MAgnarum plerumque rerum principia ardua sunt. Nihil excelsum natura collocavit in humili. In societate humana, post virtutem, nihl Eloquentia dignius sublimiusque reperies. Quare ab ipsis nobis initiis rudimentisque artis, in hanc palaea ftram Eloquentiae candidatus ducendus est, via, qua possumus, brevissima. Expertus multa loquar, ut qui hanc arenam adannos quatuordecim triverim, eorumque octo im suprema Rhetorum Gymnade propemodum consumpsetim.

1. Recte intres. classes studium eloquentiae dividimus. Quarum prima Grammaticorum propria, veteris Romanae linguaeusum purunsim plicemque in E pistolis historiis aliisque his affinibus scriptis tradat. Haec igitux prima velutielemeta nascentis eloquentiae complectitur. Aliae classes duaeita eloquentiae inter sepraecepta artemque partiuntur, ve prior quaedam veluti praeludia et progymnasmata ipsius tracter. altera exercitationes Rhetorum proprias complectatur, ac pex omne sese dicendi genus effundat. Quidinfingulis cuique ad hanc disciplinam in cumbenti praestandum sit, paucisita prosequat, ut Praeceptoribus iuxta Discipulisque hac mea instirutione consulatur; ne supervacaneo sese labore fatigent. et ahbi prensent, quod alibi obtinendum est.

2. Praeceptoris, ex ipsa primum disciplina, adartem grammaticam adolescentibus tradendam, profecti, munus est, ira minores docere, ut simul discat a maioribus, hos non raro consultos. audire, ut ab illis cum fructu audiatur. Stultum sit, inexpertum maria, primum sine ductore in vastum difficilemque superatu Oceanum ruere, vela ncertis ventis fluctibusque credere. peritos, et naufragis quandoque tabulis eluctatos, hic sequi tutius est. Qui nonumquam in lcopulos. offendit, certius evitabit. Artis hic qoaedam praefidentia rudioribus magistris nocuit, qui errasse se tum primum intelligunt. cum post multos labores. irrito conatu adversisque vent s, in eodem unde exietant littore rursum deponuntur. Quaerant, consulant, auscultent veteranos duces, consilia in agendis, iudicia in peractis explorent. Etiam cum recte actum, iuverit aliorum approbatione sirmari nisisorte laudem magis captemus, quam emendationem.

Purioris haec latinitatis palaestra est, quae hoc spectat, ve nativa propriaque rem quam vis voce signet distinguatque Quocirca primum est, ut Magister hos sibi auctores voluendos sciat, qui proprio. sermons ulu delectantur, neque ad illum, qui in tropis figurisque lucet; ornatum fusius efferuntur. Suo enim quaevis classium apparatu constat, quaeque orationem Rhetoris decent, Grammatici dedecent. Proprietas latini sermonis ante discipulis tradenda, ut suo quamque rem nomine ante norint discernere. quam translatis assue scant, illo enim praeterito, ne his quidem scite utentur; cum alienis ut propriis. insueverint. Duplicis. vero generis auctores perractandi sunt; alii qui praecepta recte loquend tradunt: alii qui. scribendi exemplis eadem complexi sunt. Illi, vel primam vocum impositionem exhibent, ut Dictionaria et Lexica variorum, Ianua linguarum et Nomenclator Iunii: vel earum inslexionem, genus, conftructionemque docent; ut Despauterius Ve: epeius, Emmanuel, Vossius, aliique Grammatici. Ex quibus summa quidem rerum compendio ita discipulis tradenda est, uthancpraelectam expositamque in scholis memoria complectantur, et scribendi loguendique exercitio in usum denique familiarem traducant. Magistro illorum auctorum aliquem legisse accuratius suffecerit; utad ambigua quae se offerte poterunt, et nonnullas a vulgatis reguhs exceptiones enodandas sufficiat, quas iccirco suain adversariatransferat, ut hinc tempori deprompta serviant, et lubricae ad exempla rariora memoriae subveniatur.

2. Porro ut via discipulos expedita ducat, ante omnia vagam inquietamque pueritiam sua ipse gravitate, et clementi iuxta setioque imperio formet: nihilque principio nimium indulgeat, ne, ut assolet, licentiae deinde maioris Spe efferatur longius, difficulter adstringenda. Habent ipsa, disciplinae'exordia vim magnam, quando reverentia etiamnum puer regitur, omnisque offensionis metuens habitum vulrumque praeceptoris observat, ut quid imposterum liacere sibi, quid nocere possit, intelligat, qui cum, indulgenzia fretus, semelfrena laxavit immodestiae, nonfasilc, misiab alio Moderatore, continebitur. At nihil perinde institutionem profectumque iuventutis, ut morum dissoluzio, retardat: nisi ab ore praeceptoris toti pendeant, nisi viva animentur reganturque docentis voce, parsmaxima Saboris in ventos spargitur, aures mentemque non excolit Alterum est, ut cersa instituen di methodo aclege a maios xibus usitata, novitatis aliquo illicio, non discedat; cum prudentis magistri non sit, ista in aetate, primisque docendi experimentis, supra adultos gymnasiastas velle sapere. Multa etiamnum sibi esse discenda seiat, qui docendi primum munus aggreditur. Et sialii defuerint, experientiam optimam esse Magistram inte lliget, cuius nemo manum, Spisi seris denique sub annis exosculatur. Illam igitur revezentiam in seniohonoiret, patienter ipse praestoletur. Sic deinde illorum, qui artem, quique exempla recte loquendi Scribendique tradunt, lectionem atque expositionem in Scholis, per suaparziatur tempora; urad usum exercitationemque discipulorum praelecta in dies traducantur. Quo sa cto et horum in attentione diligentiam acuer, et profectum exstimulabit. Avide excipient, quae mox sibi in penso noverint leddend; reddent quae recens exceperint, promptius: neque, ut plerumque evenit, inutili dictionariorum cvolutione, tempus disperdonr, conceptumque animivigorem infringent, cum irrito se labore hausisse non raro errores, et dediscenda rursum didicisse experientur, Videant quo praeceptiones regulaeque loquend; spectent, dum scribendo domi sequuntur, quod auditum a Scholis adferunt. Ita suum indies et tempore et labore profectum metientur. Et aliis hos invitare praemiis, aliis poenis ad stodia adstringere minus necesse erit, dum intelligent, quantum detrimenti absentia desidiaque patiaptur.

3. Iuverit vero magnopere inter prima Grammatices rudimenta providere, ut libello, quem Ianuam linguarum dicunt, utantur discipuli, ad rei cuiusque proprias appellationes inter ipsa scriptionis argumenta condiscendas. Quod faciliori Magistri industria consequentur, si is ordine ac lege guadam scriptionis hinc ita depromat themata, utab obviis, atque in usu adolescentum quotidiano positis zebus, sensim adremotiora transeat, et vix secunda Grammatices absolvat, quin decurrerit, atque in frequentem exercitationem traduxerit universa, cum suprema Grammaticaestatio non tam capiendae, quam ad nitorem familiarem expoliendae linguae latinae usibus sir destionata. Gemino illud per dialogos, et epistolas distributo exercitiorum genere facile impetrabit: quae, ubi domi Magister a se prius sermone puro elaborata attulerit, suo etiam ad literas emolumento in Scholis traditurus est. praeserrim ubi ad Ciceronis illa, in dialogis epistolisque familiaribus ingenium, aut Caesaris eriam historiam finxerit. Hos enim inter prima, tam capiendae, quam tradendae, latiae eruditionis elementa cuique auctores suaferim, quibus si Ludovici Vives atque imprimis Croci dialogos pueriles iunxerit, nihil abs re fecerit. Erasmus scurrilior, Pontanus grandior, quam ut in commuem sermonis usum assumeatur. Delectus ex his institui, consuetudo promiscua haberi cum fructu vix potest. Desidero Romanae eloquentiae formatorem primum, qui hunc reipublicae literaxiae conatumimpendat, et dialogis peromnes loquendi formulas proprio familiarique linguae nitore ductis, paula magis disertam nobis Ianuam, quam illa, quae dicitur Linguarum, aperiat. Cicero non pauca ex suis dialogismis epistolisque, praesertim Atticis, suffecturus est. in ceteris eundem, dem, que licer, aemula scriptione imitetur. Quem sinonnemo Magistrorum laborem, cultiori ad hanc rem Minerva formatus, capesseret, non unius se faceret Scholae instructorem. Suggero, ut plures audeant. erit cui successus favebit: nulli oberit tentasse, cum licet eventus fallat, et ipse, et quam instruit iuventus, non leve hinc commodum decerptura videatur. Colligat quos dixi praeter Ciceronem Dialogistas, et suum a quibusque symbolum deposcat: purgatiora sumat, cetera submoveantur.

4. Redeo ad Magistri Discipulorumque in Scholis officium, a quo tantisper diverti. Non satis erit per generum inflexionumque varietatem flexisse crebrius voces, perque omnes dicendi materias scribendo serri. Ut memoriae insideant, ut in usum frequen tiorem transeant, ut se ultro cogitantibus, et non quaesita, offerant hoc, utriusque in dustria, agendum est: Magistri, cum scriptionis themata emendate distipulis correcta, nunc singulatim, nunc universctradet: discipulorum, cum ea, qua par est orthographiae cuta atque examine Magistri dicta excipient; ne pro veritate errores amplectantur. Proderit ad hauc rem, si plures fuerint, una omnium correctione scripta perstringere, ne quis non emendatior abeat: tum si quae minus nota vocabula se offerant, haec litetatim, vel in tabula, vel viva voce praesiguare, ne stylum viciose ducant, et correcti scribant corrigenda. Hoc vero tum imprimis suasero, quando plerisque iam ante designatis a Magistro in linguarum Ianua, aut ipsa etiam Grammatica, vel Cicerone, vocibus usi sunt: ne alienis forte subrogatis damnari credant, quid quid aliunde i psi haud infeliciter depromperint. Verum hoc iuxta agendum est, ut correct. pleraque fideli puerorum memoriae insideant. quidquid enim oblivionepraeterit, irrito labore captatum est. Quocirca, ut emendazum scriptionis argumentum altero die recolatur, utque ad Scholasticas velitariones traducatur, perquam estutile. Nunc antagonista, nunc Magister depositum hesternum exigat; laude, ignominia, ducatur, impellatur adolescens: modo victor gaudead, modo victus erubescat, et penso etiam, cum opus, graviore luat ignaviam. Nihil tamen illi imperetur in poevam, quo, aut melior, aut eruditior non fiar. Morum delicta praescripto pietatis compenser, studiorum neglectum impensiore studio. Ita et suam errorpoenam, et emolumentum habitura correctio est; ipsumque, si sapiet, correctorem amabit.

5. Unum pene exciderat iam a prima deposcendum pueritia, ut scite calamo aptare manum, literasque ducere iubeatur; ne tam informibus characterum lineamentis se. Magistrumque legendo, torqueat, et quae, velut in equuleo positus, scripserit, ad memoriam revocaturus, aversetur. lucundares, et dimidium laboris scripturo est, habilis distinctusque character. Nec difficili arte parabitur. Tardior principio in formandis literis manus. sensim repetitis crebrius ductibus profluet, et dignatarditatem pensabit, cum elegantia, tum celeritate. Quando neque ipsa deinde scribende, neque oculus legendo haesitaturus est. Bene formatum puero Alphabet! literarumque inter se iunctarum prototypon figatur, quod si minus per otium quotidie imitari, autliceat, autlibeat: feriatis certe diebus pari characterum ductu, ur poterit, adumbret. Vincet iam adolescensaetas ac diligentia, quod conatus primos eludebar. senfim et Magistrum huius curae, et discipulum laboris non paenitebit. Diuturna se plectunt incuria quotquot hoc studium rudi eriamnum aevo subterfugerunt. Par orthographiae, distinctionumque cura et magistrum et discipulum teneat. Minori discentium iuxta ac docentium labore, maioriemolumento constabir in daftria.

6. Iam, ut ipsum Praeceptorem fas est, ante discipulos excellere, ita nec intra eosdem Latiae elocutionis capcellos arctari cupiam, Efferat sese longius, et si prisca Romanae linguae rudera placeant, (ut nonnumquam sese in veterum libros, novorumque commentarios inferunt) Varro, Festus, Nonnius, Marcellus atque una editi linguae latinae autores consulendi erunt. Citra hos nemo satis Terentium, multo etiam minus Plaurum assequatur. Quamquam fatendum sit, exoletis plerisque, et nec comico quidem scriptori concessis abundare; ut paucis demptis, usum omnem amiserint, delibari possint, hauriri vix debeant. Maiori novitatis artisices cuta observan di sunt, quorum alii imperitia, alii immoderato novandi studio delinquvuna. Illi, dum, vel ad vernaculi Sermonis usum Romanam phrafin detorquent; vel per peram traductis abutuntur voeibus, corruptelas spargunt, doctorum emendatione sanandas; hinota abreptisemita, cum affectata eruditionenomen aliquod admirationemque vulgi captant, quam puris ex fontibus elegantiam sermonis desperant, hanc alia ex se ficta raritate pensare conantur. Adversus illos eloquentiae corruptores Ludovicus Carbo de elocutione, Iacobus Ludov. Strobaeus de electione et collocat. Verbotum, S horus de utriusque linguae docendae discendaeque ratione, Adrianus Cardinalis, Schottus in Tull. qq. Nicolaus Susius in lima Ciceron. Buchlerus in suis observationibus, Nizolius cum Sylviii centuriis, lacobus Pontanus, et Ioannes nies de ottu et occasu linguae latinae, Romana a barbaris novatisque distinxerunt. Quamquam et in his auctoribus, Nizolio praesertim, observandum sit, censura severiori plurimas voces intet barbatas ac reiectaneas seponi: ut si damnandum sit, quidquid ab uno Cicerone intactum est. Multarum illi rerum in mentem calamumque nihi! venit, quod a Terentio, Caesare, Livio, Salustio, Seneca, Columella. Plinio utroque, Quintiliano aliisque pertractatum est: neque iccirco repudiandum, nisi ad unius scriptoris familiam totius latinae eloquentiae opes transferte decretum sit. Quidquid tribus illis nascentis adultaeque apud Romanos Hoquentiae saeculis partum est, iure eorundem civitate donabitur. Quamquam non uno omnia ordine ac dignitate habenda sint. Qua de re paulio inferius videbitur, cum latinae linguae scriptores suis aetatibus distribuam. Evoluere tamen Schotti, Nies, aliorumve observationes linguae perquam utile futurum est, cum puriori omnia fonte hauserint, et vela fordido, vela trito vulgi sermone abducant. Verum hoc ad supremum Grammatici laborem, de quo nunc agam, propius referendum est.

7. Ubi Grammaticus puris sese ac propriis satis vocibus ad Romani sermonis elegantiam instructum senserit; iam ut phrasin quoque Syntaxinque, illi linguae consuetam, tam ex praeceptis, quam bonorum autorum scriptis capiat, necesle est. Hic rursum per omnem peneloquendi materiam erit excurrendum. non quod recta prius constivendi ratio negligenda Grammatico fuerit; sed quod obviaetantum, maximeque facili insistendum: nunc autcm, et tariora, et magis ardua constructionis exempla praetereup da non sint; atque ut prima cura verborum, sie altera phrasium diversitati delectuique impendenda videatur, Militia haec quaedam literariaest: istic voces tamquammilites conscribuntur; hic peritum distribu nturin ordinem; istic velut in armorum lustratione explorantut; hic in acie contra hostem prodeunt; istic rudius ad pugnam praeluditur; hic lerio pro victoria conflictu pugnatur. Oratione ut gladiis concertatur, vincit qui infle ctit, triumpbat qui persuasit. Ut vero plerumque non tam in copia militum, quam iu ordinc iun cturaque pugnantium vis virtusque eminer, sic in Eloquentia ars praecipua in scira vocum constructione ponitur, qua cum unus Tullius superare ceteros visus sit, non immerito palma illi Latiae eruditionis defertur.

8. Nunc quae primo hanc palaestram subeunti facienda suadeam exspectas. Dicam quid expertus facilimum esse didicerim. Ut enim omittam illam praeceptorum syntareos per exempla scribendi tradita expressionem (quam prae reliquis ubique curandam sentio) nullum aeque expeditum ad eloquentiam iuventuti iter pater, quam si Magister delectam ex Cicerone phrasiologiam (qualis Aldi Manutii esse poterit) per certa scribendi atgumenta universam summis tantum complectatur capitibus, quae deinde lingua vernacula suis tradat discipulis, quos de usu delectuque baru p anta phrasium sic instituat, ut rudiores maxime tantum obviis inflectendis atquein rem suam traducendis principio occupentur, peritiores ad magis cultas operam studiumque transferant, arque hinc quotidie suum Latio sermone forment scriptionis pensum. Ita ut supra per Linguarum Ianuam, sic nunc per Aldi phrasiologiam, alteram velutad eloquentiam Ianuam, ad purum eruditumque sermonis usum, proxima sunt via, transituri. Nam et illa, quae ex patria lingua manat in Romanam, barbaries vitabitur, dum ad illius phrasin Latina, utsit, constructio non aptabitur: et per omnem sese effundent scribendi materiam, cuma a libri capite, quantum poterit ad finem usque, nunc per dialogos, nunc per epistolas decurretur. Non facile dixerim, quam compendiosa haec et Magistro et discipulis ad expolitam dictionem sit ratio, modo cum iudicio tractetur. Capiant, intelligant, suisque ante norint inflexionibus tractare adoles centes verba, ne immaturus hic labor, per inscitum usum, pereat. A facilioribus ducant phrasibus initium, pene a Magistro ante designatis, utillins deinde labore ad emandationem adhibito, tantoerrores promptius corrigant, Eruditiores latius vela pandant, praemiisque atque honore ad variandum saepius scriptionis pensum invitentur. Vidi ego qui rem eandem multa vaxietate scribendi ornatam tertio pluriesque exhiberent, prout ipsa sese copia phrasium large affunderet, non quieti, donec sui usus fecissent universa. Sic ubi per diversa Epistolarum genera iuventus ducitur, Buchleriiuverit formulis a Cicerone desumptis exercitari. Mirum est quantum haec res animorum promptitudinisque scripturis concilier, dum alii taedioso et casso saepe labore per Dictionaria ac phrasiologos circumferuntur, actubam pro tibia nonnumquam apprehendunt, exsoleta pro usitatis, barbara pro lazinis am plectuntur; aut sietiam inveniendi felicitate destituantur, suo aliquid ex cerebro rude incoctumque depromunt. Quae si deinde Praeceptoris vel incuria, vel occupatione transmittantur, in sucum sanguinemque elocutionis tran seunt. Quae causa, cur viam rationemque a me exploratam tantopere suadeam. Obrepet forte et hic suum quandoque constructioni male detottae vitium, non haerebunt apre vincuhis omnia. Vim feret, modo sensus modo ordo, modo numerus. Ar haec aliis huius palaestrae exercirationibus facile ad lineam limamque adducentur. Multa suo Magister iudicio, multa suo et usu et aetate provectior discipulus corriget, ipsa certe, cui applicandae operam dedit, Tulliana locutio, non prorsus elabetur, Lectio autozum, ad quam se deinde extendet, superfluum atterer, suoque demum, quae memoriae insederint, loco, singula opportune se ingerent, cum sublata manu aliena, proprio ductu liberius enatabit, sensim etiam sine cortice superabit flumina. Qui, ne offendat, nihil audet egregium, magis offender, cum non audebit. Lapsus qui ad scientiae mezas contendeptiobtigit, in pero reprehensionem non mezerut.

9. Verum ut suis expurgata mendis, numerisque eruditi sermonis absoluta sideli haereant memoriae, constans inter adolescentes linguae Latinae usus vigeat, concertationes extractatis scmbendi argumentis sumantur; corrector domi Paedagogus, in scholis Ludimagster ne desit, qui ad primos hosce conatus, non raro haesitantes dirigat, errantesque suavi admonitione redcat. Partito etiam inter se labore et materia, singuli argumentumaliquod declamando prosequantur, actione pronuntiationem animante. Qui vero ex omnibus idonei maxime visi fuerint, hi in suggestum aut thearrum producantur, publici de se iudicii plaususque experimentum sumpturi. Alit eares animos, format indolem, memoriae ingeniique vires exacuit. Alii succedant aliis, nec in paucos tantum hic vel favor, vel labor derivetur. peritiores antegressi sequentibus audaciam facilitatem que addent. Neque a Didascalo ptimum, nisi probe exculti, et ad personae quam sustinent naturam sieti, proudantur, ne spectaroribus risum fastidiumve, sibi etiam ad perite agendum desperationem concitent. Sednec aliena tantu recitent, quaeque illius quam terunt Scholae experimenra vincant. quo enim haec aut ingenio assequentur, aut iudicio pronuntiabunt? Perguam sane ridiculi mihi Ludimagistri illi videntur, qui in hanc Grammaticorum palaestram vel Heroum vel Tragicorum grandes versus inferunt, pedesque adolescentum non dum soccis idoneos, cothurnis aptant, cum haec rota exercitatio discipulorum profectui debeatur. nisi forre honorandi Magistratus, aut studiorum gratia, ex diversis plures classibus in hanc arenam evocentur.

1. Nutricum sermo non debet esse vitiosus, ne dediscenda discant, quod simili declarat.

2. Parentes eruditiproderunt, ut exemplis probat.

3. Paedagogi rudes et imperiosi submovendi sunt, ne vitiis imbuant, ut Alexandrum Leonides.

I. PRotinus ut quisque parens faetus erit, acrem quam maxime curam spei suturi Oratoris impendar. Ante omnia, ne sit viriosus sermonutricibus, quas, si sieri posset, sapientes fieri Chrysippus optavit, certe quantum res pateretur, optimas eligi voluit. Et morum quidem in hishaud dubie prior ratio estre, ete tamen etiam loquantur. Haprimum audiet puet, harum verba effingere imitando conabitur. Et natura tenacissimi sumus eorum, quae rudibus aunis percepimus: ut sapor, quo nov a imbuas, durat, nec lanarum colores, quibus simplex ille candor mutatus est, elupossuor, Et baec ipsa magis pettinaciter haerent, quae deteriora sunt. Nam bona sacile mutantur in peius: nunc quando in bonum verteris vitia? Non assuescat efgo (ne dum infans quidem est) sermoni, qui dediscendus sit.

2. In parentibus vero, quam plurimum esse eruditionis optaverim. Verum nec de patribus tantum loquor nam Gracchorum eloquentiae multum contulisse accepimus Corneliam matrem, coius doetissimus sermo in posteros quoque est epistolis traditus. Et Laelii filia red didisse in Ioquendo paternam eloquentiam elegantiorem dicitur. Et Q. Hortensi: filiae oratio apud Triumviros habita legitur non tantum in sexus honorem. Nec tamen si quibus discereipsis non contigit, minorem curam docendi liberos habeant, sed sint propter hoc ipsum ad cetera magis diligeates. De pueris inter quos et educabitur Ile huic spei destinatus, idem quod de nutricibus dietum sit.

3. De paedagogis haec amplius. ut aut sint eruditi plane. quam primam esse curam velim, aut se non esse eruditos sciant. Nihil enim peius iis. qui paulum aliquid ultra primas literas progressi, falsam sibi scientiae persuasionem induerunt. Nam et cedere ptaecipiendi petitis in dignantur et velut iure quodam potestatis quo fere hoc hominum genus intumescit, imperiosi, atque interim saevientes stultitiam suam perdocent. Nec minus error eorum nocer moribus. Siquidem Leonides, Alexandri Paedagogus, ut a Babylonio Diogene traditur, quibusdam eum vitiis imbuit, quae robustum quoque, et iam maximum regem ab illa instirutione puetili sunt prosecuta. Si cui multa videor exigere, cogitet Oratorem instirui, rem arduam, etiam cui ei sorman do nihil defuerit, praeterea plura et difficiliora superesse. Nam et studio perpetuo, et praestantissimis praeceptoribus, et plurimis disciplinis opus est. Quapropter praecipienda sunt optima: quae si quis gravabitur, non rationi desuerit, sed homini. Sitamen non continget, quales maximo velim habere nutrices, pueros, paedagogosque; at unus cerse sit assiduus, dicendinon imperitus. Qui siqua erunt abhis praetente alumno dieta vitiose, corrigat protinus, nec insidere illi sinat.

1. Memoria puerorum his studiis favet, que adolescunt cum aetate. ut simili a corpore deiumpto probatur, tum exemplo Alexandri

2. Ante liter arum formulas, quam contextum parvuli capiant, quod fiet eburneis literis per lusum traetatis, confusisque ut puer distinguat

3. Facilis literarum formandarum ratio per sulcos, cui velociter deinde scribendi a principio cura adicienda est.

4. Utilia scribenti proponenda quo memoriae tenaciter insideant.

5. Pronuntiatio per difficiles asperosque versus exercenda est.

1. NOn perdamus primum statim aetatis tempus, atque eo minus, quod initia literarum sola memoria constant, quae non modoiam est in parvis, sed etiam tenacissima est. Nec sum adeo aetatum imprudens, ut instandum protinus teneris acerbe putem, exigendamque plenam operam. Nam id in primis cavere oportebit, ne studia qui amare nondum potest, oderit, et amaritudinem semel perceptam, etiam ultra rudes annos reformidet. Lusus hic sit, et rogetur, et laudetur, et nonnumquam nescisse le gaudear. Aliquando ipso volente doceatur alius, cui invideat, contendat interim, et saepius vincere se puret. praemiis etiam quae capit illa aetas, evocetur. Parva docemus instiruendum oratorem prosessi, sed est sua etiam studiis infantia: et ut corporum mox etiam fortissimorum educatio a laete, cunisque initium ducit, ita futurus eloquentissimus, edidit aliquando vagitum, et loqui primum incerta voce tentavit, et haesit circa formas literarum. Nec si quid disere satis non est, ideo nec necesse est. Quod si nemo reprehenditpatrem, qui haec non negligenda in suo silio putet, cur improbetur, si quis ea quae domi suae rectesaceret, inpublicum promit? Atque eo magis. quo minora etiam facilius minores percipiunt, et ut corpora ad quosdam membrorum flexius formari nisi tenera non poslunt, sic animos quoque ad pleraque duriores robur ipsum facit. An Philippus Macedonum Rex, Alexandro filio suo prima literarum elementa tradi ab Aristotele summo eius aetatis philosoho, voluisset, aut ille suscepisset hoc officium, si non studiorum initia, et a perfectissimo quoque optime tractari, et pertinere ad summam credidisset? fingamus igitur Alexandrum dari nobis impositum gremio, dignum tanta cura infantem (quamquam suus cuique dignus est) pudeatne me in istis statim elementis, etiam brevia docendi monstrare compendia.

2. Neque enim mihi illud saltem placet, quod fieri in plurimis video, ut literarum nomina, et contextum, priusquam formulas paruuli discant. Obstat hoc agnitioni aetatis eorum, non intendentibus mox animum ad ipsos ductus, dum antecedentem memoriam sequuntur: quae eausa est praecipientibus, ut etiam cum affixisse eas pueris, recto illo quo primum scribi solent contextu videntur, retro agant rurs us, et varia permutatione perturbent, do nec literas qui instituuntur facie norint, non ordine. Quapropter optime, sicut hominum parirer et nomina, edocebuntur. Sed quod in literis obest, syllabis non nocebit. Non excludo autem id quod est notum, irritandae ad discendum infantiae gratia, eburneas etiam literarum formas in lusum offere, vel si quid aliud, quo magis illa aetas gaudeat, inveniri potest, quod tractare, intueri, nominare iucundum sit.

3. Cum vero iam ductus sequi coeperit, non inutile erit, eas trabellae quam optime inscalpi, ut per illos velut sulcos ducatur stylus. Nam neque errabit, quemadmodum in ceris (continebitur enim utrimque marginibus) neque extra praescriptum egredi poterit, et celerius ac saepius sequendo certa vestigia, formabit articulos, neque egebit adiutorio. mann sua manui superimposita regentis. Non est aliena res, quae fere ab honestis negligi solet, cura bene ac velociter scribendi. Nam cum sit in studiis praecipuum, quoque solo verus ille profectus, et altis radicibus nixus paretur, seribere, tardior styluscogitationem moratur, rudis et confusus intellectu caret.

4. Illud non paenitebit curasse, cum scribere nomina puer (quemadmodum moris est,) coeperit, ne han operam in vocabulis vulgaribus, et forte occurrentibus perdat. Protinus enim porest interpretationem linguae sectetioris, id est, quas Graeci glw=ssas vocant, dum aliud gitur, ediscere et inter prima elementa consequi rem, postea proprium tempus desideraturam. Et quoniam circa res ad hue tenues moramur, hi quoque versus, qui ad imitationem scribendiproponentur, non otiosas velim sententias habeant, sed honestum aliquid monentes. Prosequitur haec memoria in senectutem, et impressa animo rudi, usque ad mores proficiet. Etiam dicta clarorum virorum, et electos ex poetis maxime. (namque corum parvis cognitrogratior est) locos ediscere inter lusum licet. Nam et maxime necessaria est Oratoti, si cut suo loco dicam, memoria: et ea praecipue firmatur atque alitur exercitatione, et in bis de quibus nunc loquimut aetatibus, quae nihil dum ipsae ex se generare queunt, prope sola est, quae iuvare curam docentium possit.

5. Non alienum fuerit exigere ab his aetatibus, quo sie absolutius os, et expressior sermo, ut nomina quae dam versusque affectatae difficultatis et ex asperrime coeuntibus inter sesyllabis catenares, et veluti confragosos, quam citatissime voluant, xalepoi\ graece vocantur, res modica dictu: qua tamen omissa multa linguae vitia, nisi primis eximuntur annis, inemendabili inposterum pravitate durantur

QUod veteri proverbio fertur: non omnes contingit adire Corinthum hoc de eloquentia iure usur paveris, quam plures aditu ptensant, pauci assequuntur. Res ut ardua, sic eximia est de rebus digre loqui. Hoc uno suum homoproxime creatorem imitari videtur, Rerum ille naturam eleganti construxit ordine, Verborum homo; iste linguam hic sermonem format. Nec alio magis cultu homo differt ab homine, quamSermonis. Opes et honor extraneus, ratio omnibus communis; eloquentia cuique sua est. alii trivialis, aut difficilis: facilis aut sublimis alteri. Nec vero tardius multorum ad eloquentiam ingenium, quod naturae auctor largitus est, accusari debet, cum possit cortigi. Durissima etiam saxa denique ad laevitatem expoliuntur, et culcum recipiunt, tanto abolendum serius, quanto difficilius admissum. Instaurari utcumque naturae detrimenta arre queunt, et labore vinci cunctantis ingenii tarditas. Nemo desperet, quem neclaeva mens, necfortuna depressit. Industrio tantum ad hanc rem animo, et praeceptis non multis magnisque contenden dum est.

1. Non illum promitto eloquentiae apicem, quem paucos hactenus inter Graecos Latinosque obtinuisse comperimus. Raros invenias quos cum Demosthene vel Cicerone, aut natura, autars, et industria comparavit, plerosque horum aliqua, nonnullos etiam universa destituunt. Ceterum multos, neque a natura inhabiles, neque a labore vacuos, periti Magistri, ducisque neglectu inter felices eloquentiae conatus haesisse compertum est. Nimia praeceptionum moles non paucos obruit, qui cum omnia memoria complecti laborant, quae hac de re a diversis loquendi scribendique Magistris tradita sunt, aut confusione rerum aberrant, aut despetatione assequendi deficiunt. Sunt etiam qui sine ordine iudicioque hanc disciplinam aggrediuntur, nec quid primum potissimumque sit, quid ad postremas curas reii cien dum, dispiciunt. Quod leges in rep. faciunt, cum nimia crescunt mole, hoc in arte eloquentiae praeceptionum multitudo, pleraeque negliguntur. Qui recte ordinatam et remp. cupiet, et artem, plura non praecipiat, quam quae operi commodum mandentur. Praepostera res est leges scribere, quibus nemo obsequatur. In venies etiam non desidis otii dolescenres, qui post exhaustas, memoriaeque traditas Rherorum praeceptiones, nihil admodum emolumenti ad perfectioris eloquentiae assecutionem fecere, Latio tantum sermon. et plerumque rudi Minerva, orationem vestire soliti; at hanc ad praescriptos inveniendi locos, disponendi ordinem, eloquendique, vel ornatum, vel copiam extollere, numquam videas. Cri hoc vitium imputabis, nisi quod in sola praeceptorum contemplatione fixi, hausta ad experientiam non traduxere? Haeedisciplina exercitio praecipne capitur. quod faciendum die diceris, opere firmandum est. non satis est tenere, quo cie thara ictu, quo loco, quibus chordis ferienda sit; ni manum applicaveris, otioso tantum spectaculo mentem oblectabis, artem numquam capies.

2. Neque satis est quovis ad eloquentiam opere, etiam per fixa Rhetorum leges, conniti. Non pauci, Magistrorum quoque, infelici bic conatu oleum operamque consumpsere, dum sine exemplari operis ad opus provolant, et idonei desunt quos mitemur. Pictura quaedam est eloquentia: suos et ductus habet, et lucem, et umbras, non uno tamen colore adumbratur, nec absque prototypo rudimenta absolvit. Proponendus est, cuius lineamenia artemque sequaris. Neque quivis ad hoc facile assumendus auctor. Ve quam oprimos nanciscatis duces providendum est. Tutius hos pone sequeris: nam ut multa non statim sequaris; vitia certe tecum non trahes, nisi quae attuleris. Virtutes ubi saepius imitatus fueris, denique aemulaberis, et si omnes non haereant, multarum in te colorem duces. Minus vix delinquunt, qui imperitos sibi Magistros imitandos proponunt, quam qui nullos. Siquidem vitia, ut in monstris, sic in eloquentia maxime eminent, et insuetas ad haec aures studio novitatis convertunt. Facilius gibbum pictor in corpore, maculamque in vultu, quam elegantem utrinsque habirum imitando finget. Vitiorum prompta imitatio est. Vidi ego quosdam his etiam disciplinis iuventuti tradendis perfunctos, qui tamen plurium annorum opera incultum nequicquam stylum formaverant, duri, steriles, et impoliti: quibus neque res, neque verba deerant, sed ornatus utrorumque. Hivel, imitatione neglecta, in sui sese capitis partus effuderant; vel si quem imitandum sumpsissent, hunc potius delegerant, qui insolenti novitate saperet, quam qui usitato Rhetorum apparatu orationem condiret. Memini hac in re iam provectae aetatis virum, materiam calamo die gnam sicco asperoque sermonis genere deformantem, ita vitiis palam expositis, idoneoque ad scribendum prototypo exhibito, a me correctum, ut intra octiduum, plane a se diversus, stylum duceret minime aspernandum. Cumenim nihil illi, neque ad verborum neque ad rerum deessetcopiam, neruus tamen cultusque scribentem defecerat, quod nec verbis delectus, nec ordo sententiis, nec periodis aptus numerus inesset. Quem cum regulis quibusdam exemplisque ad errorem corrigendum idoneis formassem, totum mox orationis habitum mutasse sensi, didicique tanti operis in eruditis non esse, vim formanique stylo addere, quanti plerisque persuasum est. Parum esse, quod si hac in re observetur, non parum praestiteris.

3. Nonnulli immaturo ad scribendum conatu incumbuot, et magistri esse volunt, priufquam didicerint. Audiendi legendique periti hac in arte praeceptores scriptoresque, illa quoque, de quibus haud multo post disseram, comparanda sunt dicturo scripturove praesidra, et si aqua deinde la boraturo haeserit, non pigeat iipsos scrutari atque excutere eloquentiae fontes, quibus et copia, et gratia promitur. Taediosum non sit Manutii Phrasiologiam inter scribendum revoluere, ubi stylus haeserit, Tursellinum poscere, ubi particulae sese idoneae non offerent: Erasmum scrutari, ubi paroemiae locus est; Nizolium consulere, ubi ad Ciceronem formandus est. Quantum cumque scripseris, nisi hunc principio laborem devores, in arena scribes, aeternit ti non suffi cies.

4. Nihil tamen magis quam bonorum auctorum, aut praeterita, aut perfunctorio opere decursa lectio, multorum profectum impedit. Meditata lectio elaboratae scriptioni miscenda est. illa suppeditabit idonea imitaturo prototypa, et mutatum per inter valla laborem suavi temperamento moderabitur. Lautitiae mensarum variatis constant epulis; neque eodem condimento idem diu cibus placuit. Lectio et varietarem adseret, et sa porem orationi conciliabit. Aliquid semper haeret ex contemplatione perfecti operis, quod in animum calamumque scribentis transfunditur, et suo quodam colore sermonem imbuit etiam ignorantis.

5. Alii de materia scribendi potius, quam cultu solliciti, rudem indig estamque molem rerum legenti obtrudunt: alii e diverso splendidis verborum phaleris, inanique sententiarum strepitu circumferuntur, neque dignius quippiam cassa nuce, et evanidis Gomorrhae pomis lectori obtrudunt. Utrique aeque ridiculi, illi quia rem sine cultu, hi quia cultum sine re ponunt. Nonnulli denique tunc seutramque implere paginam, quam aptissime, interprerantur, si nihil nisi ex vetustis eruderatum saeculis, aut ex secretis artium naturaeque haustum, aut denique melle ac sesamo troporum sententiarumque sparsum depromant, quibus illud plerumque, quod plaustris nimium onustis, evenit; ut nec procul, nec diu, quin fatiscant, innoxie provehantur. Artis simul iudiciique, multa lectione politi est, auream illam in verbis rebusque sectari mediocritarem, quae et aures suis teneat illecebris, et animum digna rerum cognitione magis pascat, quam obruat. Nimium est, quid quid ingenium memoriamque audien tium fatigaverit. Multorum etrore in eloquentia stylos iudieatur, et deligitur. Nonnullis, Appulei aut Sidonii Apollinares magis arrident, quam Cicerones et Quintiliani: hi videlicet per ardua et praerupta ad eloquentiae arcem frustra enituntur, nullis nisi sibimetipsis et imperitis huius artis aestimatoribus (qui dicentes scribentesque stupida tantum admiratione prosequuntur) iure placituri. His quidquid insolens, abstrusumque, quidquid vulgo inauditum inusitatumque; hoc, velut lautae orationis cupediae, in deliciis est, hoc gemmas inter thesaurosque cultiores eruditionis seponitur. Equis quadrigisque exultim per avia inviaque ferri, quam pedestri Ciceronis incessu, via plana malunt ingredi. De his merito dixeris, quod hos multus eloquentiae labor ad infantiam redigat; cum ista disserant, quae rari intelligant, eruditiores futuri, si plura ignorarent, eloquentiores si dicerent pauciora. Alii vero, ne vel cum Caesare humi serpant, vel cum Salustio angustioribus sententiarum periodis includantur, ad poeticum sese remorem cum Ammiano efferunt, vel tragicum aliquid ac sublime in cothurno moliuntur. His modo per adiuncta tenuem libet phrasin adipato dicendi genere expandere, modo per raros audacesque tropos in altum extollere, nihilque in illa aut submissum, aut usitatum tolerare. qui mihi inter doctos Bacchinalia semper vivere, et nunc vino nimio tumultuari, nune larvis alienam videntur personam fingere, nihil iuxta naturam ordinemque rerum consuetum moliri, Suus Poetis, et oratori suus est habitus, qui alterutrum utrobivis sumpserit, personam a se induetalienam. Aliis magis placet argutus ille sententiarum lusus vibratique, tamquam in epigrammate, aculei. His ubique captandis frigido nimium atque affectato conatu invigilant, gratiamque omnem scribendi prodigunt, dum sic venantur. Nasci illos opportune, nec ubique, nec nusquam convenit; offerri debent, non intrudi; spargi velut acetum et piper, non totas operire epulas. Etiam mel in cibo desipit, cum nimium est. Denique alii sua tenuitate ab his vitiis remoti, triviali sermone vilescunt, nec vigor, nec sucus orationem excitat. Hi mihi oratores velut submissis in portu velis, semper exspectare ventum, navigare numquam videntur tam ab omni utilitate temoti, quam periculorum rimidi. Audendum sane est, et praestar nonnumquam Ipngips provectum, lucraque eloquentiae consectantem offendere, quam in ista paupertate orationis vilem extenuatumque commorari. Nemo Mercator ex India dives opum rediit, qui discriminum fugiens, ex portu numquam solvit.

6. Stylus, ut cum Cicerone loquar, praestantissimus dicendi effector, ac Magister est, sed magni plerumque laboris, et nisi hunc recte auspicemur, non raro irriti. Mira res, quod ipsi dicendi artifices, quiregulas ceteris, legesque eloquentiae scribunt, hic saepe hallucinentur, et viam ostendant, quam nesciunt: Mercurialibus ad bivia statuis similes, quae quod iter demonstrant, numquam ingrediuntur. Quorum audacia meum hunc laborem, sat trepida mente manuque sum ptum, primo solatus sum, aliorum erroribus meos protecturus. Neque facile in hanc palaestram pedem intulissem, nisi ratus essem aliquo me artis compendio, praesidioque ad hanc suppeditato, quod ab aliis praeteritum videram, studiosis eloquentiae profuturum.

Ipsum equi dem legendi exercitium, quod cum studie optima quaeque imitandi iunctum esset, proximum ad eloquentiam iter esse semper arbitratus sum, Praeceptorum molem ingentem, quo multorum libri implentur, onus esse sensi, non vehiculum. Apparatum hic tenuem regularum, instructam vero exemplorum copiam, paratam autiquitatis historiarumque notitiam, praesidia esse comperi ad eloquentiam certissima. Quae me causa impulit. ut hunc meum laborem eo verrerem, ut haec pleraque ad eloquentiam aspirnanti in promptu essent; nisi quod historiam parciuseamque praecipue, quae Ciceroni exponendo faceret, delibare necessum fuerit.

1. Ob pueritiae educationem illam neglectam quae olim fuerat, defecit eloquentia.

2. Olim in academiis per artes disciplinasque varias exero, citati, non in solis Rhetorum scholis ad hanc facultatem instruebantur.

3. Optimo adiuncti in foro Oratori, magis, quam in Rhetorum palaestra, proficiebant.

4. Iniactat a olim rep. quam potissimum regerent eloquentes quibus honores mandabantur, facilius eloquentia effiorescebat.

5. Caussarum magnitudo et multitudo in turbata rep. eloquentiam veterum exacuerunt.

ELoquentia et ceterae artes descivere ab ista vetere gloria, non inopia hominum, sed desidia iuventuris et negligentia parentum, et inscientia praecipientium, et oblivione moris antiqui. Quae mala primum in urbe nata, mox per Italiam fusa, iam in provincias manant: quamquam nostra nobis notiora sunt. Ego de Urbe et his propriis ac vernaculis vitiis loquar, quae natos statim exeipiunt, et per singulos aetatis gradus cumulantur, si prius de sevetitate ac disciplina maiorum circa educandos formandosque liberos pauca praedixero. Iam primum suus cuique filius ex casta parenre natus, non in cella emtae nutricis, sed gremio ac sinu matris educabatur, cuius praecipua laus erat, tueri domum et inservire liberis. Eligebatur autem aliqua maior natu propinqua, cuius probatis spectarisque moribus, omnis cuiusquam familiae sobolescommitteretur, coram qua neque fas erat dicere quod turpe dictu, neque facere quod inhonestum factu videretur. Ac non studia modo curasque, sed remissiones etiam lususque puerorum, sanctitate quadam ac verecundia temperabat. Sic Corneliam Gracchorum, sic Aureliam Caesaris, sic Attiam Augusti matrem praefuisse educationibus, ac pioduxisse Principes liberos accepimus, quae disciplina ac severitas eo pertinebat, ut sincera et integra, et nullis pravitatibus detorta uniulcuiusque nacura, toto statim pectore arriperet artes honestas: et sive ad rem militarem, sive ad iuris scientiam, sive ad eloquentiae studium inclinasset, id solum ageret, id universum hauriret. At nunc natus Infans delegatur Graeculae alicui ancillae, cui adiungitur unus aut alter ex omnibus servis plerumque vilissimus, nec cuiquam minilterio accomodatus, horum fabulis et erroribus, teneri statim et rudes animi imbuuntur. Nec quisquam in tota domo pensi habet, quid coram infante domino, aut dicat aut faciat; quando etiam ipsi parentes nec probitati neque modestiae paruulos assuefaeiunt, sed lasciviae et liberrati. per quae paullatim impudentia irrepit, et sui alienique contemptus. Iam vero propria et peculiaria huius urbis vitia poene in utero matris concipi mihi videntur, histrionalis favor, et gladiarorum equorumque studia. quibus occupatus et obsessus animus quantulum loci bonis artibus relinquit! quotum quemque in veneris qui domi quidquam aliud loquatur? quos alios adolescentulorum sermones excipimus, si quando auditoria intravimus? Nec praeceptores quidem ullas crebriores cum auditoribus suis fabulas habent. colligunt enim discipulos non severitate disciplinae, nec ingenii experimento, sed am bitione salutantium, et illecebris adulationis.

2. Transeo prima discentium elementa, in quibus et ipsis parum elaboratur. nec in auctoribus cognoscendis, nec in evoluenda antiquitate, nec in notitiam vel rerum, vel hominum, vel temporum satis operae insumitur. sed experuntur quos Rhetoras vocant: quorum professio quando primum in hanc urbem introducta sit, quamque nullam apud maiores nostros auctoritatem habuit, statim intelliges de curiis. Referam necesse est animum ad eam disciplinam, qua usos esse eos oratores accipimus, quoruminfinitus labor, et quotidiana meditatio, et in omni genere studiorum exercitationes, ipsorum etiam continentur libris. Notus est vobis utique Ciceronis liber qui Brutus inscribitur, in cuius extrema parte (nam prior commemoratione vererum Oratorum habet,) sua initia, suos gradus, suae eloquentiae velut quandam educationem referr. se apud Q. Mucium ius civile didicisse, apud Philonem Academicum, apud Diodotum Stoicum omnis philosophiae partes penitus hausisse: neque his doctoribus contentum quoque et Asiam peragrasse, ut omnem omnium artium varietatem complectererur. Itaquehercule in libris Ciceronis deprehendere licet, non geometriae ben musicae, non grammaticae, non denique ullius ingenuae artis scientian, ei defuisse. Ille Dialecticae subtilitatem, ille moralis partis utilitatem, ille rerum motus causasque cognovit. Ita enim est, optimi viri, ita, ex multa eruditione, ex pluribus artibus, et omnium rerum scientia, exundat et exuberat illa admirabilis eloquentia. neque oratoris vis et facultas, sicut ceterarum rerum, angustis et brevibus terminis clauditur: sed is est orator, qui de omni questione pulchre et ornate, et ad persuadendum apte dicere pro dignitate rerum, ad utilitatem temporum, cum voluptate audientium possit. Haec sibi illi veteres persua debant. ad haec efficienda inte ligebant opus esse, non ut rhetorum in scholis declamarent, nec ut fictis, nec ullo modo ad veritatem accedentibus controversiis linguam modo et vocem exercerent, sed ut his artibus pectus implerent, in quibus de bonis et malis, de honesto ac turpi, de iusto et iniusto disputatur: Haec enim est oratori subiecta ad dicendum materia. Nam in iudiciis fere de equitate; in deliberationibus de honestate dicimus, ita ut plerumque haec ipsa invicem misceantur. de quibus copiose et varie, et ornate nemo dicere potest, nisi qui cognovit naturam humanam, et vim virtutum, pravitatemque vitiorum, et intellectum eorum, quae nec in virtutibus neque in vitiis numerantur. Ex his fontibus etiam illa profluunt, ut facilius iram iudicis, vel instiget, vel leniat, qui scit quid ira: promptius ad miserationem impellat, qui scit quid sit misericordia, et quibus animi motibus concitetur. In bis artibus exercitationibusque versatus orator sive apud intestos, sive apud cupidos, sive apud invidentes, sive apud tristes, sive apud timentesdicendum habuerit, tenebit hab nasanimorum: et pro ut cuiusque natura postulabit, adhibebit manum, et temperabit orationem, pareto omni instrumento, et ad omnem usum reposito. Sunt apud quos astrictum, et collectum, et singula statim argumenta concludens dicendi genus, plus fidei meretur, ipud hos dedisse operam Dialectieae proficiet. Alios fusa et aequalis, et ex communibus ducta sensibus oratio, magis delectat. ad hos promovendos mutuabimura aliquid a Peripateticis. hi aptos et in omnem disputantienem paratos iam locos dabunt. Academici pugnacitatem, Plato altitudinem, Xenophon iucunditatem. ne Epicuriquidem, et Metrodori honestas quisdam declamationes assumere, hisque, prout res poscit, uti, alienum erit oratori, neque enim sapientem informamus, neque Scoicorum civitatem, sed eum qui non quasdam artes audire, sed omnes liberaliter debet. Ideoque et iuris civilis scientiam veteres oratores comprehendebant, et grammatica, musica, et geometria imbuebantur. Incidunt enim causae plurimae quidem ae poene omnes, quibus iuris notitia desideratura: pleraeque autem in quibus hae quoque scientiae requituncur. Nec quisquam respondeat: Sufficit ut ad tempus simplex quiddam et uniforme doceamur. Primum enim aliter utimur propriis, aliter commodatis: longeque interesse manifestum est, possideat quis quae profert, an mutuetur. Deinde ipsa multarum artium scientia etiam aliud agentes nos ornant, atque ubi minime credas eminet et excellit. Idque non doctus modo et prudens auditor, sed etiam populus intelligit: ac statim ita laude prosequitur, ut legitime studuisse, ut per omnes eloquentiae numeros isse, ut denique oratorem etiam fateatur. quem non posse aliter exsistere, nec extitisse unquam confirmo, nisi eum qui tamquam in aciem omnibus armis instructus, sic in forum omnibus artibus armatus exierit, quod adeo negligitur ab horum temporum disertis, ut in actionibus eorum sex quoque quoridiani sermonis, foeda et pudenda vitia deprehendantur, ut ignorent leges, non teneant S C. ius civitatis ultro derideant: sapientiae vero studium et praecepta prudentium penitus reformident: in paucissimos sensus et angustas sencentias detrudant eloquentiam, velut expulsam regno suo: ut quae olim omnium artium domina pulcherrimo comitatu pectora implebat,nunc circumcisa et amputate, sine apparatu, sine honore, poene dixerim sine ingenuitate, quasi una ex sordidissimis artificiis discatur. Ergo hanc primam et praecipuam causam arbitror, cur tantum ab eloquentia antiquorum oratorum recesserimus. Si testes desiderantur, quos potiores nominabo quam apud Graecos Demosthenen? quem studiosissimum Platonis au ditorem fuisse memoriae proditum est. Et Civeronis ut opinor verbis, quidquid in eloquentia effecerit, id se non Rhetorum, sed Academiae spatiis consecutum.

3. Quoniam initia et semina vereris eloquentiae satis demonstrasse videoi, docendo, quibus artibus antiqui oratores institui erundirique soliri sint, persequar nunc exercitationem eorum: quamquam ipsis arribus inest exercitatio, nec quisquam percipere tot reconditas aut tam varias res porest, nisi ut scientiae meditatio, meditationi facultas, facultati vis eloquentiae accedat. per quae colligitur eandem esse rationem, et percipiendi quae proferas, et proferendi quae perceperis. sed si cui obscura haec videntur, et adolescentiam abexercitatione separat, id certe concedet, instructum et plenum his artibus animum, longe paratiorem ad eas exercitationes venturum, quae propriae circa oratoriam videntur. Ergo apud maiores nostros iuvenis ille, qui foro et eloquentiae parabatur, im butus iam don estica disciplina, refertus honestis studiis, deducebatur a Patre, vel a propinquis, ad eum oratorem qui principem locum in civitate tenebat. hunc sectari hunc prosequi, huius omnibus dictionibus interesse, sive in iudiciis, sive in concionibus assuescebat, ita ut altercationes quoque excipere, et iurgiis interesse, utque sic dixerim, pugnare in praelio disceret. magnus ex hoc usus, multum constantiae, plurimum iudicii iuvenibus statim contingebat, in media luce studentibus atque inter ipsa discrimina. ubi nemo impune stulie aliquid aut contrarie dicit, quo minus et iudex respuat, et adversarius exprobret, ipsi denique advocati aspernentur. Igitur vera statim et incorrupta eloquentia imbuebantur: et quamquam unum sequerentur. tamen omnes eiusdem aetatis patronos in plurimis et causis et iudiciis cognoscebant: habebantque ipsius populi diversissimarum aurium copiam, ex qua facile deprehendebatur quid in quod; vel probaretur vel displiceret. Ita nec Praeceptor deerat optimus quidem etelectissimus, qui faciem eloquentiae non imaginem praestaret: nec adversarii et aemuli, ferro non rudibus dimicantes: sed auditorium semper plenum, semper novum, ex invidis et faventibus, ut nec bene dicta dissimularentur. Scitis enim magnam illam et duraturam eloquentiae famam, non minus in diversis subselliis parari quam suis; quin imo constantius surgere ibi, fidelius corroborati. Atque hercule sub eiusmodi praeceptionibus iuvenis ille de quo loquimur, oratorum discipulus, fori auditor, sectator iudiciorum, eruditus et assuefactus alienis experimentis, cui quotidie audienti novae leges, non novi iudicum vultus, frequens in oculis consuetudo concionum, saepe cognitae populi aures, sive accusationem susceperat, sive defensionem, solus statim et unus cuicumque causae parerat. Nonodecimo aetatis anno L. Crassus C. Carbonem, uno et vicesimo Caesar Dolabellam, altero et XX Asinius Pollio C. Catonem, non multa aetate antecedens Caluus Vatinium, in orationibus insecuti sunt, quas hodieque cum admiratione legimus. At nunc adolescentuli nostri deducuntur in scenas Scholasticorum, quae rhetores vocantur: quos paullo ante Ciceronis tempora extitisse, nec placuisse maioribus nostris ex eo manifestum est, quod Marco Crasso et Domitio Censoribus eludere, ut ait Cicero, ludum impudentiae iussi sunt, Sed, ut dicere institueram, deducimur in Scholas, quibus non facile dixerim utrumne locus ipse, an condiscipuli, an genus studiorum plus mali ingeniis afferant. Nam in loco nihil reverentiae, sed in quem nemo nisi imperitus aeque intrat. In Condiscipulis nihil profectus, cum pueri inter pueros, et adolescentuli inter adolescentulos pari securitate dicant et audiantur- Ipsae vero exercitationes magna ex parte contrariae. Nempe enim duo geneta materiarum apud rhetores tractantur suasoriae, et controversiae. Ex iis suasoriae quidem etsi tamquam plane leviores et minus prudentiae exigentes, pueris delegantur; controversiae robnistioribus assiguanrur, quales per fidem, et quam incredibiliter compositae! Sequitur autem ut materiae abhorrentia veritate declamatio quoque adhibeatur. Sic fit ut tyrannicidarum proemia, aut vitiatarum electiones, aut pestilentiae remedia, aut incesta matrum, aut quidquid in schola quotidie agitur, in foro vel raro vel numquam, ingentibus verbispersequantur: cum ad veros iudices ventum est rem cogitare: nihil humile, nihil abiectum eloqui poterat.

4. Magna eloquentia, sicut flamma, materia alitur, et motibus excitatur, et urendo clarescit. Eadem ratio in nostra quoque civitate antiquorum eloquentiam provexit. Nam etsi horum queque temporum oratores ea consecuti sunt, quae composita t quieta, et beata rep. tribui fas erat: tamen ista pertut batione ac licentia plura sibi assequi videbantur. Cum mixtis omnibus et moderatore uno carentibus, tantum quisque oraror saperet, quantum erranti populo persuaderi poterat: Hinc leges assiduae, populare nomen, hinc conciones magistratuum poene pernoctantium in rostris, hinc accusationes potentium reorum et assignatae etiam domibus inimicitiae, hinc procerum factiones, et affidua senatus adversus plebem certamina, quae singula etsi distrahebaut remp. exercebant tamen illorum temporum eloquentiam, et magnis cumulare praomiis videbantur. Quia quanto quisque plus dicendo poterat, tanto facilius honores assequebatur; tanto magis in ipsis honoribus collegas suos anteibar; tanto plus apud principes gratiae, plus auctoritatis apud patres, plus notitiae ac nominis apud plebem probabat. Hi clientelis etiam exterarum nationum redundabant: hos ituri in provincias magistratus reverebantur, hos reversi colebant. hos et praeturae et consulatus vocare ultro videbantur. Hi ne privati quidem sine potestate erant, cum et populum et senatum consilio et autoritate regerent. quin imo sibi ipsi persuaserant, neminem sine eloquentia aut assequi posse in civitate, aut tueri conspicuum et eminentem locum. nec mirum, cum etiam inviti ad populum producerentur: cum parum esset in senatu breviter censere, nisi qui ingenio et eloquentia sententiam suam tueretur: cum in aliquam invidiam ave crimen vocati, sua voce respondendum haberent; cum testimonia quoque in publicis non absentes nec per tabellam dare, sed coram et praesentes dicere cogerentur. Ita ad summa eloquentiae proemia, magna etiam necessitas accedebat et commoda. Disertum haberi pulchrum et gloriosum, sed contra mutum et elinguem videri, deforme habebatur. Ergo non minus rubore quam proemiis stimulabantur. ne clientulorum loco potius quam patronorumnumerarentur: nec traditae a maioribus necessitudines ad alios transirent: ne tamquam inertes et non suffecturi honoribus, aut non impetrarent, aut impetratos male tuerentur. Nescio an venerint in manus vestras haec vetera, quae antiquorum bibliothecis adhuc manent et nunc maxime a Muciano contrahuntur: ac iam undecim ut opinor, Actorum libris, et tribus Epistolarum composita, et edita sunt. Ex his intelligi potest Cn. Pompeium et Marcum Crassum, non viribus modo et armis, sed ingenio quoque et oratione valuisse: Lentulos et Metellos, et Lucullos, et Curiones, et ceteram procerum manum multum in his studiis operae curaeque posuisse: nec quenquam illis temporibus magnam potentiam, sine eloquentia consecutum.

3. His accedebat splendor rerum, et magnitudo causarum, quae et ipsa plurium eloquentiae praestant. Nam multum interest utrumne de furto, aut formula, et interdicto dicendum habeas, an de ambitu comitiorum, expilatis sociis, et civibus crucidatis, quae mala sicut non accidere melius est, isque optimus civitatis status habendus est, quo nihil tale patimur: ita cum accidereut, ingentem eloquentiae materiam subministrabant. Crescit enim cum am plitudine rerum vis ingenii, nec quisquam claram et illustrem orationem efficere potest, nisi qui causam parem iinvenit. Non opinor Demosthenem orationes illustrant, quas adversus tutores suos composuit: nec Ciceronem, magnum oratorem P. Quintius defensus aut Licinius Archias faciunt: Catilina et Milo, et Verres, et Antonius, hanc illi famam circumdederunt: non quia tanti fuit R. P malos ferre cives, ut uberem ad dicendum materiam oratores haberent: sed, ut subinde moneo, quaestionis meminerimus, sciamusque nos de ea re loqui, quae facilius turbidis et inquietis temporibus exstitit. Quis ignorat utilius ac melius esse frui pace; quam bello vexari? plures tamen bonos proeliatores bella quam pax ferunt. Similis eloquentiae conditio. Nam quo saepius steterit tamquam in acie, quoque plures et intuleritictus, et exceperit, quo maior adversatius, eo acrior, qui pugnas sibi asperas desumpserit, tanto altior et excelsior, et illis mobilitatus criminibus, in ore hominum agit, quorum ea natura est ut secura nolint. Iam vero conciones assiduae, et datum ius quoque potentissimum quemquevexaudi, atque ipsa inimiciarum gloria, cum se plurimi disertorum ne a P. quidem Scipione, abstinuerint, aut Cn. Pompeio. ut est natura invidiae, populi quoque histriones auribus uterentur, quantum ardorem ingeniis, quas oratoribus faces admovebant! Non de otiosa et quieta re loquimur, et quae probitate et modestia gaudeat: sed magna ista et notabilis eloquentia, alumna licentiae, quam stulti libertatem vocabant, comes seditionum. effrenati populi incitamentum, sine obsequio, sine servitute, contumax, temeraria, arrogans, quae in bene constitutis civitatibus non oritur. Quem enim oratorem Lacedaemonium, quem Cretensem accepimus? quarum civitatum severissima disciplina, et severissimae leges traduntur. Nec Macedonum quidem ac Persarum, ac ullius gentis, quae certo im perio contenta fuerit, eloquentiam novimus. Rhodii quidam Arhenienses plurimi oratores extiterunt: apud quos omnia populus, omnia imperiti, omnia ut sic dixerim, omnes poteraut. Nostra quoque civitas donecerravit, donec se partibus et dissensionibus, et discordiis confecit, donec nulla fuit in foro pax, nulla in senatu concordia, nulla in iudiciis moderatio, nulla superiorum reverentia, nullus magistratuum modus: tulit sine dubio valentiorem eloquentiam, sicut indomitus ager habet quasdam herbas laetiores. Sed nec tanti Reip Gracchorum eloquentia fuit, ut pa teretur et leges: nec bonae formam eloquentiae Cicero tali exitu pensavit. Sic quoque quod superest antiquis oratoribus, forum non emendare, nec usquam ad votum compositae civitatis argumentum est quidem, quod nemo nos advocat, nisi aut nocens aut miser, quod municipium in civitarem nostram venit, nisi quod aut vicinus populus, aut domestica discordia agitat: quam provinciam tuemur, nisi spoliatam vexatamque? Atqui melius fuisset non queri, quam iudicari. Quod si inveniretur aliqua civitas, in qua nemo peccaret, supervacuus esset inter innocentes orator, sicue inter sanos medicus. Quomodo tamen minimum usus minimumque profectus ars medentis habet in his gentibus, quae firmissima valetudine ac saluberrimis corporibus utuntur: sic minor oratorum obscuriorque gloria inter bonos mores, et in obsequium regentis paratos. Quid enim opus est longis in senatii sententiis, cum optimi cito consentiant? quid multis apud populum concionibus, cum de rep. nonimperiti et multi deliberent, sed sapientissimus et unus quid voluntariis accusationibus, cum tam raro et tam parce peccetur? Quid invidiosis et excedentibus modum defensionibus, cum clementia cognoscentis obviam periclitantibus eat? Credite optimi, et in quantum opus est disertissimi viri, si aut vos prioribus saeculis, aut isti quos miramur, his nati essent, ac Deus aliquis vitas vestras, vestra tempora repente mutasset: nec vobis summa illa laus et gloria in eloquentia, neque illis modus et temperamentum defuisset. Nunc quoniam nemo eodem tempore assequi potest magnam famam, et magnam quietem, bonis saeculi sui quisque, citra obtrectationem alterius, utatur.

POstquam ab illis eloquentiae crepundiis ad grandiora Tiro experimenta traducetur. primo ad bonorum auctorum lectionem provocandus est. Familiares Ciceronis epistolas, Caesarisque etiam de bello commentarios, utili pertractatione discat voluere. Aut paedagogus, aut Didascalus lecturum praeeat, quid notandum in verbis, sententiisque, quid in adversaria, et qua methodo, digerendum, moneat: argumentum, ubi defuerit, exponat: imitandi, atque in alios pares disparesque usus transferendi rationem tradat, moxque etiam experiri iubeat, qua disciplinam hanc facilitate assequatur. Ab obviis scribendi formulis adremotiores transeundum est. Ultimas Ciceronis ad Libertum Tironem, ad uxorem Terentiam, filiamque Tulliam epistolas legenti primas esse velim, ac deinde sensim graviora amam. Ita quae sine ordine numerisque, indigesta verborum ac sententiarum congerie hactenus complexus est, concinna discet compositione digerere, gratiam pondusque scriptioni conciliaturus. Frustra pictor colores, penicillos, tabulasque sua in officina congerer, nisi delectis proposirisque ad imitan dum exemplaribus, hausta artis documenta, suo ipse labore probavit. Oculiad prototypon, manus ad tabulam adhiben dae.

1. Quod si tamen rudis aetas incoctumque iudicium, huic satis lectioni, in adolescente, nondum sufficiant, certe in exitu Grammaticae constitutus, atque ad illa oratoriae facultatis progymnasmata transiturus, sine lectione utiliter admitti non poterit. Quae enim aetas his studiis idonea est, erit et lectioni. Neque enim difficilius futurum est, eleganteriam ab aliis scripta legere, quam scribere legenda: Doctorum in oratione cultum ornatumque contemplari, quam proprio ingenio fingere; lacteam exundantemque in eloquentibus copiam venerari, quam ex se natam profundere.

Plane iudicium sapientiam que in his Ludimagistris requiro, qui rem ad discipulorum profectum usque adeo conducentem negligunt, per quam plurimis ipsi sublevantur laboribus, et creditam sibi iuventutem velut per ludum ad eloquentiam deducunt. Paucis hoc iter praeceptionibus, magna legendi scribendique exercitatione tenendum est. Stet velut in excubiis Praeceptor, legesque operis et praescribat, et exigat. Discipuli, tamquam apum examen aliquod, fundantur per herbas, florelque auctorum delibent, sua domum referantonera, favos a melle distinguant, atque in suum aliorumque usum scriptione digerant. Iucundus hic, et agentibus, et spectantibus labor futurus est: codem Magister discipulusque profectu laetabitur. Quocirca hanc in dustriarum apum curam non neglignat, quae

CAvendum tamen, ne incauta adolescentia in eiusmodi auctores offendat, qui venena pro melle praebeant. Sunt enim impura Venetis mancipia, quibus Musae Virgines displicent, has velut prostibula meretricie fuco adornant, lenocinari docent, ad flagitia amoresque incestos instruunt. Poetarum hicmaior, quam Oratorum impudentia est. Ipsi, qui in multorum versantur manibus, Ovidius Horatinsque hoc scelere notantur; tam proterva legentium (si haec ament) fronte, quam indigna scribentium petulantia. Terentium sermo purior, quam sensus commendat, negligendus iccirco, quod non sola voluerit placere cloquii Venere. Arbitrum insolens lascivia prohibet iuventuti. Ut mirum sit hac aetate lenones magis, quam Doctores repertos esse, qui latentem hic conchis Cypridem in portum subduxerint, eamque suis commentationibus, in einsmodi auctores vulgatis, opreose illustrarint. An non illa satius aeternis lateant tenebris sepulta, quam in lucem prodeant, ignem inflammatae cupiditati additura? Quot perpetrant flagitia tot aliorum flagitiorum participes! Cur lubrica haec aetas in praecipitium magis impellitur, et eloquentia, nisi cum scelere, non suadetur? Argos hic esse Magistros cupiam, qui ita lectionem urgeant, ut ab his sirenum scopulis incauram adolescentiam simul avocent, nihil nisi ductu consilioque suo capessere iubeant. Ubi enim hic arctius adhaerescere coeperint, innocentia iuxta ac diligentia periit: enervatus ille vigor studiorum cum animo frangitur; suae magis cupiditatis, quam cultae orationis illecebris occupantur.

Alter hic etiam politae eruditionis occurrit scopulus, horrida aut peregrina et audax incultorum scriptorum dictio, quae incatos admiratione et amore novitatis iuvenes abripit, nullo in horum lectione fructu distinendos. Magna nascentis eloquentiae clades est, si illius candidati ipsa orationis vitia pro virtutibus studiose prensent; Si discant,non quemadmodum mentis suae consilia ad audientes candide ornateque depromant, sed vel obscuris involucris obtegant, vel aspera incultaque dictione protrudant. Recte Aristoteles **mo/nh le/cews a)reth\ safh\ ei)=nai. Unicam oratiohis laudem hanc esse, si perspicua sit. Quorsum nata vox, et hominibus communicatus est sermo, nisi ut mentis clarus iuxta fidehsque interpres esset? Quid enim refert, asinusne rudat, an homo loquatur, si neurrius sensum assequaris? Appuleio in horrida obscuraque scriptione ignoscendum, quandoquidem loquentem introducit asinum, a quo parum humanum cultumque sermonem exspectes. Huius nisi quis malit, quam Ciceronis imitator videri, scopulis hisce devitatis planum aequor naviget, neque facile, seu priscum, seu novum auctorem, sine periti Ducis arbitrio sequatur. Multurm interest, quibus primum inventus observandis applicetur. liquidem

QUanrum vero hoc legendi studio adolescentibus breviad scribendi facultatem emolumenti accedar, ipse expertus novi. Orbilius mihi in trivialibus ludisinstructor obtigerat, quineque illas arres liberales, ut fas est, liberali institutione traderet; neque pensa discendi scribendique imperaret viribus aequa, ac legibus apposita. Unde praecepta tantum memoria complexus, illorum usum ignorabam. Quare sine profectu aliquamdiu luctatus cum ignorantia, hanc denique palaestram annis pluribus declinavi, donec amicorum incitamentis revocatus Societatis nostrae disciplina longe dispari, lucem ex illa obscuritate prospicere, manumque ex cognitis iam Grammaticae regulis tabulae admovere coepi. Syntaxeos vix capax, medio tamen anno decurri, postremosque inter, ad eloquentiaeprogymnasmata, in humanitate, accessi. donec ad Rhetoricam aegre eluctatus Professorem nactus sum, qui suos legendo magnopere excoleret. Vix tam sui literatumque neglit gens repertus quisquam est, qui non aliquem e poetis oratoribusque versaret manu, atque in Iuos degestum indices, scribendi argumentis aptaret. Sumptas de artibus disciplinisque de vitiis ac virtutibus heroum materias, semel iterum vein mense, per vinctae ligataeve orationis partiebatur themata, quae scribendo prosequerentur discipuli. Auctores simul designabatidoneos, qui vel in manibus adolescentum essent, vel comparari poterant, in eadem re erudite versatos. Certatim ad hos quisque aspirare, sollicitare parentes, obtinere, evoluere, atque ad scribendi propositum in flectere. Primum rudioriopere, mox ad iudicium Professoris correcto expolitoque. Illius cautelae erat, ita providere lecturis scripturisque, ne vel reperirent omnino nihil, vel omnia; et ut, pro diversitate auctorum, alius alia. Ita enim utilissimum hunc fecerat laborem universis, cum et domi ad imitationem lectorum scribenda formarent; et in scholis audita, cum lectis a se scriptisque, conferrent, eratque non Magistro minus, quam ceteris iucundum auditoribus, idem diverso scribendi schamate exclutum intueri. Qui, optime rem assecutus pronuntiabatur, is sibi nihil minus, quam Romanorum Dictaturam, aut Athcharum principatum occupasse visus est. Ego qui ad nullum bonarum artium praemium unquam aspiraveram, hic ex minoribus emergere subselliis, ac primum cum mediocribus, deinde et cum scholae proceribus in aliquam comparationemvenire. Faciebat hoc et legendi in defessa contentio, et nihil., nisi ad imitationem, scribendi. Non lubebat calamum sumere nisi reperissem imitanda. Ita quandoque affluebam principio, et non rarius egebam; donec non pauca legendo signandoque, res quidem per titulos, illustriores etiam phrases figurasque per verba, emensus; numquam denique exemplorum inops ad scribendum accederem. Haec contentio per dimdii patium anni cum ceteris me aliosque committebat, qua ex mediocribus ad primos enitebatur a primis rursum devoluebar ad medios; cum quisque sibi tam vinci ignominiosum crederet, quam vincere gloriosum. Solerti quadam Praeceptoris industria, qui praemio nullum maiore afficere poterat, quam declarare victorem; poena,quam victum. Quae facilitas hinc multis natai, non facile apud ignavos fidem reperiat. Adolescentem vidi, qui extemporali carminis tragici (quod per horae dinidium dabatur) exercitio, triginta ex se versus funderet, ac deinde Magistro idoneus visus sit, qui tragicum Herodis filiorum exitum, iisdem versibus adumbraret. Quod tam felici Minerva executus est, ut re in scenam deducta, nihil infra Magistri dignitatem praestitisse iudicatus sit. Ego qui tanta aemulatione praesertim veteranorum (quae tunc erat) Rhetorum de principatu obtinendo desperarem occasionem aliodiscedendi oblatam non invite amplexus sum; rarus, ut evenit, alibi forte minori contentione victoriam palmamque literariam, cuius aliqua cupiditate flagrabam, obtinerem posse.

Sed ab angusto, ut veneram condiscipulorum numero, ad amplissimum translatus, magnum quidem principio ad spem excellendi compendium amisisse mihi videbar; verum ubi minorem lectionis curam, sterilemque plerorumque, ex phrasiologis, aut capite depromptam scriptionem animadverti; tum enimvero, quamvis inter mediocres relictus, animum audaciamque coepi, neque aliis fere nixus quam lectis hactenus in sucum nervosque orationis transeuntibus, ex ligata quidem primam, ex soluta alteram eruditionis palmam, in ultima dimicatione, obttnui. Par felicitas sociorum alteri, qui ad diversum Gymnasium una mecum emigraverat, obtigit; cum et primas ipse, ex numerosaiuventute, lauros decerperet. Magistri haec industriae, meoque labori magis quam ingenio imputo. Et quibuslibet ad huius artis comprehensionem aliquam enitentibus auctor sum, ut quantum commode possun:, lectioni tribuant, quam ad imitationem deinde scribendo vertant. Ego quotquot nactus sum discipulos, eius consilii studiique amantes, tot insigni semper profectu comperieminere. Quo haec animo fusius narando sim prosecutus, cum Magistri, tum discipuli intelligent. Persuadere utrisque hanc lectionis curam volui, cuius tam certo experimento fructum sepsi, quaeque, ut laborem habeat, dulci eundem gestu voluptatis perfundit.

In lectione bonorum auctorum primo Argumentum, et Materia est observanda. Triplicis ea universe generis habetur. Humilis quae ad communem populi usum tractationemque admittitur, ut soler in Dialogis, seu colloquiis vulgo consuetis, in Epistolis illis, quae res iocosque familiares complectuntur, in Narrationibus quae ad simplicem nudae veritatis expositionem spectant, in commentariis, quae aliorum scriptorum reconditos sensus sententiamque exponunt; artium denique ac disciplinarum praecepta, cognitionemque tradunt. Alia Mediocris est quae vulgarem populi usum captumque ex cedit; moderato tamen ingenio sine magna orationis contentione affectumque concitatione pertractatur. Qualis reperitur in gravium virorum Consultationibus, in Epistolis de re magna vel ad magnos scriptis, in historiis rerum illustrium expositionem complexis, in locorum, rerum, factorumque descriptionibus, invirtutum laude, ac reprehensione vitiorum. Denique alia Materia sublimis est, quae in movendis concitandisque animorum versatur affectibus, ut in Epistolis, Orationibus, aut Poematis exhortativis, invectivis, criminatoriis,lamentatoriis, et quibuscumque denique scriptis rem tragicam, motibusque obnoxiam complectentibus solet reperirt.

Ab humili vero genere auspicanda Grammaticis lectio est, cuius dictio cum proprio familiarique nitore delectetur, eius virtutes observandae erunt, et quaedam etiam, ne memeriam fugiant, seripto notanda:

1. In vocibus, siquae rariores, et maxime significantes occutrerint.

2. In phrasibus illae quarum syntaxis et rarior, et illustrior videbitur.

3. Elegantes particulae quibus inter se voces sententiaeque cohaeserint.

4. Exquisitus minusque usitatus ordo, quo se mutuo voces consequentur, qui in Cicerone inprimis vim magnam elegantiae obtiner, diligenter neglectus.

5. Ornamenta huius generis humilioris, quae sunr proverbia, sententiae ethicae, acuteque dicta, ioci et urbani sales, mitiores figurae ac tropi, aptae ex rebus vulgaribus similitudines.

6. Praeter haec certae orationis formulae merito observantur, quae duplicis fere generis sunt: aliae quibus diversae orationis pattes inter se cohaerent; ut sunt formulae proponen di, partiendi, et digrediendi; quarum alibi exempla fufius prosecutus sum: aliae quae rem ipsam certa ratione oculis pro materiae diversitate subiciunt: ut sunt formulae suadendi, laudandi; reprehendendi; quae se passim in quovis genere scriptorum offerunt.

Ceterum in tres classes has observationes recte digeres, in quarum primam voces, phrases, particulas, collocationemque selectam conferat; in alteram ornamenta; in tertiam formulas. De qua re Sachinum de ratione legendi c. 10. et 11. licebit adire.

Quod si aliquauto peritiores haec ex lecto auctore non incutiose notent, simulque sententiarum ac peirodorum mensuram, qua claudit, ac voluit dictionem observent, promptum erit plerisque expedita imitatione sie torum reddere, ut nisi lynceis eloquenrium oculis, nequeat internosci.

Porro ad mediocris generis materiam auctoresque legendos non nisi robustiores eloquentiae candidati, quique ad oratorum iam progymnasmata idonei sunt, admittantur. His iam in vocum phrasiumque ´proprierate haerendum non erit, nec particularum, salium, proverbiorumque usus, minus hic frequens, admodum observandus; sed neque ut inutilis repudiandus.

1. Itaque in vocibus, phrasibus, actota periodo ornamenta orationis spectanda sunt, cum moderarum hoc dicendi genus ad delectationem comparatum sit. Videndum, quam aptae ducantur meraphorae a rebus magnificis et illustribus, et vandoque etiam explicatae fusius similitudines adhibeantur; an graviores sententiae, apophtegmata? an veterum ritus moresque et exempla? an, et quae denique figurae verborum senrentiarumque ad illuminandam orationem adhibeantu? Haec ubi magis eminere senserit, in adversaria referer.

2. Iunctura, ordo, concinnitasque partium orationis inter se cohaerentium observanda, quemadmodum nihil, aut ob vocalium, cut consonantium inter se plurium concursum, hiulcum, aut asperum; naturae ordinem sequatur oratio, et minora maioribus anteferat, ut semper assurgens crescat, non membris nimium inaequalibus claudicet; sed paria paribus, relata relatis crebro opponat, similiterque cadentibus ac desinentibus delectetur: quibus concinna oratio efficitur.

3. Numeri inprimis rationem habeat, cum nullum genus dicendi, perinde, ut hoc mediocre, certo ambitu circumducta, et velut ad mensuram incedente oratione uratur. Omnia enim ad ornatum maiestaremque quandam refert; et vel, ut splendide culta virgo, vel in purpura trabeaque triumphans Imperator, progreditur. Nihil hic vulgatum, ut in tenui, nihil concisum infractumque, ut in sublimi charactere, aut deicitur, aut extollitur, nisi, nisi, ut fit saepius, cum rebus; aut remittenda sit, aut vibranda oratio. Raro enim eidem constanter, ut rei, sic dicendi characteriinsistitur. Ab illo quaelibet oratio nomen dueit, quod in ea praecipue eminet. Temperatum hoc genus orationis productiora inprimis membra, quae epithetis crebro illustribus, geminatisque substantivis extenduntur, amat. Gravioribus etiam vocibus, et inchoatur, et clauditur. In principio Creticum amat, Poeonem primem, alterumque, Dochimum, Dichoreum, Molossum, et Anapaestum: in fine, vel Creticum, sequenre Dichoreo, aut Dactylo, aut altero etiam Cretico: vel Dochimum, vel Choreum cum Molosso, aut (quod affine) Trocheum, vel Iambum cum Spondeo, aut Dispondeo. In medio cura pedum minor est; nisi quod res celeres per trybrachos pyrrichiosque, graves per bacchios spondeosque, maiestate plenas per dactylos et poeones rectius expressas videamus. Estque in his numeris, magnum ad orationem momentum.

Accedimus ad tertium materiae sublimis ordinem, in qua neglecto delectandi studio, auditorum animis orator dominatur, et in quam destinavit partem inflectir. In hac priusquam lectionem aggrediaris, cum dicentis, tum audicutium personas nosse conveniet; alia enim iuvenem, alia senem decent: aliter vulgus, aliter senatus flectendus est. De statu vero causae ante pernoscendo nemini dubium esse poterit. Nam in Demonstrativo dicendi genere spectatur honestum, in deliberativo utile, in Iudiciali aequum. De his vero eorumque oppositis Arist. lib. 10. c. 5. 6, 7. 9. et 10. Videri poterit. Ex illis enim, tanuam propriis cuiusque generis fontibus, urgentia potissimum argumenta petuntur.

1. Igitur observandum quemadmodum haec oratio figuris ornetur maxime ardentibus, per crebra incisa, hiulce etiam nonnumquam praecipitatis.

2. Argumentorum vis et ratio, quibus propositum obtinere nititur hic inprimis attendenda est; et ad quos, qua via et arte, expugnandos dirigat.

3. Quibus moribus se orator, aut scriptor probat, et auditorum aptetingenio: ut illorum favore subnixus, tanto facilius animos expugnet. Talis enim recte morata oratiodicitur, qua sua se prudentia in consiliis, magnitudine animi in adversis, benevolo in Auditores affectu, primo insinuat; deinde eorum inclinationibus, sive ad honorem, sive ad commodum spectantibus opportune utitur. huc enim, quo quisque propender, facile impellitur.

4. Affectuum movendorum pervestiganda est ratio, in qua sola posita est oratoris huius victoria. Quemadmodum in deliberativo spem metumve; pudorem incutiat, vel audaciam. de quibus concitandis agit Arist. l. 2. Rhetor, c. 5. In demonstrativo observer, quid praecipue voluptati conciliandae faciat. an non ita alterius laudes tracter, ut ad ipsos simul auditores spectare videantur? quibus insidiis gratiam occupet? quibus ornamentis delectet? In iudictali videndum, quomodo regnum illud affectuum administret? an illa concitandae irae sedandaeque, movendo amori, misericordiae, indignationi, invidiae, et aemulationi adhibeat, de quibus Arist. lib. 2. cap. 2. et leq. usque ad 11 eruntque suo etiam a nobis loco pertiactanda? Illud vero ad elocutionem hic fere praecipuum; ut, cum duplex potissimum affectuum genus sit; alterum mite, quale est amoris et miserarionis; alterum vero durum et acerbum, quale est odii et in lignationis: diversum utrimque orationis contemples mur habitum; illum quidem suaviter et numerose periodis longioribus profluentem: hunc contra incisum subsultantem, asperum, pedibusque a brevibus in longas syllabas inclinatis, periodis variis; dictione nunc incitata, nunc rursum haerente, Prioris exemplum pro Milone et Rabirio. posterius in prima Carilinaria habiturus es.

1. Methodus praelegendi exponendique auctores eloquentiae.

2. Inepti quandoque auctores, ad declaranda eloquentiae vitia, inducendi, quod adolescentes corrupta pleraque magis admirentur, ut tradit in simili.

3. Frequenti interrogatione discipulorum studium exsitatur.

NOn minor sententiarum in styli delectu, quam ingeniorum humanorum varietas. Locus, tempus, natio,educatio, consuetudo, ipsa, eodem in homine, mutata aetas, hoc mutabit iudicium. Olim magni ad eloquentiam intererat Athenas nutrices sortitum esse: nec, ut quidam alii Graecorum, Boeotum in patria; crassoque sub aere nasci. Et hac aetate nostras Athenas habemus, neque omnis abolita Boeotia est. Ut caelo, sic ingeniis dissidemus. Non omnis fert omnia tellus. Indoles Francorum laeta et facilis, profususque natalis sermo; Hispanonrum contra gravis magnificusque: illos florenti, hos magis ad maiestatem clato scribendi dicendique genere oblectabit. Circumspectius Italorum ingenium, Germanorum moderatius, quandam styli mediocritatem praeferet; quo neque exundanti verborum apparatu affluant, neque superbo efferantur, Ipsa adeo Germania, ut nativo sermonis genio inde mollius inflectitur, hinc cunctantius graviusque assurgit, ita illum Romanae cloquentiae characterem praeferet, qui a patrio minium deflexerit. Quare si Belgarum inter se Boiorumque eloquentissimos conferas, quantum discrimen! Illis facilis, amoena, limpida, tamquam rivus in pratis, manat oratio; his ardua et circum ducta, nunc abrupta, nunc elata; nunc rursum praeceps, velut torrens inter montes, voluitur: illi mella et bellaria apponunt Attica; hi durioribus nos cibis pascunt: illi citharas tangunt, hi tubam inflant: illic in pace deliciari; hic belligerare Musas existimes. Ceteri Germanorum, urlinguae vernaculae, ita et Romanae usum temperata quadam mediocritate inflectunt, faciliusque illud quod in medio est decorum assequuntur. Quis igitur unum solumque his omnibus genus dicendi optimum esse peisuaserit, nisi ante plerique senserint, ab hoc se quod potissimum est, vel natura, vel arte deflectere?

Ipsa educatio quid non faciet? Des alteri Tullium, alteri instructorem Tacitum: ille Quinctilianos, hic Sidon ios formabit. Neutri neutris placituri sunt. Sibi quisque videbitur Suadelae proximus. Quibus olim palatum cibis innutriveris, hi diu sapient: peregrinis tardius assuefeceris. Deinde ubi semel corruptae familiariter eloquentiae adhaeseris, nulla aurium animique offensione eandem excipies. Ut qui molatum malleorumve strepitum didicerunt ferre, facile tolerant, quod recens admotis solet esse gravissimum. Sic illi cui Persius, cui Tacitus, cui Ennadius, cui Sidonius, aliique id genus scriptores sine nausea volvuntur;minus Tullius, Caesar, Aemilius Probus aliique placituti sunt.

Rursum ipsa in nobis aetatum discrimina orationis saepe habitum affe ctumque cum natura inclinant, et qui bullienri iuvenilibus in venis sanguine laetum, incisum, exsultansque, aut poetico tumore elatum dicendi genus admirati sunt, moderato per aetatem sanguine spirituque, magis circum ducto compositoque ad Tullianam gravitatem stylo delectantur. Quod doctissimis etiam viris evenisse comperimus, unumsi exceperis Lipsium, maturoiam in aevo a Ciceronis moderatione ad exsultantem levitatem flexo, seni haud absimilis, qui post sparsam toto vultu canitiem, nigricantibus rursum barbae capitisque pilis iuvenili incipit colore insolescere. Sed de stylo cum aetate inclinato loquor. Paulus Manutius de se in Epist. ad Vidum Fabrum non obscure fatetur. Ego a Bunello, ait, maximum habebam beneficium, quod me cum Politianis, et Erasmis nescio quibus, misere errantem in hanc recte scribendi, Ciceronis more, viam primus induxerat. Quin et Erasmus denique receptui cecinit, postquam Dialogum in Ciceronis imitatores rudi Minerva male procudisset. Ita enim in tuscul. qq. proemio ad Ioan. Ulattenum, ait: Mihi puero minus arridebat Cicero, quam Senecae, iamque natus eram annos viginti, priusquam ferrem diutinam eius lectionem, cum ceteripene omnes piaterent. An aetatis progressu profecerim nescio. Certe numquam mihi magis placuit Cicero, tum cum adamarem illa studia, quam nunt placuit seni, non tantum ob divinam quandam orationis felicitatem, verum etiam ob pectoris eruditi sanctimoniam. Profecto meum afflavit animum, neque mihi reddidit meliorem. Itaque nan dubitem hortari iuventutem, ut in huius libris evalvendis, atque etiam ediscendis bonas horas collocent potius, quam in rixosis et pugnacibus libellis, quibus nunc undique scatent omnia.

Sed et ipsa temperamenti humani diversitas, ut affectuum, sic orationis stylique post se diversitatem trahit. Tardiot graviotque melancholia dominante eluctatur sermo; pituita gravante humilis vilisque fluit; sanguine bulliente laetus florensque spargitur; bile inflammante audar praecepsque fertur. Qualis natura, talis oratio: nisi ars illiusmoderatrix, vim huic gratiam que tribuerit. Melitidae, qui supra quinque numerando complecti non poterat, frustra Senecam compares duo nominum milia semel audita memoria colligentem: nihil ad Mithridatem Regem viginti et duarum gentium linguis loquentem Calvisius attulerit, nec Priami quidem atque Ulyssis nomina satis assecutus.

Iam vero si ad ipsam Romani sermonis naturam considetandam vertamur, tum diversa illius genera, tum singulorum etiam genetum in dolem virtutemque deprehendemus diversam, quodque alteri vertitur laudi, vitio esse alteri. Quis enim nesciat, alias vinctae, alias solutae orationis leges esse, nonnumquam ita pugnantes, ut quod uni adstruunt, usurpatae in altero destruant. Neque solis in numeris vis est, nam etsi Virgilium ab illis numerorum vinculis in solutae orationis libertatem asseras, multa tamen inveneris Rhetori devitanda: et si contra Tullii verba Poetarum nexibus illiges, nihil hac attuleris eloquentia dignum.

Neque his tantum formis utraque a se invicem discedit oratio, in alia quoque discrimina solvitur, Nam, ut poeta Elegiacus ab Heroico, uterque a Satyrico Lyricoque, et hi rursum inter se non una divelluntur specie, ita solutae orationis vultus cultusque, alius in epistolis, alius in historia, alius in panegyri; alius in curia et foro; alius in permovendis animis; alius in morum disciplinarumque formatione est. Atque ut Elegiacum reperias, qui vel maronis, vel Horatini plectri gravitatem non assequatur; Cothurnatum, qui in socco imperite ambulet; ita et offendas facili per epistolas sermone in fluentem, qui vim Oratoris numquam attingat, Rhetorem etiam, qui historici personam minus apte gerat. Imo erit qui Atticam Ciceronis brevitatem non exprimat, familiarem illi stylum similem ducat. Sicut in scena erunt qui petauristarum saltum audeant, et pyrrhicham ignorent. Et sane alius satyram, alius comoediam, tragoediam lius saltationum modus decet. Pantomimus rarus sit, qui omnium personam actusque repraesentet, quique quod in verusto epigrammate est:

Ubi talem nobis formaveris eloquentem, qualem Cassiodorus lib. 4. Ep. ult. describit Pantomimum, rem feceris admiratione dignam. Cum primum, ait in scenam plausibus in vitatus advenerit, adsistunt consoni chori diversis organis er uditi, tum illa sensuum manus, ocuiis canorum carmen exponit, et per signa composita; quasi quibusdam literis edocet intuentis aspectum. in illa leguntur apices serum, et non scribendo docet, quod scriptura declaravit. Idem corpus Herculem designat et Venerem, feminam representat et marem, regem facit et militem, senem reddit et iuvenem, in uno credo esse multos vana imitatione discretos. Talem Rheroricis ad apicem disciplinis eruditum, magis voto, quam exspectatione prensamus. Quod si quisquam tamen in soluta oratione unquam fuerit, fuit Cicero, quo uno nemo propius omnia est assecutus, nemo praeceptis iuxta styloque expressit verius.

Sunt tamen et suae aliis scribendi dotes, quibus vel Tullio su ppares, vel maiores etiam quandoque eminent, sed in partibus; nemini universe tam incorrupta cloquentiae integritas possessioque contigit. Expendemus haec pressius, ubi ante de styli et materiae distinctione admonuero observanda, quae supra tradidimus.

In tenui igitur stylo et familiari loquendi scribendique materia, Cicero ab sque controversia principatum obtiner, isque ante omnes voluen dus est. Donec purum perspicuumque ex illo sermonem hauseris.

Cum tamen ad nervose loquendi aspiras facultatem, quam hic idem character ambit, non solum eiusdem Tullii ad Atticum epistolas, sed et Plinii Iunioris tibi inprimis suaserim. Uttaque enim hic virtute poller, aliquanto Cicerone grandior, acutiorque, imo et apertior; cum ut ille verba non premat, et aenigmatum umbras luci confundat. Nihil etiam voluit inquinati sermonis, tuto cum eodemlocuturus es: superaturus quandoque etiam, ubi nonnullam eius duritiem numeris Tullianis molliveris, et suavissimum intuleris particularum usum. Illud tamen iuxta tenendum; non eundem ubique aut Ciceronem in epistelis esse, aut Plinium. Ille ad Atticum vulgari sermone quidem non vulgariter tamen utitur. saepe amputat, et tacens plura, quam scribens loquitur.

In familiaribus etiam, cum rebus, saepe grandescit, et renuitatem supergreditur; praesertim, ubi longioribus epistolis, aut fortunam temporum adumbrat, aut disciplinam moresque instituit. Quales aliquae sunt ad Consules et Quinctum fratrem. Plinius vero qui saepe nervoso concisoque stylo fertur, nonnumquam et insurgit elatius, ut lib. et Ep 17. ad Marcinum, et fertur circumseriptius ut, lib. 3. Ep. 19. et floridius spargitur, ut lib. 1. Ep. 20. ad ?Tacitum.

Haec de Epistolographis, quos si Neotericorum lectione (non magnopere, nisi iam firmatis stylo viribus, suadenda) misceri cupias, Bembus, Sadoletus, Manutius, Muretus epistolas dabunt, ad ingenium Ciceronis formatas: quamquam sucus idem sanguisque non vegeter.

In Epistolas quoque et Dialogis esset, quem suadetem, Terentius, quo nemo purius exquisitiusque locutus est, nisi innocentiae adolescentum magis, quam eloquentiae faverem. Utinam esset, qui his sordibus expugatum, sciteque ad res honestiores, inflexum signatis quae antiquitate obsoleverunt, publici iuris ususque in scholis faceret. Operam Musis et Gratiis dignam collocaret. Me inclinata iam aetas munerisque ratio ad alias cogitationes inflectunt. Sed nec unquam mihi tan tum indulgere volui, ut illic ubi prorsus depuduit, legerem.

In historia illis quibus durior graviorque natalis sermo est, ut Germanis superioribus, Bavaris, Hispanisque ante reliquos Iulium Caesarem suasero, ut tenuem illius orationis vim habitumque prius in duant, quam alio ornatu vestiantur. Quod si qui tamen ex his Attici, strictique magisesse cupiant Aemilium Probum (alii Cornelium Nepotem dicunt) illis dedero, cuius limata quidem, at non longe accersita dictio, egregium cum elegantia vulgati sermonis candorem iunxit, ut puri fontis instar ad fundum inoffensa cogitatione penetretur. Gallos ceterosque profusa oratione luxuriantes a T. Livio temperare, atque ad C. Salustium Crispum applicare animum iusserim. Frangendus enim ille principio est impetus, qui licet faveat eruditioni, simul ad vitia seducit, et naturam firmat, haud facile deinde ad diversa inclinandam. Plantarum naturam arte corriges dum tenerae sunt, sed aetate duratas, citius franges, quam inflectas. Certe Livius par exundanti per sicca Nilo sterilitatem multorum irrigabit lactea ubertate et effusa fandi copia; Salustius gravi amoenaque brevitate constringet soluti nimium styli luxuriem. Germanis Belgis Italisque nihil Q. Curtio aptius repererim, imo ad hunc si proxime se cus iusvis nationis ingenia aptaverint consultissimum hoc fortassis cuique studium futurum est, tum vero deinde, ut se quisque comparatum senserit, ita alterum licebit auctorem adiungere, qui super Curtium turgidius sese efferri senserit, Caesarem adeat: qui sterilius ferri, Livium consulat: qui circumscriptius evagari, per Salustium se adstringat: qui humilius repere, per Lucium Florum, sed evitatis illius offensionibus, se nonnihil extollat: qui denique in sententiis ethicis politicilque (ut Curtius est) sterilem esse, Cornelium Tacitum, et Velleium Paterculum, sed rursum caute, verset. Postremo, qui vim sibi argutam in disserendo nonnumquam deesse senserit, Annaeum Senecam Rherorem, suis in controversiis adeat, Valerio etiam Maximo circumspecte utatur, experietur oleum huic studio operamque recte collocatam.

Universe, si me interroges; quid iubeam vitare? In velleio, inquam, obscurus quandoque circuitus, quandoque sermo abruptus; in Floro audacia poetica; in Tacito dura, ac praerupta abscuritas; in Seneca Rhetore vibrati inter renebras aculei: in Valerio, alibi nimium affectata, alibi neglecta oratio displicet. Haec si vitaveris, prudenter, utiliterque sequeris. Quod si deinde quaesieris: quem reliquis praeseram? super Curtium nullum habeo, qui maiestatem historiae pari styli dignitate exaequet. De quo Lipsius Probus, inquit, me iudice, legitimusque historicus si quisquamfuit. Mira in sermone eius facilitas, in narrationibus lepos, Adstrictus idem et profluens, subitilis et clarus sine ulla cura accuratus: Verus in iudiciis, argutus in sententiis: in orationis bus, supraquam dixerim, facundus. Iustinus Trogi compendiator legi praeter hos sine noxa poterit: nam ut magnis virtutibus non abundat, ita nec vitiis. Suetonius rerum novitate, quam styli elegantia lectorem magis occupabit, et instruet. Haec pauca de ucterum te historicis monuisse suffecerit.

Quod si tamen historiae recentioris cognitionem ad eloquentiae studium adiungere decreveris, habes Ioan Petr. Maffeium Indicae historiae scriptorem cultissimum, qui pura candidaque ac Romano digna nomine Oratione fluat: habes et Famianum Stradam praeter Curtianam venustatem, summa prudentia mores informantem, partesque absoluti historici pene omnes assecutum; habes denrque Horatium Tursellinum leleganti nervosaque scritpione veteris novaeque historiae synopsin complexum. Quos si stylum spectes iure cum priscis scriptoribus comparaveris, si leges Historico servandas, Famiaanum multis etiam praetuleris. Maffeius candore, Tursellinus etiam nervo, Famianus utrisque dotibus clarus est, sed magis temperatis. Primus fluit, alter graditur, tertius in sistit: omnes et sermone delectant, et rebus erudiunt. Sed de historicorum lectione infra agendum disertius, ubi de historia seorsum disseremus.

Quod si his affinem materiam tractare lubeat, si in morum, vel artium disciplina instituere, nihil post Ciceronem Quintiliano disertius, nervosius, exquisitiusque habiturus es, ad quorum numeros stylumque si quando Senecae Philosophi hiulcam cespitantemque dictionem aptaveris, rem pulcherrimam digne exornaveris. In re Medica alterum Ciceronem habebis Cornelium Celsum, eloquentie hic potius, quam arte principem. In iuris scientia Digestum vetus, quod Pandectarum etiam nomine celebre est, Ulpianos, Paulos, Papinianos aliosque exhibet novos omnes in curia Tullios, singulari proprietate ac nitote, legum seitaformulasque profecutos. In re denique agresti Columellafacile eloquendi princeps est. Rerum naturalium Plinius Maior, quamquam obscurior nonnumquam, elatiorquer, amen scriptor est absolutissimus.

In medio vero dicendi genere non tanta a veteribus ad nos scriptorum copia promanavit. Solus in eo Cicero, et multitudine, et varietate scribendi ante vertit ceteros, ac minus quidem circum scriptis periodis in tusculanis quaestionibus, paradoxis, et aliis quibusdam Philosophis discursibus hoc genus tractavit, magis vero eloquenter in orationibus prolege Manilia, et Pompeio, Marcello, Deiotaro Rege et Archia Poeta. Maximus vero Tyrius Platonicus et Isocrates ex Graecis hoc eodem in genere disertissime versati sunt, digni qui om nium ad eloquentiam adspirantium manibus versentur. Quamquam et ipsius Demosthenis hic potissimum eloquentia luxuriet, magisque ad ornatum, quam affectum legentem erudiat.

Recentium uberior scriptorum messis est, quae depulsa iam foro eloquentia in Academiis provenit. Admiranda hic Perpiniani facilitas et exundantis styli luxuries, maturiori solum iudicio castiganda: minor, sed circumspectior Mureti copia. utraque ad Ciceronis in dolem flexa.

His Bembum, Stephonium, Bencium, Petaviumque recte iunxeris, ab hac linea haud procul deflectentes: nisi quod primus tertiusque cum tulliano nitore quandoque languidior, alter non numquam in translationibus audacior, quamvis in descriptionibus cum profusione morosior. Quod si assurgere fortassis dicendo lubeat; poetica quadam libertate sese effert Causinus, Cellorius etiam effundit, non ingrata legentibus copia, ideoque ille nimium remissis; hic vero inprimis sterilibus voluendus est. Noverit tamen in hoc luxum, in illo granditatem moderari.

Siquid politicis rationibus excutiendum sit, stylo iuxta ac scribendi argumento Adamus Conzen, arguta brevitate, sententiarumque pondere viam muniit. Ubi Philosophicis etiam disceptationibus ludere visum fuerit, non ineptum Sophistam Daniel Heinsius suis in orationibus adumbravit. Scaligerorum quoque oratio soluta, quam ligata floridior. In hac docuerunt, censorem, quam imitatorem bonorum facilius reperiri: in ista, Orationem liberamcitius arte ad comptam aliquam venustatem, quam Poema formari posse, si natura obluctetur. Est et Belgarum eruditus, utriusque styli, nitor, quo Imaginem primi saeculi Societatis Iesu adumbrarunt. Claram, sua more, modesteque pictam elegantiam sequuntur.

Offert sese in hoc genere et alia quaedam, eaque gemina scriptionis species, hac magis aetate, quam aureo Ciceronis saeculo culta, altera poeticis figmentis pigmentisque ornata, grandi quadam elataque maiestate assurgit: altera vibrantibus argutisque librata sententiis epigrammatico quodam acumine, velut inexspectatis ubique clausulis suspendere primum, ac denique ferire animum gestit. Ad delicias fere utraque haec dictio comparata, doctarum aurium voluptati, modo ad instructionem modo etiam ad laudem reprehen sionem ve akiotum, his veluti con dimentis gustui aptandam, servit. Ad Principum igitur virorum honorem, atque ad hostium etiam contumeliam hic stylus frequenter vertitur. Alibi se enim magnifice extollit; alibi figit acute. Hic ferit; illic blanditur: hic infligit, illic demulcet vulnera, blandum atroxque; apis instar, mel gerit et aculeum. Non temen facile confundendum est (ut faciunt nonnulli) grande illud. et hoc acutum; ne gemina laboret obscuritate, et oratio nascatur aenigmatica. Quidquid gravate cunctanterque asse quimur, placere non potest eruditis. Nolunt illi cum imperitis et pueris sola admiratione pasci. Granditas in loco eminenti, subtilitas in luce exponenda est, illic et videntur, et placent. Flore vero Orationis ita vestiantur, ut vultu non lateant; sed tamen ornentur: alias genus hoc a cutum in tenui charactere, sede ipsi propria, subsidet. In grandiori illo scribendi genere optima moderatione, verum turpissimo scriptionis argumento versatus est Petronius Arbiter in suo Sityrico, qui in eodem cum suo auctore rogo flagrare debuit, non alia luce dignior. Hunc tamen Ioannes Barclaius in sua Argenide si non vincere, certe aequare superioris aetate visus est; sed et in gymnasticis suis de stylo exercirationibus Famianus Strada, etVincentius Guinisius, ille in prolusionibus (sic librum inscribir) hic in Allocutionibus eodem dictionis lenocinio usi sunt, mihique idem quamvis temperatum, placuit, in Anno saeculari Socieratis nostrae, in quo ver aestatemque, praecipitante licet calamo, adumbravi, Bidermanni Utopra ineodem charactere mitior, Bisseln Icatia durior, Erycii Puteani Comus succinctior. Plerique unius Argenidis gratia vincuntut, dum affectata, vel taritate, vel maiestate vincere laborant. Alterum illud scribendi genus, quod acumine sententiisque ludit, olim in libris controv ersiarum Seneca Rheror illustravit; at ficce nimium, ac sine floribus, ideoque saepe a tenui vix charactere assurgit.

Hac aetate alii eodem delectantur, sed infelici Mineiva plutes, illi praesertim, qui Romae ad illam subtilitatem conari sunt maiestatem elatae orationis coniungere. Felicissime Emanuel thesaurus assecutus videtur suis inscriptionibus, Masculus eodem grandior copiosiorque, in multis non contemnendus. At delectum in utrisque haberi cupiam, et in soluta oratione minus dense has argutias usurpari. Puteani Laconismus et thyrisi Philotesiii vim illis ner vumque adderent; illi Puteano acumen. Ego singulari libello Arguttarum ad hanc scriptic nem adspirantibus fona tesplures, procopia facilitateque aperui, infra etiam pro oratione solata nonnulla adiecturus.

In materia orationis sublimi solus propemodum inter profanos scriptores regnat Tullius. Quare alium hic nullum praescribo: nisi forte inter Graecos Chrysostomus placeat, qui et in isto affectuum regno dominatur. Ceterum ubi mitiores doc eri motus volueiis, Tullii defensiones; ubi vehementiores, accusationes et invectivas consulas, nihil utrobique humile molitur, praesertim cum periorando in omni genere amplificationum exardescir. Animadvertes illum atroces, tristesque, ac lamentabiles rerum imagines oculis obicere: quorundam calamitates aliorum improbiae latem describendo, exaggerandoque producere:execrando, deplorandoque miscere omnia: nunc ad homines praesentes confugere; nunc absentium, demortuorumque clara implorare nomina; ad ipsa denique, tamquam homines deficerent, saxa ferasque ad aras et sacra, ad Deorum etiam obtestationem converti: tanto illic quoque, ubi viva deficit vox, scribendi impetu, ut qui cumsensu legerit, sine sensu sit, nisi percellatur. Haec propius intelliges, cum suo loco exemplis atque imitatione fuerimus prosecuti. Ceterum frustra in hoc genere excellere conabitur, quisquis priores dicendi characteres neglexerit. Ad hanc eloquentiae arcem non nisi per gradus enitimur, ab inferioribus ad supremos est transitus; per saltum nemo assequetur.

Haec aliaque quisquis plenius ex optimis praeceptoribus haurive voluerit, ille, post Rhetoricam Aristotelis, Oratorias Ciceronis praeceptiones voluat, Brutum praesertim et de Oratore librum tertium, cum notis Strebaei commentatoris elegantissimi, Quintilianum denique disertissime instituentem. Quod si his Ludovicum Carbonem, Iacobum Omphalium, sive etiam Methodum eloquentiae Calcagnini, Melchioris Iunii, Voelli artificium, ac tres prae cipue Caussinum, Vossium, Palatiumque eloquentiae Gallorum addere placuerit, magna offerentur ad eloquentiam praesidia, quam Veterum ac Cieronis imprimis exemplis locupletarunt.

De Poetarum lectione, qui ad hanc, qualesque deligendi sint, hic non ago, cum in Palaestra Eloquentiae ligatae haec abunde praestiterim.