Silvulae Hendecasyllaborum. Libri tres. Machine-readable text Bidermann, Jakob Hautt, David XML version, markup prototype, August 2004 Knebuschmarkup Camena
http://mateo.uni-mannheim.de/camena/ bider7 bidermannhendecasyllabi.html bider001.jpg bidermannhendecasyllabi.xml bider7/jpg html 1647

Regeln fuer die Texterfassung 03/2001

not necessary

 10 November 2003 Martin Tavakolian markup TEI header and tagging added; typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - Morpheus-spell check SILVULARUM LIBER PRIMUS. I. TUSCULANUM, sive Amoenitas vernans. I. Qua de collibus uvidis superbam Spectant TELEGONI vireta Romam, Hic omnes ego GRATIAS perennem Cum Musis puto collocasse sedem. Non illis plaga praeferatur illa, Quae Permesside temperatur unda: Non Cyrrhae iuga, non gemella sese Tentent culmina comparare Nysae. Et Campania possit ipsa victas Horum deliciis putare Baias. II. O Tempe mera! Quis lares in istis Non optet sibi collibus! Sapisti, Lucullo praeeunte, quisquis isto Quaesisti tibi praedium in vireto. Et tu maxime Romuli nepotum, Quot sunt, quotque fuere, tu Sapisti, Qui villae celebrata Tusculanae Septenis iuga montibus Quirini, Villisque omnibus, omnibusque clivis, Roma vix patiente, praetulisti. III. Hic caeli facies serena nullis Turbat nubibus ora; Siriosque Blando frigore temperat calores. Hic regnant Zephyri, iubentque saevas Ventorum (licet Aeolus repugnet) Totis cedere finibus procellas. Hic ver assiduos virente pingit Et florum, et fruticum colore campos: Et potum Bromius pluente semper Autumnum videt ebriumque praelo. IV. Phaeacum nemus erubescit; et se Victum iudice confitetur orbe. Cedunt aemula, respuuntque famam Maiorem, biferi Roseta Paesti. Et vernam iubet Hybla delicatae Longe cedere gloriam Triquetrae. Quin ipsa aurea poma, fabuloso Servantur male tuta quae Dracone, Spernunt Hesperides, nemusque nota Felix arbore, deserunt Sorores. V. Nam qualis nemorumque frondiumque. Illic spargitur umbra? perque laurus Quanto murmure ludit aura? perque Proceras fragor ambulat cupressos? Vix lucos mihi divites, et hortos, Et myrto tenera, brevique buxo Praetextas vacat areas, torosque Confertis numerare cum rosetis: Sed pomis ibi pendulis gravatos Mirari iuvat hinc et inde ramos. VI. Vix Pomona capit tot ipsa totis Campi delicias sui canistris. Hic Afri tuberes; et advenarum Prunorum genus: hic amygdalorum. Hic ex Armeniis petita pratis Miro poma sapore blandiuntur. Hic de Perside noxia, paterni Mala immunia prodeunt veneni. Illic Appia Claudiis, et illic Contendunt Amerina cum Volemis. VII. Quid ficus ego iam, quid appetita Infanti melimela? quid trecentas Et mali memorem, pyrique formas? Hic miscentur Apyrinis Olivae, Hic lanugine cum Cydoniorum, Flagrat Citria turba: Punicisque Stat vicinia purpurata granis. Circum, Mespila, Sorba, Mora, Baccae, Plebeium genus: alteraeque mille, Et frugum. et fruticum, arborumque formae. VIII. Mox vites (patrimonium Lyaei Immensum) modo pensiles ab ulmis Occurrunt, modo ridicis ligatae, Plenae versicoloribus racemis, His liventibus, his rubore pictis, His fusca latitantibus sub umbra. Quas cum videris aestimator uvas, Illis tu neque Lesbias, nec agro In Chio genitas, nec in Caleno Possis vitibus anteferre vites. IX. His in collibus, inque Tusculani Formoso meditullii umbilico En, rerum domini, et togata Martis Gradivi soboles, Patresque sacro Clari murice, quanta cum superbis Omnes atria moliantur aulis? Passim cernere te putes tot urbes, Quot cernis iugo in unico penates. Vasta mole solum premunt, et altas Terrent culmina celsiora nubes. X. Illo a vertice, cernis, ut relucent Insignes genio Draconis arces? Lydas intus opes, et eruditis Quicquid vel color artifex tabellis, Vel caeli labor Attici futuris Mirandum Statuariis reliquit: Vel Cimelia sumptuosa raris In Regum penetralibus recondunt; Vel toto quod in Orbe habetur, una Id monstrat placidi Draconis aula. XI. Hanc arcem, tumulo e minore maior Spectat Regia: cui Neroniana, (Quamvis aurea, siderumque certos Aequis passibus aemulata cursus) Vel primas daret aula, vel secundas. Hac triplex via, tonsili cupresso Praetextas aperitur inter umbras, Et scenae seriem explicat virentis: Quam spectans procul, arbitrere, pictis Trinos surgere parietes tapetis. XII. Tum porro riguas videbis undas Omni ludere parte; quas rotatus Per Montis iuga Tusculana, fracto Cogit murmure commeare rivus. Donec per tacitas subinde rimas. Arcanis tubulisque fistulisque Absorptus liquor, abdito parentis E terrae iubeat sinu renatas Magno faenore, et hinc, et hinc, et illinc Centum faucibus exsilire lymphas. XIII. O miracula fontium! quot artes! Quot lusus temere iocantis undae? Non illos Thetis ipsa, Tethyosque Quotquot sunt, fueruntque eruntque, Neptes Omnes omnibus aemulentur undis. Hac, ima (viden?) imber e caverna Quanto se levet impetu? gravique Sub terrae impatiens sinu Typhoeus Quantis faucibus hiscat, ut refusas In caelum iaculetur usque lymphas? XIV. Erumpit fragor improbus. Minari Titanas Superis, et arma ruptis Instaurare putes resumpta vinclis; Iussosque Aeolia furente circum Ventos stridere, murmurare nubes, Et rupes tremere, et crepare cautes; Et Caelum fremere, et tumultuosos Mixta grandine provocare nimbos, Et confundere turbines, et auctis Iam iam fulmina parturire flammis. XV. Ille autem, validos anhelus astris Qui labentibus admovet lacertos Caeli baiulus, ut recurvus ampla Subiectos humeros fatigat urna? Supra sidereus fatiscit Orbis, Et centum pluit imbribus. Sed infra Durus durat Atlas, et usque sudat, Dum centum madet imbribus: Nec illi Usquam est Spongia, qua sibi fluentem Vultu tergeat humido liquorem. XVI. Qua vero teretem locus repandi In formam sinuatus est theatri, Hic in marmore rustico monaules Cyclops accubat, obstrepente lympha. Luditque et digitis rudem pererrat Cantor grandibus absonus cicutam. Hac sese probat arte; et insecutas Mulcet carmine barbaro bidentes. Auscultat Galatea; nec marinae Raucum audent melos improbare nymphae. XVII. Sed nec pars Caveae sinistra nullos Fontana facit accinente ludos. Nam Chiron ibi saxeus, bimembri Monstrum subiicit obvium figura. Huic vocalibus incitata lymphas Mugit buccina: qua sonare totum Venatu solet Algidum; suisque Dum silvis homo quadrupes, et undis Suspensa imminet ungula, canoro Exterret Dryadas, ferasque cornu. XVIII. Haud longe, patula natante concha, Ludunt Naiades; et maris peritae Nec fluctus metuunt suos, nec imbres; Sed laetae gelido alvei lavacro, Tendunt insidias; et advenarum Stantem comminus hospitumque, ludo Dum securi inhiant, repente totam Nimbis grandibus obruunt coronam. Rident Naiades interim: inque vasto, HOC, clamatur, HABENT, HABENT, theatro. XIX. At circo in medio, iubatus ungues Adversum Leo figit in Leonem. Stringit bellua belluam, furensque Tergum vulnere mutuo cruentat. Quae dum praelia curiosus hospes Explorat propior, probatque pugnae Mirandae speciem; repente bellum Pacto faedere belluae remittunt: Et versae utraque in hospitem, refusis Ultricem glomerant aquam procellis. XX. Hic frustra refugus parabis udae Spectator pluviam cavere luctae: Sudabis madidus, velut Pelasga Exires pugil unctus e palaestra. Ridebunt Socii, et metum exprobrabunt Effusis tibi Panicum cachinnis, Qui saxum fugias, merasque pictae. Formides pavidus minas leaenae. Vix tantum rediens meridiana. Venator maduisset ex Arena. XXI. Vos vero (nec enim silebo) mille Instructae latebris, dolisque mille, Vos, scalae memorabiles, quis hospes Tam cauto pede callidoque, vestros Speret posse gradus, et illa caeci Tot discrimina tramitis, tot astus, Totque evadere lubricos meatus, Quin aspergine ter quaterque, et ultra Lustratus madeat, suasque fusis Miretur fluere imbribus lacernas? XXII. Fallaces male subdolique calles, Nulli impune meabiles! Sinistra Ac dextra feriunt; supraque et infra; Et retro insidias locant, et ante, Aeque et comminus eminusque saevi, Omni parte nocent: nec impeditis Placati pedibus, nec incitatis: Occurrunt subeuntibus; sequuntur A tergo refugos: et hos, et illos Eludunt subitae, ac morantur, undae. XXIII. Et vos, quae geminum arduis Columnae Miscetis prope nubibus cacumen, Vos, quae vertice prodigo iocosos Altum cogitis exsilire fontes Et vertigine lubrica rotatos Maeandri in speciem meare rivos, Quo vos nomine vultis ut salutem? Ad Gades ego si ultimas viderem Vos consistere, dicerem gemellas Aequis laudibus, Herculis Columnas. XXIV. Si taedas ibi fumidas, et umbris Circumstantibus intuerer ignes; Auderem Pharias vocare Turres: Sin Campos ibi Martios: vocandam Hanc, Traiane, tuae, hanc tuae putarem Antonine, ego Cochleam Columnae. Nunc, rorem quia divitem, latentes. Per venas prope mille; perque rimas Sudatis mihi mille; qua licebit, SUDANTES ego vos vocabo METAS. XXV. Quas porro laris intimi recessu Quas spectamus opes? Cubili ab uno Totam disce domum; domum elegantem Et cultam, Superi? Editur bivertex Clementi tumulo iugum; quod ima Dum praeceps ferit ungula caballus, Exultant latices, ruuntque caecos Non caeco tamen impetu in Canales: Et quaqua insinuantur, erudito Rupem implent Heliconiam susurro. XXVI. Circumfunditur agminis canori Ter ternus chorus: Ipse tam modesto Phoebus Pierias sedere vultu Nunquam viderat antea sorores, Laetentur licet, incinantque multa Armatae citharaque tibiaque, Et testudine tinnula, novenae Spirantes anima latente, Musae. At Paean sedet arbiter, iocante Tractans barbita temperansque plectro. XXVII. O mendacia, pulcriora veris? Quis saxis regit artifex in illis Tot sensus animasque? Quis diserta Mutis ora tot indidit figuris? Lymphis, ecce, docentibus, iocantur Et cantant fera saxa! Quis magistris Hoc esse ingenium putasset undis? Vates Thracia moverit canendo Quondam marmora; Tusculana possent Ipsum marmora nunc movere Vatem. XXVIII. Longum sit modo prosequi colores; Et pictas ibi fabulis tabellas. Hic Pythona suis ferit sagittis, Et morti litat hostiam; Insolentes Hic arcu domat arduo Gigantes; Hic victum cute Marsyam renudat; Hic Graias peritura per carinas Fundat Moenia Phoebus: inde mille Et mille altera. Diceres in ipsis Verum vivere Pythium figuris. XXIX. Quo iam, quo remeare delicati Me postliminio iubetis Horti? Iam pomaria vestra, iam roseta, Et Xystos ego et ambulationes (Et quae non ego vestra?) curioso Dispexi prior attigique vultu: Succumbunt oculi, dolentque fessos Ad miracula tot labare sensus. Accingar tamen. Ire si recusant Ultra lumina; gestit ire penna. XXX. Qua lauru via tonsilique Myrto Centum intersecat areas, levesque Circumdat topiariis arenas; Surgunt frondea monstra; nunc Chimeras, Nunc Hydras imitata, nunc pavendos Massyli dominos iugi Leones: Mentitos ibi Simios; ibi acres De propagine myrtea molossos. Occurrat lepus; insequi solutis Hos credes ibi vertagos habenis. XXXI. Pennatum genus alites, iisdem Mirandum fabricant larem viretis. Stant illic Aquilae, irritum minatae Formidantibus impetum Columbis: Eoos ibi psittaci colores, Et plumas viridi occulunt cupressu: Hic Cygnus patrii immemor Cyaci Servat myrtea saepta: Thraciaeque Instant excubiis grues; et arcent Nocturnas subeuntium rapinas. XXXII. Sed Cygnos super et grues superbo Fertur syrmate Pavus; ac virentes Fastu circinat ampliore pennas: Vix bellam magis in suo videre Iuno se meminit cliente formam. Tum, denis sibi saeculis superstes Nido se locat in ferace Phoenix; At, non Assyriis petita campis. Substernit sibi tura: Tusculanas Per myrtum redigendus in favillas. XXXIII. Haec dein, haec, Siculo quis alter Astra Expressit radio Senex? Perita Per myrti cuneos vagatur umbra, Partiturque diem, notatque lapsas (Dum lento peragrat vireta passu) Ortae lucis et occidentis horas. O quas delicias amoena tandem Profertis, iuga? Myrteas iubetis Vobis prodere lineas, in ipso Quid Solis faciat quadriga Caelo. XXXIV. Nec te praetereo, dolosa centum Maeandris via; quae virente lauru Fallaces trahis impedita gyros; Et flexu irremeabili trecentas Decepto obicis advenae latebras. Iam vertigine, iam laborat hospes, Dum gressu ambiguo has et has et illas, Spe tentat nihil annuente, porta, Cessa: aut fabula, si nocebis ulli, Cretei nova differeris antri. XXXV. Quanquam non gravis error est, amoeno Longum etsi vagus ambules in horto. Non hinc obvius it minante cornu Minotaurus, inhospitale monstrum: Sed spectator amicus innocente Errantem placide excipit cachinno. Post, lino duce, vel favente nutu Educet patulas ad usque portas, Et gratabitur. Ipse tu sequentes Risu consimili obrues amicos. XXXVI. Haec monstrant sinu in inclito, intimoque Complexu memoranda Tusculanae Haec et milia plus ducenta villae. At vicinia qualis? Hinc frementes Tyrrheni videt aestuantis undas, Et Neptunia regna; praepetesque Praeter litora navigare puppes. Hinc valles riguas; crepidinesque Vestitas cytiso; virentiumque Altrices nemorum tuetur oras. XXXVII. Quid, Luculle, tuos deinde narrem Clausos vallibus integris, at aulis Immensis aviariisque Turdos? Quid colles ego mille? quid propinquos Dicam, culmina fulgurita, montes? Hic de vitifero iugo Catonem Ostentat sua villa, Porcioque Nomen nobile iactat umbilico. Hic Praeneste iacens, et uda Tibur Graii moenia respicit Catilli. XXXVIII. Illic eminet Algidum, suisque Patrum proelia narrat inquilinis: Crebrosque Annibales Amilcaresque Et Poenos sonat advenas, ut armis Parvos excitet Africis Nepotes. Illic CRABRA suum strepente pergit Marcum quaerere Tullium susurro, Et suetos vaga permeat canales, Qua quondam Ciceronis eruditas Noto murmure recrearat aures. XXXIX. Quid Celsum Hippolyti nemus; Cavique Prolixe repetam theatra Montis? Regillosque deinde, Virbiosque Albanosque lacus? Deinde Campos, Et campos, ubi Roma se iacentes Attollit super urbium ruinas? Non, si Smyrna suas mihi, suasque Nectat Mantus, duplicetque laurus, Hos unquam mea si Camena dignis Speret versibus exsequi colores. XL. Unam in laudibus unicamque tantis Mirantur iuga Tusculana labem. Nam colles ita nobiles, quid, oro, (Da vati veniam, Latina pubes) Quid colles ita nobiles merentur, Ut, cum Roma negotiis solutis, Autumni properantibus Kalendis, In colles solet ire Tusculanos, Dicatur (pudet) in iugis tam amoenis, Illo tempore velle RUSTICARI. II. CAMPANUM, seu Vesuvius flagrans. I. Qui mundi faciem labantis, una Omnem cernere quaeris in tabella, Qua Iudex piceos supremus imis E fornacibus, evocabit ignes, Et, flagrante solo poloque, iussas Arsurus ruet orbis in favillas: Non tu Parrhasii tibi colores, Nec Coi pete lineas Apellis; Succumbet manus artis. Unus illos Depinxit melior VESEVUS ignes. II. Hic Campana feras ubi procellas Frangunt moenia, patriique Siren Nullas aequoris expavescit iras; Fecundi iuga delicata Montis Stabant nuper; et undique explicato Monstrabant mera Gargara umbilico. Vix omnes poterat domare fessus Prelis innumeris Lyaeus uvas: Nec messas segetes arata tellus Ullis siverat horreis recondi. III. Nunc squalet locus: invenusta turpi Sordet forma situ: favilla campos Infelix operit: revulsa nudum Implent marmora degravantque collem. Non umbrae nemorum suas opacant Suetis quercubus arbutisque valles. Maeret vinea, desitosque cessat Notis quaerere vitibus racemos. Et flaventia culta,cum crematis Exspirasse dolet Ceres aristis. IV. Stat vicinia pallida, et sepultas Alto rudere conspicatur urbes: Auditasque coacta iam revolvit Derisi toties minas Camilli: Cui quondam sopor insolens, beatis Campani maris accolis, paratam Hanc monstraverat imminere cladem. Sed Cassandra fuit: fidemque vates Tunc demum meruit, peracta post quam Seris fabula cladibus probavit. V. Nam Brontes Steropesque cum relicta In fines Italos migrasset Aetna; Mutatos ibi Lemnius caminos Instruxit faber: et suam reperto Incudem sibi fixit in Vesuvo. Hic adstare Pyracmona; et ducentos, Fratrum immania monstra, fabricandis Insudare iubet Cyclopas armis. Certant follibus; aereique vastos Lassant pondere mallei lacertos. VI. Hinc urbes tremere; et labare turres; Et mugire solum; suasque ruptis Caelo ostendere faucibus cavernas. Nec se dura tenent Cerauniorum Quin nutent iuga; territisque rupes Cum radicibus Alpium vacillent. Surgunt aequora; turbidoque lassae Motum in gurgite sentiunt Carinae: Et Thetys stupet ipsa, refluosque Mutati maris expavescit aestus. VII. Septenos ubi terror iste soles, Et noctes totidem, tremente curvo Circum litore, saeviit; fragores Ima Vesuius addidit caverna; Quantis vel tonat aethra, cum rebelles Terret fulmine Iuppiter gigantes: Vel quantis reboant Tubi, nitrata Farti grandine, missilique plumbo, Dum celsas, face subdita, iubentur Aut urbes quatere, aut ferire turres. VIII. Sensit Parthenope; et venire terris Fatalem rata sontibus ruinam, Damnavit solitos palatiorum, Quos tanti modo fecerat, penates, Auratasque trabes perosa, et ostro Praetextum Babylonio cubile, In campos, pede libero, refugit. Nec soles ibi noxios, nec ullas (Sub dio licet excubans) retecto Infestas capiti putavit auras. IX. Quam magnae metus est magister artis? Quondam usi laquearibus politis, Et pluma thalamis calente fartis; Nunc formidine perciti, pruinas, Et flantes gelidi Decembris audent Nudo corpore susstinere ventos: Nec densos hiemantium verentur Astrorum,nemore in paatente, nimbos. Cedat Porticus, et Lycea cessent: Maioris metus est Magister artis. X. Haec montis ioca prima, Lemniaeque Urbs praeludia vidit officinae: Nunc ad Seria barbaros Sicanus Hortari faber occipit Cyclopas. Cessa illos, faber, incitare, cessa; Iam fecere satis superque; in ipso Plus quam Seria prodidere ludo. Sed vota irrita. Malleos tot inter Incudesque Vesevus et caminos, Surdis reppulit auribus querelas. XI. Nondum desierat movere Tellus, Et iam ruptus apex hiante coepit Nimbos fundere turbinesque rictu. Nunquam taetrior inquinavit Astra Diri montis hiems. Nigrante caelum Fetae pulvere sustulere nubes. Versos in cinerem fuisse montes, Et cunctas nemorum arbores, et ima Terrae viscera diceres, in unam Flammis acta furentibus, favillam. XII. Ter denos sine Cynthio peregit Tellus caeca dies; ter ipsa denas Egit Cynthia feriata noctes: Cum saevi chaos interim barathri Feto e gurgite pergeret perennem Atri spargere pulveris procellam; Quae sublimibus elevata pennis, Mox praeceps ruitura, inauspicatam Campis omnibus, omniumque coepit Cladem moenibus urbium minari. XIII. Nec contenta metu minisque; veras Naturae Cinis apparat ruinas: Dum totos, super intonante nimbo, Campos obruit, et fatigat urbes; Atque arces sepelit, tegitque colles; Aequat pulvere bulliente Valles; Impletque aequora, subruitque turres. Sentit gurgite Proteus sub alto Funestos cineres: suumque versis Miratur pecus aestuare in undis. XIV. Vulturnus calet; uritur Salerni Radens arva Siler: gravique Sarnus Illapsae pluvia tepet favillae: Fumantemque novo vapore Liris Umbrosae videt alveum Maricae. Tyrrhenae iuga sentiunt Minervae; Et notus lituo tubaque collis Diri pulveris albicat pruina: Surrentum timet, oppidumque ductis Cui nomen Capys indidit Colonis. XV. Vincet fama fidem. Remota toto Tellus aequore sensit; et Vesevi Fumos Illyris ora, flammeosque Excepit, gremio abnuente, ructus. Iam Byzantius Italum pavebat Noti pulveris inquilinus imbrem: Atque hinc territa Sestos, hinc Abydos (Distaret licet haec et illa) prisci Nondum oblita periculi, timere Flavii saecula coeperat Secundi. XVI. Hic quamquam sola transmarina tantus Pervasit timor; impetu propinquas Maiori Cinis est adortus urbes. Nam qua Parthenopeïae superbam Sebethos lavat hospitam clientae, Instabat vehementior: domosque, Turresque, trepidosque sulfurata Ibat grandine perditum inquilinos. Urgebatque cavos, et ampliores Vexabat Stygis officina folles. XVII. Haud passus mala diriora nubem Intentare Metus; sibi patronum Caelo devocat annuente Civem. Nec segnis patriae tulit vocanti Magnus civis opem: Minisque sacrum Obiecit caput advenis, et iras Casuri Cineris repressit una Visi sanguinis aestuantis urna, Mox elanguit imber, et coactae Urbem offendere desiere nubes. XVIII. Postquam hac parte repressus est Vesevi, Quamquam sero, furor, nocere iactis Coepit, pondere grandiore, saxis, Quam quanta Aemonio ferunt in antro Conserta Lapithas rotasse pugna. Vix olim Borea furente suerunt Arentes paleae, levesque cassi Iactari tunicae altius lupini. Indignantur aves, volare nullis Saxa ingentia sublevata pennis. XIX. Dum fessi tamen improbo laborant Ultra tendere pumices volatu, Usque a nubibus arduis in imas Horrendo recidunt fragore valles. Nec solas ibi proterunt myricas, Aut lentas pede debili genistas; Sed vasto simul ilices, et altas Vertunt pondere subruuntque quercus. Nil immune sinunt: caduca totos Sternunt fragmina diruuntque muros. XX. Ex alto mare caerulum relapsos Haurit gurgite territo molares; Et saxis vada rupibusque vastam Impleri timet advenis lacunam. Longinquas etiam insolens vagatur Funesto lapis impetu per urbes: Et Nolam volat usque, et usque Cumam, Baianasque crepidines; et ultra Gargani latus Apuli: una pratis Strages omnibus, et ruina silvis. XXI. Egesta cinerumque pumicumque Tanta mole ruentium, putari Exhaustae potuere plus trecentae Magnorum quoque montium fodinae; Nec dum unius erant. Tumultuari Pergit Vesvius; uberemque laxat Plura in damna sinum; novasque feto Pestes fundere gaudet umbilico. Vix est Lerna feracior, tot una Quamvis monstra repullulent ab Hydra. XXII. Nam vertex ubi Montis ominosum Immensus sinuatur in barathrum, Undantes ibi Mulciber liquatis E fornacibus egerebat ignes. Horresco meminisse! Sulfurata Flammantes face gurgites, ab alto Ebullire iugo, viasque fusis Cunctas vidimus occupare flammis. Mutatum mare crederes, et udas Ardenti pice conflagrasse lymphas. XXIII. Mox septena lacus, natante flamma, In divortia diditus, citato Per praeceps ruit impetu: igneosque Curvatis abit alveis in amnes. Sic flexis Phrygiis vagatur arvis Maeander; dubiasque et hac et illac Curvo litore defatigat undas; Quamquam innoxius hic, suasque solis Ripas alluit abluitque lymphis: Saevit noster, inaestuatque flammis. XXIV. Si linguae mihi centum, et ora centum, Et vox ferrea suppetant, secutae Dum narrem tragicum ordinem ruinae; Narrandam, neque tanta vox, ad omnem, Nec linguae sat erunt, nec ora, cladem. Hausit flammeus, et voravit, amnis Silvas, moenia, tecta, templa, turres, Atque armenta boum, et greges bidentum, Et currus, et equos, et innocentes Cum turba sene, matribusque, cunas. XXV. Nulli perfugio locus. Sequuntur Omni parte vagi, et minantur, ignes. Hic instant properantibus, pedesque Captos glutine flammeo morantur: Hic adversa ruunt: et hic sinistro, Hic dextro latus ambiunt camino: Ardent omnia. Forte imago talis, Aut vix talis erat, vagante quando Quadriga Phaeton abominatos Terris tristibus invehebat ignes. XXVI. Quid Pagos ego nobiles, quid Urbes Has prolixus et has querar, sub illo Candenti positas natasse rivo? Hic Resina iacet; iacetque Massa; Hic et Rura Georgii, sepultos Secum arsisse suos dolent colonos. Et tu Porticus, invidenda cultis Hortorum nemorumque tot viretis, Iam Fontes tibi, iam tuas iisdem Tecum delicias tegis favillis. XXVII. Sed vos, quae paribus gemella fatis Et consurgitis oppida, et peritis, Quis devinxit Amor? Nerone quondam Cum nutante solo Vesevus idem Campanos quateret; peristis ambo. Cum rursus iuga per fragosa dirum Opplorante Tito rotaret amnem; Vos una cecidistis ambo. Iamque Dum saevit lue tertia Vesevus, Una ambo sepelimini ruina. XXVIII. Heu, qualem dedit abstulitque, vestrum Vulcani rabies utrique, formam. Pompeios ibi nuper, et superbi Circumstantia videram Herculani Templa, et compita, et atria, et plateas, Et fastigia turrium, et sacella; Nunc vestigia nulla, nulla amoeni. Cerno signa loci: sed hinc superstes Solum est nomen, et inde campus; in quo Pompeii steterunt et Herculanum. XXIX. Cognatas ubi litori propinquo Evanescere vidit aequor urbes, Retro a litore noxio recurrens Nudavit vada, gurgitemque siccis Calcandum patefecit usque plantis. Tum partu celeri novas ab ipso Nasci vidimus insulas profundo: Et siccum in medio carina portu Fundum contigit, hinc et inde iussas Neptuno procul avocante lymphas. XXX. Suffecit tamen alteras repente Mons iratus aquas; vadumque misso Texit flumine; et integro solutos In portu iubet innatare lintres. Namque, ut desiit oscitante rictu Crudae viscera rupis, et favillas, Et flammas vomere improbas et ignes Ructari satur; institit cruentus Demum faucibus ebriis, recoctos Undae fundere pestilentis amnes. XXXI. Hi, quicquid neque saxa, nec favillae, Nec terrae tremor antea, nec ignes Funesto violaverant camino, Demersere lacu. Vagantur arvis et bacchantur aquae: novisque villae Et magalia navigant in undis. Quaque in pascua bucerum solebat Quondam exire pecus, virentiumque Umbras visere collium; hic natantes Alto in vortice mugiunt iuvencae. XXXII. Nunquam Danubii fluenta, ruptis Quamquam pontibus evagata, Rhaetos Tantis cladibus obruere campos Nec tam praecipiti Padus Togatae Percurrit sata Galliae tumultu, Vicinis ubi ab Alpibus solutae Descendere nives; suumque cogunt Hibernae fugere alveum pruinae. Mons unus, simul et lacus,et amnes Et Ponto peperit stupente Pontos. XXXIII. Tam saevos inimica dum theatro Alternant iuga lacrimante ludos; It clamor populi; suisque caelum Obtundunt miserabiles querelis: Pars ambusta, manus ad astra tendunt; Pars oppressa, gemunt: Favilla multos, Multos saxa tegunt relapsa. Tentant Hi, sperare fugam; fugamque in ipsa Amisere fuga: hi, moram in paterno Dum nectunt lare, repperere mortem. XXXIV. Vox confusa sonat; Iuvare fratrem Dum frater cupit; Hic suum nepotes Lamentantur avum, hic soror sororem, Hic hospes dolet hospitem; Maritus Uxorem; Sociius vocat sodalem; Infantem trahit impedita mater, Et grandem soceri gener senectam; Haerentque alter in altero, et laborant, Ignari quid agant; opemque cuius Supremam Podalirii fatigent. XXXV. Ecce autem! Puerum Camilla, flammis Iam tergo minitantibus, trahebat, Nusquam certa viae: Sed aequa, iniqua, Dum percursat anus, viam praealtis Pendens rupibus abscidit crepido, Praeclusitque fugam. Tenemur, inquit, Hic flamma perituri, et hic ruina. Sunt utrinque metus; sed hinc minores. Sic effata volat: suumque celso Desertum in scopulo abicit nepotem. XXXVI. Converso tamen inde ad astra vultu, Hunc, Iosippe, ait, hunc tui gemellum Commendo tibi nominis clientem: Illi tu pater esto; cui Camillam Terror reddidit improbus novercam. Inter dicta, fluunt ruuntque flammae, Et campos populantur. Ipsa anhelans, Quamquam grandis anum retardat aetas, Effugit tamen. Additas putares Fractis viribus a timore pennas. XXXVII. Ad ripas ubi venit, eruditis Quae Sebethidos alluuntur undis, Tum facti memor, institit relictum Seris poscere lacrimis nepotem, Iam flammis rata mille, turbinumque Haustum mille furentium procellis. Infelix anus, inquit, hoc salutem, Hoc, quaesisse, fuit? Noverca nunquam, Quod feci, facit. Hac per innocentem Quinquennis pueri exii cruorem. XXXVIII. Haec secum, illacrimans: Et ecce! Notam Haurit continuo Camilla vocem: Attollensque oculos, supra virentes Cernit stare crepidines ephebum. Quid monstri, DEUS, inquit: An videntem Eludit sopor? An Vesevus egit Huc, Iosippe, tuos venire manes? An flammis ego te erutum recepi? Agnosco, meus es, ruensque passis Servatum caput occupat lacertis. XXXIX. Tum narrare nepotulus, ruentes Qua felix ope fugerit caminos, Quaque ad fluminis alveum, viai Per compendia venerit quadriga. Nam forma senioque me verendus Cum diro in scopulo videret heros, Flentem sustulit: et manu prehensum Torrentes super igneos, et atra Fumantes pice vortices, ad istas Perduxit validum integrumque ripas. XL. Hic se, nescio quo, repente ductor Subduxit meus, ille, cui tuendum Me paullo ante reliqueras; idemque, Quod nomen mihi proprium est, et ipse IOSEPPI sibi dixit esse nomen. Haec narrante nepotulo, Camilla, Quamquam rustica, Caelites, periclis Vos soli hanc, ait, hanc meis profecto Vos portastis opem. Minentur ignes: Iosippus dabit invocatus undas. XLI. Vidit Nola suos et ipsa ludos: Cum,stagnantia per vireta, parvas, Nequicquam lacrimantibus propinquis, Raptaret violenta lympha cunas. Lactentem sopor altus occupabat Iniectis ibi fasciis alumnum: Et Syrtes per, et obices, et algas, Ignarum, neque gurgites marinos, Nec fluctus, nec inhospitas videntem Iactabat furor Aeoli, procellas. XLII. At navifragus interisse, centum Per discrimina, debuisset infans, Ni Typhis melior peritiore Vitasset vada vorticesque remo, Donec poneret ipse vagientem Tutis instationibus carinam. Hoc, credo,Remus,hoc remi gemellus Tuscum remige navigavit amnem; Hoc Moses duce, nare per cruenti Illaesus potuit fluenta Nili. XLIII. Dum plangit domus, orbitasque matris Infelicibus exprobratur undis; Ibat forte metu soluta plebes Vicinum nemus, inviosque lento Lustrabat pede Silvulae recessus, Rerum ignara: Sed ecce destitutae Densa inter nemoris vepreta cunae; In Cunis, Puer: innocente risu Qui saevos gemitus frementis undae, Censebat ioca blandientis aurae. XLIV. Haec lactentibus obtigere pupis: Non idemfavor in viros.Tenebant Et morbus gravis et senecta patrem, Sed vitae vigor et iuventa prolem. Hi maestam sine somno uterque noctem Concordes lare duxerant sub uno. At prima rabie ut tumultuantem: Sensit filius aestuare montem, Effugit, patris immemor; suamque In tuto stitit angulo salutem. XLV. Hic demum subit aegri imago patris, Concussitque sinum. Fugis relicto Crudelis genitore? teque flammis Ut torrentibus auferas, parentem Flammis, impie, victimam reservas? Monstrum, avertite, caelites! revertor, Emensamque viam, minante quamvis Fata extrema, remetior, Vesevo. Defendet pietas; et hac iubente, Troiano rogus exuli pepercit. XLVI. Nec dictis mora: per globos furentis Contemptor subit igneos camini: Natalemque domum, senemque quaerit, A quo fugerat immemor, parentem. Cui dum plurimus instat, et morantem Invitat, manibusque bracchiisque Insertum trahit, applicatque charo Cervices oneri: iuvanda turbat Saevus coepta fragor; domumque lapsa Et natum obruit et patrem favilla. XLVII. Saevitum nimis est, Veseve: Metas Excessit furor. Obruisse turres; Evertisse lares; replesse valles Funesto cinere: et volante saxo Caedem moenibus intulisse magnis; Et campos per, et arva per, solutos Mistis amnibus excitasse flammas; Donari poterat. Sed, in parentes Natos esse pios, vetare, id omnes Excessit sceleris, Veseve, metas. III. LAURETANUM, sive Domicilium volans. I. Iam miracula ventilare Thraces Mentitis sua desinant cothurnis, Quae mirantibus edidisse ripis Orpheo Lyra fertur in theatro: Cum celsas Rhodopeïus cupressos, Et grandes, comitantibus genistis, Hebrus cerneret ambulare quercus: Aut cum marmora caeduasque Graius Tentaret cithara canente rupes Dircaeis faber admovere muris. II. Nec docta sibi machina Tarentum Pergat plaudere; qua secare clarum Implumes videt aëremColumbas. Veris fabula cessit: ambulantes Iam totas oculis videmus aedes; Quae, qua fluctibus impedita magnis Sunt vestigia, libero volatu Tranant aëra: desuperque tutae Rident aequora, Nereique vanas Spernunt nubibus abditae procellas. III. O magnae domus hospitae! ô beato Tritum nobile limen inquilino! Divinae genitrix ibi puellae Felicis! agitarat ANNA cunas; Et gaudens ibi viderat biennem Arctum repere per cubile alumnam; Quae Regina potens utrumque mundi Iam curru volat aureo per axem: Quaeque omnes sibi caelites, et omnem Iam servire videt Tonantis aulam. IV. Qua fessos Hyperionis iugales Seris Oceanus recondit undis, Illac se patula aliger fenestra. Arcanam penetrabat in tabernam, Cum portaret AVE, quod aula magnae Ferri maxima iusserat PUELLAE. O qualis fuit Ales? ô quis illi Picta in veste color? Rigebat auro, Et gemma chlamys: et duos sereno Vincebant oculi nitore Soles. V. Conspecto saliit cubile ephebo, Et totum face non sua reluxit. Deiecto sed ubi puella vultu Legatum audiit Alitem, Deique Iussis annuit; est,stupente Caelo, Et VERBUM CARO factum: et usque Mundi Plausit machina trina, perque et auras Rivi mellis iere, perque terras: Et Cellae e penetralibus liquentes Pleno nectare prodiere fontes. VI. Hic, quantis sua gaudiis vagari Mater pignora viderat, relicto Post quam iussa reedire de Canopo, Natales subiit lares? Soporem Hic in paupere parvulus grabato Captabat PUER. Hic moramdiei Ducebat vigil. Hic dapes inemptas De mensa tenui petebat Infans. Hic Sacra e Samio labella potum Sorbebant Acheloïum culullo. VII. Hic artus riguisse cum nivosa Sentiret sibi frigidos pruina, Quaerebat solito PUER recursu Maternum lare in intimo caminum; Algentesque manus, pedesque, parvo Caeli conditor admovebat igni. Fortunate calor; fovere tales Et circumdare cui licebat artus? Functus munere nobili; quod unum Omnes aetheris aemulentur ignes. VIII. Hic, (ne multa moremur,) ille et auras Qui nutu moderatur, et procellas; Quique undas fluitare, quique moles Iussit surgere montium, gravique Fixas pondere conquiesse terras: Hic tractare rudem sua dolabram Discebat faber, asciamque, dextra. Hic sudore fluebat; hic parenti Lustris quattuor obsequens, diurnum Plebeia peragebat arte pensum. IX. Hos tales ubi barbara relictos Caelum sensit in area penates; Squalentemque situ locum, pioque Vidit limina destituta cultu; Heu gentes, ait, impias? ô istis Indignum genus assidere tectis! Ite huc ocius, ite: inhospitalem Aedes linquite nobiles Idumam. Monstrabo meliora: adeste: Dignam Vestro nomine vindicate Sedem. X. Dixit: nec mora, et imperante caelo Moles intremit omnis, ac revulso Festinat domus exsilire fundo. Qualis candida cum strepente notos Plausu deseruit Columba nidos, Sublimis fugit: At secutus anceps Scrutatur vacuos lares; manuque Dum praedam petit irrita, superne Per confinia nubium avolantem Votis spectat inanibus Columbam. XI. Tali elapsa fuga, reliquit orbam Eois domus aream colonis; Sublimique per aërem volatu Longinquas petit inquieta sedes. Stant infra trepidi accolae, laresque Mirantur profugos, et ima solis Fundamenta relicta cum lacunis, Iamque alter digito alteri, hic, quadratae Ostendunt spatium areae; hic, verendae Monstrant limina ianuae, hic, fenestrae. XII. At terrae domus immemor relictae Excelsum secat aëra, et profundum Spectat pendula, nec veretur, aequor. Gratantur vada, perviosque tali Gaudent remigio patere fluctus. Qua se cumque movet, sonante Triton Applaudit citus, accinitque concha. Tum Nereïdes adnatant; suasque Cano a gurgite Tethys ipsa profert Et neptes caput inter, et proneptes. XIII. Invitant procul insulae; et volanti Sedem quaelibet offerunt Mapali: Sed longe fugit; Hospitamque vitat In primis Cypriae plagam Dionae: Mox transit Rhodon; arduum superbo Quamvis aethera verberet Colosso. Nec Crete placet ipsa, fabulosis Incesti Iovis inquinata cunis: Nec curat Paron; et timet natantem Inter Cycladas approbare Delon. XIV. Iamque Epirus, et Illyris, per altas Aedem senserat ambulasse nubes, Sed nullas et in hoc sibi, nec illo Dignatam lare collocare sedes. Restabat sinus Istriae, furentes Qua litus timet Adriae procellas, Illic caespitis herbidi virentem Vidit fessa domus tumere collem. Huc delata, brevi quiete longum Interiungere cogitat volatum. XV. Felix Istria, si sera revinctos Clausisses adamantina penates; Aeternis ubi vinculis retenti Cessassent alias amare sedes. Nunc viso, breve gaudium, recessu Heu quantos tibi conciet dolores? Nam rumpet violenta vix receptam Miraclo Domus altero quietem: Et nudam vacuamque rursus, Istris Complorantibus, Istriam relinquet. XVI. En, quanto petat alterum volatu Nullis territa fluctibus profundum! Aegeum prius, inferumque longo Neptunum fuit evagata tractu, Nunc tentat Superum, Adriaeque totum; Quam late patet, occupare tergum. Hinc Antenoris arva, terque ternis Spumantem videt ostiis Timavum: Hinc celso a Capitolio minantem Cernit gentibus Urbibusque Romam. XVII. Picenum placuit. Virebat illic Frondenti nemus esculo; suaque Ilex plurima serviebat umbra. Huc a litore fertur, inque visa Festinat domus insidere Silva. Vix consederat; impiisque furvae Fervebat nemus asseclis Cavernae. Hi concurrere; barbaraque praedam Extorquere manu; sacroque flentes Argento exuere advenas, et auro. XVIII. Infandi sceleris ream, modesta Damnavit domus horruitque Silvam; Et pennis iterum additis, avaro Contendit celer evolare luco. Extra, planities amoena campum, Et collem tumor editum propinquus Intonso referebat umbilico. Germanis ubi praedium duobus, Concordes reditus parare quondam Non amplo patrimonio solebat. XIX. Hi cum virginea suum putarent Ditatum sibi praedium taberna; Rupit foedus amor: suaeque sortis Consortem alterum abominatur alter. Et sumit sibi pars avara totum Pulso compare vindicare collem. O sordes animi! Piget morari Discordi in tumulo, piget: recedo Quam primum licet; atque dissidentem Fraternis odiis relinquo collem. XX. Nec porro mora; cum furoris ambo Se sensere sui dedisse poenam. Iam fastigia destituta, nullam Conservant laris avolantis umbram. At, qua semita trita fert, quiescit Haud longe domus: et sibi supremam Hanc aeterna iubet manere sedem: Quam nec Silva rapax, nec ulla fratrum Discors arceat ira, sed dicatis Supplex muneribus frequentet orbis. XXI. Spes non irrita. Vidimus, remotis Huc totas ruere insulas ab undis. Non se litore in ultimo Britannus Excludi sinit. Huc venit, perenni Quem Thule premit impedita bruma: Huc, quem Cimmeriae ambiunt tenebrae. Hic Gades locus, hic locus rigentes Altarum trahit Alpium colonos. Hic septem sibi, patria venire Horrentes nive, conspicit Triones. XXII. Certant munera Principum: gravantur Argento sola; Persicoque mensae Dudum cedere se queruntur auro. Hic regalibus occupata gemmis Stant cimelia, grandibusque baccis Rubri litoris: hic merus renidet Sapphiri labor: hic labor pyropi; Hic moles adamantis, hic smaragdi. Quicquid parturit orbis, huc ad unam Certat Virginis advolare cellam. XXIII. Sed tanti licet advenae, tot uni Pergant munera dedicare cellae; Maiores tamen indidem laborant Quam quas attulerant, referre gazas. Hunc, turbantibus aequorum procellis Puppis naufraga secum ad usque nubes Raptabat miserum; et relapsa, secum Ima ad tartara pallidum trahebat. Clamantem domus audiit, trucique Raptum sustulit aequori clientem. XXIV. Hunc ferro improbus hostico petebat Incautum globus, obrutumque, letho. Iam desponderat: attulit vocanti Virgo praeses opem; suasque iussit Ferrum ad vulnera non habere vires. Hos strages pecorum, luesque tabo Grassanti mala presserat: Venenum His infuderat Hydra: cancer illos, Atque illos febris aestuans, et illos Pestes alterae et alterae trahebant. XXV. Verum accita laris patrona parvi Aegris adfuit: expulitque taetrum Hic e tabifico cruore virus. Hic aestum moderata, temperato Venas frigore saucias refecit. Hic contagia corporum; hic latentes Avertit medico liquore morbos. Et, quos vel Libitina iam sepulchro, Vel mens conscia destinarat orco, Vitae reddidit, intulitque Caelo. XXVI. Huc delatus et ipse, cum beato Fixissem reus osculum cubili, Et prostratus humi, solum calente Implessem rigui liquoris imbre, Incepi gemitu loquente, mutas Instaurare preces; opemque magna Arctis poscere rebus a patrona: Votis annue mater, et precantem, (Quae nullos sinis irritos abire) Notis viribus adiuva clientem. XXVII. Si Regum mihi sint tributa; quantis O quantis ego te velim, tuamque Aedem prodigus occupare donis! Pingatur paries ubique gemmis; Ornent lampades aureae lacunar; Centenis opobalsamum lucernis Umbras arceat, et serenet auras. Nunc a paupere, Virgo, quid requires? Reges talia dent; ego, quod unum est, Has pauper tibi lacrimas dicavi.