e Iaponia discessurum? respondente Ruyzio, se non existimare hominem tanto natu, ad incommoda ingrauescentis aetatis peregrini Coeli nouitatem additurum, quod sine manifesto vitae periculo facere nequiret: placide reposuisse Cambacundonum: nec ego id eum facturum credo. Quod in eam significationem Ruyzius traxit; vt facile pati Imperatorem existimaret, suo isti decreto non obtemperari. Sane illud palam erat: quanquam haud esset Cambacundono ignotum remansisse clanculum in Iaponia eiectos ab ipso Patres; tamen id dissimulare, ac satis habere, quod non apparerent publice eadem qua prius libertate. Referebat praeterea Benedictus Augustini maior frater, cum Ruyzij Patris sui mortem Imperatori nunciasset, statim se ab eo donatum Praefectura Sacai, quam eius Pater, dum viueret, gesserat: dimissumque his ab illo verbis: fac eam fidem, iustitiamque in isto tibi commisso magistratu exhibeas, quas 205 Cambacundoni fauor in Christianos. Christiana vestra lex praecipit. Denique memorabatur obseruatum esse, ex quo Iustus Vcondonus exciderat gratia, caeteros christianos duces, Augustinum, Simonem Conderam aliosque multos a Rege plura etiam quam ante praecipui fauoris, amorisque accepisse pignora. Augustino quippe triplo plus, quam antea haberet, censuum, et diuitiarum datum, additamque Praefecturam nouem Regnorum Ximi; Simonem Regem factum Buygensis Regni: Arimae Reges, et Omurae, Paulumque Principem Bungensem, palam Christianos, apud quos non nesciret delitescere Patres a se Iaponia exire iussos; tamen ab ipso perhonorifice exceptos. Huius generis sermonibus, et quas iude nasci pronum erat, spebus, augurationibusque meliorum, Nangazachienses consolabantur nouum terrorem impositae ceruicibus ipsorum dominationis Cambacundoni: dum in hac vice rerum euolueretur annus fluentis saeculi nonagesimus, vltra cuius fines narrationibus huius Annalis excurrere non licet.

206 Episcopi Ba iacensis beneficia in Soc. Res Brasilicae consuetum cursum contentionis, atque industriae nostrorum, fructu benigne respondente, hoc anno tenebant. Baiacense praesertim Collegium florebat beneuolo, et benefico Episcopi fauore, Viri supremam illam dignitatem excellentibus omnis generis virtutibus aequantis. Is delectatus munditia sacri apparatus in nostro templo, et sacrarum maxime reliquiarum e loculis ornatis in ara principe venerabiliter extantium, vltro recepit cereorum annuam copiam ei religioni continuandae sua se pecunia curaturum. Nec mortuorum honori consuluisse contentus, excitandis ad laudem viuis non minus religiose liberalitatem impendit. Quanti enim momenti esset excitari praemijs alacritatem iuuentutis, laborioso studio in scholis nostris virtutis, atque ingenij tyrocinium ponentis intelligens, 207 Excitat prae mijs studia Iuuenum. sumptum de suo annuum addixit, Libris, Sacris iconibus, Thecis Reliquiarijs, atque id genus speciosis munusculis idonea copia parandis, vnde industria diligentiorum publica commendatione autoraretur. Acuit eximie Iuuenum conatus ad profectum insignem quod idem sapientissimus Antistes hoc tempore instituit, et constanter deinde tenuit; prout erat palam professus se ita facturum. Nimirum in distributione Sacerdotiorum vacantium praecipuam habebat rationem eorum, qui nostris Magistris longam, 208 Profectus discipulorum, in literis. assiduam, et successu profectuum probatam operam dedissent. Nec segnis ad hos stimulos languebat Adolescentum indoles. Feruebant passim studia, et specimina palam edita progressuum magnorum, plausu, et gratulatione lectissimorum coetuum celebrabantur. Declamatum eleganter in Humanitatis, et Rhetoricae scholis: Expositaque literarijs pompis lucubrationum varij generis, et ingeniosorum carminum erudita spectacula. Die vero Conceptae Immaculatae Dei Matri sacro duodecim ex Auditoribus Philosophiae, solemni concertatione probatis, academicae laureae honores magna caeremonia collati sunt. Cumulabat parentum, et Ciuium gaudia, conatibus aetatis tenerae naturali caritate fauentium, non minor adolescentulorum ad virtutum decora, quam ad doctrinae laudem, praestantibus exemplis demonstrata contentio, in cunctis aeque Brasilicae Prouinciae Collegijs, vbi Sodalitates Beatae Virginis, consuetos alibi quoque, nec minore quam vsquam copia fructus edebant. Illud haud scio an non eximium in his locis visum sit, quod e parthenijs eiusmodi caetibus pueruli solebant, vbi forte per plateas, rixantes quospiam, aut vel obscoena, 209 Paerorum industria in corrigendis peccantibus vel blasphema effutientes reperissent, accidere ad genua peccantibus, et Dei nomine rogare, vt factis iniustis, dictis inhonestis absisterent. Exarmabat plerunque iras, furoresque debacchantium respectus innocentiae supplicis; et si quis flagrante perturbatione primam speciem puerilis admonitionis repelleret durius; fere tamen vel adstantium conuitio, vel morsu conscientiae paulo post confundebantur. Accurrit ad nostros Paraibae versantes, alieno tempore confessionis copiam exposcens quidam; offerentique se Sacerdoti dixit: sese cum comederet carnes, quo die id Ecclesia vetabat, oratum a puero in genua prostrato, ne id faceret, monitorem stomachose reiecisse. Sed cum is nihil repulsa motus intentius exorare perrexisset, additis etiam ad preces lacrymis, suam se contumaciam damnasse, ac eam mature expiatum accurrere. De fructu e concionibus Catechismis, concursationibus per pagos vbertime collecto, ne similia taediose saepius iterentur, anno sequenti distinctius dicetur. E medijs huius amplae messis laboribus, duo manipulis onusti praestantes operarij, 210 Mors et laus P. Ioan. Baptistae. ad meritam quietem euocati memorandi sunt breuiter. In Collegio Fluminis Ianuarij Ioannes Baptista, ortu Italus, excellentis industriae Sacerdos, finem viuendi fecit. Ante annos octodecim huc appulerar, et lingua Brasilica magno labore ita parata, vt ea etiam eloquenter vteretur; Barbaris ad Dei notitiam vocandis, Neophytis erudiendis, caeterisque id genus 211 P. Emanuelis de Chaues decrepiti zelus. apostolicis functionibus operam impigre nauauerat. Hunc Piratininga secutus est P. Emanuel de Chaues, in aetate octogenaria adhuc indefessae caritatis. spectaculum erat amabile videre decrepitum senem, animi ardore frigus senectutis eluctante, cursare per pagos, solicite quaerentem animas, quas errorum tenebris, vitiorum corruptelis eximeret: ac magnum earum quotidie numerum a praecipiti perditionis via ad iter salutis reuocantem. Qui deinde ibi, magnis suis periculis, et aerumnis, passi sunt irruptionem Barbarorum, quam annali mox sequente referemus, merito existimarunt repraesentatam, diuino beneficio, Bono Patri Emmanueli tranquillam mortem, qua malis ingentibus feliciter exemptus est.

Mexicanam hoc anno Prouinciam centum nonaginta quinque nostri homines nihil operae parcentes excoluerunt. Referre quid profecerint paranti, sylua ingens occurrit confusarum inuicem rerum; quibus affulgere poterit quaedam lux ordinis; si labores hic exantlatos ad salutem animarum 212 Duplex hominum genus in Mexico. in duas quasi classes partiamur. Prout enim duplex ibi reperitur mortalium genus, alterum illuc profectorum e mundo vetere; ad quod referuntur, qui ex Europeis illic parentibus nati sunt, alterum Indigenarum; vtrisque iuuandis industria nostrorum proprias exquirit, adhibetque rationes. Prius caput, quod attinet, culturae videlicet Hispanorum Mexicanos hosce Tractus incolentium, ne vulgaria memorem concionum, Administrationis Sacramentorum, Conciliationum pacis inter diffidentes, et quae sunt eius generis, quorum nihil a Nostris non impigre curatum, nihil fere sine successu tentatum est: quaedam potius exequar singularia, 213 Initium domus professae Mexicanae. quae hoc anno his in locis institui, aut geri contigit. In Vrbe Mexico aperta primum hoc anno Professorum Domus a Patribus non pluribus septem, maius quam pro isto numero specimen caritatis industriaeque Societatis continuo cepit edere. Tristis statim oblata materia officijs est, 214 Patrum cari tas in pestilentia. morbo pestilenti per plebem vulgato, et funeribus domos exhauriente, magno luctu Ciuitatis; per quam Patres, sine periculi proprij respectu, aut contagionis metu, diu noctuque vagantes, aegros in suis ipsorum domibus, aut in publico Nosocomio benignissimis obsequijs recreabant. Auctores ijdem publice fuerunt, vt ad Dei opem extraordinarijs religionibus 215 Supplicatio ne fugata pestis. ciues recurrerent. Itaque supplicatione frequenti circumlata per plateas ciuitatis perantiqua summaeque venerationis effigies Christi Crucifixi, prosequente omni clero illata in Templum nostrorum, ibique per nouem dies ad assiduas pro communi valetudine preces exposita. Nec votis, quae Dei est misericordia, successus defuit. Consenescere iam inde vis morbi cepit; paulatimque salubritas Coelo, et corporibus consueta redijt. Perstitit tamen in cursu iam prospero valetudinis publicae impetus ad pietatem metu morbi captus; neque ad solita dumtaxat officia religionis, sed ad extraordinarias quoque deuotiones docilem se, ac monstrantibus sequacem bonus populus ostendit. Habemus in templo illic nostro benignam copiam sacrarum Reliquarum, Sanctorum varij status, ac generis sane multorum, quae speciosis conditae loculis super aras expositae magna confluentium consolatione colebantur. Id obseruantibus quibusdam, Patribus, opportunum visum est, suadere consulentibus ipsos de salute animae, vt patronum sibi quempiam ex ipsis suo ipsorum statui accomodatum 216 Veneratio Sanctorum. in tempus aliquod adsciscerent, quo tempore durante certum sibi in imitationem, aut cultum eorum praescriberent numerum, ac modum religiosarum exercitationum, videlicet orationum, eleemosynarum, iciuniorum, frequentationis Sacramentorum, aliorumque id genus operum. 217 Priuatim, ac publice vtiliter suscepta. Placuit mentione ipsâ primâ propositio: factitatumque id cum fructu a multis religione priuata, denique in publicam obseruantiam profecit. Egerunt e primarijs quoque ciuibus, ac Magistratibus cum Ecclesiaste nostri templi, vt instante solemnitare omnium Sanctorum, assignaret in publica concione cunctis ordinibus ciuitatis Sanctum aliquem peculiarem Patronum vsque ad vertentem annum. Puta Ecclesiasticis quemdam ex antiquis Coelo vindicatis Praesulibus, aut Presbyteris: Laicis aliquem an eo vitae gradu Coelum lucratum: Matronis, ac Puellis Beatam aliquam Viduam, 218 Suffragia desunctis procurata. aut Virginen. Ita factum, consolatione Ciuitatis summa, nec sine vberi in annum prouentu meritorum, et operum bonorum. In diem quoque mox sequentem commemorationis defunctorum, collatione piorum hominum coacta iam ante pecunia liberaliter impensa est in procurationem quam maximi numeri sacrificiorum, quae animabus vitae maculas igne purgantibus solatium afferrent. Vtramque rem fauor publicus in sequentium quoque annorum imitationem commendauit: decreto publici consilij, in istius instituti confirmationem rite perlato. Harum Religionum fructus, cum in caetera emendatione vitae, tum in facili, ac larga eleemosynarum collatione perspectus est. Animaduerterant nostri multos in magna ciuite algere pauperes inopia vestitûs, aut parum honeste seminuda corpora 219 Nuditati corporum. obtutibus offerre. Admonuit, nec multis verbis semel iterumque ea dere Populum Ecclesiastes de sacro pulpito. Mox toties tantum factae infectaeque 220 Et periculis auimarum elcemosynis consultum. vestis collatum in Domum nostram vndique est, vt deinceps non defuerit vnde maiori ex parte isti necessitati consuleretur. Similium largitionum ope, multarum innocentia seruata, quaedam e flagitijs ad poenitentiam vocatae. Omitto remissiones iniuriarum, et inter palam acerbeque dissidentes conciliatam beneuolentiam, similiaque aliqua vt de Institutione Iuuentutis dicam. Ad eam institutum ante hos annos quatuor in 221 Semmariorum vtilitas Vrbe Mexico Seminarium a S. Ildefonso nominatum, hoc anno alumnos ad centum quinquaginta numerabat. Aliquanto pauciores aliud in Vrbe Angelopoli ante quinquennium ceptum nomine, S. Hieronymi. Sed vtrobique par fere pretium extabat operae, sequaci ad praescripta formantium bonae pubis indole. In eos conuictus e remotis etiam vrbibus, ac Prouincijs nobilissimi quique pueri mittebantur. Ipse Illustrissimus Prorex tres suos filios S. Ildefonsi collegio dederat. Omnes profectum in literis egregium experimentis publice laudatissimis probarunt. Nec fere studio minori ad virtutum laudem enitebantui. Argumento sit, quod hoc anno 222 Sodalitatum B. V. fructus ex vna illa S. Ildefonsi Domo quatuordecim Adolescentes optimae spei spretis saeculi pompis in varios Religiosorum ordines nomina dedere. Ad omnes vniuersim scholarum nostrarum Auditores emendatione morum, et Christiana disciplina formandos mirifice profuerunt Beatae Deiparae vbique institutae sodalitates. Ex ijs, quae dudum in Mexicano Collegio ceperat, perlato hoc anno aggregationis ad Romanam diplomate, Encaenia velut sua pompa ingenti celebrauit, ipso Coelorum Reginae in coelos Assumptae anniuersario die. Tantusque numerus admitti postulantium suit, vt colonia ducenda fuerit, nulla vna exhedra satis ad multitudinem capaci. Ergo Theologiae, ac Philosophiae studiosis in priori sede relictis, nouus coetus formatus est, ex Humanitatis, atque Grammaticae studia sequentibus. Nec tamen sine delectu admittebantur. Exemplo erit quod vni e candidatis accidit. Adolescens caetera bonus sodalitij parthenij aditum ambiens, a Patre, cuius ea erat cura, longo iam tempore differebatur; celante consulto cunctandi causam, vt puer ipse diuinaret; erat enim munditiarum, ac vani cultus studiosior, quam decere videretur. Ergo aliquando coram pluribus instanti: quid tibi vis, inquit, Fili cum ista leuitatem 223 Egregium pueri factum. spirante coma? Ephebos forsitan in aulis Principum istae deliciae deceant; Dei Mater cincinnatos in obsequio suo non cupit. Ad ea stimulis intus haud mollibus incitatus iuuenis, repente procidit in genua, et forficibus promptis comae luxuriem castigans: per cincinnos, ait, deinceps non stabit, quominus in sacram Coeli Reginae familiam scribar. En si haec erat mora, ne vltra cuncteris Pater. Haec de multis electa similibus satis sint. Addo, vt de cura Christianis antiquis impensa quod dicendum est absoluam, per vicos, et plateas ad otiantem feriatis diebus plebem, item profestis ad officinas Lanariorum, aut aliorum magno simul numero opificijs non streperis attendentium, catecheses, et conciones habitae perutiles. Sodalitia quoque Parthenia diuersa in vsus maturae iam aetatis, et Patrum familias propria dicata. Qualium in id quod in Vaxacensi 224 Excursiones in Pagos. Collegio excitatum est ipse loci Episcopus adscribi voluit. Nec vero in ijs solum locis, vbi Societatis domicilia sunt, his laboribus excultae Europeorum Coloniae; in oppida quoque plurima, Pagos, et Villas excursum, quo illae sparsae sunt; et ne barbariae contagione degenerarent strenue vbique curatum est.

Superest vt iam alterum exequar caput de ratione inita Indigenarum adiuuandorum. Duplex est eorum genus. Nam multi primo iam tum Hispanorum huc appulsu cum Dominis religionem mutarunt; seque, et suos paruulos baptizari passi sunt. Alij plures, in locis praesertim a mari, atque a commercio remotioribus, auitas adhuc superstitiones tenent. Sed inter ambos quando in eas terras Societas venit haud magnum in moribus, et sensibus discrimen erat. Impositi quidem Parochi erant Ciuitatibus, ac pagis ipsorum; at linguarum illic vigentium ignari; et est earum numerus magnus, ingensque diuersitas, vt aliquando confines vici idiomate discrepent, nec nusquam vrbis eiusdem ciues alij alios non intelligant; cum hi Othomitanae, illi Mexicanae, quidam linguis alijs insueuerint. Baptizati 225 Linguae popularis igno rantia in cu ratoribus animarum damnosa. ergo dumtaxat in infantia, de caetero Christi doctrinam funditus ignorabant: quippe qui nunquam docerentur. Morum autem foeda colluuies, cum nulla esset notitia mandatorum Dei: nullus confessionis vsus. Naturae vero lumen patrijs ipsorum superstitionibus, ac vitijs, grauiorique quam vspiam diaboli tyrannide hebetatum, ac tantum non extinctum, discrimen honesti, et turpis aegre deprauatissimis ostenderet.

His nostri animaduersis, iam tum ex quo primum istas in regiones Societas venit, diligentem, vt alibi notatum est, posuerunt operam in comparanda notitia, et vsu linguarum ibi vtilium, qua iam satis instructi, docendis accurate Neophytis, eorumque consessionibus audiendis haud perfunctorie vacabant. Patribus quibusdam ad eam proprie curam applicitis; locis quoque, ac templis vbi separatim a Veteribus Christianis excolerentur, 226 Statio S. Gregorij Mexicana in vsum Indorum. quoad fieri posset, assignatis. Sic enim in Vrbe Mexico, exempli causa, Templum S. Gregorij, Collegio vicinum, Indorum vsibus proprie attributum est: et in aedibus huic adiunctis duo Sacerdotes cum totidem Laicis vnum negotium habent, mores ipsorum, atque animos formandi, administratione Sacramentorum, et verbi Dei: in quo non tantum 227 Et alia alibi. eatenus proficiunt, vt bonos eos Christianos et diuinae legis obseruantes reddant, sed Deo copiose miseras quoque has gentes Gratiae vberioris donis cumulante, ad perfectionis etiam studium non paucos excitent. Similiter elaboratur Angelopoli, Vallisoleti noui regni, Tepotzotlae, Vaxacae, Vadalaiarae, Pascuari, in oppido verae crucis, vbi stata domicilia Societas habet. Et ex his locis omnibus, praesertim ex Tepotzotlana sede, et verae Crucis, Operarij in adiacentes pagos, et remotiores interdum tractus, ac Prouincias mittuntur; ijdemque in locis vbi fructus operae respondet, quoad messem exhauserint, morantur. Facile triginta Barbari populi per has hoc anno excursiones aditi. Quorum in singulis quidquid praeclare, ac feliciter est gestum ad propagationem regni Dei, exacte ac singillatim propter rerum multitudinem, et similitudinem referre cum nequeam, fastigia decerpam summa rerum, vt saltem 228 Beneuolentia Indorum quibus artibus parta. generalem notitiam informem. Primum omnium, quae necessario prius erat concilianda, vt institutioni locus esset, beneuolentia, et fiducia Barbarorum in Catechistas suos, abunde vbique adfuit, postquam abstinentia, et mansuetudine nostrorum vmbrae suspicionum aduersarum sunt discussae. Initio fere, in Pagis praesertim remotioribus, ac interioris Barbariei tractibus, Indi dum aduenientes ad se nostros videbant, consternabantur; bonorum aut libertatis detrimenta metuentes. Sed vbi mox videbant eos suum sibi victum deferre, recusare quin etiam vltro oblata; et tamen ipsis, liberisque ipsorum munuscula diuidere, aegrotos visere, solari, ministerijs donisque recreare: ita capiebantur, vt certatim ad audiendum concurrerent, inexplebiliter ex ore docentium penderent, peccata, qui baptizati iam erant, apud ipsos syncerissime deponerent; omnes erudiendos se praeberent: monstrata quaeuis, etiam laboriosa, factitarent. Quin etiam gustata obiter institutione transeuntium allecti, in statas Magistrorum Sedes, ad eam iterandam, et peccata purganda, e longis internallis, 229 Terrores ab hominibus, et daemonibus frustra oblati Neophytis. magno incommodo concurrerent. Adeo vt satis constet quosdam ne minis quidem vinculorum, aut terroribus verberum per homines sceleratos intentatis, a petenda statis diebus vrbe sacrorum causa reuocari potuisse. Fuit quem diabolus ipse, palam apparens (quod in ijs gentibus non adeo rarum est) dissuadere a persequendo itinere ad Patres cepto conaretur. Referebatque, titubasse se metu obiecto tanto, nisi statim Iuuenis Illustris opportune se in conspectum dantis; ac mox euanescentis, boni videlicet Angeli, sermone, et autoritate confirmatus in proposito 230 Amor eorum in Catechistas. foret. Nec defuerunt qui narrarent visam sibi Coeli Reginam, stipatam comitibus, eodem vestitu, quo Patres vtuntur indutis, quae adire, audireque, aut venientes vltro admittere sic vestitos Sacerdotes blande imperaret. Ex quibus, et ex longa experientia suauitatis, benignitatisque Catechistarum, et Confessariorum, sic aduersus eos tenere afficiebantur, vt ab ijs non sine lacrymis diuellerentur; aegrotantibus cum ieiunio, et verberatione vltro suscepta, valetudinem exorarent. Denique digredientes ad longa spatia prosequerentur. Iam erat amabilissimum audire, vt secum a nostris percepta retractarent, vt Dei mandata, et elementa Christianae doctrinae inter se recitarent, interdumque cantarent, pueri, adulti, senes, sexus vtriusque; peccantesque libere monerent: ne id illudue facerent, 231 Ardor eorumdem ad religionem. quoniam ea Patres esse illicita dixissent. Ad haec, quae videbant ab Hispanis celebrari religionis, aut misericordiae officia, etiam ipsi vltro deposcebant. Sodalitia B. Virginis ipsis quoque flagitantibus instituta, et nihilo segnius frequentata sunt. Conferebant ipsi quoque ad largitiones in pauperes. Itaque die natalis Domini, itemque die sancto Paschae huius anni, conuocatos magno numero mendicos in domum nostram contexerunt vestitu nouo, tum positis, instructisque mensis epulo lauto exceperunt, praecipuis ipsorum vna cum Patribus ministrantibus. Ebrietati perdite dedita gens; et antea nescisse se narrabant eam esse vitiosam. 232 Ebrietas correcta. Itaque cum in pueritiâ baptizati, nec propter ignorantiam linguae ipsorum in Sacerdotibus, qui eos curabant, edocti; exteriores solum religionis ritus veterum Christianorum exemplo frequentantes, cum se diebus Sanctioris hebdomadae in templo palam verberaturi essent, quo id facerent animosius, ac citra doloris sensum, vino sese prius in gurgitabant, quo abusu primis confessionibus a Patribus reprehenso, vbi redeuutes ad sacrum Tribunal, interrogabantur; ecquid in eo genere peccassent? minime, inqui ebant. Quod euim semel cognouimus nefas esse, non amplius facimus. Alia splendidior de naturae corruptelis diuinae gratiae victoria hic paulo diligentius enatranda est. Americanarum huius fere tractus gentium praeter naturalem humano vbique generi procliuitatem in venerem; etiam ob belluinam educationis corruptelam, et diaboli hic ex longo dominantis vehementiores quam vspiam impulsus, inquinatissima omni flagitiorum foeditate 233 Incontinentia Indorum. tota vita est. Nulla sanguinis verecundia, nullo cognationis germanitatisve respectu, in promiscuis omnis aetas stupris, pudoris amisso sensu, volutatur. Adeo vt alicubi (quod non nisi rogata prius pace aurium dici fas est) paruorum liberorum pudicitia, ne a parentum quidem propriorum libidine tuta sit: et vicissim vix dum puberum filiorum in matres, filiarum in patres petulantia erumpat, nec reijciatur. Cui enormitati furoris infandi facile omnes intelligunt, ad profligatissimam immanitatem prodigiosae, ac stygiae nequitiae superaddi nihil posse. Hoc ipsum indicandum fuit, vt diuinae gratiae vis intelligatur; quae lilia colligere ex istis spinis, et tam obscoenâ licentia infra bestiarum impudentiam deprauatos 234 In Angelicam puritatem mutata. homines, ad Angelicae puritatis specimina edenda excitare, ac perducere potuerit. Pleraeque mulieres aduersus tentamenta pudicitiae, ieiunijs se orationibus, et Sacramentorum vsu, praesertim Eucharistiae, praemuniunt: tantumque inde roboris hauriunt, quantum in permultis ibi celebribus exemplis inuictae in castimonia constantiae cernitur. Multae corruptorum blanditias, quaestuosas praemijs, armatas minis, longi temporis assidua pertinacia instantes, eodem semper integrae laudis tenore repulerunt. Fuerunt quibus abundaret animus ad importunitates impurorum manu, et fustibus abigendas. Virgines denique infirmas extremis conatibus illaesum pudorem obtinentes, accurrens ad eiulatum Vicinia ferrum strictum intentantibus honoris praedonibus 235 Annona viduae multiplicata diuia nitus. eripuit, sanguine iam proprio perfusas ex plagis acceptis. Et fauebat miraculis interdum Deus: sic enim in gente praesertim recens conuersa solet. Vti cum in vrbe Pascuari viduae pauperi, cui vir ante hos tres annos moriens vix tantum annonae reliquerat, quantum ad parcum sexdecim dierum victum sufficere potuisset; illum ipsum tenuem frugis aceruum ita multiplicauit, vt hoc ipso anno a viri funere iam tertio inde vesci pergeret: Cauente videlicet defensore viduarum, ne ista professione inopiae, et conquisitione subsidij in insidias inhiantium egenae castitati delaberetur. Hae tamen quas dixi omnes ad illicita vocatae, horrore turpitudinis, et supplicij metu sustineri a lapsu potuere. Fuit quae solo amore Virginei decoris, honestas et a parentibus iussas nuptias, vel morte fugiendas duxerit. Virgo erat aeque commendata aetatis, ac formae flore, ac animi virtutibus, quam quia nostrae literae non nominant, Petronillam Mexicanam licebit appellare. 236 Virgo in Mexico S. Pettonillam imitata. Hanc honestus deperibat Adolescens; et Parentes vtrimque consenserant, reluctante insuperabiliter puella; conscia scilicet voti arcani, quo se Christo sacrauerat. Cum finis nullus vrgendi fieret, ad extremum defessa, inducijs impetratis in quatriduum, vehementissime institit a Coelesti sponso, vt terrenum Riualem praeuerteret, suamque ad se raperet. Adiungit orationi ieiunium, ieiunio cilicium, et verbera vltro suscepta. Die quarto, qua iam procus se beandum assensu optato sperabat, Virgo ad templum accurrit, confessione purgat animum, sacram Eucharistiam sumit: et sub eam in dulcibus cum Christo colloquijs repente sine circumstantium sensu expirat. Felices animae, ac quibusuis indicis pretiosiores gazis; multoque dignissimae, quas Euangelicae Institores Margaritae, serui fideles, talentis a Domino creditis instructi trans quaecunque fluctuum, et naufragiorum discrimma quaerentes, non caro emere videantur, licet eas impenso vitae, ac sanguinis pretio comparent. Sed ne quis totam verecundiae victricis laudem infirmiori sexui tributam existimet; addam heroicum exemplum pudicitiae virilis, etiam casu inopinato nobilitatum: quod etsi nostrae literae ad annum mos sequentem referre videantur; tamen quia etiam ista ipsa castitatis inuictae honestissima memoratu decora, sine adiuncta molesta mentione turpitudinis eam oppugnantium, explicari nequeunt, insuauis argumenti tractatione semel hic defungi iuuat. Indus erat Angelopoli Adolescens florentis formae, quam suus pudor, modestiaque amabiliorem fecerant. In hunc procax mulier adiectis cupiditatis oculis, dedit operam quaesitis praetextibus, vt nihil mali suspicatum in aedes acciret: 237 Iuuenis casti constantia. Hic dum eum, occluso prius diligenter ostio flagrans amentia meretrix ad suae libidinis assensum trahit; ille datae Christo fidei memor, magnopere renuere. Contra Lupa illecebras intendere, prensareque reluctaniem. Denique conatu summo manibus impuris castus se iuuenis auellit, et in conclaue proximum fugit, vesana femina, quod elabi non posse praedam sciret, modicum excurrere sinente. Tentatis puer eo interuallo foribus, eas diligeptissime obseratas sentiens, eo desperatione subita raptus est, vt laqueo ex obuio fune collo inserto sese de tigillo suspenderit. Fauit ignoscens Deus castae mentis proposito, inconcessam per opinionis errorem, declinandi flagitij viam ineunti. Ruptus breui laqueus pendentis 238 Casu memo rabili proba ta. corpus cum sonitu in subiectum effudit solum. Accurrit excita strepitu nequam mulier, et ad spectaculum inopinatissimum tota cohorrescens, dilectum ex stupore casus mortuo similem vere obijsse rata, nexo et ipsa raptim nodo, ex eodem tigno constrictis faucibus sese deijcit. Non multo post reuersus e deliquio Iuuenis oculos aperit, et pendentem videns feminam, admonente humanitatis officio, vtcunque de se meritae succurrere conatur. Funem frangit, excitare sopitos, si forte, sensus succussione tentat, aquam inspergit. Frustra omnia. Infelix anima euolauerat, nulla iam arte reuocabilis. Ita mors a duobus aduocata, sapienti discrimine, innocenti pepercit, sontem extinxit. Verum nihil magis, quam quod subijciam exemplum monstrauerit, inesse corporibus etiam sub americano sole natis capacia vel exquisitae sapientiae pectora; vtique cum diuinae per Christum gratiae radijs afflantur. Diem obijt hoc anno Pascuari Vir inter Indos nobilissimus, quique Vrbis eius, Dynastae supremi 239 Viri Principis virtus ex cellens. potestate, longo tempore habenas rexerat. Is toto licet hausto a pueritia veneno immanis educationis illarum gentium, ad omnem praeterea licentiam iniuriarum, ac libidinum, Principatus apice, ac copijs autoratus; tamen vbi Christianam institutionem admisit auribus, sic eam penitus illabentem animo concepit, vt eius ad amussim vitam inde, ac mores, pulchro, et constanti ductae per omnia officia virtutis tenore formaret. Redactus in ordinem opes retinuerat priuata fortuna maiores, et sua illum grauitas, ac splendor non fere minus quam si adhuc imperaret, venerabilem populo reddebat. Ea ille autoritate vtebatur ad emendanda publica vitia; in quo erat tam efficax; adiunctis ad praecepta exemplis, vt eius admonitio ciuilis plus vbique polleret ad licentiam peccandi refraenandam, quam aliorum armata terrore censura. Res eius familiaris, ampla, vt dixi, publicum erat egentium Patrimonium. Nihil cuiquam inopi negabat. Tantamque facilitas eius in largiendo fiduciam quibusuis angustia rerum pressis ad vulgo notum praesidium accurrendi fecerat; vt passim etiam ij, qui eum grauiter laeserant, opem eius implorarent: quos velut beneficijs vlcisci vellet largius, promptiusque munerabatur. Aliquando procul a domo, consumpta quam extulerat in obuios pecuniâ, seminudum hominem habuit obuium, qui pretium vesti emendae rogaret. Huic ille quod forte gestabat pallium, donauit; ac mox ne laudibus occurrentium pateret, infrequentioribus diuerticulis domum repetijt. Quotidie sacro Missae sacrificio, summa reuerentia intererat. Multas item horas in sacello Beatae Dei Matris flexis genibus perstans orabat. Sermones eius, praesertim vltimo vitae anno, de rebus diuinis omnes erant, deque praeparatione animi ad subeundam mortem; quae dudum expectata 240 Et mors pia. cum adesset, interrogatus a Patre adstante, quo animi sensu auelleretur a blandissimis affectibus carissimae coniugis, dulcissimorumque liberorum? Ego vero, respondit, perlibenter ad meliorum necessitudinum amplexus transeo. Neque his parum bene consulo, quos in Magni Protectoris viduarum, Pupillorumque Curatoris Dei nostri prouidentia depono. Haec erat Philosophia hominis in barbarie nati; satis demonstrans, nullam non feracem magnarum virtutum terram esse, cui Coelestis Agricola culturam beneficam impendere dignatus fuerit.

241 Manilae res bene gesta. Hic demum Annus Manilani Societatis domicilij amplam, et solidam e lapide constructionem absoluit, quinquennio ante inchoatam. Degebant ibi decem e nostris occupatissimi excolendis animis, cum nouae nostratium Coloniae, tum aduenarum Orientalium in istud ex longo celebre Emporium e Sinis, et Iaponia concurrentium. Fuit pars operae non exigua ponenda in consolandis iacturis mercatorum per crebra hoc anno naufragia factis. Res ipsa publica periclitata est coniuratione Indigenarum cum Iaponijs, Burneisque per eos portus nundinantibus aduersus Hispanos clam initâ; cui tamen Dei ope in tempore detectae feliciter occursum.

242 Limae studia literarum florent. Limae, quam habent Hispani Peruuiae metropolim, non minus fere quam in antiquis vrbibus Europae, cum literarum omnium, tum Philosophiae, ac Theologiae praesertim studia florebant; quorum publicas exercitationes Chuschensis forte ibi praesens Antistes non praesentia dumtaxat, sed etiam disputatione honorauit; quod ad commendandam earum facultatum dignitatem momentum habuit. Idem vero Praesul optimus amorem in Societatem suum alijs quoque beneficijs prolixe declarauit, tenuitatem rei nostrae domesticae cum Limae, tum Chuschi Liberalitate sustentare sua solitus. Plausum a Limensi Populo tulit vnius e nostris eius Collegij Magistris industria, qui feriatis per hebdomadam diebus lectos e discipulis secum ducere instituit ad publicas custodias; vbi dum ipse vinctos solabatur, 243 Adolescentum officia in vinctos. et verbi Dei, Sacramentorumque ministerio iuuabat ad excutiendas animo culparum, et vitiorum grauiores quam corporum catenas, eos boni Inuenes allatis domo subsidijs ciborum, vestiumque recreabant; Parentes Adolescentum re comperta vltro adhortabantur, vt pergerent, eleemosynasque large suppeditabant in pium opus. Ciues quin etiam duo professi sunt, per annum se integrum quot hebdomadis epulum vinctis omnibus Piorum Iuuenum ministerio praebendum suo sumptu daturos. Exemplum omni tempore probabile laudabilius hoc anno grauis caritas annonae faciebat. Cui alijs etiam modis a reliquis Patribus consultum, procurando aliunde, aut ex se suggerendo plebi inopi, foedam maciem per plateas ostentanti, necessaria vitae miserae praesidia. Ad quam vtcunque pastam sermones in foro maximo sextis quibusque ferijs sub vesperum 244 Conciones in foro vtiles. sunt habiti perutiles. Pueris quoque, et AEthiopici generis mancipijs, quorum magnus hic numerus, sua institutio sedulo adhibita. Diebus festis ad Portum sex fere ab vrbe milliaribus dissitum aliquot e nostris itabant. Vbi praeter matutinas in templo conciones ad naualem turbam; post meridiem in foro AEthiopes, Remiges in Triremium transtris edocebantur. In Pagos quoque salubriter excursum. Sodalitas B Virginis perlato diplomate aggregationis eius ad Romanam, Encaenia sua solemni ritu, et magno copcursu celebrauit. Perlatum item sacrum caput vnius e Comitibus S. Vrsulae octo dierum caeremonia publice venerationi propositum est. Respirabat Chuschensis Ciuitas a pestilenti morbo, et in publica, salubritate tranquillus Religioni cursus erat; aspirante maxime Societatis 245 Chuschensis Episcopi fauor, et liberalitas. ministerijs Episcopi fauore; cuius beneficentia cum Limam vsque redundaret quadringentis milliaribus dissitam; pronum arbitratu est quam se large in propria Ecclesia diffunderet. Donauit inter caetera Templo nostri Collegij ornatum arae maximae speciosissimum, perpetuo argento, signis atque emblematis pulcherrime distincto. Opus vel pretio materiae, vel artis elegantia visendum; cui par nouus Orbis non haberet. Idem pro suo ingenti salutis animarum studio, cum intelligeret quanta plebis sibi creditae pernicie, lingua popularis a Sacerdotibus ignoraretur, egit vt vnus e nostris, ludo in id proprio aperto, eam certa methodo quotidie doceret; palam professus neminem se initiaturum sacris, qui non in ea schola profectum probasset. Multae in Gentes varias e Chuschensi Collegio excursiones fiunt, vbique salutares. Vnius ad specimen meminero, duorum Sacerdotum Societatis cum Catechistis saecularibus quatuor, caecis hominibus, sed lingua patria disertis; et qui doctrinam Christianam apprime 246 Aimarum defectio a fide. callerent. Aimares populi sunt fidem amplexi Christianam. Habent in montibus sedes, et locis abruptis, studio delectas ne iniurijs depraedantium forent obuij. Qui situs eos minus opportunos culturae faciebat. Ergo nulli fere inter eos Sacerdotes, rarus sacrorum vsus. Maxime grassante Lue cuius superius meminimus, quae nec plura, nec maiora corporibus miserae gentis, quam animis damna intulit; astu daemonis simplicitati rudium ouicularum, captato momento absentiae Pastorum, insidiati. Obseruantes Barbari, quod suo loco indicatum est, Pestem Hispanis parcere, in solos Indos saeuire, in eam Praestigiatorum paucorum admonitu, opinionem venerunt: duos multum inter se diuersos, atque adeo contrarios esse Hispanorum, et Indorum Deos, quorum quisque suis caeremonijs 247 Eius occasio. colendus sit. Hinc quia Hispani suum ritu patrio venerarentur, propitio illo vti: sese quia sui cultum a maioribus traditum reliquissent, poenas neglecti officij pendere. Peruasit momento leuem gentem vaesana persuasio, instigantibus veneficis, qui suum sibi quaestum ex priori superstitione vberem dudum perijsse moleste ferebant. Concionabundi pagos obibant, ad oblationes, ad sacrificia intermissa redeundum proclamantes: alias gentem vniuersam sine vllis reliquijs extinctum iri. Addebant e phanaticis quidam: obuiam sibi factum Deum Terrae Ingam clare denunciasse: sese auctorem pestis, instrumentum eam iustae vltionis adbibere, ob 248 Impostorum fraudes. defectionem a se populi, nec prius quieturum quam resipiscerent, Alius iurabat, visam sibi clare Pestem ipsam humuna facie, ac forma, et auditam cum palam ediceret: nisi dona offerrentur, finem grassandi non facturam. Cum omnia crederentur, et esset mentiendi pretium, non defuit qui se pestem esse ferens, certis locis ostentaret, ornatu fabulae consentaneo, sicque accurrentibus stultis manum daret osculandam, dumtaxat postquam eam impleuissent muneribus, quibus delinitam, sibi parcituram opinabantur. Inter haec fractae Cruces, combustae imagines, comminutae, ac sparfae coronae e globulis Dei Matri sacrae, cuncta Christi 249 Anus a Bacchantibus occisa. sacrorum vestigia deleta; concursumque ad montem, vbi Deos patrios antea coluerant, cum omni apparatu, atque instrumento sacrificiorum, quae infanda nefarie perpetrata sunt. Nam bonam vetulam illo aestu popularis insaniae haud sese abripi sinentem, coucitante furentes in eam sacrificulo, trucidarunt. Eo ferme statu rerum perueniunt ad Aimares ij, quos dixi Sacerdotes nostri duo. Quorum vel primus aspectus pudore quodam scelerum conscios perfudit. Prima verba mollia fuere. 250 Aimares sacerdotum opera ad poenitentiam inducti. Miserabantur errorem aliena dementatorum fraude. increpabant subinde leuitatem, mox atrociora facinora damnabant acerbius, intermixtis minis, spe tamen subostensa veniae, si redire ad officium serio vellent. In eamdem sententiam circummissi per circulos Caeci disserebant. Profuit insigniter ad demendam insanis amentiam Publica Impostorum Palinodia. Comprehensi enim accursu Hispanorum ex his quidam, sese illa quae dixerant mentitos, spe ac cupiditate quaestus faciendi, confessi palam sunt. Hinc iam passim omnes in potestate fuere. Primo mane, pulsatis per compita tintinnabulis, conuocabatur populus ad templum. Patrum alter ad concionem dicebat. Sub eam, virorum alter, alius mulierum confessiones audiebar; Caecis interim Christianam doctrinam, ad separatos pro ipsorum numero coetus omnis aetatis, declarantibus. A prandio id ipsum iterabatur ad noctem vsque, qua aduentante clausula diurno labori per concionem alteram, et publicas post eam preces imponebatur. Ter singulis hebdomadis flagellatio poenitentium in Ecclesia fiebat. Sic emendatum illud incommodum est prouentu pietatis vberiori, vt ijs, qui sie refurgerent pene lapsum profuisse, dici posset.

Potozij Pestis de qua diximus adhuc saeuiens, nostris Europaei ortus beneficio ab eius contagione tutis, amplum industriae campum aperuit, in 251 Potozini Co legij caritas tempore pestis. quem illi latissime totis laxatis habenis caritatis excurrerunt. Exibant fere omnes primo mane, nec nisi sub vesperam repetebant domum, non continuis modo fracti laboribus, sed diei quoque totius inedia exhausti. De fructu inde relato ex vnius ipsorum, P. Roberti Arnonij, ad P. Generalem literis licebit aestimare. Is ait ista occasione auditas a se vno confessiones hominum circiter quinque millium, quarum facile quingentae ex vltima totius vitae memoria repetitae fuerant. Sed cum in vrbem afferretur miseram passim per agros in pagis, ac villis edi plebis inopis stragem; 252 Peregrinatio Roberti Arnonij ad aegros iuuandos. eo auxiliatum accurrendi P. Robertus cum socio veniam a Rectore impetrauit. Prae se agebant iumentum onustum medicamentis, et cibis, aut potiunculis dulcibus ad aegrorum solatium accomodatis. Ad Leucas sexaginta processerunt; multam non solum in obuijs tectis, sed in vijs, quoque ac syluis, vbi aegra passim corpora iacebant, occasionem benemerendi repererunt. Curâ corporum, a qua fere inchoabant, aditum, et autoritatem sibi parabant efficacius tractandae procurationis animorum. Breui re vulgata concurrebant ad eos e vicinis pagis; suos certatim aegros inuisi flagitantes. omnibus quoad licebat mos gerebatur; continuato sine vllo fere laxamento labore. Et Deus ipse studia populorum visus accendere. Languebat in Pago illorum tractuum vir primarius, qui visam sibi noctu retulit Mulierem maiestatis augustae, bono animo esse iubentem: venturum enim illuc Sacerdotem linguae peritum, cui si conscientiam aperiret suam, haud multo post conualesceret. Hoc ille visum suis vulgauit, et pro viri claritate res in famam abijt. miraque ibi erat expectatio promissi Sacerdotis, quando Arnonius comparuit: exceptus primo statim concursu plebis tanto, vt optimum duxerit concionem illico habere, non solum attentione summa, sed mixta admiratione auditam, quod externum hominem 253 Eius aduentus praesagis somnijs praedictus. tam expedite, ac diserte suam ipsorum linguam exercere sentirent. Hinc continuo deducitur Pater ad aegrum iam ex ijs, quae de facundo eius vsu linguae popularis, sermonibus multorum e concione praecurrentium acceperat, fere certum: esse illum omnino, de quo visu nocturno fuisset admonitus. Ergo apud illum peccata deponit, et quidquid poenae nomine iniunctum est, prolixe recepit exoluturum. Mox fieri sibi melius expertus, paulo post vires etiam et pristinam habitudinem recepit. Celebre in alio Mapali reperit aliud somuium mulieri quadragenariae sextum iam annum ex lento morbo decumbenti oblatum. Narrabat Matri, et Viro visos ipsi adstare viros duos, qui monerent, nunquam emersuram ex isto languore, nisi Christiana fieret. Ijs sese respondisse: Christianam a pueritia se esse. Id vero ipsos pernegasse. Quomodo enim, aiebant, Christiana es, quae renata baptisino non sis? Constitit postea, nescio quo errore, aut negligentia factum, vt illa mulier expers sacri lauacri adolesceret. Hac commodum vice rerum venit eo noster, et aegram re cognita, ipsâ multum, Parentibusque rogantibus, sacris aquis tinxit. mirum dictu. statim atque abluta est, sana surrexit. Incidit paulo post idem Pater in Apostatam veneficum, qui ab annis iam triginta Christianorum Sacramentorum vsum abiecerat, perstabatque obfirmatus in scelere, quamquam 254 Conuersio venefici Aposiata. periculoso ex morbo decumbens. Dei tamen gratia Sacerdotis sermones adiuuante, cor durum emollitum tandem est; et post confessionem ab vltima memoria, cum vero doloris sensu, repetitam, aeger alijs quoque Eucharistiae ac sacrae vnctionis munitus mysterijs, cum salutis spe decessit. 255 Concionum fructus. Purgata quoque Dei beneficio pestilentia, impetus animorum ad bonum perstitit, cum foris, tum in Vrbe; Vbi concionum maximi concursus, et pares fructus extiterunt: inter caetera, restitutionibus quinum senumque millium aureorum, vi summâ Dei verbi extortis incubanti congestis praedis auaritiae. In Collegijs Arequipensi, Platensi, quod et Chuchiacense dicitur, Denique Quitensi, et sedibus Panamae, ac Sancti Iacobi, res eodem ferme tenore fluebant ad operariorum Euangelicorum votum. Iuliensis oppidi frequentis, amplas quatuor in Paroecias tributi, cura omnis rerum ad animae salutem attinentium demandata nostris est, ad idipsum ibi degentibus. Ea illi procuratione defunguntur in hunc modum. Vnicuique Paroeciae iuuandae duo Sacerdotes attributi sunt. Omnes commune domicilium ad templum oppidi maximum habent, quo vndique sub vesperam conueniunt. Summo mane in suam quique Curiam bini procedunt, vbi sacrificijs celebrandis, ministrandis Sacramentis, docendis Pueris, et rudibus, concionibus habendis, ad haec visitandis, et consolandis infirmis, eleemosynisque distribuendis, descripto in certas horas ordine, diem expendunt, summo profectu, nec minore laetitia docilis plebis. Haec domi gesta, nunc de expeditionibus dicendum. Notarunt nostri certa loca excursionibus ad gentes opis egentes opportuna; puta vrbem Sancti Iacobi, et oppidum Sanctae Crucis. Ibi velut in praesidio procinctos ad iter vbi occasio vocauerit, Sacerdotes collocant: qui quidem inter se, vt curâ intentiori cultura exerceretur, populos sortiebantur, in quibus proprie quisque pestea elaboraret. Pater Velaschius Cianes instituendos sibi sumpserat. P. Samaniegus Itatinos. Ali alios curabant: sed si de ijs quos nominaui quaedam retulero, informabit facile prudens lector specimen rerum ab alijs gestarum, quae taedio similitudinis omittuntur. In gente Cianum amplissima, et supra captum caeterorum huius tractus populorum ingeniosa, nec non ciuilitate nonnullâ tinctâ, extirpandas Velaschius habuit antiquas superstitiones, speciosis, et populo gratis illigatas, astu Diaboli, ritibus, quo difficilius euellerentur. Fruges tamen, Deo iuuante, vberes ex isto agro messuit conuersione, ac baptismo plurimorum. Samaniego in Itatinorum Gente simpliciori facilior prouincia fuit. Paucas, aut nullas admodum caeremonias habebant, quas aegre relinquerent. Docendos se praebebant, nec tardi ad credendum propositis erant. Ergo numerosa, breui tempore baptizatis plurimis, ex his est Ecclesia conflata. In quam conseruandam promouendamque non minus quam in parandâ, sibi contendendum, ac sudandum Samaniegus intelligens, assidue instabat quotidianis institutionibus, vt magis, magisque et dogmata semel percepta confirmaret, et vitae officia, morumque disciplinam ex Euangelica lege fingeret. Haec agentem cura incessit de Sacramento Poenitentiae, cui in vsum iam Baptizatorum inducendo duplex incommodum obstabat; alterum dictu leuius ex lingua Gentis, alterum euulsu difficilius; quippe quod in natura intima, atque indole nationis vniuersae radicaretur. Prius erat quod Itatina, vti et aliquot finitimarum Gentium linguae, vocabulis carebant, quae summas quinario maiores exprimerent. Ergo vbi cum manus alterius digitis res numerandas adaequauerant, quidquid abundaret, vbio, vocabant. Quod ipsis nomen quamcunque multitudinem sonat quinario maiorem, nullo summarum discrimine quantumuis distantium. Id quod in expressionem necessariam numeri peccatorum per confessiones sacramentales, molestissimam non Sacerdoti magis, quam ipsi poenitenti creabat anxietatem. Cui remedium vt fieret, amplianda vocabulis recens institutis lingua, vel signis supplendum, quod vocibus deerat, fuit. Sed ludus haec erant, praeut aliud sese obiectabat longe insuperabilius obstaculum, tenerae cuiusdam in fatendo admissa verecundiae istius Gentis; sic natae, sicque assuetae, vt mille potius mendacijs se inuolueret, quam ad pudendum de se quidpiam enunciandum induceretur, Aduersus hoc malum Samaniegus accuratam concionem habuit, qua prius late cunctis ad audiendum arcanum momenti maximi vndique euocatis, die celebri copiose disseruit de necessitate Sacramenti Poenitentiae, de secreti religione, ac sigillo ei mysterio diuinitus apposito: de pernicie dissimulationis in isto foro, e quo litis victoria, et criminis absolutio non alia ratione, quam eius plana, sinceraque declaratione contingeret. Sic otiose informatis, atque a pernicioso silentio grauissime deterritis edixit, vt conscientia quisque excussa, culpas arcano prodituri, ad se in id ipsum publice in Templo vacaturum accederent. Sic fieri ceptum a bonis Neophytis, mosque vtilis in vsum inductus, vt iam per se quoties opus haberent, aut aboqui diei sacrae religio vocaret, vltro ad poenitentiae tribunal accederent, bonaque fide insuescerent conscientiae pandendae. Sed vt olim in Ecclesia nascente diuinae sapientiae visum est disciplinam sancire graui exemplo, dum in oculis primorum Fidelium Petri Apostolorum Principis verbo, ac nutu, Ananiam et Sapphiram fraudare religionem voti, et mentiri Spiritui Sancto ausos subita morte mulctauit; ita nunc peraccomodate ad captum, atque ad imbecillitatem rudis Barbariei heri, et nudius tertius ad initia mysteriorum Christianae Religionis admitti ceptae, apparuit, diuino vtique consilio, ostentum in hisce terris 256 Integritas confessionis miro exemplo sancita. ingens, quod ex luce publica vnius frequentis pagi, vbi sensibus magnae multitudinis exceptum praesentibus est, vulgante fama in alias quoque istarum tractuum Gentes perlatum, Christianos vbique populos salutari terrore compleuit, ne illudere sacrilego silentio sacro Poenitentiae tribunali auderent: Gentilesque ipsos quadam vtili nostrarum rerum admiratione perfudit. Scio euolasse iam olim e transmarinis hisce oris ad continentem nostram, et notitia per Europam celebri vulgatum hoc factum, stylo 257 Martini Delrio Christophori Vegae etc. expressum scriptorum magni nominis, imo vt audio, nonnuspiam scenis tragicis in argumentum terrifici Dramatis electum, quo diligentiorem iniungi mihi operam interpretor rei ab aliud agentibus pro sui claritate longe adscitae, a me hoc loco proprio exacte, perspicueque referendae. Erat in obsequio Matronae inter Itatinos copiosae ac nobilis, Puella non ibi nata, sed olim calamitate belli ex aliqua finitimarum gentium illuc in seruitutem tracta, annorum hoc tempore sexdecim, naturae vtique non probae; quippe animo subdola, visu, ac vultu procax, effusa iocis, arguta dicterijs, cachinnis petulans, incessu praeceps, gestu inuerecunda. Tamen in hac leuitate, Herae, mulieris castae, ac seuerae, caeteraque domûs honestae disciplinâ vtcumque continebatur. Ergo cum Samaniegus Sacerdos, vt dixi, noster, Christi legem isthic hoc anno promulgaret, haec quoque vna cum sua Domina, et vniuersa illa familia credidit, ac sacris aquis lota Catherinae nomen in baptismo accepit. Deinde post illam, cuius paulo ante memini Samaniegi ad Neophytos de Poenitentiae Sacramento concionem, Herâ secum eam in Templum oducente, saepius peccata post baptismum admissa Sacerdoti in autem fassa est; sed vulgaria, 258 Catherina Saciamento poenitentiae illudit. et minime pudenda dumtaxat; nam cum pudoris prodiga lasciuis clanculum adolescentibus sese indulgeret, diligentissime cauebat ne vllum horum flagitiorum in sua confessione indicium extaret. Solita quinetiam illudere procaciter atque ad fidas familiarium conseruarum aures, vbi a Sacerdotis audientia rediret, talia insusurrare. O hominem simplicem, qui se admittendum in arcanorum meorum intima sperarit Frustra ille me crebris interrogatiunculis scrutans vellicauit. alias quaerat censeo tam fatuas, quae se illi penitus committant. Ego tacendorum, et dicendorum discrimen scio. Ita illa viuere perseuerauit ad menses aliquot, quoad Kalendis sextilibus in morbum, eumque grauem, ac periculosum incidit. quo animaduerso eius Hera, grauis mulier, et religioqem ex vero colens, eam hortata est, vt se ad confessionem pararet, accersitumque Sacerdotem ad aegram adduxit. Fecit illa tunc quoque vt solebat, et capitalia celans, leuia perfunctorie narrauit, neque tantum semel, sed durante in longum morbo, nouies infelix isto sacrilegio se polluit. Etiam mox subinde quas prius retuli Sacerdotis illusi procaces traductiones iterans ad Conseruas: quarum vna Religiosior rem aperiendam Dominae putauit. Percussit, vt par erat, pium Matronae animum scelus, et periculum Ancillae; ad quam statim adiens, vbi multa quae de pernicie flagitiosi in Sacramentali confessione silentij a Sacerdote audiuerat, commemorasset, amanter, ac materne purcontabatur, ecquid haberet in conscientia, quod prodere puderet: committere sibi ne dubitaret, nihilo eam minus, quidquid tandem id esset amaturae. Aderant vna quaedam e mulieribus familiae, quibus Catherinae nequitia non erat penitus ignora. Igitur bono animo aegram iuuandi, quae nouerant coram Hera protulerunt. neque ipsa languens negauit, at addidit, se nunquam ista Sacerdoti narraturam. Inter quae, vel Deo sacrilegium vlciscente, vel diabolo sibi addictam, vt solet, cruciante; vel denique aestu animi redundante in laborem corppris, aegra furijs velut quibusdam agitari cepit, et spiritu intercluso violentissimis iactationibus sese per stratum voluere. Durauit aliquantulum horrenda visu contorsio; qua tandem ad vsum sensuum et quietem aliquam puella rediens, Dominae sua dedecora narrauit; a quibus Sacerdoti prodendis deterreri se aiebat a quodam sibi ad laeuam adstante toruae frontis spectro: incitari contra ad ea confessario fatenda, a Muliere splendida, quae a dextris adesset, plane simili Tabulae in Templo expositae Sanctam Magdalenam referenti. Hîc enimvero bona Matrona in hortationes vehementius incumbere, interimque seruulo, Patrem curriculo vt accerseret, mandare. Adfuit breui vocatus Sacerdos, cui Matrona in aegrae cubiculum ingredienti; Catherina, inquit: Pater valde operâ tuâ indiget. nunquam est enim integre confessa. Mox, vt ei pudorem noxium demeret, quae ex aegrota compererat, Patri coram ipsa, quasi eius nomine exposuit. haec et haec inquiens, hactenus Catherina in Confessione reticuit, sed nunc ea nobis fassa, etiam tibi, quando ita necesse est nota vult. Ad quae infelix, obstinatione 259 Obstinatio eius in sacrilego silentio se inuoluens sua, maniseste raenuit: et varana lingua, quam Patri ignotam sciebat: atqui ait, Dominam intuens, ista tibi eo animo non credidi, vt huic communicares, quem de his maxime celatum volo. Omnia hic deinceps conari omnes, minis blanditias adiungere, intentare cruciatus inferorum, ignis aeternitatem, ostentare Paradisi delicias; expendere facilitatem necessariae ad tormenta vitanda, delicias promerendas, confessionis; praesertim cuius pudor omnis euanuisset arcano iam in Sacerdotis conscientiam emisso. Denique nihil non agere vt ruentem in praecipitio sisterent. Sed tundebant incudem. Praefracta muliercula per dies aliquot elusit omnia, non solum pertinaciter, sed etiam petulanter, et impie, non raro subsannans, et scurrilibus facetijs, iam Sacerdotem, iam solicitudinem illorum, qui salutarem sibi confessionem suadere conarentur itridens. Interdum obscoena dicta cum rubore audientium impudentissime proferens. Semel etiam cum ei Christi Crucifixi ad venerationem offerretur effigies, contemptim reijciens; ac nescire se istum quis esset, nec eum curare, blasphemans. Nec suas non interim partes seruare pereuntem cupiens Deus, agebat. Pungebatur rebellis animus arcanis stimulis excitantis gratiae; quibus concussa in has se interdum relaxabat voces. Me miseram! cur pereo? cur scelera non confiteor? Ad quas cum familiares accurrerent, et ecquid vocari Sacerdotem vellet? percontarentur, illa in nugas solitas, et dicta impia reuoluebatur. Nocte quaquam coneubia sopitos Domi cunctos clamor Catherinae acutissimus excitauit. Vociferabatur eiulatu horrendo. Heu me quantum crucior, quam horribiles poenas luo temeratae confessionis! Accurrit Domina, Domesticique omnes. Mortuae similem reperiunt. Post eam vocem diriguerat toto corpore. nullum in tactu, in pulsu vitae indicium. Expirasse crediderunt. Post horas septem inopinatissime apertis oculis, cepit vlulare nescio quid inconditum. Adest Hera, et blande, Catherina, inquit, iam tandem sapere incipe. Deus adhuc te expectat. Annuere visae infelici Sacerdos sistitur Frustra vt semper. Nullum aegra remissae contumaciae signum dabat. Interim mortis propinquae indicia extabant. Sacrum cereum raptim mulieres 260 Impia eius moribundae vox. accendunt. aegram vt id sumat, et Iesum inuocet hortantur. Illa toruum intuens: tollite istum Iesum, nihil mihi cum illo est. Simulque toto corpore se auertens in remotissimum lectuli angulum, ibi sessim assurgens confabulari cum quodam videbatur. Sed alia ancilla eodem in conclaui languens, terribiles se formas circa Catherinam videre clamabat. In his posito capite sontem animam meretricula peruicax efflauit. Foedissimum visu cadauer odorem repente tam tetrum inhalauit, vt non expectata luce (nam nox erat) eijciendum in subdiuale atrium fuerit. Eodem quo expirauit momento, mansuetus equus in domus eiusdem praesepi ligatus, furere cepit horrendum in modum morsu, ac calcibus, ruptisque retinaculis erumpere. Caties statim e vicinia ruere amentes insanissimis latratibus. Adolescens Dominae frater manu non aspectabili in bracchio apprehensus, sicque somno excussus e lecto in pauimentum graui casu deiectus est. Ancilla vehementi calcis ictu, cum neminem videret, in humero se percussam gemuit. tumorque ac liuor ad dies multos in parte laesa visi; haud ex vano questam probarunt. Cum corpus ad sepulturam componeretur, erexit se in sedentis modum, et terrore consternatas 261 Mortuae manes domum inquietant. abegit Praeficas. In famulae caput, ingredientis conclaue vbi erat illa mortua, vas ex alto deiectum est. Diditur momento fama per Pagum. accurritur in funestas aedes studio mira visendi. In oculis curiosae multitudinis ingens fit lapidatio, tumultuosissimo fragore ingruentium superne fractorum laterum, et coctilium tegularum. cum tamen nec toto illo in oppido, nec in vicinia vsus vllus, aut copia eiusmodi fictilium esset: imbricibusque e ligno dolatis, squammatimque consertis tecta domuum pluuias arcerent; vt ex longo iuteruallo delatam vi arcana materiam istam appareret. His consternata terroribus familia ad aliquod solatium congregabatur, mulieres maxime, quarum nulla vagari per aedes sola sustinebat. Circumstabant Heram foeminae circiter duodecim, cum vna ex ijs ancilla, quae Catherinae vitia Dominae aperuerat, semel iterum, ac tertio per pedem tracta, raptataque est, nemine manum, quae traheret vidente. Nonis octobribus cum in cellam vestiariam iret Ancilla, vt vestem promeret, Catherinam videt vas quoddam e terra tollentem. Exclamat, fugit, ingens strepitus auditur. accurrunt multae simul. vas illud vi summa parieti impactum in frusta dissilijsse copspiciunt. Dominâ eodem post ingressâ, dimidius later magno impetu in murum illisus est. Postridie mulieres optimum ratae vi stygiae vestiarium infestanti religionem sacrae imaginis opponere, eunt multae simul, et Christi de cruce pendentis effigiem Chartae impressam agglutinant postibus. Statim cunctis inspectantibus reuulsa imago, et in tria fusta conscissa est. Iam nulla quies sub tectis erat. Ergo Domina mensam sterni sub diuo in hortulo praecepit. Huic cum assideretur, magna pars lateris in lancem, vnde vescepantur superne decidit, Simulque quadrimus puer, iactatis cum eiulatu ad matrem bracchijs, Mater exclamauit, supueni, strangulor a Catherina, non illam vides apprimentem mihi fauces. Sed cum Theca reliquiatia, quam ad hoc ipsum noster Sacerdos dederat, vt stygijs hisce furijs opponeretur, pueri collo esset admota, tartarea illa vis abscessit. Hic matrona tam saeua infestatione inquietas aedes deserere cum parte familiae magnâ decreuit. Tribus dumtaxat aetatis maturae mulieribus ad custodiam domus relictis, ad consobrinam migrat; quae remanserant crucibus, lipsanothecis, aqua lustrali, praecipue oratione, et inuocatione Sacrorum IESV, et MARIAE nominum iussae cum monstris pugnare, multa immania sunt passae. Sed Deo tandem placuit ferali negotio finem imponere. Mulier vna e tribus cellam penariam ingrediens clare audiuit notam Catherinae vocem sese nominatim appellantis. Fugit illa statim consternatissime ad duas socias, quae et ipsae distincte audierunt eamdem vocem iterum, et tertio mulierem, quae fugerat vocantem. Quare illam hortantur, vt Deo inuocato respondeat, et quid se velit, quaerat. Se illi comites ituras. Annuente illa, sacram candelam accensam manu praeferentes, in cellam vnde vox eruperat vadunt simul omnes. Erant iam in limine, cum denuo Catherina, quam prius nominauerat inclamat, iubens eam abijcere candelam, qua se vri dicebat, et sic solam accedere. 262 Nouissima apparitio damnatae. Non obtemperauit illa quidem in dimissione cerei, sed accessit tamen intro, et Catherinam vidit horribili specie flammis cinctam, quae ex cunctis eius membris per globos erumpere videbantur. Corpus caetera nudum fascia quadam velut ferri candentis cingebatur, lata et varijs gyris artus amplexa vsque ad imos talos. Accedere ad se propius Catherina cum iuberet foeminam, huic dubitanti, et terrore nimio vix mentis compoti, Iuuenis veste candida, placido vultu, bonus Angelus haud dubie, se videndum obtulit; et, sta, inquit, animo, ac monstrum hoc conspue, tum quod loquetur, audi, mox alijs narratura. Sensit femina se confirmatam; et erigere os in Catherinam ausa, clare audiuit, cum diceret: se aeternis incendijs addictam, quod suam impudicitiam Sacerdoti fateri noluisset. Iussam se, ac perinuitam id nunc prodere, vt sua pernicie alij sapiant. Quaedam in eam sententiam cum adderet, signo ad Vespertinam Deiparae salutationem tunc forte dato, repente conticuit, et euanuit: ex eoque momento incestare domum illam desierunt impuri damnatae manes: nouellâ illâ Ecclesia celebri per tractus illos notitia tam insignis euentûs mire in fide mysteriorum Christi, ac praesertim in proposito nudandae syucere ad peccati remedium conscientiae, firmata.

LAVS DEO.

PROTESTATIO AVTORIS.

LEctor aduerte in Elogijs Virorum Illustrium, quos his Historijs complexus sum, nonnulla me obiter attingere, quae sanctitatem ipsis videantur adscribere: perstringo nonnunquam aliqua ab ijs gesta, quae cum vires humanas superent, miracula videri possunt, praesagia futurorum, arcanorum manifestationes, reuelationes, illustrationes, et si quae sunt alia huiusmodi: beneficia item in miseros mortales eorum intercessione collata diuinitus: demum nonnullis sanctimoniae, vel martyrij videor appellationem tribuere. Verum haec omnia, ita meis lectoribus propono, vt nolim ab illis accipi tanquam ab Apostolica Sede examinata, atque approbata; sed tanquam quae a sola suorum auctorum fide pondus obtineant, atque adeo non aliter quam humanam historiam. Proinde Apostolicum Sacr. Congregationis S. R. et vniuersalis Inquisitionis Decretum anno 1625. editum, et anno 1634. confirmatum integre, atque inuiolate iuxta declarationem eiusdem Decreti a Sanctiss. D. N. D. Vrbano Papa VIII. anno 1631. factam, seruari a me omnes intelligant, nec velle me, vel cultum, aut venerationem aliquam per has meas narrationes vlli arrogare, vel famam, et opinionem sanctitatis, aut martyrij inducere, seu augere, nec quicquam eius existimationi adiungere, nullumque gradum facere ad futuram aliquando vllius beatificationem, vel canonizationem, aut miraculi comprobationem; sed omnia in eo statu a me relinqui, quem, seclusa hac mea lucubratione, obtinerent. non obstante quocunque longissimi temporis cursu. Hoc tam sancte profiteor, quam decet eum, qui Sanctae Sedis Apostolicae obedientissimus haberi filius cupit, et ab ea in omni sua scriptione, et actione dirigi. Petrus Possinus.