05.04.2007 Reinhard Gruhl
text typed - structural completed - no semantic tagging - no spell check - no orthographical standardization


image: as0001

DAVIDIS CHYTRAEI THEOLOGI AC HISTORICI EMINENTISSIMI, ROSTOCHIANA IN ACADEMIA Professoris quondam primarii. EPISTOLAE; Ob miram rerum varietatem stylique elegantiam cuiuis lectu iucundissimae; Nunc demum in lucem editae A DAVIDE CHYTRAEO Authoris filio HANOVIAE, Typis Wechelianis, apud haeredes Ioannis Aubrii. M. DC. XIV.


image: as0002

[Gap desc: blank space]


image: as0003

ILLVSTRISSIMIS PRINCIPIBVS et Dominis, D. ADOLPHO FRIDERICO, et D. IOHANNI ALBERTO, DVCIBVS MEGAPOLITANIS, PRINCIPIBVS HENETORVM, COMI-tibus Swerini, Donnnis Rostochii et Stargardiae, Dominis clementiss.

AGNVM et excellens decus, et in gubernatione publica, et priuatorum deliberationibus, necessarium est, mediocris etiam Epistolas, recte et apte componendi facultas. Quas, reges et Principes, de maximis rebus, ad suos et alios: et priuati de suis ac Reipublicae negotiis, ad principes, et inter sese, assidue scribunt,


image: as0004

ita vt magna pars vitae humanae epistolis regatur. Hae vero, sine sapientia, et rerum de quibus scribendum est, scientia et doctrina, et sine cura recte, perspicue et non inquinate loquendi, formari nequeunt. Sic diligentia in scribendis epistolis et saptentia et eloquentiae exercitium est. Et moribus prodest; cum negligenter et futiliter scribentes, etiam in caeteris vitae officiis negligentes et futiles esse anim aduertamus. Et Oratio sordida, nullo studio, cura et meditatione exculta, legentium animos alienat. sicut vicissim prudenter ac eleganter polita epistola beneuolentiam scriptori apud lectores eximiam, conciliat. Cumque vetus forma iudiciorum, in foro Attico et Romano vsitata, qui proprius Oratorum


image: as0005

campus et theatrum fuit, magna ex parte abolita sit: fructus studiorum eloquentiae nostrorum et styli exercitationum praecipuus, in scribendis Epistolis et Orationibus fere consistit.

Sed has composituris, bona et probata exempla proponi ad imitandum necesse est. inter quae, Ciceronis epistolae eminent, omnium, quae incidere in Epistolas possunt, materiarum familiarium, et officiorum vitae priuatae, et summorum Reipublicae negociorum imagines ac exempla maxime illustria, continentes. Harum igitur argumenta, consilia, ordinem membrorum, et genus sermonis in scribendo intueamur. Nam hac imitandi diligentia proficere in scribendo studiosi, quibus natura non repugnat, aut


image: as0006

nulla ratione alia, poterunt. sicut Isocrates inquit, quorum Oratio non fiat melior, cum optima exempla intueantur, horum vel naturam monstrosam esse, vel negligentiam tur pissimam.

Post Ciceronem Plinii Iunioris Epistolae, purae, elegantes, tersae, argutae, affectatis et subtilibus sententiis arcte inter sestipatis, et insignibus allusionum stosculis abundantes, mirifice lectorum animos capiunt et delectant. Sed ad ostentationem ingenii et pompam potius, quam ad seria negocia et res magnas in Ecclesia et Republica tractandas, accommodatae sunt. de quibus eruditi cuiusdam, cum Ciceronis epistolis eas comparantis, iudicium adscribo; Quod ex Fabiana, Demosthenis et Ciceronis collatione, sumptum


image: as0007

esse apparet: Cicero dulcis, candidus, copiosus; Plinius breuis, floridus, succulentus. Ille ex vbertate Romana latius euagatur; hic ex breuitate Laconica concludit astrictius. Illi nihil addi; huic nihil demi potest. Ille verbis vberior; hic sententia densior. Illi plus facundiae; huic plus nitoris. In illo plus naturae; in hoc plus curae. Illum illaborata; hunc meditata condecorant.

Plinii Epistolas acumine et argutiis sententiarum, et schematis lexeos, feliciter aemulatur acrepraesentat C. Sidonius Apollinaris, Auernorum in Gallia Episcopus, Auiti Imp. gener, qui ad Theodorici Veronensis tempora viuendo peruenit. Sed oratio impurior est, vsurpatis passim inusitatis, peregrinis, et nouatis a se verbis, et a Ciceronis


image: as0008

consuetudine alienis phrasibus, et figuris ambitiose affectatis.

Symmachi Epistolarum circiter 350. breuem, eruditam, et pressam orationem, paucis verbis res multas complectentem, epigramma praefixum iactitat: Symmachus in verbis parcus, sed rnente profundus: Prodigus in sensu, vebis angustus; abundans mente, sedore minor, fructu non fronde beatus; sensus diuitias verbi breuit ate coarctat.

Senecae Libri potius, quam Epistolae, et Philosophicae disput ationes ac declamationes sunt, grauissimis et arctissime stipatis sententiis ac exemplis, ad virtutis studium et cultum ardentem instammantes, et iudicia de maximis rebus, in Philosophia et communi vita, sapienter et felicissime formantes.


image: as0009

Ex nostri seculi doctorum Epistolis, maxime sapientibus probantur, in humili genere dicendi, quod prudenter, proprijssime, simplicissime sine vllo ornatu affectato, rem propositam explicat: Petri Bembi Epistolae, Leonis X. Pontificis nomine scriptae: et nostra aetate Melanthonianae, sapientissimis et grauissimis sententiis, et singulari orationis perspicuitate, elegantia et suauitate ornatae: ac, vt Oratio animi character est, multarum virtutum, eximiae et pietatis, beneficentiae, humanitatis, prudentiae, comitatis, ac inprimis leniorum adfectuum, quos [Gap desc: Greek words] nominant, vestigiis expressis tritae.

In medio genere floridiore, iucunda vbertate et copia, et collocationis concinnae suauitate, excellunt Iacobi


image: as0010

Sadoleti Epistolar. libri XVII. lectu dignissimi, et Erasmi Roterodami Libri XXVIII. ex quibus praeter eloquentiam et sententiarum ac verborum copiam vberem, de plerisque veterum Patrum Ecclesiasticorum et recentium Doctorum literis celebrium scriptis, iudicia et censuras accuratas, et historiam superioris aetatis Ecclesiasticam et politicam, studiosi haurient. Sicut AEneae, Syluii etiam Epistolae, superiori seculo scriptae, praecipuas totius Europae res, ea aetate gestas complectuntur. tametsi genus Orationis minus elegans et politum, non imitandum eloquentiea studiosis existimatur.

Grandis vero illius et sublimis generis exemplum sunt, Budaei Epistolae,


image: as0011

quas Commentariis suis illustrauit Tossanus.

Haec non meis, sed venerandi patris mei Dauidis Chytrae, p. m. authoris Epistolarum, quas in hoc volumine collegi, verbis, ex vtilissima deformandis studiis lucubratione magna ex parte depromptis, praefari hoc loco volui. Quem, si adhuc viueret, nunquam forte editionem harum pagellarum permissurum fuisse puto. Multo minus cum vllo superiorum conferri se passus esset. Sicut ipse de Philippeis scriptis, omnis sapientiae ac eloquentiae laude stipatis, Statianum illud vsurpare solebat: Nec tu diuinam AEneida tenta, sed pone sequere, et vestigia semper adora.

Cum autem pleraeque ex his, non politissimi ingenii Italis et Gallis,


image: as0012

sed multo crassiore sub aere hoc Balthico et Arctoo natis inscribantur; non dubit ogratas etiam et vtiles lectu has epistolas, multis in his borealibus praecipue locis futuras esse, quibus personae et negotia, quorum in his mentio fit, aliqua ex parte nota sunt. Quos, si aliquem vtilitatis et voluptatis fructum decerpere ex hac lectione intellexero, abunde expectationi meae erit satisfactum, reddarque ad alia quoque, a Parente meo relicta opera, in lucem emittenda alacrior. Neque enim semper exquisite elaborata et polita, et more vrbano et aulico culta et compta delectant. Interdum etiam rura et agros inuisere et simplicitatem antiqui seculi quamquam horridiorem, et formas agrestium natiuas, et hoc ipso ornatas,


image: as0013

quod omni accersito ornatu et fuco carent, intueri iuuat.

Cum autem, Illustrissimi Principes, Domini clementissimi, sub Illustr. Celsitud. Vestrarum auo Paterno, Duce Johanne Alberto, laudatissimae et sanctae memoriae, carissimus Pater meus, plerasque volumine hoc contentas scripserit: et Illustrissimi aui vestri auspiciis et stipendio, in Celsitud. V. V. Academia Rostochiensi, integros fere quinquaginta annos docuerit, et multis de Ecclesia et Scholis recte constituendis, Deliberationibus, etiam in aliis gentibus interfuerit, inter quas multae ex his Epistolis scriptae sunt: Illustr. Celsitud. Vestris eas reuerenter inscribere ac dedicare iure optimo debui, non dubitans, quin eiusdem licet defuncti;


image: as0014

quem viuum laudatissimi maiores vestri clementissime per tanta temporum spacia, ob ingenii et iudicii grauitatem, fouerunt et complexi sunt; Elaborationes quoque hasce, ingenii et virtutis testes, clementer et benigne sitis suscepturi. Deum ter Opt. Max. precor, vt Ill. C. C. V. V. incolumes et florentes perpetuo seruet, et vniuersae gubernationis vestrae ac totius vitae cursum, adsuam gloriam, et Ecclesiae Christi ac Reip. dirigat salutem. Datum Rostochii 20. Septemb. Anno M. DC. XIV.

Illustr. C. C. V. V.

Subiectissime colens

DAVID CHYTRAEVS,

Dauid. filius.

[Gap desc: blank space]


page 1, image: s0001

ILLVSTRISSIMO PRINCIPI ET Domino, DN. PHILIPPO LVDOICO, Comiti Palatino Rheni, Duci Bauaria, etc. S. D.

ILLVSTRISSIME Princeps, Domine clementissime. Vt parentibus nullum praeclarius simulacrum poni potest, quam si similes sibi liberos aspiciant, a quibus foueantur et honore afficiantur vsque ad extremum vitae actum: ita liberis generosis, Principibus praesertim Heroica virtute praeditis, nulla gratior et iucundior oratio est, ea, quae Parentum; a quibus vitam et virtutum exempla acceperunt, laudes et decora honorifice praedicat. Diuturniot autem quam viuae vocis et durabilior laudum memoria est, quae literarum monumentis et scriptis mandata, non praesentium modo hominum praeconiis, et huius vitae spaciis tantum, angustis sane et exiguis terminatur et finitur: sed insequentium etiam seculorum et totius posteritatis commemoratione et gloria illustratur. Cum igitur excellens et Heroica virtus Illustrissimi et optimi principis Cels. T. Patris, Palatini Wolffgangi laudatissimae memoriae fuerit: cuius splendor non Germaniam solum vniuersam, sed exteras etiam gentes, et nationes procul dissitas, penetrauit: summa voluntate morem gessi Illustriss. Cels. T. studiorum olim


page 2, image: s0002

moderatori Petro Agricolae petenti vt Historiam vitae, et virtutum Illustriss. Patris tui memoriam, literis consignatam, et qualiscunque a mea tenuitate proficisci posset Oratione laudatam, publicarem. Eam nunc tardius fortasse quam conueniebat ad Illustriss. Cels. T. reuerenter mitto. ac vt subiectissimam hanc erga Celsit. T. et totam Illustrissimam domum Palatinam studii et obseruantiae meae significationem, Illustr. C. T. clementer accipere dignetur, reuerenter oro. Deum aeternum, autorem et custodem Imperiorum et Principum bonorum, ardentibus votis precor, vt Ill. C. T. incolumem et florentem perpetuo seruet. Datum Rhodopoli, pridie Michaelis, Anno 1580.

ERNESTO LVDOICO, DVCI Pomeraniae.

CArolum primum Francorum Principem legimus, cum Lutetiae Scholam publicam an. Christi 791. primum aperiret, non solum publice docentibus viris eruditis et concordiae studiosis, mercedes honestas, verum etiam adolescentibus ingeniosis stipendia attribuisse. Peculiare enim collegium instituit, in quo nobilium et aliorum tenuiorum liberi alerentur et erudirentur, quo tantopere delectatus est, vt ipse examinibus eorum annuis interesse, et sua voce pauperum Scholasticorum diligentiam laudare, iisque dignitates et praemia maiora, quam opulentis et nobilibus, ea aetate ad studia segnioribus, pollicerisolitus fuit. Hoc Caroli, autoris nobilissimae stirpis vestrae maternae, exemplum intelligo Illustrissimam Celsit. V. constitutis pauperum adolescentum studia colentium stipendiis, imitari. Quorum etiam nondum vacantium promissiones fieri soleant, praeditis bona et praeclara indole pueris, de quibus expectatio virtutis et doctrinae Deo benedicente, mediocris concepta sit. Rogatus


page 3, image: s0003

igitur a matre vidua et tutoribus orphani, literas dare ad Cels. V. ausus sum, fretus amplissima promissione vocis diuinae, quam vestrae etiam Celsitudini, in hoc fastigio gubernationis, vbi multorum orphanorum pater est, assidue propositam esse non dubito: Sis pater Orphano, tunc Deus magis te diliget, quam diligit te mater tua. Quid vero potest promitti maius amore Dei tanto erga nos, qui superet maternam [Gap desc: Greek words] , quae est ardentissima. Reuerenteritaque Illustr. Cels. V. oro, vt Medici olim et formatoris studiorum Cels. V. Ezechiae Richii filio orphano, Georgio, stipendium ad pettexenda paulo post literarum studia clementer et benigne addicat. Id beneficium et Deo Patri orphanorum ac viduarum vindici gratissimum erit, et viduae matris, quae ratione Pharmacopolii marito suo ante mortem clementissime attributi, a Cels. V. aliquid se adepturam esse sperat, expectationi satisfaciet: eamque cum tota familia ad perpetuum subiectissimae obedientiae et gratitudinis studium obligabit. Mihi etiam clementer veniam diri a Cels. V. peto, quod viduae et amicorum precibus adduci, me ad hanc molestiam Cels. V. literis meis exhibendam passus sum. Deum oro, vt C. V. incolumem et florentem perpetuo seruet. Rostochii Nonis Augusti.

INCLYTO SCOTORVM REGI Iacobo VI.

SErenissime et Potentissime Rex, Domine clementissime. Cum Deus aeternus Rex, Imperia et regna in terris ipse constituerit, distinxerit ac seruet: et Regiam Maiestatem alte supra caeteros homines euectam extulerit, vt Dei imago, et Dei vices in terris gerens, salutare organon Dei sit, per quod vera agnitio


page 4, image: s0004

et inuocatio veri Dei et Seruatoris nostri Iesu Christi in genere humano late spargatur et propagetur: pulcherrimum et summum Regii fastigii et regni decus est, cum summo Regi, Domino Deo, et Seruatori nostro Iesu Christo, reuerenter seruit, et sapientiam ac iustitiam Dei, leges, iudicia, disciplinam, pacem et caetera bona diuina, hominibus impertit ac tuetur. Inprimis autem ingens R. M. T. decus est, quod his difficillimis temporibus, fere vnus inter reges, et intelligis et foues literarum et artium eruditarum ac verae Philosophiae studia. Quae cum sint ornamenta vitae humanae praecipua: maxime tuenda sunt sapientibus et magnis Rerumpubl. gubernatoribus. Cumque olim in Germania et tota fere Europa, Gothorum armis et barbarie, pene extincta essent Religionis et literarum studia: ex Insula tua, et per homines Scotos, rursum instaurari et propagari coeperunt. Nam S. Gallus et Columbanus, ad Rhenum et in Heluetia vicina, scholas condiderunt. Florentius Scotus, S. Arbogasti successor, collegium Scotorum Argentinae, ad Diuum Thomam, primus instituit. cuius nostra aetate Iohannes Sturmius praepositus, et caeteri Doctores Scholae Argentinensis collegae fuerunt, quorum opera longe lateque in totam Europam, purioris religionis et bonarum literarum ac eloquentiae studia deriuata sunt. Noribergae etiam, S. AEgidii coenobium, a Scotis primo cultum est, quod Conradus III. Imperator vrbem ab Henrico V. dirutam instauraturus, Benedictinis attribuit. in quo nostra aetate, prima renascentis Euangelii Schola, Philippi Melanthonis oratione, quae extat, initiata, et a Ioachimo Camerario primo gubernata fuit. Ratisbonae, Marianus Scotus collegium condidit, cuius coloniae inde Viennam (vbi hodie adhuc Scotorum Abbas omnibus in tota Austria praelatis dignitate antecellit)


page 5, image: s0005

et in vicinam Styriam et Vngariam deductae sunt. Primus etiam Parisiensis Academiae studiosorum gubernationi, a Carolo fundatore, Clemens Scotus, cum Alcuino D. Bedae auditore, praefectus est. Ab his Doctoribus Scotis, cum velut per manus doctrina ad nos propagata sit: gratiam metropoli Scotiae, et illius regibus, nos debere, ex animo profiteor. Praesertim cum Regiam Maiestatem tuam, non modo fouere, ornare ac prouehere honestissima studia, verum etiam prae caeteris Europae Regibus, doctrina et literis praeclare excultam et ornatam esse, et singulari beneuolentia literatos complecti intelligam.

Fretus igitut Heroica Regiae Maiestatis Tuae bonitate et clementia erga literas, earumque studiosos: non dubitaui ad R. M. T. scribere, vt R. M. T. ingenii et virtutis praestantiam me admirari ac reuereri, et quantum cupiam tali Regi commendatus esse, declarem, Scio R. Maiest. T. fide ac studiis homines metiri, non fortuna. Ideo R. M. T. tanquam praecipuo et pene vnico literarum patrono me commendo: et Syluam Historiae Saxoniae, et Orbis huius Arctoi, in quo nunc R. Maiest. T. versatur, adiungo. Quam spero, R. M. T. si modo per occupationes inspicere vacabit aut libebit, perlustratu non plane iniucundam nec insuauem fore. In prooemio, recensens ordine omnium Europae regnorum mutationes in hoc seculum incidentes, Tuae etiam Maiestatis R. nominatim mentionem facio: quam Regiae Maiestati Tuae non ingratam esse, et veniam huic meae in R. Maiest. T. compellanda audaciae, clementer tribui, reuerenter opto. Deum aeternum Regem, conditorem et custodem regnorum ac Regum ipsi seruientium, toto pectore precor, vt Regiam Maiestatem Tuam incolumem et florentem perpetuo seruet, et consilia,


page 6, image: s0006

actionesque tuas omnes, ad Christi gloriam et Ecclesiae ac orbis Christiani salutem gubernet. Datum in Academia Rosarum. Die concepti Christi, [Gap desc: Greek words] . an. 1590.

SIGISMVNDO AVGVSTO Regi Poloniae: Scripta nomine Vlrici Ducis Megapolitani.

SErenissime et Potentissime Rex, Domine, consanguinee, et affinis reuerenter colende. Vtin Deo, cuius imaginem et vices in his terris boni et laudati Reges ac Principes gerunt, clementia et misericordia ac bonitas eximia, prae caeteris virtutibus emines et elucet: ita in sanctis et Deo caris Regibus, quo propius ad Dei cognationem et similitudinem omnis virtutis praestantia accedunt, eo magis clementiam, mansuetudinem et placabilitatem, supra reliquarum virtutum decora apparere et extare videmus. ac tum praecipuam et maxime illustrem esse aequitatis et mansuetudinis Regiae laudem, cum iustissima esse offensionis et irae causa existimatur.

Hac igitur singulari et Diuina R. Maiest. V. bonitate et sapientia, quae omnium bonorum et sapientum in Germania Principum iudiciis et voce celebratur, quamque nos etiam in nostra familia multis illustribus testimoniis expertisumus; impulsi et freti: confidimus Regiam D. V. et has nostras literas, nostrae erga R. D. V. beneuolentiae et obseruantiae testes: et causam dilecti fratris nostri, quam Regiae bonitati et clementiae vestrae reuerenter commendabimus, benigne et amice complexuram esse.

Non enim dubitamus R. D. Vest. conseruare beneuolo


page 7, image: s0007

et clementi animo memoriam veteris amicitiae et coniunctionis, quae Inclytis ac Serenissimis Poloniae Regibus cum multis Germanicorum Principum familiis arctissima plurimis annis intercessit. Ac inprimis eximia et insignis fuit Regiae D. Vestr. clementia et benignitas erga nostram familiam Megapolitanam, quam proximis annis etiam hoc praeclaro et illustri beneficio et ornamento R. D. V. honestauir, quodauthoritate, patrocinio et opera sua, charissimum fratrem nostrum, Ducem Christophorum, ad amplissimum gradum Dignitatis, et fastigium Coadiutoris in Archiepiscopa Rigensi, prae caeteris omnibus, qui locum illum expetebant, clementer promouit ac euexit.

Hoc eximium et vere Regium Maiestatis vestrae beneficium nos profecto semper, memori et grato animo conseruauimus, ac vicissim R. M. V. omnia bona, et vires animi et corporis integras, et longissima vitae spatia, felicem et gloriosam gubernationem, et victoriam aduersus omnes R. D. V. hostes, ardentibus votis, a Deo precati sumus. Summa etiam voluptate et laetitia nos perfundi sensimus, quotiescunque de Regiae D. V. rebus secundis et prosperis, et ad voluntatem Seren. V. et honorem ac gloriam Inclytiregni Poloniae adfluentibus, certo ad nos relatum est. Postquam igitur ex Illustrissimi Principis Borussiae Legato, qui superiori mense Martio, ad nos et alios in Germania Electores et Principes missus fuerat, cognouimus de aduerso casu, qui occupata per Moschos amplissima vrbe et regione Poloski accidisset: sane pro eo ac debuimus, magnum et acerbum dolorem, cepimus: communemque eum dolorem nobis et vniuersae Germania et orbi Christiano existimauimus.

Tanto igitur grauiorem animo nostro curam et


page 8, image: s0008

sollicitudinem attulit, cum certorum hominum in diciis et literis cognouissemus, dilectum fratrem nostrum Ducem Christophorum R. D. V. in suspicionem venisse, quod cum R. D. Vestr. hoste, Erico Rege Sueciae, se coniunxisset. Etsi autem considerantes magnitudinem R. Maiest. V. ergaipsum beneficiorum, ad fidem huic narrationi habendam adduci tunc non poteramus: sed ex maleuolorum et inimicorum fratris nostri sermonibus et calumniis potius quam exillius merito, eam emanasse iudicaremus: tamen nobis quoque suspicionem auxit Ducis Christophori in Sueciam profectio et commoratio diuturna: Quam quo consilio, quibusve de causis susceperit, nobis certe ignotum fuit. Icaque paulo postquam rumor ille de societate Svvecica increbuisset, statim et carissimus frater ac compater noster Dux Iohannes Albertus, et nos, Legatos nostros ad Ducem Christophorum in Liuoniam misimus: eumque de officio et fide, R. D. V. pro summis beneficiis debita, et de consiliis ineundae coniunctionis Svvecicae, si quae habuisset, abiiciendis, grauissime commonefecimus.

Respondit autem nobis diserte Dux Christophorus, Nullam se cum Rege Svveciae societatem aut foedus vnquam iniuisse, nec vllam se cum eo pactionem de foedere vnquam fecisse. Quod vero milites aliquot Svvecicos penes se haberet, eos se post mortem Archiepiscopi, sui defendendi causa, aduersus aliquos in dioecesi illa rebelles, aliquantisper sibi coniunxisse. Hoc modo cum suam nobis voluntatem Dux Christophorus declarauerit, grauem et acerbum nobis moerorem et luctum adfert, quod eum a R. D. V. comprehensum et captum teneri intelleximus. Nullo enim modo existimare possumus, varia et multiplicia ac maxima K. Maiest. V benemerita, apud fratrem nostrum in obliuionem ita venisse, vt iustam


page 9, image: s0009

huic Reg. Maiest. V. indignationi causam praebuerit: Quod nos quidem semper fidelissimo et fraterno animo ipsi dissuasimus. Verum non instituimus de hac causa vllam cum R. Maiest. V. disputationem: sed vtcunque se res habeat, capto iam et custodia septo Fratre nostro, non tamen speramus Reg. Maiest. V. animo a nobis tam alieno fore, vt pristinam suam, et paternam beneuolentiam ac fidem, qua totam Domum Megapolensem, et inprimis Ducem Christophorum hactenus complexa est, prorsus imminui et vertipatiatur.

Hoc beneficium vt a Regia Maiest. V. nostrae familiae et fratri Duci Christophoro tribui reuerenter et officiose peteret, maximus natu frater noster Dux Iohannes Albertus, profectionem ad R. Maiest. V. ispe hoc tempore instituit: Quem ad R. M. V. saluum et incolumem iam peruenisse, et causas offen sionis a Regia Maiest. Vest. aduersus Ducem Christophorum conceptae, coram percepisse, iudicamus. Cum autem non dubitemus Reg. D. V. de fratris nostri Ducis Iohannis Alberti et nostra erga ipsam voluntate et obseruantia, amice et benigne sentire: reuerenter confidimus R. D. Vest. in tractatione causae, quam Dux Iohannes Albertus, de fratris nostri Ducis Christophori liberatione, et in Archiepiscopam Rigensem restitutione suscipiet, Regiae bonitatis et erga nos et nostram familiam beneuolentiae et liberalitatis specimenillustre praebitutam esse. Ac vt Regia Maiestas Vest. clementer et paterne cum fratre nostro agat, et authoritate ac patrocinio suo nostram familiam et nos tueri et prouehere pergat, summo studio et obseruantia R. M. V. oramus. Maluissemus etiam, si per haec periculosa tempora licuisset, quibus vterque nostrum ex patria, nostrae gubernationi et tutelae diuinitus commissa, abesse


page 10, image: s0010

se non potest, praesentes cum R. Maiest. V. viua voce et officiis omnibus declarata erga R Maiest. Vest. obseruantia nostra, arctiorem necessitudinem inchoare: et fratri nostro Duci Christophoro, fraternam beneuolentiam et fidem nostram, in eius causae tractatione, in qua diligentia et fide summa carissimum fratrem nostrumDucem Iohannem Albertum versaturum esse scimus, coram ostendere.

Sed cum conditio praesentium temporum iter nostrum retardauerit, nihil omnino de Regiae Maiestatis Vest. sapientia et bonitate singulari dubitantes: reuerenter omnia placati et clementissimi animi testimonia et beneficia sperabimus. Ac vicissim R. D. V. vbicunque erit occasio, beneuolentiam et gratitudinem nostram perpetuo declarabimus. Filium Dei, bonorum regum custodem, ex animo precor, vt Regiam Maiest. Vest. ad illustrandam Dei gloriam, et defensionem ac salutem orbis Christiani, diutissime seruet incolumem et florentem. Datum Buzouiae, Anno 1563. Calend. Nouemb.

IOHANNI ALBERTO, DVCI Megapolitano, obsidenti Rostochium.

DEmetrius Asiae Rex, cui crebrae et felices vtbium expugnationes [Gap desc: Greek words] cognomen in historiis pepererunt: cum vrbem Rhodum obsideret, et ad eam muri partem, vbi Protogenis tabula, magna arte picta extabat, sed murus imbecillior erat, machinas forte dirigeret: admonitus a Rhodiis, machinas inde remouit. addita hac honestissima oratione, se non cum artibus, sed cum hostibus bellum gerere. Ita Inclytam Celsitud. Vestr. scio, neque artibus, neque artium bonarum Doctoribus, eorumque familiis, neque senatui eriam, aliisque innocentibus arma


page 11, image: s0011

inferre, nec paucorum noxam, totius vrbis, et tot innocentum familiarum excidio vind caturam esse. Vt enim in Deo Misericordia et bonitas superatiusti iudicii rigorem, ac vt Pater bonus, etiamsi officii ratione contumacem filium castigare seuerius cogitur; tamen non statim totam familiam, ob vnius et alterius delictum, funditus delet: ita bonus Princeps, quem nihil a Patre bono differre felicissimus bellator et optimus princeps Cyrus apud Xenophontem ait: etiam in iustis sontium poenis, maiorem emendationis et salutis, quam exitii suorum rationem habet, ac supplici deprecatione culpae, et moderata reorum castigatione plerunque contentus est, sed Principis

Vna gerit bellum, pacem manus altera reddit.

Meum est ardentibus votis a Deopetere, vt Celsit. V. consilia et actiones, ad Dei gloriam et salutem Reipublicae et Academiae clementer gubernet; ne vastitas fiat, qualem Erinnyes et Harpyiae quaedam efficere cupiunt, quibus hoc vnum curae est, vt Principes et subditos expilent et deglubant, et ciuitatum ac gentium calamitatibus saginentur. [Gap desc: Greek words] . Optarim autem, vt Anaximenes a patriae suae Lampsaci excidio Alexandrum magnum hostili animo ad vrbem accedeotem auertit: cum Alexandro, nondum audita deprecatione, statim neganti se postulatis illius assensurum esse. Peto igitur, respondisset, vt Patriam meam Lampsacum funditus euertas: sic sua ipsius asseueratione obstrictus Alexander Princeps Heroico candore et bonitate excellens toti vrbiignouit. Optarim, inquam, simili felicitate, me patriae nunc meae Rostochii salutem, supplicibus votis et precibus, optimo Principi et Patri patriae posse commendare: vt deprecantibus supplicum more culpam conciuibus meis, et deinceps,


page 12, image: s0012

Celsit. V. permissa causae cognitione, et reliqua iurisdictione legitima, iustam obedientiam praestantibus, Cels. V. paterna bonitate et [Gap desc: Greek words] clementissime ignosceret. Ea in re, si quid monendo, hortando, obsecrando, apud aliquos in vrbe efficere possem: id que Celsit. V. non ingratum esse intelligerem: nulli equidem diligentiae aut labori parsurus essem. Deum oro, vt felicem et salutarem carastrophen, huic tristi Tragoediae tribuat, et Celsitud. Vest. diutissime seruet incolumem et florentem. Datum Gnoiae, 24. Octob. Anno 1565.

FRIDERICO II. REGI Daniae.

INclyte ac Potentissime Rex, Domine clementissime, Latent sub clypeo et tutela Regum bonaeliterae, earumque cultores studiosi: et nutritiis ac tutoribus suis hanc vicissim gratiam referunt, vt eorum virtutem Heroicam et praeclare facta, non cum huius aeui tempore ex hominum memoria exolescere sinant, et extingui, sed literarum monimentis consignata ad posteros celebrent et propagent. Inter hos Regiae Maiestatis T. virtutum et laudum praecones vnum, aliquanto post, Reg. Maiestatis T. subditum, Claudium Christophori Lyscandrum fore confido. Qui cum in Germania hactenus optimis ac vtilissimis studiis multos annos vacarit, et laudabiles ac praeclaros, omnium intelligentium iudicio, progressus in iis fecerit, praecipue tamen ad Historiarum cognitionem, et Regnorum orbis noti, et patriae inprimis suae antiquitates, ex vltima vetustate emendas et illustrandas, animum applicauit, vt non dubitem, si patronum et Maecenatem nactus fuerit, eum paulo post magno patriae vsu et ornamento futurum esse. Quare redeuntem in inclytum Regnum Daniae, et testimonium ad Reg. M.


page 13, image: s0013

T. a me, sibi non obfuturum esse sperantem; reuerenter et subiectissime Maiestati T. commendo, ac vt inter caeteros benignitatis suae Regiae alumnos et clientes, hunc quoque Claudium Christophorum, clementer suscipiat, iuuet ac prouehat, qua decet humilitate ac demissione oro. Praeclaram in peruestigandis veterum populorum, qui Chersonesos ac Insulas regnorum tuorum olim incoluerunt, Cimbrorum, Getarum, Dacorum, Gothorum, Vandalorum, antiquis sedibus, regnis, ac rebus, toto orbe ante et post nati Christi tempora gloriose gestis, operam nauauit Iohannes Lyscander, Claudii huius frater. de cuius labore, non Daniae solum tuae ac Norwegiae regna, sed totum hunc orbem Arctoum illustrante, et omnibus etiam exterarum gentium Historiis lucem eximiam adferente, viri genere ac ingenio nobilissimi ac eruditissimi Nicolaus Kaas Cancellarius, et Arwidus Huitfeldius, et alii Regiae Maiest. T. familiares, testari poterunt. Talium ciuium, non modo patriae amantissimorum, sed ornandae etiam illius et apud exteras gentes celebrandae peritorum studia, Regiae Maiestatis Tuae fauore et patrocinio dignissima sunt: Quare huic Claudio, in vestigia fratris, studio illustrandi et ornandi Historiam patriae iam ingresso, Regiae Maiestatis benignitatem et tutelam non defuturam esse reuerenter confido. ac Deum aeternum, qui dat salutem Regibus, cuius imaginem et vices in his terris sapientes et boni Regesgerunt, ardentibus votis precor, vt R. Maiest. T. incolumem et florentem seruet, et consilia actionesque R. M. T. omnes, ad Dei aeternigloriam et salutem orbis Christiani gubernet. Bene et feliciter R. M. T. perpetuo valeat. Rostochii, die Fabiani. Anno 1587.


page 14, image: s0014

IOHANNI ALBERTO, DVCI Megapolitano.

GRaeziam Stiriae metropolim, die 2. Ian. primum Deo ducente perueni. Morae causa fuit, quod legato Stiriaco ductori meo, praeter expectarionem, quaedam inciderent, vt Pegasario cursu sibi in Stiriam eundum et redeundum esse iudicaret, priusquam vna iter institutum ingrederemur. Coloniae igitur ad Sueuum interea, quae ad futuras deliberationes pertinere arbitrabar, apparaui. Tandem Cal. Decemb. inde digressi, per Lusatiam, Misniam, Bohemiam et Austriam supra Anasum itinere confecto, pridie natalis Christi Pyrenaeum Stiriae transcendimus. ac in Anasi valle aliquot dies, tum propter ferias [Gap desc: Greek words] Filii Dei, tum propter niuium in angustis montium vallibus vias obstruentium, copiam; praeipue vero, quod obuiam nobis cum literis ad Danubium missi, in itinere a nobis aberrauerant, commorati sumus. Tandem denuo Graeciam recta contendere iussi, postquam eo postridie Cal. Ian. peruenimus, a Delectis ordinum Prouinciae et aliis amantissime excepti sumus. ac statim mandata Delecti dederunt, vt arma Celsit. V. cuderentur, quae et firmitate sustinendi machinarum ictus probata, et auro eleganter splendideque ornata, spero Cels. V. non improbatum iri. Archidux Carolus; qui aulae sedem in hac vrbe habet, cum de vocatione nostra cognouisset, mense Nouemb. ad prouinciales, decretum, vt hic nominatur; miserat; cuius exemplum literis adiunxi Sed responso Prouincialium postea placatus nihil mouit praeterea. Verum eodem mense Nouembr. Iesuitae multo ante ab ipso vocati Scholam inchoarunt, prope templum Parochiale, Palatio principis fere contiguum. Quam die 8. Ianuarii Archidux ipse cum coniuge Bauarica inuisit, et pueros, praescriptis oratiunculis, Latina, Graeca, Hebraea et Germanica ipsum alloquentes,


page 15, image: s0015

audiuit. Prouinciales, proprium in hac vrbe templum, ad moenia vrbis, Mutae fl. contigua habent: in quo summa cum voluptate et admiratione frequentiam procerum et populi, ad conciones Euangelii publicas stipatis agminibus conuenientem spectaui. Pastorem habent virum eloquentem, qui Heidelbergae olim Pastor fuit. Ministri ecclesiae quatuor sunt, qui eandem Euangelii vocem, quae in Cels. V. ecclesiis sonat, in hac vrbe propagant et abusus Pontificios non minus libere, quam nostri taxant. Domus nouae Scholae amplissima et planeregia templo fere contigua est, in quam Prouincialium scholam, quae hactenus Nobilium solummodo filiis patuit, transferre et ciuium etiam liberis ac peregrinis patefacere decreuerunt.

Deliberationibus de Ecclesia et Schola Prouincialium institutis, moram attulerunt comitia huius Ducatus publica in sextam hebdomadam producta, in quibus, tum alia ad defensionem patriae et alenda militum praesidia in finibus vicinae Sclauoniae et Croatiae et alia communia talium conuentuum argumenta pecuniaria, tractata, tum vero viginti Barones et Nobiles, et duae vrbes Graecia et Marchpurgum ad Draui ripam situm, delectisunt: Quibus plena potestas nomine totius prouinciae de Ecclesiasticis et Scholasticis rebus constituendi tributa est. nunc igitur aetiones illae, Deo iuuante, inchoatae sunt, et inter varias tot capitum sententias et difficulates alias, vt solent negotia Dei glotiae et Ecclesiae saluti seruientia, lente procedunt: sed tamen procedunt, Deo gubernante, vt sperem, etsi sunt [Gap desc: Greek words] , tamen [Gap desc: Greek words] futura esse. Nam et de norma Doctrinae, quod ego praecipuum esse arbitror, conuenit, et constituti Inspectores supremi quatuor: qui Consistorii seu summi Senatus et iudicii Ecclesiastici locum obtinent. cum Consistorii nomen vsurpare, propter Archiducem et Episcopos ordinarios


page 16, image: s0016

non liceat. De ceremoniis, etsi paucissimae et nudissimae, ad Wirtenbergens. Ecclesiae formam seruantur, et Latinae cantiones omnes explosae sunt: tamen noui aliquid ordinari Pastor non patietur. Qui nunc etiam, constituto Senatu Ecclesiastico, authoritatem suam imminui fremit. Nec ego de ceremoniis quicquam litigabo. Spero igitur has quoque deliberationes, exitum mediocrem habituras; ac me, si viuam et valebo, breui post Pascha susceptos labores absoluturum esse. Cumque in Austriam denuo reuocer, reuerenter peto, vt per hunc equitem a prouincialibus Stiriae istuc missum, vt de familiae meae statu inquirat, discedere me ex Stiria Cels. V. iubeat, cum sex menses quibus abesse mihi in Stiria per Cels. V. licuit, iam effluxerint. De Turcicis rebus nihil fere [Gap desc: Greek words] , quod isthicignotum esse arbitrer, habemus. Imperator superiore anno Dauidem Vngnadum Baronem, ad Turcicum Tyrannum misit, vt induciarum quae hoc anno exibunt, prorogationem peteret. Turcus initio decennii pacem promisit, sed hac conditione si Iaurinum seu Raba et Gomorha et vicina insula Scythia, ipsi ab Imper. traderentur, ea postulata cum nimis dura et iniqua no. stris viderentur, agricolas in finibus vtriusque Imperii, vtrique Imperatori pariter iuratos, sibi soli relinqui flagitauit, hi ad 50000 esse dicuntur. Sed Imp. noster prioris pacis conditiones retineri petiuit, et insuper pecuniae summam honorarii loco obtulit mense Ian. Turcus nondum respondit, sed classem ingentem in mare deduxisse scribitur, qua Tunetam vel Maltam insulam oppugnaturus sit. Sed interea Venetos pacem cum Turcis conclusisse, et propter Persarum regis apparatus bellicos nostro etiam Imperatori pacem a Selymo prorogatum iri, Vienna allatum est. Attamen, in media pace, excursiones et direptiones oppidorum, excitandae in praesidiariis et exercendae virtutis bellicae causa, nihilominus


page 17, image: s0017

assidue fiunt, vt in Bachanalibus nuper, nostris somno vinoque sepulcis, oppidum arci Canisae adiunctum, quod 18. miliaribus a Graetia distat, a Turcis combustum, et multi milites ac ciues partim trucidati, partim abducti sunt. Qua de re literas Alapii praefecti Canisae ad Georgium Comitem a Serinio, filium Nicolai in expugnatione Zygethi interfecti, scriptas, Cels. V. mitto, vna cum narratione, quam Iulius Zara, arcis Graecensis praefectus, ab Archiduce Carolo explorandi accurate totius negocii causa, Canisam missus, descripsit. Nunc commissarii Imp; et archiducis Caroli ad inspiciendam Canisam et reliquas arces in finibus sitas et conferenda consilia de Canisae oppido praecipue firmius muniendo missi sunt. De Polonica coronatione Cels V. isthic certiora habere non dutito; Sed tamen pagellam ad me Vienna missam literis adiunxi. Nec de ineptiis Indulgentiarum Pontificiarum Legato reginae Sueciae a Papa Gregorio XIII. datarum quicquam scribere libet, nisi quod multi in aula Archiducis Caroli; et Iesuitae; totum Regnum Sueciae; ad Romanae sedis obedientiam rediisse; gloriati sunt. Quidam illarum gentium ignari regem Daniae nominabant, sed illis ipsis diebus a Rege Daniae quidam missus, vt Archiducem salutaret et duos generosos equos Walachos peteret: vanitatem rumoris de suo rege sparsi refutauit, et cum equis etiam Turcam captiuum recens ex Croatia adductum dono accepit: sed de his etiam satis. Mitto Cels. V. pagellas si eas inspicere fortasse libeat, et reuerenter oro, vt clementer Cels. V. veniam mihi dare dignetur, quod aliquot iam menses, certorum hominum isthuc iter habentium inopia, nihil scripsi. Deum oro vt Cels. V. incolumem et florentem diutissime seruet. Graetiae in Stiria Die 20 Martii. Anno 1574.


page 18, image: s0018

PHILIPPO LVDOICO PRINcipi Palatino.

OPtimum Saxoniae principem Electorem Iohannem, qui constantiae et pietatis suae specimen illustre in Comitiis Augustae anni; 1530. exhibita Imperatori Carolo, communi iam Ecclesiarum nostrarum confessione, praebuit: accepimus valde delectatum esse dicto Esaiae, quod Reges et principes nutritios Ecclesiae, et Reginas nutrices fore, praedicit. Cum enim mandato ipsius, statim post sedatos motus rusticanos, Ecclesiae in Thuringia inspicerentur; Gothani ac Isenacenses, quorum Ecclesiis antea vicini Abbates impii, Pastores dabant: Ius vocandi proprios Pastores et Ludimagistros, ecclesiis suis tribui, et reditus ex vicino principis Monasterio a Visitatoribus assignatos, confirmari petebant. Recitauerant in literis visitatores, duo Esaiae dicta, quae tunc nondum saepe citata erant. Primum de principibus nutritiis Ecclesiae; alterum de docentibus Euangelion, quos Deus se vmbra manus suae protegere adfirmat, vt plantent caelos et fundent terram. h. seminaria Ecclesiae caelestis, homines recte Deum agnoscentes et colentes, et celebraturos Deum in caelis in omni aeternitate; in templis et scholis excolant, et Doctores ac gubernatores hominum in terris viuentium paulo post futuros instituant, et ad omnia vitae officia rectius gubernanda in scholis praeparent et expoliant. Addiderant et priori dicto common efactionem: Homines in ditionibus principum et ciuitatibus consociatos esse, vt in publicis Ecclesiae congressibus, homines de Deo et redemptore nostro Iesu Christo recte doceantur, et in scholis tenera aetas ad veram agnitionem Christi instituatur. Ideo principes, velut praecipuos custo des societatis politicae et Patres subditorum


page 19, image: s0019

curare debere, vt populus recte de Deo doceatur, ac vt idonei doctores et gubernatores Ecclesiae ac Rerumpublicarum in scholis educentur, et hos principum et ciuitatum velut Nutricum pietate et munificentia benigne ali et foueri oportere. Hae commemoratione Dux Saxoniae Iohannes tantopere delectatus est, mox vt iusserit sibi dicta illa in Esaia monstrari, et Ecclesiis illis omnia quae petierant, benigne largiretur. Video autem inclytam Celsitud. Vest. vt eiusdem de Deo fidei ac confessionis societate et sanguinis vinculo, (mater enim Iohannis, Elisabetha, Ernesti Electoris Saxoniae coniunx, ex inclyto Ducum Bauariae stemmate orta fuit) optimo illi principi coniuncta est: ita etiam pietate et beneficentia erga Ecclesias et literarum studia, ostendere se verae Religionis et bonorum ingeniorum, quae ad conseruationem doctrinae generi humano necessariae, velut seminaria gubernatorum Ecclesiae et Reipublicae ad Posteritatem excoluntur: Nutritium et patrem esse. Rogatus igitur a tribus, quos superiori aestate Celsitud. Vest. in hanc Academiam misit, Iohanne Ortelio, Iohanne Heupol et Georgio Agricola, benignitatis vestrae alumnis, vt literas ipsorum nomine ad Cels. V. darem; cedendum esse ipsorum precib. duxi. Cum enim valetudinis tuendae causa, Georgius Agricola inprimis, se communi mensa, vbi toto anno non plus tredecim Ioachimicis, pro cibo et potu soluunt: vti non posse ostendat: et alibi duplo vel triplo carius conuictores alantur: reuerenter petunt: vt ad stipendia constituta, decem florenis singulis addantur. Viuunt apud nos modeste, et diligenter discunt. Et nos assidue hortatores sumus, vt necessariam et vtilem doctrinam Auditores nostri recte discant, et publicae concordiae amantes sint, et pietatem esse sciant, non de articulis doctrinae Theologicae rixas


page 20, image: s0020

inutiles agitare, sed Deum vere timere, et fiducia filii mediatoris, inuocare, eique confidere, gratias agere et officiis virtutum omnium, quas in verbo suo praecepit, obedire. Haec cum non frustra audire plerosque existimem: spero eos postea etiam domi necessariam doctrinam propagaturos, et tranquillitatis publicae studiosos fore. Reuerenter itaque oro Cels. V. vt precibus ipsorum clementer annuat, ac Oswaldo Binero etiam, qui aliquot iam annos frugaliter apud nos [Gap desc: Greek words] , et beneficio publico reuerenter vtendum esse intelligens, vixit; idem beneficium cum caeteris benigne tribuat. Pollicentur vicissim hi Cels. V. alumni, se pietatem et gratitudinem Patri ac Nutritio debitam, cum omni obseruantia et subiectione, et in studiis ac omni genere officii, diligentia et fide, Cels. V. probaturos esse, et Deum aeternum, cuius imaginem et vices in his terris boni principes gerunt, vna mecum ardentibus votis precantur, vt Cels. V. vicissim benefaciat, eamque incolumem et florentem perpetuo seruet. Datum Rostochii, Ahno 1575. Die S. Galli ante annos 934. ex hac vita euocati, Quem in Ecclesiis circa lacum Constantiensem, euangelion docuisse, ac scholam studiis doctrinae caelestis et optimarum artium dicatam; ad S. Gallum in Heluetia constituisse accepimus; suppeditante sumptus Nutritio Ecclesiae Theoberto Rege Austrasiae, et Fridberga coniuge illius, filia Cunzonis Ducis Sueuiae.

JOHANNI ALBERTO DVCI Megapolitano.

QVod inclyta Cels. V. cum generosissimis principibus filiis, paterni Imperii et virtutis haeredib. illustri presentia sua, proximis diebus Academiam nostram, Celsitudinis suae munificentia constitutam, ornare dignata


page 21, image: s0021

est, et selectioni libenter interfuisse, eiusque recordatione delectari, clementissimis literis, propria dexrra sua, virtute et fide praestanti, exaratis, significat: Ego quidem, qua possum animi subiectione et reuerentia, Illust Celsit. V. gratias ago, et veteribus illis Heroibus, non tam potentia et Imperio, quam sapientiae et virtutis studiis, et humanitate ac clementia antecellere reliquo hominum vulgo cupientibus, Celsit. V. reuerenter annumero. Legimus enim Pompeium magnum Orientis victorem laureatos fasces suos Posidonii scholae in Rhodo submisisse, Iulium Caesarem, post victoriam praelii Pharsalici, Alexandriam venienrem, Philosophorum lectiones in ea Academia audiuisse. Marc. Antoninum Imperat. in Academia Tarsensi, Hermogenis Rhetoris praelectionibus honoris causa, interfuille Carolum Magnum Luteciae Examinibus, etiam adolescentum, quos stipendiis suis alebat, adfuisse, et sua voce diligentiam et progressus tenuioris fortunae puerorum laudasse, nobilium quorundam desidiam reprehendisse, et dignitates Ecclesiasticas, aliaque praemia ostendisse, illis potius quam his segnioribus a se tributum iri. Lectionem meam descriptam non habeo, nihil enim praeter capita nuda, pridie de ea monitus, notaram. De Alphonso autem, quod Celsitud. Vest. meminit, est omnino Historia rerum illius, plurimis insignibus, sapientiae, magnanimitatis, iustitiae, fortitudinis, modestiae et caeterarum virtutum Heroico principi conuenientium exemplis stipata: Quarum amore et admirarione captus, ex diuersis illius aetatis scriptoribus, Orationem de vita illius, scholastico cuidam in hac schola recitandam, ante biennium praescripsi, cuius exemplum Illustris. Celsitud. Vest. mitto. nec dubito, si Celsit. Vest. inspicere aut perlustrare eam, vel legenti auscultare vacabit, quin aliqua cum voluptate eam cognitura sit.


page 22, image: s0022

Addidi autem Alphonsinae orationi, pagellas ex literis Argentina, Spira et Belgico ad me proximis diebus allatis, descriptas, in quibus noua, etsi pleraque antea nouimus, tamen qualescunque sint narrationes, Celsitud. Vest. mittendas duxi. Pro munere V nigratiam Cels. V. habeo, Maiorem vero me debere pro epistola Cels. V. manu elegantissima integre depicta confiteor, praesertim cum Paulus Apostolus etiam suae ad Galatas Epistolae authoritatem et gratiam eo maiorem tribui velit, quod ipse sua manu eam scripsisset. Deum aeternum custodem principum piorum et ipsi seruientium toto pectore precor, vt Illust. Celsitud. Vest. cum generosissimis filiis et tota domo Megapolensi, incolumem et florentem perpetuo tueatur. Datum Rostochii, Die Solstitii, Anno 1575.

GEORGIO a TESMER ILLVstris. Ducis Vlrici Vicecancellario.

REmitto tandem Io. Goropii Becanitui Becceselana, quorum lectio eximium et singularem mihi oblectationis et scientiae multarum rerum fructum, attulit, de quibus antea vel dubitabam, vel longe alias opiniones. mente conceptas circumferebam. Dum enim vnius ciuitatis Antuerpiensis origines se scripturum profitetur; plurimarum simul gentium Germanicarum, quae virtutis et fortitudinis suae vestigia in mediam ante multa secula Asiam, Italiam, Gallias, Hispanias et Africam impresserunt, origines (quas ex Insulis Arctois antea educere, cum lornande, Paulo Diacono, Blondo et caeteris fere omnibus gentis Gothicae Longobard. Alanicae scriptoribus solebamus) a Cimmeriis seu Gomeriis veteribus, ex Asia


page 23, image: s0023

in Europam et vicinas insulas esse propagaras, euidenter demonstrat. atque ea occasione ad primam et antiquissimam stirpem Cimbrorum, ad Gomer filium Iaphet et Noham deductus: plurima de Diluuio et Archa Nohae, et primis in Asia Cimbrorum sedibus. et vetustate linguae ipsorum a vero non dissentanea commemorat. Inde Colonias Cimbrorum, Sachsonas seu sacarum filios: Geras a Massagetis Asiaticis ortos, Danos, Alanos, Vandalos, Amazonas, Venetos et hos nostros Cimbros, in Chersoneso litoris Balthici deriuat.

Etsi autem de Herulis, quorum causa librum mihi potissimum misisti, quos non Werulos et Obotritas seu Wendos nostros, sed Cimbrica lingua vsos esse et ab vlulis seu Bubonibus ac exercitu nomen habere disputat; nihil inde ad ornanda principum nostrorum insignia depromere fortassis possumus: tamen tot aliarum gentium historiae illustratione et narrationum varietate, lectionis operae pretium satis amplum menti studiose adfert.

Mihi etiam scrupulum, qui multos annos me sollicitum tenuit, de Beroso, Manethone, Metasthene, Catone, et caeteris quinque antiquitatum scriptoribus, ab Annio Viterbiensi editis, quos primo legens veluteximium antiquitatis thesaurum admirabar: penitus ex animo euulsit: dum ex Iosepho et aliorum fide dignorum monumentis, veri Berosi et Manethonis narrationes citat ex diametro Viterbiensibus illis repugnantes. quae commentitios et nugivendos impostores esse Viterbienses illos, Berosos, Manethones, manifeste conuincunt.

Peculiariter quoque etudiit et delectauit me Arcae Nohae dimensio, et contignationum ac loculamentorum in ea disttibutio Geometrica, adeo accurata, et cum Bibliis congruens, vt satis capacem, ad omnis generis animalia


page 24, image: s0024

terrestria, et eorum alimenta annua, fuisse demonstret.

De Paradisi etiam arbore scientiae boni et mali, pene mihi persuasit, Ficum Indicam fuisse, cuius formam crescendique modum peculiarem ex Theophrasto Plinio et Strabone oculis legentium clarissime subiicit.

Omitto iam ineptias Etymologiatum, ex lingua Cimbricaseu Saxonica, cuius in hoc Oceani Germanici tractu a Scaldi vel Soma fl. vsque ad Neruam, Russiae vsus est petitarum: quas ipse velut diuinam sapientiam, singulari beneficio Dei, per ipsum huic postremae aetati communicatam celebrat: dum linguam nostram omnium in toto genere humano nobilissimam vetustissimam esse contendit, qua non solum Noha ipse cum suis, qui Turris Babylonicae structurae non interfuerunt, sed etiam primi paren. tes locuti sint, et primas rebus singulis nomenclaturas, rei significatae naturam luculentissime explicantes, attribuerint. Ego certe, vini et cereuisiae appellationes Saxonicas, tot et tanta sapientiae mysteria continere, antea me ignorasse fateor. Sed ineptiarum fortasse satis. Quas tibi cum Becano tuo iam remitto, ac reuetenter gratiam habeo, quod tantae delectationis et iucunditatis fructum, quem ex perlectione illius affatim percepi, benigne mihi impertire dignatus es, ac mea virissim studia et officia omnia amanter defero. Pagellas continentes exempla literarum quarundam ad Academiae nostrae historiam pertinentium, mihi remitti velim. Quo in statu sit Pacificatio Rostochiensis, ex intercessoribus intelliges Mihi haec ciuitas, Duris vt ilex, tonsa bipennibus, ab ipso ducere opes animumque ferro, videtur. Bene et feliciter Vale, Die 20. Iulii Anno 1573.


page 25, image: s0025

DETMARO KENKELIO CONsuli Bremensi Exuli.

CLarissime vir, patrone et amice colende. Cum de exilio vestro cognouissem, et magnum acerbumque dolorem et luctum mihi Reipublicae vestra perturbatio, et collegae vestri instinctu concitata seditio, qua tot innocentes, pii et graues viri patria pulsi sunt, attulisset: etsi nulla re alia fere quam doloris et lachrymarum societate [Gap desc: Greek words] meam ostendere poteram, existimaui tamen ad officium patrono et amico debitum pertinere tali tempore, si reipsa non possem, verbis tamen et oratione amica, amici dolorem leuare. Est autem hoc initium et fundamentum omnis verae consolationis in Ecclesia Dei: Non casu volui res humanas, nec temere et fortuito tantas confusiones in Ecclesia et politiis accidere, sed vere esse Deum, sapientem et iustum, qui prouidentia et consilio suo ac iudicio iustissimo, omnia quae nobis eueniunt, secunda vel aduersa, regat et moderetur. Etsi igitur multi, cum praesentes eccesiarum et politiarum perturbationes et calamitates tristissimas intuentur: multa inique, pleraque temere et casu ferri putant, ideoque queruntur, fremunt et indignantur: tamen nos sapientiae et iusticiae Dei, certo consilio haec permittentis, reuerenter subiici, et sub manu ipsius, quae non modo ad puniendum superbos, verum etiam ad erigendum Exules et adflictos potens est, humiliari decet: [Gap desc: Greek words] . Omnibus enim temporibus Ecclesiam su am, et pios et constantes veritatis et gloriae suae ministros ac propugnatores, paterno consilio Deus cruce ac aerumnis multiplicibus exercet, vt fidem eorum et innocationem ac obedientiam et caeteras


page 26, image: s0026

virtutes probet, expoliat, confirmet ac perficiat. quas in rebus secundis languefieri, et paulatim prorsus extingui, omnes experimur.

Exilia vero eam quoque ob causam piis vsitatiora sunt, vt de Primo exilio generis humani ex patria paradisi caelestis commonefiant, et de filio Dei, qui relicta patria caeli et maiestatis ac gloriae diuinae, in hunc mundum, et postea etiam in Aegyptum exulauit, vt nos exules, in caelestem patriam, quae sola patria existimanda est, reduceret. In hoc portu laetissimae ac dulcissimae consuetudinis cum Deo ac Ecclesia caelesti, quem certo nobis ex varia, et diflicili huius virae iactationecluctatis, propofitum esse scimus, firma fide ac spe ac quiescamus. Cumque ipse filius Dei, et praecipua ac summa lumina Ecclesiae et totius generis humani, Abraham, Iacob, Ioseph, Moses, Elias, Baptista, Paulus, Athanasius et similes, fere perpetua exilia, toto huius vitae tempore sustinuerint: iniustum esset, nos exigui temporis discessum a patria, et molestias [Gap desc: Greek words] , in causa honesta, et ad regis Christi gloriam pertinente, recusare. Cum Echnicos aliquot videamus, summa animi tranquillitate et moderatione, Exilia sua pertulisse.

Themistodes Reipublicae Atheniensis consul, non modo de patria sua, sed de vniuersa etiam Graecia praeclare meritus, a collegis aemulis, et ciuibus ingratis, non modo ex vrbe Attica, quam suis consiliis et virtute conseruarat, verum etiam ex vniuersa Graecia, primum ad Regem Admetum sibi inimicum, sed tamen deprecatione propter illius filium facta, reconciliatum: Deinde ad Regem Persarum publicum patriae hostem confugere coactus est. In quo exilio maiorem ipsi beneuolentiam et fidem communes patriae hostes, quam proprii ciues et collegae inuidi praestiterunt.

Aristides ex patria eiectus, hoc vnum optat suis ciuibus,


page 27, image: s0027

ne ca Reipublicae tempora breui incidant, vt eiectionis illius ipsos paeniteat. Biennio post, terribilis illa Xerxis expeditio aduersus Graecos suscepta est, qua imminente, summis precibus ab eo ciues ipsius contendunt, vt in patriam redeat, et consiliis suis patriae defensionem adiuuet. THESEVS qui Reipublicae Atticae fundamenta primus posuerat, tandem ab ingratis ciuibus in exilium pulsus est, quod optimo cuique Athenis accidere solicum Cicero in Thucydidis mentione, qui Historiam in exilio scripsit, commemorat. vt non immerito Aeschines exul laeretur se a Republica illa, tanquam a rabiosa cane, liberatum esse. Scipio vrbis et Imperii Romani lumen praecipunm quo totum illud Imperiumvix alium Heroem virtute et felicitate praestantiorem habuit, cum a collegis aemulis plebs aduersus eum incitata esset, sponte ex urbe in exilium discessit, ne sua authoritate et virtute indigna pateretur.

Cum autem hi praestantes viri, ignari consolationum, quas Ecclesiae suae filius Dei, immensa bonitate patefecit, tanta animi tranquillitate exilia sua pertulerint: profecto iniustum esset Nos, qui paternae erga nos beneuolentiae Dei, et certae liberationis ac exitus laetissimi certo secuturi obsidem ac pignus certissimum, Filium Dei, et arrhabonem spiritus in cordibus nostris habemus: voluntati diuinae non reuerenter obedire. praesertim cum indignas esse sciamus, momentaneas praesentis vitae adflictiones, quae cum ventura et aeterna gloria comparentur.

Neque aliud sit haec vira nostra, quam breue iter ad immortalem illam et aeternam vitam, cuius initia necesse est a nobis, in his terris, voce verae doctrinae inchoari, et crue ac aerumnis exerceri et confirmari. Hic laetissimus finis et exitus aerumnarum, quem Paulus 2. Corinth. 5. 4. Roman. 8. et alibi inculcat,


page 28, image: s0028

praecipua et firmissima, et ad erigendos acfulciendos piorum animos efficacissima consolatio.

Etsi enim humanis etiam consiliis ac praesidiis, vt mediis a Deo concessis, vti licet: nec dubito socias ciuitates et principes vicinos suam authoritarem et opem, ad communem patriae et vestram causam, et publicam harum regionum tranquillitatem collaturos esse: tamen vult nos Deus suo vnius auxilio confidere, et ex se solo pendere, non nostra sapientia et consiliis ac viribus niti. Ideoque vsitata ipsi ratio est, differre auxilium et liberationem tantisper, donec omni humano praesidio destituti, periculum omnino inextricabile esse iudicetur. vt illustrius conspici possit, nos ab ipso Deo iminediare adiutos esse, ac vt ipsi soli omnem liberationis gloriam tribuamus. Sic Mosen, cum imbelli multitudine in fauces illas montium et maris, vnde exitus nullus patebat: Ezechiam maenibus vrbis Ierololymae obsessae a Sennaherib: Ionam in ventre ceti, includit: vt [Gap desc: Greek words] , in summo et extremo periculo constituti, et fide in solo Deo acquiescente, auxilium petentes, intelligant, se a Deo solo opem et salutem tulisse.

In his angustiis et mora longinqua, quam Deus in liberatione nectit, scintillam fidei in Dei auxilio placide acquiescentis retinere, nec succumbere animo, nec illicita et inconcessa praesidia quaetere, praecipuum et difficilimum pietatis ac sapientiae Christianae munus est. Quam in sola hac S. crucis schola discimus. Ac profecto summa et inexhausta est CRucis sapientia, et consideratio causarum mirandi consilii diuini, quo ecclesiam praecipue, et optimum quemque tanta mole aerunenarum onerat, et conformem reddit imaginis filii sui in cruce, vt etiam gloriae illius et beatitudinis perpetuae participem faciat.


page 29, image: s0029

Hac certissima spe consuetudinis et vitae cum filio Dei aeternae, meum animum, in tanta crudelitate inimicorum, fictis criminibus, calumniis, et impudentibus mendaciis, famam meam lacerantium, praeci pue confirmo. et breuis istius ac fugacissimi curriculi praesentis vitae molestias, et venenatos sycophantarum morsus breui momento abruptum iri scio, et veram posteritatem, cuius iudiciis nos, nostraque confilia et facta, probare debemus, esse perpetuam aeternitatem in ecclesia caelesti iudico.

Cum autem iuxta Augustinum, non quid quisque patiatur, sed quare, considerandum sit, et causa martyrem faciat, non martyrium: magna etiam leuatio miseriarum est, Bona conscientia, quae scit, se propter Dei gloriam et verae doctrinae confessionem, et necessaria iustae vocationis officia, molestias et aerumnas sustinere. Tali conscientiae, etsi suae ipsius fulta est et nixa innocentiae praesidio, tamen gratum et iucundum est, aliorum quoque recte sentientium testimonia congruentia habere. Quod igitur confirmatum esse, iudicio illo de Transyluanica confessione scripto, significas, valde laetor. Ac ipsius confessionis exemplum, quod tibi mitti petis, vna cum literis Regis Iohannis ad nostrum collegium datis, huic epistolae adiunxi. Mitto et alias pagellas, qua rum lectionem tibi non insuauem fore spero.

Filii tui Tilemanni studia mihi curae sunt Initia doctrinae iuris nuper audire caepit. Sed tamen praecipuam adhuc temporis et studiorum partem, literis humanioribus et styli exercitio tribuit. Vt autem ad fontes primos, amplissimum illud legum pelagus reuocare, et intra metas certas continere possit: hortator ipsi sum, vr LEGUM DEI seu Naturae, quae fons sunt et norma, ac regula omnium aliarum legum, et explicationem Legis naturae in doctrina Ethica,


page 30, image: s0030

certis demonstrationibus exstructam, diligenter cognoscat. Epicedion D. Iacobi spero eum breui absoluturum esse. Bene et feliciter valete, et loquaciori epistolae veniam date. Salutem amanter et officiose meis verbis dicetis D. Hesychio, M. Dauidi, Iohanni ab Hildesheim et caeteris amicis. Datum Rostochii. 15. Iulii. Anno 1562.

IOSANNI MOSERO VIENIENsi, Iuris ciuilis studio in Galliis incumbenti.

CVM eximia huma nitate, beneficentia et suauitate, honestissimi parentes tui, me hospitio exceptum, iam aliquot menses benignissime foueant: fateor ardentem virtutis et bonitatis parentum tuorum, amorem admirationemque, in pectore meo, ex domestica consuetudine illa, accensam esse, et vicissim me omnia verae beneuolentiae et perpetuae gratitudinis officiae, ipsis ac tibi, optimorum parentum filio debere. Cumque nihil amabilius sit virtute, nihil rapacius similium sui, nihil ad conciliandos bonorum animos efficacius: nec dubitem a parentibus similium virtutum semina in te transfusa esse: Ingenii etiam tui bonitas ac praestantia, ac in literis progressus eximii, ex epistolis ad patrem et D. Leonardum Hoe, pura, eleganti et tersa oratione latina scriptis, clarissime conspiciatur et eluceat, singulari cum voluptate ornatissimo patri tuo, petenti vt aliquid ad te literarum darem, obtemperaui. Maxime enim cupio, vt humanissima illa et grauissima Plutarchi paraemia monet: [Gap desc: Greek words] : communem mihi tecum esse amicitiam, cum honestissimis parentibus tuis conciliatam. Quos ego certe, quoties intueor, et de te cogito, quem vnicum


page 31, image: s0031

eos habere filium, in quo omnis cari stet cura parentis, intelligo, toties suauissimae illius Euripideae sentemtae recordor.

[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words] .

Vt autem Epaminondas parta victoria Leuctrica, et recuperata patriae libertate, hunc se prae cipuum omuium laborum et rerum gestarum capere fructum dixit, quod parentes adhuc viuos suae laudis ac gloriae spectatures haberet: Ita non dubito hanc Epaminondae vocem ex intimo sensu naturae optimae prolatam, tibi velut regulam vitae propositam esse, teque studia et labores discendi omnes, ad hunc finem praecipuum reserre, vt excellenti virtute et doctrina solida instructus, paulo post principibus patriae feliciter seruire et honestissimis parentibus tuis voluptati et ornamento esse possis.

Cum vero intelligam, te ornatissimi patris consitio et voluntate Iuris ciuilis doctrinam, quae gubernationis Imperiorum et totius Reipubl. firmamentum est, recte et solide discendam suscepisse, primum de hac felicitate tibi gratulor, quod ingenium non modo doctrinae capax, et ad iusticiae et veritatis amoreni domestica disciplina adsuefactum, sed etiam humanioribus literis, seu cognitione linguae latinae et Graecc et Methodi Dialecticae ac historiarum mediocri, ad grauiores doctrinas praeparatum et excultum in iuris scholam tecum attulisti, ac Deum fontem ingeniorum et iusticiae ac legum honestarum omnium oro, vt mentem tuam suae sapientiae et iusticiae radiis illustret et doceat, vt cognitis iusticiae et legum fontibus, paulo post non solum in disceptandis


page 32, image: s0032

aut diiudicandis litibus et causis forensibus, verum multo magis in docendo et interpretando Iure, in constituendis vel reformandis iudiciis; in regendis consiliis maximarum deliberationum, in tota Republica doctrinam, fidem, sapientiam, iusticiam et industtiam tuam Deo et summis Reipublicae principibus probes. Id Deo iuuante efficies, si recte et ordine sinceram et solidam Legum doctrinam animo complecteris. de qua discendi ratione; etsi scio te isthie doctissimos artifices iam quotidie audientem, non iniuste offendi meis ineptiis posse: Tamen cum aliquid ad te scribere constituissem, nullum conuenientius literarum argumentum fore iudicaui, quam si de studiis, in quibus tu magna cum laude versaris, quaeque ego, si non studiose colo, attamen reuerenter amo et admiror, familiariter tecum confabularet.

Cum enim fonsiuris et omnium Legum honestarum origo prima sint, non Solonis [Gap desc: Greek words] , non Lycurgi [Gap desc: Greek words] non Pandectae vestrae, nec Duodecim tabulae, immo ne Saxeae quidem illae Moysis tabulae: Sed Mens diuina, aeterno et immoto septo, iusta et aequa ab iniustis et prauis discernens, cuius radii in mentes humanas sparsi, et in DECALogo breuitet comprehensi sunt, vt vitae humanae norma essent: Pergrata mihi olim praeceptotis mei commonefactio fuit, qui STVDII Iuris prima exordia non a Praetoris edicto, nec XII. Tabulis, vt olim vsitatum fuit, nec ex Iustiniani libris, multo minus ex rancidis Interpretum quorundam commentariis, sed paenitus ex intima mente diuina, quae aeterna Lege recta et praua discernit et PHILosphia Mo Rali, quae explicatio est Legis naturae, ex mente diuina in nostras mentes deriuatae, petenda esse, sicut Cicero etiam in Legibus


page 33, image: s0033

ORIGINem Iuris vniuersi er natura mentis humanae ad Imaginem Dei conditae, et notitia discriminis iustorum et iniustorum illustratae, erudirissime detexit, cuius exemplum imitari vides Franciscum Connanum, Galliae vestrae lumen, in aureo illo Digestorum opete, quo nihil aetas nostra, in hoc argumenti genere eruditius ac splendidius, et ad veterum Iurisconsultorum ipsiusque Ciceronis similitudinem propius accedens, a quoquam elaboratum legit.

Hunc fontem iuris videl. Deum ipsum seu LEGEM Diuinam discernentem sepro immoto recta et praua semper in discendo Iure respicere, et in conspectu assidue habere vtilissimum est. Nam et amorem ac reuerentiam erga LEGIS auget aspectio Dei auctoris, et certitudinem earum demonstrat consideratio rationum, quibus ex illo fonte Mentis seu Legis Diuinae, riui Legum humanarum deducti sunt: et finem studii IVRIS nostri in Christianis scholis et Repub. non quaestum et ambitionem esse monemur, sed DEVM ipsum, ad cuius sapientiae et iusticiae normam et nostros mores et vitam, et omnia, quae Reipub. et priuatis damus consilia dirigere et conformare debeamus, et studiose inquirere ac discere doctrinam, in qua Deus voluntatem suam de nostra salute et veris cultibus ipsi praestandis in Ecclesia patefecit. Nam hoc ipsum discrimen honestorum et turpiurn, seu Notitia Legis Dei, naturae insita, ex qua Iurisconsultorum doctrina extruitur, liquido demonstrat esse Deum, cui obedientia iuxta hanc ipsam Legem praestanda sit ab hominibus, ideo conditis a Deo, vt ipsi archetypo vita et moribus sanctis et iustis conformes sint: Et magistratus ac Iurisconsulti Legum custodes et executores vere tales Dei Imagines et vicarii in terris sunt, de quibus grauissime in Plutarcho dicitut: [Gap desc: Greek words] . Quare et Plato


page 34, image: s0034

totius [Gap desc: Greek words] seu iuris et Legum omnium finem constituit, [Gap desc: Greek words] . Multo igitur magis in Ecclesia et scholis Christianis, studiosi Iurisprudentiae, quam Legum diuinarum et humanarum scientiam Vlpianus ipse definit, diuinas etiam, seu verae pietatis Leges, non solum naturae insculptas, verum etiam in scriptis sacris ipsius Dei voce patefactas, diligentet cognoscant, et vetae Religionis studium, velut primam Iurisprudentiae partem religiose colant: et quotidie ardentibus votis Deum fontem sapientiae et legum precentur, vt ipse mentes nostras, ad inrellectum et amorem iusticiae et vetitatis flectat et gubernet. De his tantis rebus cum nos consideratio fontis doctrinae Iuris et origo prima Legum vestrarum ex mente seu Lege diuina, natutae insita, deductarum commonefaciat, attente et saepissime eam in toto iuris studio suscipi prodest.

Cumque Philosophiae pars ea, quam [Gap desc: Greek words] vocant, hunc fontem Legum naturae erudite aperiat et explicet, ac quomodo riui Legum humanarum, partim demonstrationibus, partim probabilibus et honestissimis rationibus inde deducantur ostendat, altera iuris studium ingressuri cura sit, vt Aristotelis Ethica, ac in his Quintum inprimis librum, ad dita D. Philippi Enarratione vtilissima, quae velut [Gap desc: Greek words] in tota morali Philosophia elucet, diligentissime cognoscat.

Ciceronis etiam et Platonis leges et Aristotelis Politica, ex eodem fonte Legis naturae, cuius summa in Decalogo comprehensa, et in Philosophia morali explicata est, emanantia, adiungi ab ingeniosis et linguae Graecae peritis, non inutiliter queunt, sicut iuris vestri Antistites, Pomponium, Paulum, Mattianum et alios vides, in ipso Pandectarum vestibulo, sententias Philosophotum Theophtasti, Chtysippi et Oratotis Demosthenis, alibi etiam Aristotelis, Platonis, Hometi


page 35, image: s0035

et Ciceronis ad verbum recitare. Hocaditu et velut vestibulo Iurisprudentiae in Philosophiae moralis cognitione patefacto, teiam fores totius doctrinae ingressum esse, ac principio breuem [Gap desc: Greek words] , seu inicia et summam totius Iurisprudentiae, certa ratione et methodo in paucos locos, qui eruditis definitionibus et diuisionibus illustrentut, distributam, ad quos amplissimum et immensum pelagus Legum et disputationum forensium, tanquam ad suas metas, apte et dextre referatur, ex Institutionibus Imperatoriis accurate discere, et intellectu ac memoria penitus comprehen dere, magna cum voluptate intelligo, Cui haud dubie vel Baronis annotationes breues ac neruosas vel Hotomanni enarrationem vberiorem, et plurimos Ciceronis et Pandectarum locos simulillustrantem, vel ex aliis interpretibus optimis, quorum Gallia praecipue magnam aetate nostra copiam praebuit, vnum adiungis. Deinceps igitur in ipsa penetralia IVRIS prudentiae tibi penetrandum, et PANDectarum, quae vniuersam aequi et boniscientiam, et integrum Iuris ciuilis corpus continent, lectio suscipienda est. Cuius admitandi iuris thesauri Methodum et setiem aptissime cohaerentem, primus, vt ex eruditis intelligo, nostra aetate, IOACHIMVS HOPPERIVS monstrauit: plurimumque luris toti ff. operi adferunt MATTHAEI WESENBECII in omnes 50 ff. libros Paratitla eruditissima, quibus ego quidem nihil in tanta breuirate accutatius, magisque Methodice, et neruose in hoc argumenti genere scriptum vnquam vidi. Cuius hoc etiam praeceptum mihi petutile visum est, quod in singulis iuris titulis, Leges in locos Methodi Dialecticae digerere, et ad eosdem ff. titulos et Locos, Imperatorum constitutiones in Codice et Nouellis collectas. Imo etiam ex iure canonico, praecipua Legum capira referre iuber.

Et his vniuersalibus theorematis perceptis, exercitationem


page 36, image: s0036

assiduam, et vsum, qui Artium Magister est, in applicatione legum et negociis singularib. iudicadis et processa legitimo in actionibus et iudiciis seruando adhibere. Atque in hac potissimum parte studii iuris, in lucem et aciem fori et iudiciorum producendi, librum Durangi Mimatensis episcopi, quem speculatorem vulgo nominant, magno praesidio atqueadiumento esse. Sed tua in iure tractando industria, Eruditio et fides, Deo iuuante, non in vulgaubus hisce litibus et lixis forensibus magis quam in maximarum rerum consiliis et Imperiorum et Rerumpubl. amplissimis negociis gubernandis lucebit ac conspicietur. Quare et assidua inuocatione Dei, et diligentia in iuris diuini et humani doctrina recte et solide discenda, et amore veritatis ac iusticiae, et latine ac Germanice eleganter dicendi ac scribendi exercitiis, te ad summum hunc dignitatis in vita politica gradum, et Rempubl. iustis et salutaribus consiliis gubernandam praeparabis. Sediam dudum [Gap desc: Greek words] meae professionis, nimis inepte trausilii, ac taciti iudicii tui obiectionem exaudire videor: [Gap desc: Greek words] praesertim cum isthic doctissimos artifices Iurisconsultos derecta docendi discendique iuris ratione disserentes quotidie audias, et in omnium manibus sit doctissimi Francisci Duareni ad Andream Guillardum epistola, ipsiusque Wesenbecii, de studio iuris recte instituendo proaemium Paratitlis ff. praefixum. Quae tibi nontissima esse non dubito.

Verum honestissimorum et suauissimorum parentum tuorum voluntas et amor, admiratioque ingenii, virtutis et doctrinae tuae, quam lirerarum a re ad parentes et alios missarum prudentia, puritas et elegantia siugularis accendit, et scribere me, et scribendo ineptire coegerunt. Cum vero ex Epistolis ruis appareat esse tua pectora lacte, Et non calcata candidioraniue;


page 37, image: s0037

plane confido te amico et candido animo officium literarum mearum non improbatutum esse. quibus si rescribere libet, iis quas adornatissimum patrem tuum mittes, ad me quoque aliquid adiun gere poteris.

Deliberationibus de pia emendatione Doctrinae et rituum in ecclesiis duorum ordinum Archiducatus Austriae, quibus solis petentibus Religionem liberam Imperator permisit; Delecti procerum Austriae, breui, optatum et salutarem exitum, a Deo darum iri, plane non dubitanr. Ego et magnitudine Causae, et impedimentorum varietate ac mole, et multorum sapientum iudiciis ac metu moueor, vt spem omnemin solo Deo repositam habeam, et eueotum expectem.

Permittit Imperator Dynastis et Nobilibus Austriae vtriusque, vt in arcibus, oppidis et pagis suis, doctrinam Euangelii puram propagent, et defensionem aduersus omnes Ecclesiasticos et politicos aduersantes pollicetur. Sed de Agendorum ordine, seu Ritibus et Ceremoniis, in publica diuinorum officiorum administratione vsurpandis, nondum plane conuenit. Templum etiam in vrbe Vienna publicum, hoc tempore prorsus negat Imperator, tametsi in domibus prouincialium priuatis, nunc quidem conciones et caenae Domini administratio legitima tolerantur. Procetes et Agendorum rationem a se exhibitam, sibi ac haeredibus suis authoritate Imperat. confirmari, et templum in hac vrbe concedi, et potestatem constituendi Superintendentis et consistorii qui Ecclesiis suis praesit, tribui, vrgent et instant. De his postulatis declarationem sententiae Imperatoris proximis diebus expectamus. Quae vt Deo grata et Ecclesiis patriae tuae salutaris sit, ardentibus votis opto. Benevale, Viennae Austriae ex aedibus honestissimorum parentum tuotum, zo Iunii. Anno 1571.


page 38, image: s0038

IOHANNI DVCI MEGAPOLITANO Joannis Alberti filio.

COnseruauit DEVS iam annos fere bis mille, inclytam ducum Megapolitanorum familiam, et certa sancti coniugii Lege ac ordine, per clarissimos Heroas, continua serie sibi mutuo succedentes, vsque ad optimum, et genere et literis illustrissimum principem patrem tuum Io. Albertum et Cels. T. propagauit. Tot secula, cum inter multiplices et varias imperiorum ac totius generis humani mutationes, et familiarum regiarum interitus (vt hoc seculo, Hispaniae, Lusitaniae, Augliae, Vngatiae, et recens Poloniae regum stirpes masculas funditus nostra et patrum memoria extinctas vidimus) illustrissi mam gentem Mega politanam, non interrupta vnquam sanguinis serie DEVS protulerit, ac tu tatus sit: testimonium prouidentiae ac praesentiae Dei in heroico Cels. T. genere, eximium ac singulare agnosco, et Deum authorem mirandi ordinis, quo per Heroum familias, reliquam hominum multitudinem regit ac defendit, ardentibus votis precor, vt tuae etiam Cels. coniugio in progignendis Heroibus, Megapolitanas terras gubernaturis benedicat. et coniugium felix, tranquillum, salutare, faecundum et suaue Cels. T. tribuat. Nulla enim suauior et dulcior amicitia et fides mutua, dolorumque ac curarum omnium leuamen et consolatio gratior est, quam inter coniuges honestos, et vera animorum benenolentia in Deo copulatos. Quare toto pectore Illustr. Cels. T. de adiunctione noui amici omnium in toto genere humano carissimi et suauissimi gtatulor. ac vt tali tempore, congratulationis etiam et obseruantiae ac gratitudinis nostrae testimonium ex tarer, hortator fui genero meo, vt pietatis Mnemosynes et Charitum votis, carmine mediocri expressis. Nuptiis III. Cels. T. fausta precaret. Haec enim munera Gamelia, dum alii auro et gemmis laboratas vestes et pocula


page 39, image: s0039

donant, nos dare sola possumus, Rudem tamen auti massulam, recens in Vngariae venis effossam adiunxi, quam comes Franciscus Banfy Losoncius, ex Transyluania nuper ad me misit. Quam [Gap desc: Greek words] vere [Gap desc: Greek words] vna cum precibus, pro Cels. T. coniugio felici quotidie ad Deum fusis. III. C. T. vt non aspernetur, et me inter caeteros benignitatis paternae alumnos clementer deinceps etiam complecti non dedignetur, subiectissime oro. Bene et feliciter III. C. T. cum serenissima sponsa et tota domo Megapolitana, aeternum valeat. Rostochii, Idibus Febr. Anno 1588.

MAXIMILIANO II. IMPERATORI.

INuictissime Imperator Caesar Auguste, Domine clementissime. Postquam ex Caesareae Maiestatis Vestrae et Delectorum nobilitatis Austriacae literis ad Duces Megapolitanos, Dominos meos, et me, datis, de sanctissima Q. M. V. voluntate, Christi summi Imperatoris gloriam, concessa duob. ordinib. purae Euangelii doctrinae et verorum Dei cultuum propagatione, illustrandi, et de mea vocatione in Austriam, die nona Nouembris, reuerenter cognoui: et si multae, eaeque grauissimae causae, negotii magnitudo; virium ingenii ac corporis mei imbecillitas tanto muneri plane impar et indigna; calumniae conturbantes sapientem et frangentes robur cordis eius; incertus tantae rei exitus; aliaque incoommoda et difficultates multiplices me dehortabantur: tamen vrgente legato Maitningero, et Principib. meis mandantib., legitimae vocationi Dei et summo in his terris Magistratui, reuerenter parendum esse iudicaui. Itaque proximis dieb., cum Christophoro Maimingero, quem ordines ad me ablegauerant, in Caes. M. V. oppidum Cremas veni: ac his literis, Caes. M. V. cum omni reuerentia et subiectione, aduentum meum significare volui. Toto autem pectore gratias ago aeterno Deo conditori et custodi Imperiorum et Ecclesiae suae, quia ex his ent C. M. V.


page 40, image: s0040

regionibus, quae et olim plurimos Imperatores Christianos vera pietate illustres, Gratianum, Valentinianum, Constantium Chlorum, Constantini Magni patrem, et alios: et Doctores Ecclesiae clarissimos, S. Mattinum episcopum Turonensem, S. Ieronymum, S. Maximilianum Laureacensen, Florianum, Seuerinum genuerunt: et proximis trecentis annis, summi in orbe Christiano Imperii possessionem fere continuam tenuerunt, et ad omnem posteritatem, Deo iuuante, retinebunt: Ecclesiam quoque victuram apud ipsum in omni aeternitate colligit, et C. M. V. mentem rexit, vt Christo Imperatori summo, portam in suis regionibus aperire, et ministerium purae et nullis Idolatricis opinionibus et cultibus contaminatae Euangelii doctrinae, per quod solum Deus ad aeternam salutem effcax est, clementissime tolerare, tueri et fouere decreuerit.

Vt enim principis est virtus maxima nosse Deum, et Dei gloriam officiis verae pietatis, Iusticiae et aliis a Deo mandatis, ornare: sic Imperii ac regni summum et pulcherrimum decus est, cum summo regi Domino Deo, et redemprori nostro Iesu Christo seruit, et Ecclesiae Christi, in qua conueniant Populi simul et Reges vt seruiant Domino hospitium tranquillum praebet. Ideo enim condita sunt a Deo et conseruantur Imperia, non vt homines in eis consociati, voluptates tantum et earum instrumenta quaerant, sed vt sint templa Dei, in quibus vera Dei noticia luceat, et Deus recte colatur, et veram Dei notitiam docendo et confitendo alii aliis tradant et propagent.

Cum autem nihil summo Rege orbis Christiani dignius sit, nihil gloriosius, nihil Ecclesiae Dei toto orbe terrarum magis salutate his consiliis et sanctissima voluntate propagandae in impetiis, verae Dei notitiae et ornandae Christi gloriae et piae emendationis ecclesiarum:


page 41, image: s0041

ardentibus votis Deum aeternum patrem, et piorum regum custodem precor, vt C. M. V. incolumem et florentem perpetuo seruet, et hunc animum confitmet, et consilia ac euentus ad Christi summi Imperatoris laudem, et totius Eccleliae Christianae salutem gubernet. sicut Constantini Imperatoris pietatem et consilia rexit, vt ab exiguis initiis regni Britanniae et Galliae progtessus, confugiente ad eum nobilitate Asiatica, Graeca et Italica, quorum parentes et fratres verae Religionis causa, paulo ante a Diocletiano et caeteris Tyrannis crudelissime trucidati erant, amplissimo totius orbis Romani Imperio tandem potiretur.

Quod vero Caes. M. V. ad deliberationes de pia emendatione doctrinae et rituum in ecclesiis procerum et nobilitatis Austriacae, me quoque caeteris delectis adiungere clementissime decreuit: Ego quidem, cum omni subiectione et reuerentia, sacrae Caes. M. V. pro illustri hac M. V. beneuolentiae erga me signifi catione gratias ago, ac si quid in me esset, quo opis aliquid Ecclesiae Deoiuuante adferre pro mea tenuitate possem: reuerenter agnosco me vocanti et mandanti Deo et magistratui summo in his terris, omnia mea studia et officia debere. Sed de mea voluntate, in hac tota causa, initio nihil testati aliud possum, quam me ardentibus votis Deum precari, vt clementer eam gubernet, et ad exitum salutarem et optatum deducat: et me grata mente agnoscere et celebrare summum Caes. M. V. beneficium, quod doctrinam de vero Deo et redemptore nostro Iesu Christo, et veris cultibus Dei, ad veram Dei agnitionem et invocationem et aeternam animarum salurem, omnibus necessariam, sublatis opinionibus et cultibus Idolatticis, puram et incorruptam, in Ecclesiis harum regionum tradi et propagati concessit. Nec multis seculis in Romana monarchia


page 42, image: s0042

vllum Imperatorem, talipietatis exemplo, ad laudatissimorum regum Dauidis, Iosaphati, Ezechiae, Constantini magni, Theodosii et paucorum aliorum imaginem propius accessisse, et illustriorem in Ecclesia sanctorum gloriam adeptum esse iudico.

Concessa veto doctrinae puritate, iuxta normam verbi diuini et Augustanam confessionem publice in Templis proponendam vicissim ceremonias et ritus Ecclesiae veteris et Apostolicae, vtiles ad aedificationem et bonum ordinem, et augendam in populo reuerentiam erga ministerium et religionem, plerosque retineti posse arbittor. Sed cum perpauca mihi de hac tota causa hactenus exposita sint, nec quousque ea deducta, quibusve in metis versetur, et quae vtriusque partis voluntates sint, accurate cognouerim: non addo plura: Verum de mea voluntate hoc vnum significo, me natura ab omnibus rixis et contentiouibus non necessariis alienum, omnia consilia et sententias meas, ad normam veritatis diuinae, et pacem, tranquilliratem et concordiam publicam, et toleranda omnia, quae pie et bona conscientia ferri possunt, relaturum, et ad piorum aceruditotum in Ecclesia iudicium, verbo Dei consentaneum, perpetuo aggregaturum esse. Reuetenter autem et cum omni subiectione Caes. Maiestatis V. clementiae et protectioni me indignum commendo, et submisse peto, vt Caes. Maiestas V. tenuitatem meam clementer toleret, et a me omnia subiectissimi studii et obseruantiae officia vicissim perpetuo expectet. Datum in Caes. Maiestatis V. oppido Crems. Die 12. Ianuarii. Anno 1569.


page 43, image: s0043

CHRISTIANO TALHAMERO PROuincialium Austriae Syndico.

FAustissimi ominis loco accipio, Ornatissime Christiane, quod inter primas hoc anno literas, tua mihi Poernata Musica, (quibus non Pindarum Thebanum, vel Simonidem Ceum, aur Thracium Orphea, vel Lutherum Germaniae Orpheum, sed Dauidem ipsum, Poetarum et Musicorum omnium principem, telicissime aemularis) in ipsis Filii Dei Emanuelis et seruatoris nostri Iesu Christi, cuius [Gap desc: Greek words] es, Genethliis reddita, et ex literis ad nobilissimum et Christi amantissimum, et vicissim Christo carissimum D. Wolfgangum Christophorum Maimingerum tuis, significatio beneuolentiae erga me, et desiderium arctioris mecum notitiae et coniunctionis ineundae tuum singulare commemoratum est. Cum autem nihil putchrius et amabilius sit virtute et pietate vera, nihil ad sui amorem admirationemque animos ardentius rapiat, cupidissime et toto pectore, adeo humaniter et prolixe oblatam voluntatis erga me beneuolae propensionem amplector, et beneficium mihi eximium a Deo tributum esse iudico, quod te vatem Christianum vero Deo et seruatori nostro Iesu Christo amicissimum, mihi quoque amicum adiunxit. Praecipue enim Vates pios et Christo digna locutos, Dei amicos et familiares esse, vetustas iudicauit, Quae tres partes Musicae constituit, primam et potissimam reliquarum partium basin SENTENTIAS granes et honestas ad Dei agnitionem et laudes et verae pietatis ac virtutis studium in aliis accendendum vtiles, non inanes, ludicras, amatorias aut scutriles: deinde Rhytmum seu numeros apte et concinne verbis sententiam illigantes: postremo vocis modulationem in aures et animos et intima pectorum penetralia, sententiam verbis comprehensam, penitus insinuantem et fundentem,


page 44, image: s0044

vt eos affectus et motus, quem sententiae et verba numeris illigata flagitant, in animo accendantur et inflamment. non vt concise fracta et inter fauces vibrata minimarum et fusarum vocum iteratione et tinnitu inani, omnem verborum ac sententiae notionem obscutante, (qualis nostri temporis dans sine mentesonum symphonia est ante 200 annos adhuc prorsus mundo ignota) aures tantummodo demulceat et delecter. Has tres pattes, te, summo cum iudicio, dexteritate et felicitate tractasse video. primum enim, cum totius doctrinae de Deo et Theologiae Christianae nucleus et enchiridion sit Dauidis Psalterium, ex omnibus sacrae scripturae libris, quod in singulis vtilissimum est, excerpens: tu ipsius Psalterii nucleum et summam breuiter excerptam, et ad vsum in quotidianis poenitentiae, Inuocationis et fidei exercitiis accommodatam, et praecipuos fidei Christianae articulos, ad animarum salutem maxime necessarios Muficae tuae fundamentum et basin esse voluisti. Deinde, verbis exquisitelectis, et aptissime inter se coagmentatis et singulorum membrorum et versuum postremis syllabis leuissime similiter cadentibus, sententias complexus es. Postremo Melodiam grauem et congruentem, et verae pietatis ac devotionis flammas in animis canentium accendentem adhibuisti. Vere igitut te praestantibus illis vatibus, et diuinorum carminum Poetis, Dauidi, Asapho, Hemano, Salomoni, Moysi, Esaiae, Ieremiae, Mariae virgini, Zachariae, Simeoni imo Angelis [Gap desc: Greek words] illud suum et gloriam in excessis Deo canentibus annumero, et talis amici facultatem mihi hoc anni 1580 principio diuinitus datam esse, laetor. Cumque vsitatum sit amicis omnia fausta initio noui Anni precari: quem in ecclesia a Die Natali filii ordimur, vtidem dies, qui aeternae salutis noltrae exordium fuit, Anni etiam principium ducat:


page 45, image: s0045

toto pectore aeternum filium Dei Emanuelem et redemptorera nostrum Iesum Christum, nobis natum et datum, oro, vt Annum felicem, tranquillum et salutarem Tibi et toti ecclesiae Austriacae, quam tua pietate et consiliis sanctissimis potissimum regi intelligo, clementer tribuat, et nos singulos doceat et gubernet, vt recta, DEO grata et Ecclesiae salutaria consilia, sciscitantibus in re tanta dare possimus. ac pie doctorum amicitias, inprimis ecclesiae Dei seruire et prodesse decet.

Quate cum nobilis et vere Christianus, Christophorus Maimingerus, duorum ordinum Legatus, me hortaretur, vt de praesentibus negotiis, quae a proceribus Austriacis deliberantur, ac inprimis, quid Superintendenti vocato praecipue laboris imponendum esse a Dominis statuerem, (vt breueillud nouem mensium tempus, quod solum aliqua cum difficultate impetrari a D. Legaro potuit, vtiliter collocaretur) non grauate ipsi morem gessi, atque hoc ipsum fausti ominis loco accepi, quod primae ad re epistolae meae argumentum, adeo honestum, et ad Ecclesiae vestrae salutem pertinens, mihi praeberetur.

In Ecclesiis pie constituendis et gubernandis, et vera religione ad postetitatem conferuanda, primum et praecipuum est, Doctrina Fidei sincera et incorrupta, quae omnis ecclesiasticae ordinationis fundamentum et basis est: Deinde Ministerii ecclesiastici gubernatio per Superintendentem, praepositos, Pastores: et Legitima eorum vocatio, Examen, ordinatio, Institutio primae aetatis in scholis, Visitatio ecclesiarum et Scholarum Synodi et inprimis Cousistorium seu Iudicium Ecclesiasticum, cui suprema inspectio et Iurisdictio, in omnibus causis ecclesias et scholas concernentibus, commendata sit. Tertium et infimum (quod tamen plus turbarum saepe, quamilla grauiora praebere


page 46, image: s0046

solet) est AGENDOrum in templis seu ceremoniaru, lectionum, cantionum pia et ecclesiis illorum locorum congruens ordinatio.

Quod ad primum caput de Doctrina attinet, non existimo nouas deliberationes hoc tempore institutum iri. Etsi enim de doctrinali vberiore etiam me praesente actum, et postea per D. Fridericum quaedam a me delineata, prolixe et copiose euoluta esse intelligo, ita vt solus locus de Trinitate ab ipso compositus, totam doctrinae summam a me explicatam, magnitudine aequet: tamen existimo Superintendentem, hoc breui tempore, scriptorum illorum lectione non onerandum esse. Sit Norma Doctrinae suprema, Verbum Dei. Deinde Symbola, Confessio et Apologia Angustana etc. Si pleniorem et propriam ecclesiarum suarum Doctrinae Declarationem habere Proceres volent, ad nos reuertenti D. Lucae, scripta illa tradi possunt, vt per otium a nostro Collegio communiter legantur. De Libello, quem ante decennium in Austria delineaui, cuius exemplum proxime ad te misi, meminisse non audeo. Sed tamen, vtile fore existimatem, hanc aut similem formam Doctrinae, rituum et administrationis ecclesiasticae totius, breui scripto comprehensam extare. Quod et fidei confessionem seu doctrinae summam, et rituum descriptionem, et certam gubernationis ecclesiasticae normam contineret. Quae maledicis etiam calumniatoribus ecclesiatum vestrarum, Apologiae loco opponi posset. Quod ad tertium caput, de AGENdorum ordine, pastoribus ac Superintendente in Visitatione et ordinatione proponendo attinet: prolixior forte et difficilior deliberatio erit. Nam de libro isthic edito, quid ante septennium ad Dnn. Deputatos, et in epistola typis quidem expressa, sed tamen non publice sparsa scripserim: ex adiunctis exemplis (quae tamen te solum legete, nec nona illius Disputationis agiratione


page 47, image: s0047

Dominos Proceres vel alios ist hic, perturbare velim) cognosces. In meo Libello, retinui ea, quae ibi, me praesente decreta sunt, nisi quod Locos de Canonib. et de consolationibus aegrotorum accuratius retexui, et Praefatione produxi. Verum siue isthic, siue hie edita Agenda, siue alia, Pastorib. proponenda esse iudicetur, Initio ea moderatione, quam in adiuncto literarum ad ordines excerpto seruandam esse monui, vtendum erit.

Praecipuum autem D. Lucae laborem, his nouem mensib. in officiis Superintendentis propriis, quae secundo loco recitaui, consumptum iri arbitror: vt adiunctis ipsi vno et altero ex duobus ordinibus, velut Praeside et Gubernatore, et totidem seniorib. Pastoribus quos prae caeteris amantes esse veritatis et pacis constat, et Notario protocollum seruante, et literas citationum, Testimonia Recessus etc. scribente: Superintendens principio consensum in vera et sincera de Deo et Seruatore nostro lesu Christo Doctrina (quae religionis verae basis est) et Sacramentorum administratione et aliis ceremoniis piis, iuxta praescriptum Agendae, constituere conetur. Id visitatione singularum ecclesiarum, pastorib. et populo coram auditis, et ritibus in praesentia inspectis, effici in his regionib. solet. Cum autem visitatio, non paucis mensibus, sed vix annis aliquot, absolui posset: rectissimum erit, singulos duorum ordinum Pastores, vel duos aut tres simul, singulis dieb. audiendos ad Superintendentem et Senatum ecclesiasticum, cuius mentio paulo ante facta est, tempestiue praemonitos, accersi, et de singulis doctrinae Christianae articulis ordine iuxta formam fol. 346, 347. libelli ad vos missi praescriptam examinari: et de ritib., quos in Sacram. dispensatione et alias seruant, inquiri: et nondum ordinatos, solenni ritu ordinari, et testimonia puritatis doctrinae, et consensus ac studii obediendi ecclesiastico fenatui, dignis tribui, quae ad patronos suos referrent.


page 48, image: s0048

Etsi autem forte spes affulgebit, proximo prouincialium conuentu, in ipsa vrbe Vienna, vel alia Caesaris vrbe sedem Ministerii vestri posse restitui: tamen nullo modo differri eo vsque huius negocii inchoationem, sed ad summum 15 aut 16 Februarii, Hornae (quem locum iam destinari Superintendenti Maimingerus narrat) delectos' ex proceribus et Pastoribus, et Notarium cum Instructione ab ordinibus interea delineata, conuenire, et deliberationibus necessariis praemissis, die 22 Februarii Examen vocatis ad se vicinis Pastoribus inchoare optarim. Caeteros Pastores longius dissitos, ad minimum 14 diebus ante praemonitos, ad colloquium illud tempestiue citati oporteret.

Quod si nondum Proceres omnes, dePastoribus suis, communi huic delectotum senatui ecclesiastico subiiciendis, consentient: Initio illi, quos consentire constat sponte suos ministros ad Superintendentem audiendos mittent, vt aliquid agatur, nec pauci illi menses, Superintendenti concessi, qui alioquin citius expectatione vestra elabentur, perpetuo deliberando et nihil agendo abeant. In hac exploratione doctrinae, et consensu pastorum restituendo, aliquot menses haud dubie consumentur. Quod si remotius aliqui Pastores dissiti, Hornam commode euocari non poterunt: fortasse Superintendentem in singulis quartis archiducatus vestri, vnam Synodum Pastorum celebrare et praemissa Oratione Latina, singulos de suarum ecclesiarum conditione et statu interrogare, vel duos aut tres simul euocatos examinate; et certum Inspectorem seu Praepositum seu Decanum in singulis dioecesibus, praeficere caeteris prodesset. Quorundam etiam ecclesias inuisere poterit.

Hac exploratione doctrinae pastorum et ecclesiarum absoluta, et mediocri censensu restituro: non solum ecclesiarum


page 49, image: s0049

illarum saluti consuletur, sed etiam verum et graue testimonium opponi calumniatoribus et hostibus in aula Imper. et aliis poterit, qui non Augustanae confessionis doctrinam puram et sinceram profitentes pastores, sed fanaticos et inquietos homines, cum nullis Augustanae confessionis ecclesiis consentientes, et propter impia dogmata alibi pulsos, ab ordinibus recipi et foucri vociferantur. Hic fortasse praecipuus Superintendentis labor erit, cui multae aliae deliberationes subinde miscebuntur.

Nam et forma ecclesiastici Senatus seu Consistorii seu Iudicii supremi constituenda erit, cuius exemplum a nostro Rostochiensi Consistorio sumi poterit. Sed personarum constitutio penes delectos duorum ordinum futura est. quibus, cum ego isthic adessem, placebat, duos ex proceribus, duos concionatores, Iurisconsultum, et Notarium seu Secretarium, Superintendenti adiungi. Eos vel iam delectos esse a vobis, vel ante reditum D. Maimingeri, delectum iri spero: vt statim post Idus Februarii se Superintendenti adiungant.

Hoc Senatu ecclesiastico toto, vel aliquibus eorum praesentibus, nouos Pastores et Ludimagistros omnes, ad ecclesias et scholas duorum ordinum vocatos, a Superintendente examinari, et Ministros, addito impositionis manuum ritu ordinari, et per Decanum seu praepositum cuiusque Dioeceseos institui oportebit. Forma examinis et ordinationis ac Institutionis Ministrorum, in libello, quem misi, diligenter delineata est. Scholas etiam triuiales in oppidis Procerum ecclesiis adiunctas, praescripto ordine institutionis certo, et vnico Lutheri Catechismo, et vna tantum Grammatica et Musica et Arithmetica, in omnibus scholis vsurpanda, inspici subinde a Praepositis dioeceseon necesse erit. Certe singulis annis ad minimum semel inspici singulas ecclesias et scholas, et ad Senatum


page 50, image: s0050

ecclesiasticum de singulis perscribi oportebit.

Quid in visitatione praecipue inquirendum et agendum sit, forma qualiscunque delineata est, de qua Senatus Ecclesiasticus decernet. ac inprimis etiam de reditibus ecclesiarum, et eleemosynis pro pauperum vsu colligendis, constituet. Matrimonialium causarum decisiones aliquot, in nostri consistorii forma expressae sunt, quibus vti qui volent poterunt.

Haec fere praecipua capita sunt, quorum cura et administratio ad Superintendentis et Senatus ecclesiastici officium pertinet, in quibus non scripto nouo complectendis, quod iam factum est, sed recte et vtiliter exequendis, et in vsum ac exercitium deducendis, concessi Superintendentis opera his nouem mensibus vtemini. Filius Dei D. n. Iesus Christus', ad cuius gloriam haec consilia et actiones vestrae omnes directae sunt, spiritu suo sancto vobis adsit et benedicat, et Superintendentem vestrum ac nos singulos doceat, adiuuet et gubernet. Bene et feliciter vale. et audaciae in tam prolixa epistola effundenda meae, cui D. Maimingeri preces et mandata occasionem praebuerunt, benigne ignosce. Rostochii die trium Regum, Christo aurum, thus, myrrham, Regique, hominique, Deoque dona offerentium. Anno 1580.

IOANNES METELLVS SEQVAnus, I. C. Dauidi Chytraeo V. Cl. S. D.

SIngularis tua virtus et insignis eruditio, toto terrarum orbe percelebris, atque tua in me non mediocris humanitas, efficiunt, vt subrusticum illum pudorem, qui me cohibuit, ne hactenus ad te scripserim, nunc abstergam. Doctrinam testantur multa ingenii tui monimenta, quibus clarus euasisti et quae doctissimorum hominum manibus assidue teruntur. Virtus vero est perillustris summa animi, quam omnes tibi tribuunt,


page 51, image: s0051

moderatione. Nec enim in tot ecclesie dissidiis, quidquam moueris impotentibus nonnullorum adfectionibus, quin pacem cum omnibus studiose colas. Bonin. facile dissentientes ferunt, nec statim classicum canunt, si quis aliter eadem de re sentiat, cum cuique liberum iudicium esse debere videatur. Humanitas aurem erga me tua, haec fuit. Vt de me cum hac transires ab hinc circiter annum, ex lano Gulielmo fueris percunctatus, amicitiae ineundae causa. Deinde libellos per eum donasti. Ac postremo mihi misisti orationem, de Carolo V. Caesare tuam. Quibus libris, valde sane fui delectatus. Vbique enim spitant pietatem, homini Christiano dignam, et prudentiae, doctrinaeque luminibus excellunt. Quare, multum me Gulielmo debere fateor, cuius in me amore, mihi factus est gradus, ad te propius colendum. Itaque polliceor, me, quicquid potero, conaturum perpetuo, vt intelligas, me nemini, fide et diligen ia, in te amando, concessurum. Sed optimus ille Iuuenis Gulielmus, proximo superiore Martio Lutetiam iuit, qua ex vrbe, semel tantum huc ad Suffridum Petrum Leouardiensem Iurisc. scripsit. Interim quidam sparsere, incerto tamen rumore, quod omen Deus auertat, esse mortuum, meliora speramus. Vos alta pace, Dei beneficio, fruimini. Hic nos vero manent bella, aspera bella, propter Truchsesium, quem Pontif. dignitate priuauit. In cuius locum Dux Ernestus Bauarus concordibus omnium suffragiis, est suffectus. Truchsesius autem Protestantium opem implorauit; Agneteque Mansfeldia in vxorem ducta, religionem mutauit. Quo nomine principes protestantes, se illum tueri velle, prae se ferunt. Casimirus creditur, equitum peditumque magnas copias conscribere, et aliquot pedites habet in procinctu, qui Bonnam contra Ernestum, minitantem obsidionem, defendant. Et Berchum, et Vrdingam, et alia oppida, quae idem Truchsesius capitulo


page 52, image: s0052

eripuit. Obtinet etiam omnem Westphaliam. Ex hoc priuato vero bello, commune omnium protestantium metuitur. Nam tres Electores seculares, putantur id clam suscepturi, authore Casimiro. Caesar hortatur ad pacem. sed quoniam est Catholicus, illis est suspectus. Egentium porro magnus est numerus, ac praefectorum rei militaris, et nobilium virorum, qui nihil quam arma cupuint, ex aliorum calamitatibus lucra captantes: contemnitur et summus magistratus. Neque ego quicquam religionis, quam tamen belli causam praetexunt, hic video. Aliud certe quaeritur forte. Eo res tandem, mutuis istis odiis, et ciuilibus Germaniae dissensionibus, est paulatim ventura; vt imperium ex vnius administratione, in [Gap desc: Greek words] vertatur, totque sint Imperatores iri Germania futuri, quot principes aut etiam Comites. Parui enim fiunt Caesaris iussa. Carolus, qui potens erat et militaris, poterat illos in officio continere.

Ad haec, externi principes, Francus Anglus, et Auraicus, his turbis faces tecte callideque subministrant, et tot orbis scelera, ac tanta, iram Dei prouocant. Princeps Parmensis, Dunkerkam, in qua Dux erat Alenconius, obsedit ac cepit. Biduo ante is Dux, metu ne in illius manus incideret, Caletum cum sola familia profugerat. Decem enim ante diebus ille princeps, Ordinum et Alenconii exercitum, cuius Dux erat Bironius, fuderat, tribus militum millibus caesis, et reliquis in fugam actis. Ordines et Alenconius igitur viribus destituti ac nudati, Parmensi se non opponunt, quo fit, vt victoriam prosequens, omnibus orae maritimae Flandriae locis potiatur, Viuociberga nempe, Neoportu ac caeteris. Dicunturque Brugenses cum eo de concordia pacturi, vel potius reconciliatione, cum suo Rege. Auraicus autem, qui nouam inaugurationem in Belgii Principem Alenconio procurat, Flissingam


page 53, image: s0053

se cum familia, vrbe Antwerpia recepit. Belgae tamen, quod in illos coniurarat, vt nullis legibus adstrictus, imperaret pro libidine, prorsus eum reiiciunt. Asan Haga, Turcicus Algerii praefectus, Corsicam Genuensium Insulam, diripuit, et multos captiuos reddit. Hanc praedam venum exposuit Massiliae. Ac demum in Corsicam rediit, cum triginta triremibus, sollicitante Franco. Qui Francus per Legatos, quos habet, C. P. et Venetiis prodere ipsi Turcae praecipuum Cretae portum, nixus est. Sed per Armenium transfugam re detecta, Ochialius, qui cum classe praesto erat portum ingressurus, abiit. Classis Hispaniae regis, ex Lusitania in Terceram soluit, festo Iohannis Baptistae, vehit duodecim millia militum. Vale. Coloniae, 14. Calend. Sextiles. 1583. Mitto tibi librum amici cuiusdam mei, de Anni restitutione, nouum.

Merito tuo longe deditissimus METELLVS.

JO. MATALIO METELLO, Sequano. J. C. et viro optimo et clarissimo Dauid Chytraeus S. P. D.

TAntus splendor est virtutis, et sapientiae ac doctrinae excellentis; vt ignotos etiam, et longis locorum interuallis dissitos, ad sui amorem admirationemque rapiat, Cum igitur ante aliquot annos Epistolam, quam Hieronymi Osorii de rebus gestis Emanuelis Lusitaniae regis Historiae praeposuisti, non modo excellentis ingenii, eruditionis ac eloquentiae tuae indicem, sed etiam totius noui Orbis, regionum, hominum, stirpium, aromatum historiam complectentem, legens, primum nosse te et mirari caepissem: saepe et ardenter interea facultatem mihi ineundae tecum amicitiae arctioris praeberi optaui.


page 54, image: s0054

Magnum igitur et singulare beneficium mihi tribuisti, quod eruditissimis et amantissime scriptis literis, in quibus vere [Gap desc: Greek words] inerat: te coniunctionem nostram non aspernari ostendis. Nec ego laudandus, vt Poetae verbis vtar, sed sunt tua pectora lacte, Et non calcata candidiora niue. vnde amicam illam et honorificam meorum laborum et studiorum praedicationem in exordio epistolae tuae manasse iudico, ac vt Doctissimus vir Simon Grynaeus olim scripsit: Non eadem sentire bonos de rebus iisdem, Incolumi licuit semper amicitia. Ita propter qualemcunque opinionum aut iudiciotum dissimilitudinem, animo, a quoquam bono et docto viro, alieniore esse, nequaquam velim. Gulielmo autem iuueni ingenio sissimo et optimo gratiam me debere immortalem agnosco, quod defiderium colendae recum amicitiae meum tibi aperuit, et commendauit, de cuius incolumitate sollicitum me vt prima occasione doceas, reuerenter oro.

Librum de Anni restitutione, et Theorias motuum cae estium nouas, ab amico tuo editas, [Gap desc: Greek words] , et magna cum auidirate perlegi, miratus tantam immensae doctrinae amplitudinem adeo breuiter et perspicue comprehendi et explicari potuisse. Isagoge adiuncta non solum Geometriae totius ac doctrinae Triangulorum, in Tabulis sinuum et motuum constituendis necessariae, principia et fundamenta, sed vsum quoque et praxin, in metienda terra, et corporibus ac motibus caelestibus, miranda breuitate demonstrat. Anni vero emendationem ita institui oportere, vt aequinoctia et solstitia ad primas sedes reuocentur, quas non tempore Synodi Nicenae, sed nati Christi, sub Iulii et Augusti Imperio tenuerunt, semper iu dicaui.

In Theoriis non satis assequor consilium, cur a difficillima


page 55, image: s0055

et obscurissima doctrinae Astronomicae parte, de motu trepidationis et librationis ordiri potius, quam a simplicissimo Solis cursu, voluerit. Ego theoriis Planetarum Georgii Peurbachii, et accommodatis ad hypotheses illas, tabulis resolutis, a puero assueui, ex quihus primum calculare motus me Philippus Imserus, Stofleri auditor, Tubingae: postea Erasmus Reinholdus, ante tabulas Prutenicas a se editas, Wittebergae docuit. Itaque studia illa, quae nobilissimum fastigium et apicem vniuersae Philosophiae iudico, adhuc toto pectore amo, et Felices illas animas, quibus haec cognoscere primum, Inque domos superas scandere cura fuit, ac in his Leoninum tuum, velut praecipua et praestantissima generis humani lumina, veneror et suspicio. Itaque meo etiam, imo publico Reipublicae literariae nomine, gratias summo illi Heroi ago, quod adeo erudita et accurata elucubratione haec studia accendit et adiuuat.

Postremo doceri a te cupio, an Friderici Furii Caeriolani vniuersa noui Orbis historia, Latine contexta, quam vsque ad annum Caroli V. vicesimum primum, qui est a Christi Genethliis 1540. perductam fuisse, ante decennium in Osorii Prooemio scripsisti; typis expressa publice extet. Diligenter enim inquisitam peruestigare hactenus in Germania nequeo. Crebra etiam in recentibus Gallicis et Belgicis historiis, familiae Comitum Marchianorum mentio sit, quae in Arduenna sylua et dioecesi Leodiensi ad Mosam sedes habet, ex qua Robertus, Ludoico XII. et Francisco Galliae Regi militans, et Erardus Cardinalis Leodiensis, ad quem tot sunt Erasmi Epistolae, nati fuerunt. Audio ex Comitibus Marcae et Cliuiae principibus ortos esse, et partem eorum Atenburgi, Comites nunc vulgo nominari. Qua so igitur, vt Genealogiam horum Comitum mecum


page 56, image: s0056

communices. Mea tibi studia et officia vicissim cum omni obseruantia et gratitudine defero. Bene et feliciter vale. Festo Exaltationis Crucis ante 954 annos ab Heraclio Imper. instituto, vt recordatio victoriae et S. Crucis a Persis receptae, celebraretur.

CAROLO PALATINO adolescenti.

SCio bonos et Heroicos principes, etsi in celsissimo vitae humanae fastigio-collocati sint, tamen inferioris etiam ordinis homines, virtutis et doctrinae studiosos, non ex sublimi despicere et fastidire, sed tanquam communi foedere ccclesiae, literarum et vittutum consociatos, clementer et benigne complecti. Etsi igitut in exili et humili conditione scholastica viuens, omnino fortasse Celsitud. T. ignotus sum: tamen subiectissimum erga Celsit. T. studium et scribendi officium, a me principum Palatinorum subdito, et pro principibus patriae vota ad Deum quotidie fundente profectum; spero Celsit, T. non improbatum iri. Filium Dei Dominum et Seruatorem nostrum Iesum Christum, autorem et custodem Imperiorum et principum bonorum et salutarium: a cuius Genethliis quae aeternae salutis nostrae exordium fuerunt, Anni etiam noui principium in ecclesia ducimus, toto pectore precor, vt Ill. Cels. T. et toti nobilissimorum principum Palatinorum familiae annum felicem, tranquillum et salutarem tribuat: et te cum Inclyto principe patre patriae, Ludoico Electore et Illustrissimis fratribus, incolumem et florentem perpetuo seruet, et honestissimis ac praeclaris studiis tuis benedicat, vt paulo post magno Reipubl. praesidio et ornamento, et Illustrissimo Electori, matri et fratribus voluptati et gaudio, et tibi ipsi sempiternae laudi et hononri sint. Hos fines vt assequare, omnibus ingenii atqne


page 57, image: s0057

animi viribus, vt facis, in haec studia, ad quae sapientissimo Patris et tutorum consilio adhibitus es, incumbes, nec vllum vestrae nobilitati ornamentum honestius esse statues quam Iuris diuini achumani et optimarum artium doctrinam, sine qua nemo ad Remp. benegerendam satis idoneus est. Ideo Deus ipse sua voce Principibus praecipit, vt literas eruditas discant: ER VDimint, inquiens, qui iudicatis terram. et Deut. 17. IOS. I. et alibi similia mandata Regibus ac Ducibus populorum praescribit, et aeterna sapientia, quae est Filius Dei [Gap desc: Greek words] , apud Salomonem, disci doctrinam in libris illius traditam iubens; Loquar enim digna principibus, inquit, et tradam doctrinam de Officiis, a quibus honesta viuendi praecepta ducuntur, et Isocrates, Atheniensis Academiae Professor, ad Nicoclem, filium laudatissimi principis Euagorae Regis Cypri, mittens libellum de Republ. et moribus honesteregendis, monet, generolas et Heroicas bonorum principum mentes, nullis muneribus magis delectari, quam scriptis bonis, sapientiam vitae gubernatricem, erudite et diserte explicantibus, quae paulo post in regenda Republ. et maximarum rerum deliberationibus, ad vsum queant transferre.

Multo autem efficacius, quam nuda praecepta, mouent animos, et virtutis amore in flammant exempla illustria, praesertim domestica. Cum igitur excellens et Heroica virtus Illustrissimi et optimi principis patris tui Palatini WOLFGANGI laudatissimae memoriae fuerit: non dubito, te, in patris exemplum, velut in speculum virtutum, laudato principi conuenientium. intueri: idqque exprimere omni studio et industria conari. Itaque non ingratam Cels. T. hanc orationem, qua Illustrissimi patris tui virtutum et consiliorum actionumqque laudatissimarum memoriam celebraui, futuram esse confido. Nullum enim bonis et generosis


page 58, image: s0058

principibus [Gap desc: Greek words] dulcius est, quam audire laudes parentum, a quibus vitam et virturum exempla acceperunt, honorifice praedicari. Reuerenter itaque confido, Ill. C. T. hoc noui anni principio, subiectissimam hanc erga Ill. C. T. studii et obseruantiae meae significationem, velut strenam, clementer et benigne accepturam esse. Quod si ex Cels. T literis intellexero: magnum et singulare mihi a Cels. T. beneficium tributum esse iudicabo. Bene et feliciter C. T. valeat, Rostochii, die Brumae instantibus Genethliis Filii Dei inchoantibus annum 1581.

JOANNI III. REGI Svveciae.

CErtissimum est non casu, nec humanis tantum consiliis et viribus constitui et stabiliri regna, sed fatales seu diuina bonitate ac sapientia ordinatas imperiorum constitutiones, periodos et limites, et Gubernatorum, qui regna vel constituunt vel mutant, impetus esse. et quidem ad hunc finem praecipuum institui a Deo et conseruari regna, vt summi Regis Domini Dei et redemptoris nostri Iesu Christi domicilia et templa sint, ac vt in pace, vera doctrina de Deo in ecclesiis, scholis et singulorum familiis feliciter et tranquille propagari et mores honeste regi possint, vt Deus a plurimis regni ciu. bus recte inuocetur et colatur. Quare ad aeternum hunc et summum Regem Dominum Deum nostrum, qui sua sapientia et bonitate miranda transfert et stabilit regna, et dat salutem regibus ac regnis ipsi seruientibus, pro Vestrae etiam Regiae Maiestatis et totius regni Sueciae incolumitate et salute vota ardentia quotidie fundimus: et R. M. V. pietatem, sapientiam et erga Ecclesiam Christi et doctrinarum studia voluntatem sanctissimam, Scholasticis nostris et aliis, honorifice praedicamus: eoque hortamur, vt


page 59, image: s0059

bonos et salutares reges ac principes, velut eximia et singularia dona Dei ament et venerentur, et assiduis precibus regna et politias et reges ac gubernatores ecclesiae nutritios Deo commendent. Singulari etiam beneuolentia et fide omnes Inclyti regni Sueciae incolas modestos, qui in Academiam nostram studiorum causa ablegantur, semper complexi sumus et adhuc complectimur, ac toto pectore optamus facultatem nobis praeberi, vero aliquo et illustri officii genere obseruantiam et studium nostrum subiectissmum, Inclytae Regiae Maiestati V. et totius amplissimi regni Sueciae ciuibus pro nostra virili parte declarandi. Nec dubitamus R. Maiestatem V. vicissim regia mansuetudine et clementia, literas nostras lecturam esse, quas diligenter et sollicite a nobis petenti N. cum et ipse Academiae nostrae membrum, et pater ipsius senex honestissimus et eruditissimus, multos annos Academiae nostrae Professor, et de multorum discentium studiis, ac tota Schola benemeritus fuerit, negare non debuimus. Nam et patris ipsius multos annos in hac vrbe singulatis erga studiosos in inclyto regno Sueciae natos, benignitas fuit, quam erga filium etiam multi Pastores in Regiae Maiestatis Vestrae regno praedicarunt. et ipse N. omnes fortunas suas difficillimo tempore ad Regiae Maiestatis Vestrae regium honorem et dignitatem tuendam, et communem totiusregni Sueciae defensionem et falutem, aduersus externos et intestinos hostes, in equestri militia contulit, et fidem, industriam, fortitudinem, vigilantiam et sedulitatem in omni labore militari omnibus honestis viris probauit. Honorificentissime etiam Regiae Maiestatis Vestrae benignitatem, iustitiam, sapientiam et omnes virtutes Heroicas, et incolarum Regni Sueciae humanitatem erga se et beneficentiam apud nos et alios praedicat et laudat, et secus


page 60, image: s0060

loquentes refutat. His causis adducti, commendationem ipsi ad R. Maiest. V. petenti dedimus, ac subiectissima cum reuerentia Reg. Maiest. V. oramus, vt Regia clementia et liberalitate hunc N. complecti dignetur. Cumque aliquot annos R. Maiest. V. fidelirer in patriae defensione seruierit: Regia bonitate et munificentia vestra leniri ipsius difficultates, subiectissime rogamus. Scimus hanc Reg. Maiest. V. beneficentiam, et Deo gratam, et huic N. qui omnes suas facultates, in bellum a Regia Maiest. V. gestum, impendit, imprimis necessariam esse. Quam perpetuo etiam grata mente et voce non N. solum, verum etiam tota Academia nostra, et omnes boni, celebrabunt. Nos etiam Sacrae M. V. Regiae et toti regno Sueciae, studia et officia nostra omnia, cum omni subiectione et reuerentia vicissim deferimus. Datum Rostochii die S. Michaelis Archangeli. Anno 1574.

HENRICO ABRAHAMO ab Einsidel.

CVm singulare et excellens decus, et Reipub. praesidium ac ornamentum illustre sit Nobilitas literata, et Religionem, Iustitiam ac mores patriae honestos intelligens et amans: toto pectore de hacfelicitate, inclytae et politissimae genti Mysorum gratulor, quod cum multis aliis insignibus ornamentis, longe antecellit plerisque totius orbis terrarum regionibus, tum vero proximis quinquaginta annis, etiam hoc pulc herrimo decore Nobilitatis, doctrina et literis excultae et perpolitae illustrius fulget. in qua cum multo ante magnificum virum, Electoris Augusti Cancellarium, patrem tuum, non familiae solum splendore, sed inge nio, doctrina, consilio, grauitate morum, et omni virtute Nobilem, omnibusque Musis et Gratiis ornatum, honorificis multorum sermonibus


page 61, image: s0061

praedicariaudierim et coram aliqua ex parte cognouerim: gaudeo sane ingenii et virtutis paternae seminibus in te propagatis, et diligentia ac industria tua praeclare excultis te non modo patrimonii, verum etiam dignitatis et gloriae paternae haeredem fore, ac Deum autorem et fontem Heroicae virtutis in Nobilium familiis, precor, vt studia tua, et totius vitae cursum gubernet, vt patriae vtiliter seruias, inque patris crescas munia magna tui. Literas tuas, quibus vere [Gap desc: Greek words] inerat, accepi, et velut vades beneuolentiae et humanitatis erga me tuae retinebo, ac Georgio, communi amico nostro, gratiam me debere profiteor, quod occasionem nobis per literas colloquendi, et amicitiae conciliandae praebuit ac effecit, quod maxime congruere, Plutarchus ait, cum amicorum omnia communia sint: vt communes etiam amicorum amici essent. Demonstrat autem Epistola tua, ex qua et ingenii acumen, et iudicii rectitudo, et sermonis copia ac elegantia singularis elucet: te eximios in studiis doctrinae progressus iam fecisse, et recto cursu ad metam solidae virtutis ac eruditionis contendere. Quare [Gap desc: Greek words] iam, et sponte ad palmae honores omni studio contendentem, hortor, vt cursum praeclare susceptum constanter vrgeas. Nullum enim ornamentum, vestrae nobilitati honestius est, quam perfecta doctrina, quae ad dignitatem, decus, laudem et gloriam sempiter nam aditum tibi patefaciet. Bene vale. Rostochii. Dominica Caesaris confirmati a Christo. An. 1579.


page 62, image: s0062

IEREMIAE HOMBERGEro, Theol. D.

LIteras tuas in amoenissima Styriorum Graetia [Gap desc: Greek words] , odorem veri timoris Dei suauissimum spirante, die 6. Iunii datas, triduo post accepi. ex quibus beneuolentiam erga me tuam et desiderium colloquii vestrum et historiam profectionis Styriacae, et tractationum de vocatione tecum Viennae susceptarum, prolixe cognoui. Etsi autem nulla inter nos familiaritas hactenus intercessit; tamen animos nostros veris illis et solidis Christianae coniunctionis vinculis connexos et deuinctos esse non dubito, de quibus Hieronymus dicit, Vera est illa necessitudo et Christi glutino copulata, quam non vtilitas rei familiaris, non praesentia tantum corporum, non subdola et palpans adulatio, sed Dei timor et diuinarum Scripturarum studia conciliant. Vtinam vero facultas nobis conspectu et colloquio inter nos mutuo aliquantisper fruendi data esset. Nam et ecclesiae Dei publice vtilem, et nobis priuatim iucundam et fructuosam sententiarum nostrarum collationem futuram fuisse spero: Sed si coram conuenire nobis non licebit, nam postridie Idus Iunii, Deo volente, institutum iter pertexere cogito, literarum offciis tamen, ad omnia quae petis, deliberationis tuae capita aperte et simpliciter pro mea simplicitate, sine vlla adulatione et occultatione respondebo. Duae messe; copiosae, honestae et splendidae diuinitus proponuntur, in quarum vtraque, Deo benedicente, pretiosum semen verbi diuini latissime spargere et fructum amplissimum facere, et ingentes manipulos et aceruos frugum in aeternae ecclesiae horrea inferre poteris. Ex his duabus, Graetiae messis, mihi quidem Fabianae illi longe anteferenda videtur. Nam non solum honestissimus in ea vrbe et florentissimus Dei gratia ecclesiae Dei coetus, sed etiam publicum templum est, in quo


page 63, image: s0063

conueniunt proceres simul et populi, vt seruiant Domino: et omnes ad vnum templum et ministerium publicum aggregati sunt. Est autem [Gap desc: Greek words] . Deinde inter collegas eiusdem ministerii summus de doctrina consensus est. Suntque ea pietate, prudentia et moderatione omnes praediti, vt doctrinam vtilem et necessariam ad veram pietatem, timorem Dei, poenitentiam, fidem, inuocationem, obedientiam erga Deum et magistratus, dilectionem proximi in animis auditorum excitandam fideliter auditoribus tradant et inculcent, et omnes [Gap desc: Greek words] studiose fugiant. Iam ex literis tuis intelligo, eas diffidentiae suspicionum, fortasse etiam aemulationis et odiorum faces, iam inter te et collegas hic quosdam tuos futuros accensas esse, vt tristissimum incendium, nisi mature prouideatur, paulo post exarsurum esse appareat. cui te nec occasionem praebere, nec materiam subministrare, nec interesse velle scio. Multo certe tranquilliore animo, et maiori cum fructu Stiriacae ecclesiae praeeris, et collegas [Gap desc: Greek words] , et in his Marbachium omnium studiorum tuorum socium et admiratorem habebis. paulo post etiam in schola fortasse, aliquot horas docere cum fructu adolescentum poteris. Haec omnia Viennae dissimilia fore, tu ipse intelligis. Quod igitur ipse, si tuo loco essem, facere decreuissem, idem tibi etiam, vt facias, fideliter consulo. Etsi enim tabulas conductitias, quarum exemplum a dominis Deputatis Bechero isthic datum vidi, bona conscientia tolerari et recipi posse arbitror: tamen exulcerati suspicionibus animi, leuissima occasione accendi et tristibus ac tetris offensionib. occasiones praeberi solent, quas vitare ac remis velisque effugere, propter publicam ecclesiae et priuatam conscientiae tranquillitatem, singuli prudentes et pii debent. Sum fortasse natura timidior et pacis ac quietis cupidior, quam


page 64, image: s0064

ardentiores aliqui et iracundiores rectum esse putent. Sed tamen bona conscientia, in teneris hisce ecclesiis, quae disputationes de Substantia et Accidente peccati Originalis publice agitari hactenus non audiuerunt, huius consilii praescriptum seruari posse iudico, vt dum nemo in nostro Auditorio, Peccatum substantiam esse, vel nullum inter nostram naturam et peccatum discrimen esse defendit, nos etiam a totius controuersiae illius mentione et vocabulis Substantiae et Accidentis penitus abstineamus et traditas in verbo Dei, Augustana Confessione, Apologia et Nicolai Galli Catechismi formas loquendi, de Peccato Originis vsurpatas, antequam dirum hoc certamen oriretur, retineamus, nec ecclesias teneras, cenophoniis illis, et nec populo nec nobis penitus notis Substantiae et Accidentis vocabulis, turbemus. Etsi enim substantiam animae et corporis nostri, quae post lapsum etiam a Deo conditore nobis datur et conseruatur, et per Spiritum S. mundata, in extremo die sine peccato resurget: accurate et perpetuo distingui oportet a peccato quod non a Deo conditum est, sed aliunde in naturam humanam accessit: tamen vsitatis et receptis in Ecclesia phrasibus, explicari veritas potest et debet, et prophanae vocum nouitates et antitheses falso nominatae scientiae, iuxta Pauli praeceptum omni studio praecidendae et quantum omnino fieri potest tollendae sunt. Haec bono et simplici studio respondere ad tuam Epistolam volui, quae vt eodem, quo a me scripta sunt, animo benigno et candido accipias, reuerenter peto. Philippi Marbachii ingenium, doctrinam et mores suauissimos tibi probari, et a te, pater, laudato viro laudari, ex animo laetor. Nobili et ornatissimo Domino Casparo Hirschio, hospiti Sanctorum, reuerenter salutem opto, et pagellas de Ferdinando Caesare mitto. Bene vale, Steinae Austriae, Anno 1570.


page 65, image: s0065

SENATVI ECCLESIASTICO HEIdelbergae.

EXtat exemplum literarum, a Carolo Magno, qui stirps est inclytae principum Palatinorum Rheni familiae, anno 788, ecclesiae Bremensi datum, in quibus praefatur, se diuturnum, cum gente Saxonica bellum gessisse, non vt sibi victori Saxones seruirent, sed armis et fide Domino Deo et redemptori nostro Iesu Christo deinceps obedirent. Deinde addit, se eo consilio collegium illud Canonicorum erigere, vt vera doctrina de Deo et Seruatore nostro Iesu Christo, et veri cultus Dei, in canone sacrae Scripturae diuinitus praescripti, in eo coetu tanquam in ordinaria sede conseruentur: et iuuenes clerici, ad ecclesiae ministerium praeparati et doctrina exculti, vicinis ecclesiis praeficiantur, et late veram de Christo doctrinam propagent, ac vt inspectio totius viciniae et ordinatio ac iudicia penes collegium esset, ne qua in doctrina, cultibus aut ceremoniis dissimilitudo aut deprauatio sensim irreperet. Nec dubium est, formam collegiorum veterem in vestra vicinia ad Rhenum et alibi, et monasteria vetera, eodem consilio olim instituta, et Regum ac principum liberalitate locupletata esse. Postea cum nimiis opibus, regia dominatione et luxu, doctrinae studiis exstinctis, accidisset, quod Bernhardus queritur; Religio peperit diuitias et filia deuorauit matrem: et tamen literarum studiis carere ecclesia non posset, necessitas coegit principes, vt Academias seu scholas omnium doctrinarum, Reipubl. vtilium, conderent, et scholasticos pauperes de publico alerent, qui cum recte doctrinam Christianam, et alias artes didicissent, postea ecclesiis vel aliis Reipubl. partibus praeficerentur.

Hoc consilio Illustrissimum Principem patriae


page 66, image: s0066

nostrae, electorem Fridericum II. Ottonis Henrici patruum, memini in Academia Heidelbergensi, Domum Sapientiae primum instituere, vt subditorum fortunae tenuioris liberi, bonis ingeniis praediti in eo tanquam seminario publico, educarentur ac fouerentur, donec ad functiones idoneas, cum patriae fructu possent adhiberi. Cum igitur seminarium illud Sapientiae hoc tempore instaurari, receptis alumnis ingeniosis, in ditione Electoris Palatini natis intelligam: duos adolescentes vobis reuerenter indicandos esse duxi. Quorum alter praestanti ingenio praeditus, et in Argentinensi Schola bene et feliciter institutus, Danid Ratzius, pastoris olim Pfedersheimensis, M. Israelis Razii, qui postea pulsus Wormatiam commigrauit, filius est. Hunc non tam ob sanguinis coniunctionem, quia ex sorore mea natus et Orphanus est, quam ob ingenii bonitatem, commendo. alter Menzingae in Creichgaea vobis vicina, ex fratre meo Iosua natus, aliquot iam annos mecum vixit, et proba natura est, sed ingenio tardiore et politicis studiis magis quam Theologicis delectatur: Vtrumque, quod mihi (quem, vt Petrum, senem iam factum, alius cingit et ducit) non licet, patriae potius quam alienae gentis et linguae hominibus, vitam, studia et operas suas consecrare optarim. Reuerenter itaque propter patriae coniunctionem, et propter Deum patrem Orphanorum, rogo, vt vel vtrumque vel alterutrum horum examini antea et probationi subiectum, Illustriss. Principi electori commendetis, et inter Celsitud. ipsius alumnos, in domum Sapientiae recipi, et vna cum caeteris [Gap desc: Greek words] pie ac sedulo erudiri et regi mandetis, vt paulo post, virtute et doctrina exculti, vicissim, Illustriss. principi et patri patriae obseruantiam et gratitudinem debitam ostendere, et functionibus, ad


page 67, image: s0067

quas in patria adhibebuntur, vtiliter seruire queant. Id beneficium et Deo gratum erit, et in adolescentes gratos et benignitate vestra non indignos, collocabitur, et a me vicissim perpetua animi grati memoria celebrabitur. Bene et feliciter Dignit. Vestrae valeant. Ex Academia vrbis Rosarum, Postridie Iacobi. Anno 1580.

NICOLAO KAAS DANIAE Regis Cancellario.

ANte paucos dies Constantinopoli literas a viro Nobili Wenceslao Budowitz Boemo, Oratoris illic Caesarei aulae magistro accepi, quas Ma. V. eam ob caussam legendas mitto, quod Orationis a me nuper M. V. dedicatae mentionem prolixam facit; et testimonio suo, veritatem narrationum illarum, quas ego procul a Graecia et Orientis regionibus absens, diligenti peruestigatione Viennae inquisieram, ipse [Gap desc: Greek words] et oculatus testis coram omnia considerans, grauiter confirmat. Legetis igitur in hac Constantinopolitana epistola, et comprobationem histotiarum Orationis vestrae, et de Georgianis ac Persicis Regibus proximis, quaedam cognitu viro sapienti et politico non indigna; et beneuolentiam erga me vestram; nuper humanissimis literis, et munere prorsus regio, quali nullus in Germania Princeps, tam exile officium compensasset, declaratam, benigne conseruabitis. Cum autem accensus Heroica virtutis et bonitatis vestrae admiratione et amore cupiam deinceps etiam, qualibuscunque his literarum officiis obseruantiam et gratitudinem vobis meam subinde ostendere, amanter et officiose oro, ne pecuniam mihi posthac mittatis, sed aliis potius beneficiis, quae consilio, authoritare et patrocinio


page 68, image: s0068

confici possunt, benignitatem vestram mihi et aliis, si quos forte Inuictiss. Regi Scholasticos commendare aliquando cogar, demonstretis. Auri enim et argenti satis, vel amplius etiam, quam diuinae Philosophiae studioso conuenit, habeo: ac vt Petrus Mosellanus, cum a Duce Saxoniae sacerdotio donatus esset; Diues iam nimium mihi videor: Vtinam ex aequo bonus et doctus essem. Memini et Senecae dictum ad Lucilium Siciliae Praesidem: si Pythoclem diuitem facere velit, Non pecuniae adiiciendum, sed cupiditati detrahen dum esse. Sed his ineptiis relictis, reuerenter oro, vt M. V. memoriam mei cum beneuolentia seruet, et Inuictissimi ac optimi Regis, ad quem in hac functione Scholastica, interdum rogatu pauperum studiosorum mihi scribendum est, clementiam erga me conciliare et retinere dignetur Non enim omnes Improbi aut scelerati homines iudicandi sunt, qui Concordiae Libro (vt nominant) subscripserunt, cui magnopere irasci R. M. a Christophoro Cnophio, aulico concionatore suo instigatam, isthinc a quibusdam spargitur. Ego vero me subscripsisse illi Confessionis ecclesiarum nostrarum repetitioni, et deliberationibus etiam aliquibus initio interfuisse, fateor. et quamquam dissimilitudo aliqua sententiarum de quibusdam capitibus fuit: tamen M. V. tali bonitate et candore praeditae, et similibus M. V. sapientibus et non duris iudicibus, de mea voluntate, et de consiliis ac sententiis meis, satisfacere me posse arbitror. Deum custodem et praesidem Ecclesiae suae, qui nihil mali permittit, nisi vt boni aliquid inde efficiat, toto pectore precor, vt totam hanc Tragaediam ipse clementer gubernet et catastrophen ipsi gratam et ecclesiae salutarem benigne largiatur. Inclytum etiam ac Inuictiss. Regem, et Regnum Daniae (quod veri Dei domicilium ac templum est,


page 69, image: s0069

et verae ecclesiae Christi hospitium et Halcyonia tranquilia praebet, incolume et florens perpetuo seruet. Bene et feliciter vale. 20. Martii. Anno 1580.

NICOLAO KAAS.

LIteras M. V. XI. Iunii, Coldingae datas, quibus adeo humanit er et benigne postremis meis respondetis, summa cum voluptate et laetitia legi. In earum initio, cum Genealogiae Regum Portugalliae et Hispaniae mentionem M. V. faciat, hanc Laurentii Vallae Historiam, de Ferdinando Iusto, Aragonum rege, Alphonsi nostri patre, in quam nuper alia requirens in bibliotheca mea incidi, vobiscum communicandam esse duxi. inepte fortasse, sed tamen cogitans, si antea libellum non vidissetis, admodum gratam et periucundam vobis Historiae illius sapienter et erudite a viro Doctissimo scriptae, lectionem futuram esse. Me inptimis grauissima illa disputatio, et ludicium de successione in regnis Aragoniae, quod Martini postremi regis mortem secutum est: et aliquoties repetita Alphonsi nostri adhuc pueri magnanimitatis et aliarum virtutum specimina, delectarunt.

Adiunxi autem huic libello, Inuictiss. Daniae Regis familiam, cui liberorum regiorum, ac in his Augustae recens baptismo initiatae, nomina attexui. et quia hodie auditoribus nosttis Tabellam cognationis S. Iacobi apostoli cum Domino nostro Iesu Christo et Iohanne Baptista, et caeteris Apostolis publice proposui; eam quoque huic fasciculo addere volui. Cum enim aliorum regum et principum Heroicorum Genealogias cupide expetamus et amemus: cur non maiori etiam cum voluptate, Christi summi regis et Seruatoris nostri familiam subinde aspiceremus. Ego quidem Effigiem etiam Christi et castissimae


page 70, image: s0070

matris illius virginis Mariae, ex Nicephoro nuper recudi curaui, quam simul Magnif. V. accipiet, vna cum exemplis aliquot, posterioris editionis libelli epistolarum Pyzantinarum vobis inscripti, quem nunc Witebergae et Frankofurti ad Moenum etiam exptimi intelligo. vt ego sane, mea etiam causa laeter, mihique honorificum ducam, amicitiae nostrae notitiam et famam illustrem per has editiones, longe lateque in multis gentibus disseminari et spargi. Constantinopoli postremas paulo ante Pascha datas literas, accepi, quarum exemplum Pomeranico Cancellario, superiori mense illuc proficiscenti dedi. Interea Liuonus quidam Iuuenis ingeniosus, Patauio et Venetiis exeunte Maio digressus, narrat, Pacem inter Turcos et Persas spetari, ac se legatum Turcicum quem Zauschi nominant, Venetiis vidisse, qui ad Senatum Venetum mandata habuerit. In Gallia bellum inter regem et Hugenotos, vt vocant, recrudescere ex aliis etiam locis scribitur, Pericula omnib. Ecclesiis, quae a Romain pontificis Idolis discesserunt, coommunia, pposita esse: eaque intestinis dissensionib. nostris magis augeri et hostium potentiam confirmari, vna vobiscum agnosco et doleo, sed tristib. hisce vulneribus mederi solus ille Samaritanus potest, qui viatorem saucium ad Iericho curauit. Quem oro vt in tanta mentium nostrarum caligine et imprudentia, ipse consilium et remedium salutare monstret. sicut Iosaphat 2. Paralip. 2. precatur. Cum ignoramus quid agendum sit, oculi nostri ad te Deus tolluntur. Bene et feliciter M. V. aeternum valeat. Calend. VIII bris Anno 1580.

PHILIPPO LVDOVICO Palatino.

AGesilaum Ducem Spartan um, etsi felicissimo successu in Asia cum Persis bellum gerebat, tanta tamen modestia et obedientia erga Patriae magistratum fuisse accepimus,


page 71, image: s0071

vt missa Scytala domum reuocatus, mox relicta maxima spe occupandi Impetium Persicum, in patriam redierit. Quae Agesilai modestia, tantopere in historiis praedicarur vt longe multis ipsius victoriis anteferatur. Etsi autem nimium fortasse inaequalis ideoque inepta collatio videbitur: cum Illusttissimae Cels. V. alumnum Iohannem Ortelium feliciter in militia literarum et artium optimarum, apud nos progredientem, simili modestia et reuerentia Principi patriae parere scribo: et omnibus suorum studiorum si pertexere ea, et ad finem optatum in Academia perducere liceret, speratis coommodis et fructib. amplisimis Illustriss. Cels. V. voluntatem et mandatum ante ferre: tamen vere testor, hunc Illustriss. Cels. V. alumnum, non solum in hoc debitae magistratui suo obedientiae genere, verum etiam in omnib. vitae offciis, moribus et actionibus, singulari modestia, moderatione et grauitate aliis praelucere. Est que ingenio praestante praeditus, et in Graecis praecipue literis progressus adeo laudabiles fecit, vt ego sane eum ab hishumanioribus et eruditioribus studiis abripi, praetextu ministerii Ecclesiastici, dolerem. Nec vero aequum fortassis est, Celsitudinem V. hac in parte a me moneri: sed tamen Reipublicae causa, cui vtiliter in propagatione doctrinarum et linguarum in scholis hic Ortelius paulo post seruire poterit: optarim eum in Academia aliqua diutius retineri, vel Lauingae inter classium praeceptores locum ipsi attribui, vt simul docendo aliis prodesset, et cursum studiorum praeclare inchoatum feliciter absolueret. Georgium Agricolam, si Cels. V. placebit, rectissime ad officium aliquod auocari existimarem. Qupd Illustriss. Cels. V. literis reuerenter respondendum esse, duxi, Deum orans, vt Illustriss. Cels. V. cum generosissima coniuge incolumem et florentem perpetuo seruet. Rostochii. 25. Septemb. Anno 1576.


page 72, image: s0072

JLLVSTRISSIMO PRINCIPI AC DOmino D. Godhardo in Liuonia Curlandiae et Semigalliae Duci.

ILlustrissime Princeps, Domine clementissime, cum in Ecclesia vsitatum sit, a Genethliis Filii Dei Seruatoris nostri annum ordiri, vt eadem dies, quae aeternae salutis nostrae exordium fuit, anni quoque principium ducat, toto pectore aeternum filium Dei Emanuelem nostrum Iesum Christum custodem principum ipsi seruientium, et Ducem Ecclesiae suae, ac principem pacis, vitae praesentis et futurae precor, vt Illustrissimae Celsitudini Vestrae ac Generosissimae coniugi Celsitudinis Vestrae et toti patriae, quam Celsitudinis V. pietati sapientiae et Iustitiae regendam ac tuendam Dens commendauit: Annum felicem, tranquillum et salutarem tribuat: et Illustriss. Celsitud. V. ac coniugem nobilissimam, incolumem et florentem perpetuo seruet, et inter vicinorum regnorum et prouinciarum tumultus, Halcyonia et tranquillitatem mediocrem Cels. V. ditionibus, quae benignum et quietum Ecclesiae Christi, et verae de Deo doctrinae hospitium praebent, clementer largiatur. Literas Celsitud. V. quibus alumnum suum Walterum Angelerum, in studiis apud nos viuentem mihi commmendat: vna cum amplissimis muneribus de fructibus terrae vestrae, lacte et melle fluentis, superiori mense, qua decet reuerentia accepi, et grata mente ae voce Celsitudinis Vestrae erga me indignum et nihil tale promeritum, benignitatem et munificentiam praedico, ac vicissim obseruantiae et gratitudinis erga Cels V. meae significationem, quibuscumque potero officiis, ac inprimis alumni Cels. V. literis mihi commendati studiis, diligenter et fideliter iuuandis ac prouehendis, ostendere conabor.

Noua proximis diebus tristissima, ex Beigico allata


page 73, image: s0073

sunt, de miserabili clade vrbis Antuerpiensis, ab Hispanico praesidio, muhis ciuibus trucidatis, direptae et ad forum incensae. Quam narrationem ante 14. dies, ad me insertis literis perscriptam, heu nimis veram esse, interea ex oculatis testibus cognouimus. Rex Hispaniae D. Iohannem de Austria Caroli V. nothum, mittere ad Belgas cum nouis copiis dicitur. Fridericus Princeps Elector Palatinus ad Rhenum die 26. Octobris ex hac vita discessisse scribitur, relictis duobus filiis, Ludoico primogenito et Iohanne Casimiro, qui clientelis multorum nobilium et peritorum Ducum superiori aestate, cum ipso ex Gallia reducum, instructus est. Elector Saxoniae Augustus, apud quem adfinis vester, Ducis Iohannis Alberti laudatissimae memoriae filius Sigismundus Augustus hoc tempore educatur: ecclesias suas, clandestinis quorundam molitionibus duriter superioribus annis quassatas, restituere conatur. Iulius Dux Brunfwicensis, Academiam nouam, in oppido Helmstadt, medio inter Magdeburgam et Brunsuigam itinere, Idibus Octobris solenni more introduxit, ac filium Ducem Henricum Iulium, Academiae Rectorem primum instituit. Maximiliano II. Imp. die Maximiliani Ratis bonae mortuo Rudolphus II. filius statim successit: qui ante paucos dies, ad meum Principem literas dedit, quibus vtrique circulo Saxoniae superioris et in ferioris a se mandatum esse scribit, vt inchoata iam obsidione Dantiscanaina in armis et procinctu sint, ne quid in vicinia Imperii Germanici limites detrimenti ab hoste capiant. Accepi his diebus et Constantinopoli datas literas, quae statum Ecclesiarum Christianarum Graeciae et Asiae vniuersum, et de multis rebus aliis, multa memorabilia et cognitu non indigna continent, quae etiamsi Celsit. V. magna ex parte antea non ignota sunt, tamen cum relcetionem tot insignium rerum ad Christianam religionem et Ecclesias sub Imperio Turcico,


page 74, image: s0074

Dei benencio adhuc mediocri libertate fruentes spectantium, non ingratum fore Cels. V. existimem, proxima occasione, vt describi interea coommodius possint, cum aliis animi grati significationibus, si viuam, ad Cels. V. mittam. Nunc Filium Dei nobis natum et datum oro, vt Cels. V. incolumem et florentem seruet, et nos omnes doceat, et gubernet, Datum Rostochii Mense Decembri Anno 1576.

GEORGIO DVCI LIGNICENSI in Silesia.

CVm eximia Dei dona, et totis gentibus salutaria sint, Principes boni, per quos verae doctrinae lucem, Iustitiam, leges, pacem et alia bona diuina generi humano Deus impertit, et conseruat: nos qui in scholis docemus assidui hortatores Iunioribus sumus, vt non modo totum ordinem Politicum, et principes ac Magistratus, qui Rempublicam nostro tempore gubernant, tanquam Dei vices in his terris gerentes, toto pectore venerentur et colant: verum etiam integras Principum familias, nomina et historias, ex vetustatis monumentis erudite coagmentatas, saepe aspiciant, et historias Principum et Genealogias integras legant et considerent, vt virtutem Heroicam et Dei praesentiam ac dona, in nobilissimis bonorum Principum familiis agnoscere discant, et Deo gratias agant quod bonos et salutares Principes patriae ipsorum subinde tribuit: eumque; ardentibus votis precentur, vt familias principum, quorum patrocinio et tutelae pattiam regendam commendauit, clementer seruet et regat, et nos omnes doceat etguberner. Proprer hanc grauissimam causam et ipse Genealogias praecipuorum in Europa Regum et principum, studiose conquisiui, et saepe intucor, et Cels. V. subdito, M. Andreae Wencelio hortator fui, vt nobilissimam Ducum Silesiae familiam, quaeiam continuos sexcentos annos nunquam


page 75, image: s0075

interrupta serie patriam gubernauit, et vicinorum Regum Boemiae et Poloniae stemmata a se collecta typis mandaret. Hanc laudatissimorum maiorum Inclytae Cels. V. Genealogiam. a proximis lexcentis annis contextam, cum Celsi. V. Andreas Wencelius mitteret, meas etiam literas adiungi petiuit. Quas etsi ignotus Cels. V. eram, tamen cum in hac functione scholastica eo loco constitutus sim, vt multorum studia, viris Principibus aliis subinde commendare cogar, et Cels. V. Heroica bonitas et beneficentia erga literas et homines literatos, honorifica multorum voce in his etiam arctois gentibus praedicaretur, non negandas esse tantopere petenti existimaui. Reuerenter itaque Cels. V. oro, vt hunc laborem viri honesti, grauis et eruditi, Cels. V. subditi, quem paulo post magno patriae vsui et ornamento fore confido, clementer accipiat et studia ipsius benigne iuuer. Id beneficium optime collocatum et gratissimum fore Filio Dei seruatori nostro Iesu Christo non dubito, a cuius Genethliis, quae aeternae salutis nostrae exordium fuerunt, cum anni etiam noui principium in Ecclesia ducamus, toto pectore hunc ipsum Filium Dei nobis datum et natum precor, vt Illustriss. Cels. V. non modo annumvenientem, sed rotius etiam Gubernationis et vitae vniuersae cursum felicem, tranquillum et salutarem tribuat, et Cels. V. incolumem et florentem perpetuo seruet. Datum Anno 1557. ineunte.

GEORGIO DVCI LIGNICENSI et Bregensi in Silesia alterius nomine scripta.

NOn dubium est legitima Imperia, et salutares Princi pes, Dei opera et beneficia esse, ac Testimonium prouidentiae et praesentiae Dei in genere humano, et bonitatis ac sapientiae diuinae illustre est, quod inter tantas


page 76, image: s0076

rerum humanarum confusiones et dissipationes. non modo ordinem gubernationis Magistratus, leges, iudicia, paenas, defensiones innocentum, et distinctas velut classes hominum inciuitatibus, prouinciis et regnis, et alias ordinis politici partes, benigne tuetur, verum etiam aliquos Principes et Reges, Heroica virture, sapientia et felicitate in rebus gerendis, supra communem vulgi et gubernatorum multitudinem praestantes, et totis gentibus salutares, singulis aetatibus tribuit et familias Principum Heroicas, in quibus vim ingenii et naturae praestantiorem et motus animorum acriores et generosiores, et semina virtutum Heroicarum in posteros deriuat: clementissime seruat et propagat. Id illustre praesentiae Dei in politiis restimonium, cum Plato etiam grata mente et voce celebret: multo magis nos in Ecclesia Dei considerare iustum est. Cum igitur aeternus Deus, omnis piae et salutaris gubernationis fons et auctor, ac pulcherrimi ordinis Politici custos, dulcissimae patriae meae Silesiae, iam continuos sexcentos annos, ex vna familia nunquam interrupta serie, bonos et salutares principes dederit, beneficium Dei illustre gratus agnosco. Ad cuius considerationem et vota, ac preces pro patria et principum patriae salute fundenda, vt plures accenderem: et tota series Heroicae familiae Illustrissimorum Ducum Silesiae, pluribus nota esset: vniuersam in hac tabula, additis passim insignibus historiis et temporum notatione accurata, complecti [Gap desc: Greek words] , sub vnum velut aspectum positam, et in corpus redactam oculis subiicere conatus sum. Legimus Wenceslaum Principem Lignic. Episcopum Vratislauiensem ante annos fere 200. Orango cuidam Canonico mandasse, vt res Silesiae et Ducum familias tabulis includeret. Etsi autem ille prolixum volumen fabularum scribere instituit, tamen vix ad Boleslai Proceri tempora progressus consilium scribendi


page 77, image: s0077

abiecit. Cogitanti ergo mihi de illo Wenceslai consilio ante sex annos, cum in Cracouiensi Academia scriptorum Historiae Polonicae et Silesiae lectioni vacarem: Praeceptores mei D. Marenius et D. Petrus Rheticus hortatores fuerunt, vt sparsam et dissipatam in diuersis scriptoribus Ducum Silesiae Genealogiam, intextis passim historiolis breuibus, coagmentarem. Hanc mediocri labore diligentia et fide singulari a me contextam, Illustriss. Celsitud. Vestris, patribus patriae meae clementissimis, cum debita subiectione et reuerentia offero, et Deum aeternum, qui dat salutem regibus, oro, vt Celsit. vestras ad ornandam Christi gloriam, et fouenda doctrinae caelestis et literarum studia incolumes et florentes perpetuo seruet. Pulchrum enim et summum decus est principum et politiarum, cum summo principe Domino Deo et Redemtore nostro Iesu Christo seruiunt, et Ecclesiis in quibus recte Deus inuocatur, et Scholis in quibus seminaria Ecclesiae et Reipublicae educantur, hospitium et sedem tranquillam praebent, et castris suis cingunt et tuentur: sicus Israelitarum castra in deserto Tabernaculum foederis in medio collocatum, vndiquaque cingebant. Hoc summum politici ordinis decus vt Deus in patria mea clementer tueatur, et Illustriss. Cels. V. Ecclesiae et piarum Scholarum nutricium seruet et gubernet: toto eum pectore precor. Me etiam meaque studia Illustriss. Celsitud. vestris reuerenter commendo. Datum Rostochii Anno 1575. die 9. Octobris quo S. Hedwigis coniunx Heririci Barbati totius Silesiae principis ante 332. annos, ex hac vita pie discessit.

IOHANNI JENITZ AVGVSTI Electoris consiliario.

REuerenter et officiose humanitati vestrae gratiam me debere, profiteor, quod adeo benigne literis meis


page 78, image: s0078

respondere et consilio prudenti ac fido me instruere et iuuare dignata est. Obtemperabo igitur vestro consilio, et ad ipsum electorem Inclytum paulo post scribam, cum primum editio libri, quem locupletare et ornare ex Actis conuentus Augustani, quae in archiuis Illustriss. Electoris asseruantur, cupiuissem: Ad proximas nondinas D. Michaelis absoluta fuerit. Confessionem Augustanam a me editam prorsus congruere cum exemplari, quod D. Georgii Spalatini manu scriptum isthic custoditur, ex vtriusque collatione superioribus mensibus Torgae didici: nec mitti ad me exemplum illud Spalatini petiui: sed facultatem solummodo praeberi publice in meo libello restandi, verum illud et primum ac indubitatum confessionis exemplum esse, quod cum Illustrissimi Electoris exemplari, manu Spalatini scripto prorsus conueniat: sed consilio vestro sapienti reuerenter, vt antea scripsi, parebo, et magnum ac singulare beneficium ne ab Exc. T. accepisse iudico, quod consilium suum adeo candide mihi impertiuit, et fidem ac diligentiam suam prolixe pollicetur. Ego etiam omnia fidelissimi studii et obseruantiae, ac grati animi erga vos mei officia vobis amanter defero, et auctoritati ac patrocinio vestro me reuerenter commendo, Datum Rostochii die 8. Septembris qua literas vestras 7. Augusti datas accepi Anno 1576.

JOHANNI III. REGI SVECIAE.

VT quisque rex optimus et maxime salutaris, generi humano fuit: ita hanc curam inter praecipuas duxit cognoscendae et propagandae verae doctrinae de Deo et seruatore nostro Iesu Christo, cui velut supremo Regi et Domino, Regna et reges omnes reuerenter seruire et doctrinae ac Ecclesiae Christi hospitium et sedem tranquillam praebere debent. His bonis et salutaribus generi humano regibus R. M. T. patrem Regem


page 79, image: s0079

Gustauum reuerenter annumerem: cumque tua et iam Regia Maiestas beneuolentiam erga me regiam clementissimis literis ante triennium ostenderit: vicissim vera subiectissimi animi reuerentia R. M. T. veneror, et tibi ac regno tuo optime cupio, ac vt obseruantiae erga R. M. meae, et erga Ecclesias Inclyti regni tui publicum extaret, hanc lucubrationem, seu Augustanae Confessionis primum Carolo V. Imperatori exhibitae historiam latinam quae antea candidi lectoris nomen solum praefixum habuit, Regiae Maiestati Tuae nominatim inscribere volui et consecrare, vt sub Augusto R. M. T. nomine, ad posteritatem deinceps legatur, ac Dedicationis causam prolixius in epistola typis expressa et operi praefixa exposui. Quam eo consilio, antequam publicaretur primum mittere ad R. M. T. per proprium tabellarium volui, vt cognoscerem an hoc dedicationis consilium et forma Epistolae, quam ad R. M. T. libro praeposui, Regiae M. T. iudicio grauissimo probaretur, ac si quid mutari, corrigi, addi vel adimi pro oemio R. M. T. vellet, vt tempestiue de R. M. T. clementissima voluntate monerer. Omnia enim adhuc integra sunt, nec vllum ibi etiam in R. M. T. regno exemplar vlli praeterquam regiis ministris a nuncio meo dari iussi, priusquam intelligeret, an R. M. T. ista forma dedicationis placeret, me bono et simplici studio declarandae reuerentiae erga R. M. T. meae, et refutandi rumusculos iniquiores passim in Germania dispersos, hanc dedicationem instituisse, Deus nouit. Quare vicissim R. M. T. voluntatem et consilium meum probari opto, ac Deum aeternum precor, vt R. M. T. ac Inclytam reginam, et regium filium paternae virtutis et regni haeredem, incolumes et florentes perpetuo seruet, quibus singulis singula lucubrationis nostrae exempla reuerenter mitto. Datum Rostochii Anno 1579.


page 80, image: s0080

BENIAMINO BONERO.

SCis diuum Basilium scholas [Gap desc: Greek words] definire. Et Athenas [Gap desc: Greek words] Thucydides nominat. Ita tuam scholam in vrbe vicina nomen ab arcto habente, totius Marchiae et vicinarum regionum [Gap desc: Greek words] esse et florere intelligo, ac ex animo laetor, et Filium Dei [Gap desc: Greek words] et Doctorem Ecclesiae et piarum scholarum rectorem supremum oro, vt eam diutissime incolumem seruet et tueatur. Est autem inter caeteros auditores tuos, modestus et ingeniosus adolescens, Dauid Rondouius ex hac vrbe Rostochio, a parentibus celebritate doctrinae, fidei et diligentiae tuae adductis, in scholam tuam missus qui in CL. V. D. D. Martini Gemnicii familia viuit. Is adolescens cum [Gap desc: Greek words] meus sit (nam baptismi ipsius testis fui) singulari eum amore complector. Quare vt tibi etiam curae et carus sit, oro. Quicquid in eum studii et diligentiae contuleris: ita accipiam, ac si in filium ex me natum collocasses. Bene et feliciter Vale. Dominica Christi modicum se occultantis Anno 79.

CANELLARIO CVIDAM.

NObilis et Magnifice Domine Cancellarie, Patrone colende. In manu Dei est gubernatio terrae. Is nonnunquam dat bonos ac salutares principes, et cancellarium dignum laude, inquit sapiens Syracides: ac profecto eximium et singulare Dei donum, et vere coommune bonum ac multis populis salutare est, Cancellarius bouus, qui ad normam legum, quae sunt sapientiae et iustitiae diuinae radii, consilia sua dirigit, et mentem principis, a quo consulitur, ad curam fouendi Ecclesias et pia studia, ac ad pietatis et iustitiae intellectum et amorem flectit. Etsi autem vt pauci sunt boni principes


page 81, image: s0081

(quorum omnium imagines in vnum annulum sculpi posse quidam scripsit) et pauci Theologi Iohanni Baptistae aut Ieremiae similes, ita rari sunt Cancellarii Papiniano vel Longino conferendi, et multorum sapientia vniuersa vno hoc versu, nempe, cocus Domini debet habere gulam; continetur, tamen quo rariora sunt bonorum Principum et Consiliariorum exempla, eo praeclariora maiorique laude digna sunt. Inter quae cum Illustriss. Ducem Iulium et M. Vestram merito celebrari non solum a viris sapientibus et laudatis audiam, verum etiam laudatiss. et sanctiss. Illustrissimi Principis consiliis tuendae puritatis doctrinae caelestis et ornandae Ecclesiae, ac propagandae liberalis eruditionis et optimarum artium in Scholis, imo etiam ex Epistola principis ad me superiori mense data, clarissime perspiciam: Dei donum reuerenter agnosco, et Deo gratias ago, quod te Cancellarium vere [Gap desc: Greek words] Reipublicae tribuit, ac Filium Dei qui est magni consilii angelus et orator ac interpres Dei patris aeterni, toto pectare precor vt M. V. incolumem et florentem seruet, protegat et gubernet, ad ornandam Dei gloriam et multarum gentium salutem. Hae cogitationes, cum mihi nomen vestrum IlIustriss. Principis ad me literis subscriptum legenti, in mentem venirent, his literis eas complecti et ad M. V. de facie quidem mihi ignotam sed praedicatione et fama virtutis, sapientiae, humanitatis et mansuetudinis magno viro dignae mihi et omnibus bonis in hac vicinia celebratissimam, mittere volui. Cum autem tantus splendor sit verae vittutis et sapientiae excellentis, vt etiam ignotos, et longis locorum intervallis dissitos, ad sui amorem admirationemque rapiat, spero, veniam a M. T. meo vel amori vel cupiditati, qua adductus prior ad M. T. scribere ausus sum, benigne darum iri. Vt enim in Deo supra virtutum caeterarum chorum eximia bonitas et mansuetudo


page 82, image: s0082

praecipue eminet et elucet, ita in naturis Heroicis bonorum Principum et Consiliariorum, quo ad Dei cognationem virtutis praestantia propius accedunt, eo magis etiam Heroica benignitas et Humanitas lucere et conspicisolet. Nunc reuerenter oro, vt adiunctum Epistolium Illustrissimo Principi reuerenter reddere, et studia literarum et pietatis Christianae, et inter harum studiosos, me quoque beneuolentia vestra complecti et tueri dignemini. Intellexi antea plurium sententias de studiis et omnibus gubernationis Academiae partibus recte constituendis in cominuni deliberatione collectum iri, priusquam vnum ex illis corpus conficeretur. Iam ex Reuerendi D. D. Chemnicii literis cognosco, ante solennem deliberationem consignata a se et aliis componi, et coagmentari in vnum librum oportere, qui consiliariis et ordinibus prouinciae congregatis, velut materia deliberationis proponatur. Id cum fortasse paucorum dierum spacio perfici commode nequeat: optarim sane, si quid monere reuerenter liceret, non ante conuocari prouinciae ordines quam liber ille a D. D. Chemnicio, et aliis qui adhibebuntur, confectus esset. Ego, iuuante Deo, nisi aduersa valetudo vel alii casus inexpectati impedient, pridie trium Regum vel ante Rittershusii ero. Deum oro, vt nos gubernet et seruet, Rostochii 15. Decemb. 1575.

JVLIO DVCI BRVNSVVICENSI.

LEgimus laudatissimum Principem Leonem Imp. cum Eulogio cuidam homini docto, Scholam aperienti salarium liberale belli tempore constituisset, ideoque a consiliariis moneretur, rectius eam pecuniam tali tempore in militum stipendia conferri grauissime optasse eam felicitatem gubernationi suae diuinitus tribui, vt omnia quae tum alendis militum praesidiis impendere cogeretur, in ornanda doctrinarum studia et fouendas scholas et homines ingeniosos, propagandis optimis artib. quae fontes sunt praecipnorum vitae bonorum et ornamentorum


page 83, image: s0083

destinaros, collocare posset. Non dubito autem Illustriss. C. V. Heroica bonitate et sapientia praestantem his turbulentis temporibus et in multis ac molestis nostrae aetatis inquietae negotiis, quae suroptus gubernationis vtique augent, eandem suae etiam gubernationis tranquillitatem, ardentib. votis optare, nec tamen in mediis negociorum fluctibus deponere, voluntatem constitu endi et ornandi scholas et iuuandi bona ingenia, quae doctrina et literis exculta, Ecclesiae et Reip. vsui et praesidio fore, spes est. Cum enim homines in ditionibus Principum et omnib. politiis, propter hunc finem praecipuum consociati sint, vt Domicilia et templa veri Dei existant in quib. vera de Deo et Redemtore nostro Iesu Christo doctrina luceat et propagetur, et alii alios de Deo et omnium virtutum officiis doceant et coommuni voce Deum inuocent et celebrent: sapientiss. statuit Illustriss. C V. pulcherrimum et summum decus politiarum esse, cum summo principi Domino Deo et Redemtori nostro Iesu Christo seruiunt, et Ecclesiis ac scholis recte constitutis, hospitium et sedem tranquillam benigne praebent, et castris suis cingunt et tuentur, sicut Israelitarum castra in deserto templum Domini, seu Tabernaculum foederis in medio collocatum vndiquaque cingebant. Oro autem aeternum Deum colligentem sibi aeternam Ecclesiam voce Euangelii et custodem principum bonorum, vt C. V. voluntatem et consilia ornandae Ecclesiae et literarum sanctissima prouehat, et nouae scholae C. V. pietate et munificentia institutae benedicat, vt salutaris et augustus Fons sit, ex quo riuuli verae pietatis et omnium doctrinarum longe, lateque in orbem Christianum diffundantur ac emanent: et seminarium ac flos Ecclesiae, in patriae et Reip. praesidium et lumen et velut specula sit clarissimam veritatis et optimarum artium lucem vicinis gentibus praeserens, et demonstrans. Vt autem summo illi bellatori et fortissimo principi Achilli, cum in castris esser,


page 84, image: s0084

astra in clypeo fabricata esse a Vulcano sapiens antiquitas tradidit, vt significaret has artes in tutela principum latere, et earum curam, etiam inter arma non deponendam esse ita Illustriss. Celsi. V. intelligo dulcissimam et generosis ac caelo natis mentibus digniss. de stellis et motibus caelestibus doctrinam vnam cum caeteris artibus, quae ad conseruationem caelestis doctrinae et coommuni vitae necessariae sunt, propagari velle, ac nominatum Cels. V. huius scientiae professorem esse M. Magnum Pegelium, qui in hac schola specimen ingenii et industriae in his artibus eximium edidit, et singulari cum dexteritate, diligentia, fide et auditorum approbatione elementa doctrinae Astronomicae publice tradidit. Itaque cum Cels. V. nomine isthuc accedere iussus sit, reuerenter eum Cels. V. commendo, et oro, vt ingenium ipsius his artibus cognoscendis et tractandis idoneum Cels. V. clementer et benigne foueat et ornet. Prorsus enim confido, eum Deo iuuante, expectationem a Cels. V. de ipso conceptam, non frustraturum esse, et Cels. V. scholae vsui et honori fore. Deum oro, vt Illustriss. Cels. V. incolumem et florentem perpetuo seruet, et ad gloriam sui nominis et Ecclesiae ac Reipubl. salutem gubernet. Datum Rostochii die 20. Aprilis.

PHILIPPO LVDOICO PALATIno Rheni Duci Bauariae.

SCio legitima Imperia et principes bonos ac generi humano salutares, a Deo excitari, et regi: vt sapiens Syracides inquit: Gubernatio rerum publicarum in manu Dei est. Is nonnunquam dat bonos principes. Etsi autem in tanta rerum humanarum confusione, pauci semper boni principes fuerunt vt ille dixit: Omnium bonorum principum imagines in vno annulo sculpi posse: tamen aliquos singulis aeratibus pietate, iustitia, moderatione, sapientia et doctrina praestantes, vt imagines et vicarii Dei in terris sint, Deus largitur. Inter hos bonos et salutates


page 85, image: s0085

generi humano principes et verae Ecclesiae Dei Nutricios, diuinitus nostrae aetati datos, cum inprimis inclytum Patrem vestrum laudatiss. et sanctae memoriae et Cels. V. recenseam, et optimis ac laudatiss. Principibus, Dauidi, Iosaphat, Ezechiae, Carolo et paucis similibus annumerem: toto pectore aeternum Deum conditorem nostrum, custodem principum et politiarum ipsi seruientium precor, vt incolumem et florentem diutissime seruet, et voluntatem, consilia et actiones C. V. omnes ad Christi gloriam, et Ecclesiae ac patriae salutem gubernet. Semper autem pii et sapientes principes, ad suum munus pertinere iudicarunt, vt bona, moderata et placita ingenia, ad conseruationem verae doctrinae et literarum, pro vtilitate posteritatis, velut seminaria eligerent ac fouerent, quae exculta Ecclesiae et Reipublicae vtiliter seruire possent. Quare C. V. pietatem et sapientiam etiam, in hac parte, reuerenter agnosco et veneror, quod aliquot adolescentes, ingenuis et rectis naturis praeditos, et doctrina honesta confirmatos, ad Reipublicae et posteritatis salutem erudiri et prouehi benigne sinit ac inter caeteros benignitatis vestrae alumnos, qui in hac schola viuunt, inprimis mihi, N. N. ingenium, diligentia, mores et industria probantur. Quare hortator ipsi fui, vt vsitato in Academiis more, Examen et censuram Collegii publicam subiret, et gradu magisterii Philosophici, cum aliis aliquot honestis et eruditis Iuuenibus ornaretur. Id testimonium publicum, quia meo consilio obtemperans petiuit, meis literis etiam hocipsius instirutum Illustriss. C. V. exponi, et si opus esset excusari rogauit. Spero autem Illustriss. C. V. hanc alumni sui, in studiis et omni officio diligentiam, et felicem in doctrinis progressum, voluptatem et laeticiam potius quam molestiam pariturum esse. Quare vt inclyta C. V. hoc nostrum consilium et institutum clementer approbet: et quia sumptus aliqui in promotione, Academiis vsitati,


page 86, image: s0086

et in vestes etiam honestiores faciendi erunt: viginti Ioachimicos hoc tempore Georgio clementer addat, et in nondinis Ianuarii Lipsicis ad nos perferri cum stipendio constituto mandet, reuerenter oro. Haec C. V. beneficentia Deo grata, et alumno C. V. hoc tempore necessaria est, ac nos quidem perpetua animi grati memoria et celebratione, hanc C. V. benignitatem conseruabimus. Datum in Academia vrbis Rosarum, die Sanctorum Angelorum et Deo obedientium Anno 1574.

HENRICO REGI NAVARRAE NOmine Vlrici Ducis Megapolitani.

SErenissime rex, Domine et Consanguinee colende. Vt quisque rex optimus et maxime salutaris generi humano fuit: ita hanc curam inter praecipuas et maxime regias duxit fouendi et ornandi ecclesiam Dei, et cognoscendae ac propagandae verae doctrinae de Deo, quae praecipuum vitae et fidei nostrae lumen et proprium ecclesiae Dei patrimonium est. Cum enim regiam maiestatem Deus ideo supra caeteros homines alte extulerit ac euexerit, vt velut Dei imago, et Dei vices in terris gerens salutare organon Dei sit, per quod vera agnitio et inuocatio veri Dei et seruatoris nostri Iesu Christi in genere humano late spargatur et propagetur, pulcherrimum et summum regii fastig et regni decus est, cum summo Regi, Domino Deo et seruatori nostro Iesu Christo reuerenter obedit, et cum, iuxta dulcissimam Psalmi sententiam conueniunt reges simul et populi, vt Domino fideliter seruiant. Magna igitur cum voluptate et laetitia ex Regiae S. V. legato, Iacobo Segurio Pardiliano, ante biennium, de optima R. S. V. erga Ecclesiam, et puriorem Euangelii doctrinam voluntate et ardenti sedandarum contentionum ac dissidiorum quib. repurgatae Ecclesiae tot iam annos distractae ardent, et piae tranquillitatis ac concordiae Ecclefsarum restituende studio, cognouimus, ac nobis quoque eundem scopum, Gloriae Dei et Ecclesiae ornandae et veritatis ac pacis conseruandae


page 87, image: s0087

et ad posteros transmittendae, in hoc tristi Ecclesiae statu propositum esse, Deus testis erit. Quo iuuante, in verae fidei et doctrinae, quam ex verbo Dei extructam, maiores nostri in confessione an. 1530. Augustae Carolo V. exhibuerunt, et quam recens repetitam, nos vna cum caeteris Imperii electoribus ac principibus manu nostra subscripsimus; professione, constantiam, pio et Christiano principe dignam praestabimus, ac plane confidimus, R. Ser. V. etsi aliqua fortasse adhuc de mediis conciliandarum ecclesiarum idoneis opinionum et sententiarum dissimilitudo est: tamen ad eiusdem confessionis societatem, se nobis paulo post, aggregaturam esse. Vt autem ex priori legatione Regiae S. V. pietatem, sapientiam, amorem verae Ecclesiae et de sedandis religionis motibus et tranquillitate ac concordia ecclesiarum instaurand apiam sollicitudinem et curam perspeximus: ita ex praesentibus Segurii mandatis, pericula per Romanum Pontificem et ipsius coniuratos R. S. V. et ecclesiis in regno Galliae reformatis intentata, et Regiae S. V. animi magnitudinem ex fiducia praesentiae Dei ortam, etconstantiam ac fortitudinem indefensione Ecclesiae ac dignitatis luae, multorumque innocentum ac piorum hominum, sustinenda: non sine magna tantarum virtutum admiratione videmus, ac vere sentimus, vt sapientet R. M. V. iudicat, commune periculum esse, et ad omnes emendatam religionem amplexos principes et Ecclesias pertinere, quod Regiae S. V. et Gallicis Ecclesiis nunc a Pontifice Rom. intenditur, cuius potentia superioribus annis labascens, dissidiis eorum a quibus oppugnata est tantopere confirmatur, ac insolentia illius tyrannica stabilitur et augetur vt vetera tyrannidis suae arma, plurimis iam annis intermissam repetere et fulmina excoommunicationum aduersus reges et Principes ab ipso dissidentes denuo vibrare, et absolutis a fide, et obedientia subditis eorum ditiones et imperia ad alios auctoritate


page 88, image: s0088

sua transferre audeat: sicut olim Germanicos Impp. Henricum IV. et V. Francos Fridericum I. et II. Suuevos, Ottonem IV. Saxonem, Ludoicum Bauarum, et alios a se proscriptos imperio priuas, tristissimis calamitatibus et bellis Germaniam implicauit, nec minore audacia Bonifacius VIII. Galliae regem Philippum Pulchrum bruto fulmine suo feriens et subditos a iuramento fidelitatis Regi praestito liberans, et titulum regis Galliae, in Albertum Austriacum transferens, florentissimum Galliae regnum eo tempore turbasset nisi Regis sapientia et magnanimitas et ordinum regni cum rege coniunctio et fides, furori Pontificio obstitisset. Nostra vero aetate dum lux Euangelii longe lateque in Europa fulsit, nullus Pontificura eo impudentiae hactenus progredi ausus est, nisi quod Angliae reginam Pius V. et recens Gebhardum Coloniensem archiepiscopum Gregorius anathemate suo ferierunt. Cumque Coloniensis Tragoediae executionem adeo celerem et optatam Pontifex secutam esse videat: animosior ac insolentior redditur, vt aduersus R. M V. et alios similia suscipiat et moliatur. Certo enim edocti sumus de Imperii etiam Germanici electoribus Politicis, tanquam Haereticis et coommunione ecclesiae eiiciendis et dignitate sua priuandis, aliquoties in consistorio Cardinalium Romae deliberatum et decretum esse. Non igitur R. M. V. solius, sed omnium, tyrannidem et idola pontificia improbantium communem causam agi, et R. M. V. pericula ad omnes pertinere ideoque communi consilio et opera, incendium singulis imminens arcendum, et rabiem Pontificiam a nostris Ecclesiis, coniugibus, liberis, subditis arcendam esse ipsi agnoscimus et confitemur. Non enim intra Galliae et Angliae fines furor Pontificius subsistet, sed in mediam Germaniam et omnium nostrum viscera progrediens grassabitur. Nec dubitamus Illustrissimos Principes electores, coommunis periculi magnitudine expergefactos, de coommuni incendio coniunctis o???ris et viribus restinguendo, seriam cogitationem et curam


page 89, image: s0089

suscepturos esse, cum quibus, vt communi confessione et aliis arctissimae necessitudinis vinculis consociati et vniti sumus, ita etiam in hac communis aduersus Pontificiam tyrannidem defensionis caussa, in qua, optimam spem, de caeterorum principum voluntaribus Segurii literae nobis ostendunt, coniuncti erimus et manebimus: et pro tenuitate facultatum nostrarum, quas Dei benignitas nobis largita est: nostro loco prouehendae Dei gloriae, et retinendae ac tuendae verae doctrinae, quam vna cumcaeteris Aug. Conf. adiunctis ordinibus amplectimur, et protegendae Ecclesiae Christi, et communi huic periculo, a ceruicibus ecclesiarum nostrarum, vna cum caeteris electoribus et principibus coniunctis, auertendo, nunquam defuturi sumus. Interea aeternum Dominum Devm Zebaoth, custodem regum bonorum, et dantem salutem regibus, ipsi seruientibus, precamur, vt R. Maiest. V. animum et vires confirmet ac roboret, vt excelso et infracto pectore, primum turbinis huius impetum sustinere, ac etiamsi parua initio erunt auxilia, quae tamen firma concordia facit, tamen fiducia praesentiae et auxilii diuini consistere ac victoriam et liberationem laetam ac gloriosam a Deo datam experiri possit: et grata mente et voce celebrare: sicut Mosen cum populo Iscael stantem ad mare rubrum in periculo, humanis consiliis inextricabili Stare fide in Deo adquiescere, et magnam, ac mirandam liberationem Domini expectare et videre Deusiubet. Cum Diocletiani et Maximiani decretum, simile Gallico isti, de Christianis funditus ex toto Imperio delendis ac extirpandis editum summa saeuitia Maximinus, Maxentius, Licinius et alii exequerentur, et plane actum esse de Christianis videretur: Deus Constantini defen sionem Christianorum suscipientis animum et dexteram rexit: et successu felici ita ornauit, vt


page 90, image: s0090

praecipue sub eo florere et propagari coeperint ecclesiae Christianae, quas plane extinctum iri, paulo ante omnes impii iudicauerant. Idem Deus Zebaoth, qui durioribus illis temporib ecclesiam defendit: nunc etiam piis militibus eum inuocantibus aderit, et quantumuis terribiles hostium suorum molitiones etconatus euerret. HaecinpraelentiaR. M. V. reuerenter respondere visum est. Cognita autem caeterorum Electorum, et principum communi confessionis vinculo nobiscum, iunctorum, de qua optime legatus vester nobis pollicetur, voluntate, nostro loco, ita nos, erga R. M. V. declarabimus et geremus, vt Christiani et amici principis studium et fidem in nobis non sit desideratura. Regiae enim M. V. propensissimam voluntatem ac obseruantiam et omnia verae beneuolentiae officia praestare ex animo prompti et parati sumus. Bene et feliciter R. M. V. valeat Calend. Febr. 1586.

EBERARDO EPISCOPO LVbecensi.

REuerendissime et Illustrissime Princeps, Domine Clementissime, Filium Dei supremum Ecclesiae suae doctorem et Episcopum, ac seruatorem nostrum Iesum Christum, a cuius Genethliis, quae salutis nostrae exordium fuerunt, anni etiam noui principium in Ecclesia ducimus, toto pectore precor, vt annum felicem, tranquillum et salutarem R. Cels. V. et omnibus Cels. V. subiectis ecclesiis et populis tribuat, et nos omnes doceat et gubernet, vt recta, vera, Deo grata, et Ecclesiae salutaria in scholis nostris discamus, et doceamus. Nobis quidem, in hac Balthici littoris Sarepta, metropoli vestrae Lubecensi vicina, studium recta docendi non deesse Celsitudinem V. pro sua pietate et prudentia ipsam perspicere non dubito, ac in Theologia et Philosophia iuueututem, ad fontes ipsos, et veterum probatae autoritatis scriptorum monumenta


page 91, image: s0091

deducimus. Hoc consilio, vt ad Celeberrimi et optime de Ecclesia meriti Doctoris et episcopi D. Augustini scripta studiosius cognoscenda autores inuitaret, et gustum aliquem pietatis et sapientiae Augustini, nectare et melle dulciorem mihi quidem visum, iuuentuti praeberet Collega meus Iohannes Frederus, Orationem de vita, Doctrina et scriptis D. Augustini publice pronunciauit: ac vt plures etiam alii absentes, qui recitationi interesse nequiuerunt, eam cognoscerent, typis exprimi voluit. Nec vlli conuenientius, quam Episcopo laudatissimo, et Augustini scriptorum amanti, hanc de Episcopo ecclesiae Christianae celeberrimo orationem inscribi posse iudicauit. Quare reuerenter oro, vt Illustriss. Celsitud. V. et voluntatis subiectissimae significationem, a Collega meo editam, clementer et benigne suscipiat: et studia ipsius testimonio suo grauissimo probare, et prouehere, non dedignetur. Mitto narrationem de statu ecclesiarum, hoc tempore in Graecia, et aliis Turcico Imperio subiectis regionibus, quam veram esse, recentibus etiam literis et testimoniis eorum, qui recens Constantinopoli ad me scripserunt, et aliorum, qui inde redierunt, edoctus sum. Bene et feliciter Ill. Cels. V. valeat.

EPISCOPO LONDINENSI in Anglia.

S. D. Cum ad coniungendos bonorum animos, nullum sit vinculum communi spiritu Christi arctius et sanctius, plane confido, R. D. V. etsi nulla inter nos quod sciam notitia et familiaritas hactenus intercessit: tamen propter commune hoc amicitiae Christianae foedus, non grauate, hominis quantumuis ignoti literas, rogatu viduae et orphanorum miserorum scriptas, accepturam esse. Meministis enim grauissimam Syracidae


page 92, image: s0092

sententiam: sis Orphano pater, et viduam velut maritus tuere, tum eris filius altissimi, et DEVS diliget te magis, quam diligit te mater tua. Quid vero potest promitti maius amore Dei, tanto erga nos, qui superat maternam [Gap desc: Greek words] , quae est ardentissima. Non igirur dubito, R. D. V. tali loco constitutam, in quo, multarum viduarum et orphanorum pater est, benigne hanc viduam consilio, et autoritate sua adiuturam esse. Nupta fuit medico Italo, Carolo Papyrio, qui superiore autumno vxore grauida apud nos relicta, isthuc certorum negociorum caussa profectus est. Vbi intelligimus eum pestilente lue correptum obiisse, apud Pharmacopaeum quendam superstite filiola, de cuius salute mater anxia longum hoc iter suscepit, vt eam in Germaniam reducat, et si quid a marito relictum sit, recipiat. Subiectissime igitur R. D. V. orat, vt benigne se audire, et quo ad sine incommodo et molestia fieri poterit, consilio et patrocinio vestro eam iuuare dignetur. Nos vicissim omnia gratitudinis et obseruantiae officia R. D. V. summo studio praestabimus. Mitto R. D. V. epistolam, ab Episcopo ecclesiarum Christianarum Constantinopoli et in tota Graecia et Asia reliquarum superioribus mensibus ad me datam, vna cum oratione de statu ecclesiarum in Graecia et aliis aliquot gentibus, quam spero vos non sine voluptate perlustraturos esse. Quod si intelligam, non ingratum R. D. V. hoc meum literarum officium fuisse, nullam scribendi occasionem deinceps praetermittam praesertim cum arcta mihi familiaritas cum homine Anglo ingenioso, et erudito Norfolciense, in hac Academia intercedat, quem breui ad vos rediturum spero. Bene et feliciter valete.


page 93, image: s0093

SAMVELI NESENO BERGAE.

GAudeo, non ingratum tibi officium scribendi meum fuisse, et humanitate, studio, et [Gap desc: Greek words] tua delector. Dissimilitudo Chronologiarum in numeris veteris testamenti de qua quaeris, ex conciliatione annorum Regum luda et Israel, et annorum Ioram et Ochoziae 2. Paral. 21. 22. potissimum orta est. Nam ab initio mundi vsque ad templum Salomonis anno mundi 2933. vel 2934. condi coeptum, mediocris [Gap desc: Greek words] est. In sequentis temporis computatione, vsque ad excidium Ierosolymae Philippus, Funccii Chronologiam anno 1546. primum editam: Lutherus, Lyram praecipue secutus est, qui vt numeros 2. Paral. 21. et 22. vbi loram rex Iuda anno aetatis 32. regnare incipir et 8. annos regnat: postea c. 22. Ochozias filius Ioram anno aetatis 42. regnare incipit, atque ita filius duobus annis superat patris aetatem, hos, inquam, numeros vt concilient Lyra et Lutherus, ne filius maior natu sit patre, viginti annos, quorum nulla prorsus in Bibliis mentio fit, Chronologiae mundi inserunt, et regni Iorami regis Iuda addunt. Et quia 4 Regum 8. Ioram rex Iuda incipit regnare, anno 5. Ioram filii Achab regis Israel, et 4. Reg. I. Ioram rex Israel incipit anno 2. Ioram filii Iosaphat: rursum 4. Reg. 3. Ioram incipit anno 18. Iosaphati: ponit Lutherus Ioramum filium Iosaphati, cum patre etiam nouem annos et postea adhuc 28. annos solum regnasse. Rursum quia 4. Regum 15. Azarias rex Inda incipit 27. Ieroboam regis Israel, qui Ieroboam incipit 15. Amaziae, qui Amazias 29. annos tantum regnauit, atque ita inter mortem Amaziae et 27. annum Ieroboam duodecim anni intersunt. Interregnum 10. aut 12. annorum, inter Amaziam et Azariam Lutherus intexit. Funccius e contra, haec Interregna quorum non sit in Bibliis expresse mentio, prorsus omittit: et Ioramo filio Iosaphat, cui Lutherus 28. annos assignat,


page 94, image: s0094

vix quatuor annos, post mortem patris Iosaphati; tribuit. Ezechiae etiam annis, duos aut tres adimit. quibus cum patre regnarit. Ego igitur inextricabiles hos et horum similes, in conciliatione annorum regni Istael et Iuda labyrinthos cernens, solos regum Iuda numeros, sicut 3. et 4. Reg. et 2. Paral. annotati sunt, in conspectu habui, eosque (vt tu ipse additis numeriscomperies) in vnam summam collectos, a templo Salomonis vsque ad excidium Ierosolymae 431. annos complere animaduerti, quos ad annum mundi 2933. quo templum Salomonis condi coepit, additos 3364. efficere vides, quo anno mundi Ierosolymam euersam pono. Lutherus, qui, Lyram imitans, viginti annos Ioramo et decem Amasiae addit, numerum 30. annis maiorem meo habet, Dum Ierosolymam anno mundi 3394. euersam colligit. Funccius adimens Iorami, Ochoziae, Athaliae, Eze chiae numeris aliquot annos, quib. cum patre regnarunt anno mundi 3355. Ierosolymam deletam prima editione scribit, quem Philippus in loco Chronici a te citato sequitur, cum alioquin in Philonis tabella initio Chronici posita, anni 3373. inueniantur. Nam Amoni filio Manassis duodecim annos Philo assignat, vbi in Bibliis duo tantum extant. Cum autem eundem fere annum mundi 3960. aut 3962. pro natali Christi, Lutherus, Philippus, Funccius et alii ponant fit, vt qui plures annos mundi excidio lerosolymae adscribunt, pauciores inde ad natum Christum numerent. Ideo Lutherus ab excidio Ierosolymae ad Christum solos 566. Funccius et Philippus 607. nos 798. computamus. Cumque Christus natus sit anno vrbis Romae 750. Olympiade 194. fit vt retro annos vrbis Romae et Olympiadum numerando, initia Romae et Olympiadum in diuersos annos regum Iuda incidant, pr out alii plures vel pauciores annos, inter Templum Salom onis conditum et euersum collocant. De talib. materiis philosophari


page 95, image: s0095

tecum malim, quam de praesentib. ecclesiarum in Germania distractionibus et certaminibus, quorum in fine Epistolae mentionem facis. Quos tamen coniungere et conciliare, iterum quidam edita concordiae formula conantur, breui vt existimant in lucem edenda. Addidi etiam historiam Confessionis Augustanae latinam, cuius te exemplum expetere, significas. Librum de L. L. Romanis a Paulo Manutio Venetiis editum mitto, et Deum oro, vt nos doceat, gubernet et seruet. Bene vale. Rostochii, Die Christi concepti in aluo virginis An. 1579.

JOHANNI CYRIACO BARONI in Polheim.

LIteras nataliv estro datas, die triumphi Christi ascendentis in altum, et dantis dona hominib. salutares doctores et Gubernatores, accepi, eumque ardentib. votis precatus sum, et quotidie precor, vt Cl. V. studia, consilia et cursum vitae vniuersum, ad aeterni et praepotentis Dei gloriam, et Reipubl. et patriae salutem, et vestrum ac totius Inclytae familiae Polheimae honorem et Generosissimae matris, sanctissima desideria et vota gubernet. Nobilissimum Heroem, Troianum illum Hectorem, meministis, cum egressurus ad praelium genis infantis Astyanactis, ex matris vlnis accepto basia figeret: hanc precationem adiungere.

Osuperi talem fieri concedite natum
Qualis ego existo, et virtute excellere ciues,
Ingens vt patriae sit praesidiumque decusque
Et si quando redit caeso feliciter hoste
Et spoliis auctus, conclament vndique Troes
Hic superat virtute patrem. Quae gloria nati
Soletur tristem matris recreetque senectam.

Similia Generoli patris vestri Maximil. vota, ex intimo pectoris sinu, de vobis saepe ad Deum fusa esse, et a matre sanctissimaquotidie ardenti gemitu repeti, scio, quae grata Deo, ideoque rata fore, plane confido, fretus dulcissima


page 96, image: s0096

promissione Psalmi, (Generatio rectorum benedicetur) quam Ethnicus Poeta alicubi auditam hoc eruditissimo versu reddidit. [Gap desc: Greek words] . Quod vero alibi idem Poeta inquit [Gap desc: Greek words] : id de Clem. V. literis vere vsurpo, non vernae amoenitatis suauitatem, quae hoc mense primum apud nos caepit, nec florum pulcritudinem: nec mellis dulcedinem iucundiorem mihi Cl. V. literis fuisse, ex quibus Heroicam. Cl. V. bonitatem et beneuolentiam erga me singularem, tot illustribus testimoniis coram perspectam, nunc quoque erga absentem, et longis locorum interuallis dissitum, conseruari, eo maiori cum voluptate intelligo, quod plerosque meorum in studiis coommilitonum postquam a me discesserunt, vel etiam meis coommendationibus, ornati et euecti sunt, prorsus mei obliuisci, nec vllam per literas significationem amoris quem coram ostendebant, praebere, experior. Genealogiam inclytae familiae vestrae, in qua Heroicae virtutis semina tot seculis propagata sunt, videre percupio, ac his diebus apud nos Ducum Megapolitanorum familia, in arborem redacta, prodiit, cuius exemplum mitto, si forte hanc rudem formam arboris et pomorum ex ramis enascentium imitari libeat. Illustris Baronis Richardi Streinii, de gentib. et familiis Romanorum liber, Corollarii loco Cl. V. literis additus, eo mihi gratior et acceptior fuit, quo diutius et ardentius, eum aliquot iam annis expetiui. Vestrum librum curae nostrae commissum, quo minus in viam se dare possit, Graboensis ille chartarius impedit. Qui singulis mensibus, se chartam missurum pollicetur, nec quicquam praestat. addixerat certo in feriis Paschae. Inde in nondinis nostris ad Pentecostem, nunc denuo ad Iohannis progat. Cum primum ea allara fuerit [Gap desc: Greek words] Iacobo nostro assidni erimus, cui alioquin iam papyro carenti nihil optatius esset, quam Cl. V. librum statim ordiri. Editum


page 97, image: s0097

alioquin hoc anno apud nos est Liuoniae Chronicon, in quo proximis 20. annis res a Moscouitis in Liuonia circa Reualiam praecipue gestae ab anno 1558. vsque ad Septembr. 1577. diligenter annotatae sunt. Misissem exemplum nisi Dialecton Saxonicam vobis ingratam fore et obscuram veritus fuissem: iuperiori etiam hyeme Georgio Pichel aulae Caesareae Secretario, literas et pagellas ad Cl. V. dedi, quas ex vestra Epistola redditas esse, nondum intelligo. Mea studia et officia omnia Cl. V. cum omni obseruantia et gratitudine perpetuo constabunt. Bene et feliciter Cl. V. aeternum valeat 25. Augusti 1579.

MARTINO KEMNICIO.

CVm veterem amicum nostrum, R. et Cl. virum D. D. Conradum Pistorium, Superintendentem, propter eximium candorem, pietatem et fidem, te vero amore complecti sciam: non existimo vlla commendatione ipsi apud te opus esse, Eandem de Deo et omnib. Christianae fidei nostrae articulis doctrinam nobiscum vno corde et ore amplectirur et profitetur, et ab omnib. fanaticis opinionibus et erroribus, quae in confessionib. florentissimae Ecclesiae vestrae editis, im probantur, abhorret. Mores etiam honesti, graues et casti sunt. Ea etiam aetatis iam prouectae maturitas est, vt Neophytorum naeuis longe absit: et honestissima coniunx ipsius vere exemplum et speculum est omnis virtutis matronalis: Quare doleo, eum a nobis auelli, et quanquam ipse vt expeditior ad migrationem essem, omnia mea in his terris iam dudum vendidi, tamen donec adfui, fulcire ipsius autoritatem, et ornare in aula, meo testimonio, quantum potui, annixus sum, sed quo in periculo status illius iam ante biennium versaretur, me Riddagshusiae et postea Magdeburgae tibi narrare, memini. Nunc tantum recrudescentib. noua irritatione, et auctis veterib. offen sionibus, tandem prospicere sibi de alia conditione iussus est, nec in hoc animorum habitu,


page 98, image: s0098

spem vllam honesta et ipsi non ignominiosa ratione, eius retinendi superesse video. Existimo autem in aliquot dioecesibus Misniae, sinceros Superintendentes desiderari, et de Hamburgensi Ecclesia vterque cogitauit. Quaeso igitur vt consilio, autoritate et patrocinio tuo, eum iuues, Cumque Magdeburgae ostenderis, si supplicationem ipsius manu ad Iulium de filio, inter alumnos Cels. ipsius recipiendo, haberes te non grauate tuam commendationem adiuncturum esse, non dubito te illius promissionis memorem. Bene et feliciter Vale.

JVLIO DVCI BRVNSVVICENSI.

S. Illustrissime Princeps, Domine Clementissme, Vt in Deo dementia et bonitas supra caeteras virtutes, eminet et elucet: ita in Heroicis et Deo charis principibus, quo ad Dei cognitionem et similitudinem omnis virtutis praestantia propius accedunt: eo illustrior benignitas et mansuetudo ac benemerendi de aliis studium enitet et effulget: sicut Aristoteles laudatissimum principem Alexandrum magnum monet, vt cogitet, Regnum a Deo ipsi datum esse ad benefaciendum generi humano. Cum igitur sciam Ill. Cels. V. vt caeteris virtutib. magno principi conuenientibus, sic clementia inprimis et bonitate Heroica diuinitus ornatam esse: reuerenter confido Ill. Cels. V. clementer et benigne veniam huic meae epistolae daturam esse. Quam rogatu ingeniosi et doctrina praeclare exculti legum ciuilium studiosi Henrici Weingartneri optimae spei iuuenis, scribo, cuius pater militiae studiis deditus, Ill. Cels. V. patri, Heroico bellatori. et Martis potius quam Musarum sacra colenti, et Illustriss. principibus Carolo et Philippo, fratribus vestris, multos annos fidelissime seruiuit, et propter virtutem, industriam et fidem carus fuit. Vt autem Illustrissimus et fortissimus Heros pater vester, huius adolescentis patrem, propter bellicam virtutem, sic Ill. C. V. quae ad


page 99, image: s0099

paternam armorum, quibus instructissima est, gloriam verae de Deo doctrinae, legum et omnium pacis artium studia et tutelam adiungit, spero paterni illius ministri sui filium, Philosophiae et legum candidatum, benigne complexuram, et studia iuris praeclare ab ipso inchoata, quae in superioris Germaniae vel Italiae Academiis pertexere cupit, Heroica benignitate subleuaturam esse. Vixit apud nos aliquot annis hic Henricus, summa cum laude modestiae et diligentiae in studiis et omni genere officii, et aliquories publice opponendo et respondendo ingenii et industriae specimen laudabile edidit: sicut nuper in publica disputatione adiunctas his literis propositiones, de iure venandi, quae difficillimam praescriptionum materiam simul complectuntur, strenue defendit. Eas hoc consilio Illustriss. Cels. vestrae inscribit et dedicat, tum vt pro Illustrissimi patris vestri, in suam familiam beneficiis animi grati testimonium declaret: tum vero vt in clientelam Ill. Celsitud. V. se quoque dedat: et studia legum a se inchoata, clementer ac benigne Ill. Cels. V. munificentia iuuari et prouehi subiectissime roget. Id beneficium Deo gratum, et Illustr. Cels. V. honorificum, et studiis ipsius ac Reipub. salutare prorsus confido Ill. Cels. V. clementer ipsi tributuram esse. Mihi etiam benigne dari, Illustriss. Celsitudinem vestram literis meis interpellanti rogarem, nisi priuatum quoque referendae gratiae officium me ad scribendum hortaretur: Cum enim ante quinquennium Ill. Celsitudo V. me aliquot menses in Illustriss. Cels. vestrae Ducatu viuentem benignissime fouerit: agnosco vicissim Illustriss. Cels. V. et toti Ducum Brunswicensium familiae sempiternam gratiam a me deberi. Bene et feliciter Cels. V. valeat. Rostochii 21. Aprilis, qua ante triginta annos, labores docendi meos in hac Academia inchoaui. Anno 1581.


page 100, image: s0100

GEORGIO GERA BARONI Suecico.

HErmannus Bruserus R. M. Secretarius, paulo ante pascha hac transiens amanter salutem mihi vestris verbis nunciauit. Quare reuerentervobis gratias agendas duxi, quod memoriam mei cum beneuolentia conseruatis. Ego aduentantis mortis praenuncios, varii generis morbos, subinde excipiens de migratione ad Deum placida et laeta assidue cogito: et sic quotidie de lecto surgo, precando, vt mens ad mortem sit duce laeta Deo, vobis crudam, viridemque senectam, vt Deus, qui est vitae nostrae et longitudo dierum nostrorum tribuat, et multos adhuc annos proroget toto eum pectore precor. Cum autem omnib. hominibus mors certa impendeat, eaque singulis momentis expectanda sit, non dubito, vos pro pietate et sapientia vestra singulari easdem mottis meditationes crebro suscipere, et de mnemosyno et monumento pietatis et beneficentiae erga ecclesiam et literarum studia illustri posteris in celebri quadam Academia relinquendo, cogitare, praesertim cum liberos vobis nullos Deus dederit: et haeredib. alienis ac saepe ingratis omnia relinquenda sint. Quis Academiae Vpsaliensis in patria vestra status sit, vobis certius, quam mihi, constabit. Apud nos, assidue fere, aliquot vestrae gentis homines, alii fortunatiores, plerique tenuiores, viuunt. Saepe igitur cogito, vos cultum Deo gratum et beneficum multis in inclyta gente Suecorum et Gothorum natis salutare, et vobis ipsis ad omnem posteritatem gloriosum, praestare posse, si in hac Academia Rostochiensi, domum certam, in qua ex gentib. inclyto regno Suetiae subiectis, scholastici studiorum causa in hanc Academiam venientes, gratis habitarent, et lectulos, mensas, et alia quaedam necessaria vel Bibliothecam paruam, ipsorum vsib. patentem haberent, liberalitate vestra fundaretis: idque non haeredibus exequendum relinqui, sed viuentibus vobis


page 101, image: s0101

inchoari et aliquo vsque perduci optarim. Existimo bis mille Ioachimicis eximium et singulare aliquod monimentum Nominis vestri, donec Academia haec maneret, duraturum condi posse, Quae particula haeredibus decisa, plus vobis, ac fratri vestro Carolo, cuius in literis Fundationis nomen vna inseri optarim et toti familiae vestrae, honoris et ornamenti ad posteritatem adferret, quam omnes reliquae opes aliis relictae. Quaeso igirur, vt considerationem de hac re maturam tempestiue suscipiatis, et mihi haec monenti, in extremo iam vitae limine versanti, veniam benigne detis. Bono enim et simplici animo, et honoris vestri studiosissimo, me ista monere Deus cordium scrutator, nouit. Bene valete, Mitto noua publica et domestica typis expressa, Alia scripta Ericus Matthaeus regis Secretarius vobiscum communicabit. Rostochii 20. Aprilis Anno 1581.

JOHANNI CYRIACO BARONI JN Polheim Maximiliani filio.

NVllum, Nobilitati vestrae ornamentum illustrius est, doctrina et virtute Heroica. Toto igitur pectore et generosae Cl. V. et Reipublicae, hanc Cl. V. voluntatem gratulor, quod natiuam ingenii bonitatem et praestantiam optimis studiis ac eruditione solida excolere et expolire: et peregrinationibus, ac colloquiis hominum doctorum ac sapientum Reipublicae gubernatorum in exteris etiam gentibus, Iudicium et prudentiam alere, et locupletare instituit. Etsi igitur ex Io. Theodorici indicatione vos in Italiam profectos domo iam abesse coniiciebam: tamen pro debita, eximiae clementiae et beneficiis erga me vestris, gratitudine, officium scribendi praetermittere adeo commodam et certam nactus occasionem nolui, praesertim cum de vestrarum orationum et carminum libello, quaedam necessario significanda essent: ac excusationem morae, quae in absolutione ipsius intercessit: cui partim chartarii vanitas, partim


page 102, image: s0102

Ioh. Theodoricus, necessarios sumptus praebere recusans. causam dederunt existimo ex proximis literis, quas tabellario isthinc a D. D. deputatis ad me misso, mense Augusto dedi, satis Celsitud. V. probatam esse. Impsoui eidem tabellario 20. exemplaria isthuc ferenda et alia 350. vasi inclusa, viduae Georgii Helfrichs Lipsiam transmisi. Reliqua 130. Professoribus in hac Academia, et caeteris, quibus instructio a Cl. V. M. Fredero praescripta dari ea voluit, distributa sunt, vt adiuncta designatio, quam proximis literis adiungere oblitus sum, ostendit. Ego etiam plura exemplaria, amicis in hac Germaniae parte et vicinis Daniae et Sueciae regnis coommunicanda retinuissem, nisi vas amplius quam initio sperabamus, plurium adiectione complendum aliqua ex parte fuisset. Supersunt autem aliquot carmina tenuiora, et Epistolae nondum expressae, dequibus Cl. V. ipsa constituet, an attexendas libro iam edito illas quoque existimet. Ita enim postremae libri vestri paginae, columna vt nominant fedecima finitur, vt sine vlla deformatione plura typis expressa possint adiungi. Oto igitur vt de sua voluntate Cl. V. me benigne docere dignetur. In his regionibus DEI beneficio mediocris ecclesiarum et Rerumpublicarum tranquillitas est. Proximo mense Augusto, apud Principem meum Vlricum, Fridericus Il. Daniae Rex, Augustus, Elector Saxoniae, Georgius Fridericus Marchio Brandeburgensis et dux Borussiae cum coniugibus; Christianus Dux Saxoniae, Franciscus dux Saxoniae Lawenburgensis senior: et Carolus Vlrici frater, Iohannes et Sigismundus Ioh. Alberti filii, Duces Megapolitani conuenerunt, et poculis acriter certarunt. Res alias quae in publicum emanarint, nullas gesserunt aut deliberarunt. Belgicae pacificationis capita, non tamen a Belgis recepta, mitto, et vicissim de Pannonicis, Tursicis, Persicis, Lusitanicis rebus


page 103, image: s0103

aliquid a Cl. V. expecto, Quam vt incolumem et florentem DEVS seruet, toto eum pectore precor. 1579. Idibus Octobris.

ANDREAE FABRICIO DUcis Borussiae Consiliario.

VT quisque princeps Optimus et maxime salutaris generi humano fuit: ita hanc curam inter praecipuas duxit fouendae et propagandae ecclesiae Dei: et recte constituendi ac ornandi scholas, quae seminaria et flos sunt Ecclesiae, et fontes salutares et perennes, ex quibus vera Dei noticia, leges Imperiorum et morum honestae, et caeterae artes ac ornamenta vitae praecipua, in aulas, curias, templa, et singulorum familias exundant: et verae SPIRITVS sancti OFFICINAE, in quibus purissimae, et optimae partis generis humani tenerae videlicet aetatis et florentis Iuuentutis ingenia ad omnem reliquam vitae gubernationem praeparantur, et non modo ad ministerium euangelii et docendos alios in ecclesia Christi, verum etiam ad Reipublicae consilia et omnes vitae partes dexterius regendas institui, excoli, et informarisolent. Quod itaque Illustrissimua et optimus Borussiae Dux, Marchio Georgius Fridericus, Academiam Regiomontanam, a patruo suo primo Borussiae Duce Alberto, principe sapientissimo, et ecclesiae Dei ac literarum nutritio, ac Mecoenate munifico fundatam, docentium dissidiis, et aliis casibus, ac nuper etiam peste labefactatam et conuulsam erigere rursum et instaurare decreuit: optimi et sapientissimi Principis, ac veri Ecclesiae nutritii, officium Deo gratum, et populis diuinitus Imperio et tutelae Celsitudinis ipsius commissis salutare et honorificum ac gloriosum ipsi ad omnem posteritatem futurum suscepit. cum autem nulla hominum consilia, nullae summorum etiam principum deliberationes, et actiones,


page 104, image: s0104

prosperae et felices sint, nisi Deo eas gubernante et iuuante, toto pectore Deum fontem omnis sapientiae et custodem principum bonorum ipsi seruientium precor, vt Illustrissimo principi, et vobis sanctissimorum ipsius consiliorum so ciis ac ministris, in hac tanta deliberatione, non modo ingeniosos et mediocriter eruditos, ac docendi donis eximiis instructos et exercitatos, verum etiam moderatos placidos vere pios, certaminum spiritualium non imperitos, prudentes, veritatis ac pacis amantes, et cum omni humilitate, mansuetudine, et longa patientia, vt Pauli verbis vtar, se mutuo et alios tolerantes, (qui sane rari, et multo quam illi difficilius haberi possunt) Pastores et Doctores ecclesiae et Academiae vestrae tribuat, et nos omnes doceat et gubernet.

Ad me quod attinet, etsi Illustrissimi Principis et vestra erga me beneuolentia, et iudicio dementi, tamen et honorifico magis quam vero me delectari fateor: tamen cum in schola iam fere consenuerim, et conciones ad populum habere non soleam, vires etiam ingenii ac corporis quotidie decrescere et imminui sentiam: dissimulare non debeo, me expectationi, ab Illustrissimo Principe, et vobis, de me conceptae, nequaquam respondere, et satisfacere posse: et ad negocia illa ecclesiastica tractanda et dissidia, a quibus natura abhorreo, componenda, ineptum fore. Neque enim in hac schola diffensiones et rixas. quod ad meam personam attinet, vlla ratione alia vito et compono, quam ad omnes iniurias tacendo et patienter ferendo [Gap desc: Greek words] , vt ille apud Senecam se in aula consen uisse dicit. Iniurias accipiendo et insuper gratias agendo.

Et aliquoties iam ad deliberationes de formulis concordiae inter dissidentes faciendae adhibitus: vtrinque


page 105, image: s0105

plagas accepi et quotidie accipio, quod Deo commendo, cui gratam esse modestam et grauem veritatis Confessionem, et patientiam odiorum et aliarum miseriarum, quae Confessionem comitantur scio. In Borussiacis vero Ecclesiis vestris cum Dei beneficio nullae, quod sciam, hoc tempore, de doctrinae articulis controuersiae agitentur; et Heshusii ac Wigandi contentio de Abstracto et Concreto, in communi ecclesiarum vestrarum confessione perspicue diiudicata, et decisa sit; quam vtrinque pastores se complecti et in docendo secuturos esse profitentur: ego sane, pro mea simplicitate, in ea, communi iam multarum Augustanae confessioni adhaerentium ecclesiarum, doctrinae forma simpliciter adquiescendum esse potius arbitrarer, quam mediocri iam tranquillitate et quiete fruentes inclyti Ducatus Borussiae ecclesias, nouis et atrocioribus incendiis, Censurae huius aut illius intempestiua executione, perturbandas.

Quod de Illustrissimi Principis benignitate et stipendio liberali et honesto promittis: ideoque hortaris, vt vocationi huic parere non detrectem, respondeo idem, quod Petrus Mosellanus, cum a Georgio Saxoniae Duce, Augusti patruo, sacerdotium in schola Lipsensi aecepisset, ad amicum scribit: Diues iam satis mihi videor: Vtinam ex aequo bonus et doctus essem, et quod Seneca Lucilio, Siciliae praesidi iridicat: Si Pythoclem diuitem facere velit, non pecuniae adiiciendum, sed cupiditati detrahendum esse.

Ego, si prodesse ecclesiae aut studiis discentium potero, amplioris stipendii caussa nihil faciendum mihi, aut omittendum putabo. Subuerendum enim mihiesse, quod Episcopis pluribus in vestro Ducatu accidisse scribis, ne inflatus nimiis opibus insolescerem, et discendi ac docendi laboribus meis scholasticis


page 106, image: s0106

negligentius vacarem, a quo periculo, ministri Ecclesiarum et scholarum in Germania fere immunes sunt. Sed extra iocum, responsionis meae summa haec est, Sum Illustrissimo Principi meo Vlrico Duci Megapolitano ita obligatus, vt sine Celsitudinis ipsius permissu et consensu, alio migrare mihi non liceat. Meam igitur voluntatem, DEO et Illustrissimi Principis mei voluntati reuerenter subiicio. Sed vos ingenue et aperte admoneo, vt prouideatis, si forte imbecillitatem et Inertiam animi et corporis mei propius experiemini, ne huius vos instituti et consilii, de me vocando, poeniteat. Nullo enim modo expectationi vestrae de me conceptae potero respondere, Bene et feliciter vale. Adiunctum fasciculum ad Illustrissimum Ducem Curlandiae in Liuoniam perferri prima occasione optarim. Rostochii 15. Febr. Anno 1581.

JOHANNI HERMANNO MEDIco Vratislauiensi.

GRatiam tibi habeo, quod operam studii nostri, in colligendis et in vno volumine coniunctim edendis Philippi Praeceptoris nostri orationibus animi voluntate propensa et consilio tuo iuuare dignaris. Quod autem petis, vt paulo familiarius te colloquentem mecum de illo negotio patienter audiam: idem te quoque amanter rogo. vt veram et iustam responsionem, ad tam graues et vehementes nonnullorum accusationes, quorum iudicia et sermones ad me perscribere tibi libuit, vicissim benigne accipias. Existimare illos, scribis, praeposteram esse diligentiam nostram, minima tantum et [Gap desc: Greek words] praestantissima arboris Philippeae poma, summo studio, summo labore, conquirere. Interim autem [Gap desc: Greek words] et aurea mala hoc est sanctissime et accuratissime elaborata illius scripta, in corpore


page 107, image: s0107

doctrinae exposita abiicere, contemnere. et manibus studiosorum excutere. Magnum profecto et atrox crimen, et non vno supplicio dignum esse fateor: Mevero (qui tanti facinoris nequaquam mihi conscius sum, cum meo loco in hac Academia totos iam 34. annos, aurea illa Philippi scripta, et hodierno die adhuc Locos Theologicos auditoribus praelegam, commendem, omnibus aliorum libris anteferam) sub alterius persona. per te insimulari et incapitis discrimen adduci, non arbitror, Id enim a candoretuo et naturae bonitate, quam olim cum senem socerum et parentem tuum conterraneum meum, Lutheri doctrinae studio sissimum a [Gap desc: Greek words] saepe cernerem, perspexisse mihi videor, alienissimum esset. Sed tamen, vt habeas, quod noonnullis illis quib. ista in mentem venire scribis, referas: diserte adfirmo, eum qui scripta praestantissimae illius arboris [Gap desc: Greek words] in corpore doctrinae collecta, contemni a me, abiici, negligi, ex scholis et manibus studiosorum excuti suspicatur aut scribit, manifesta et atroci iniuria me afficere. Egon scriptailla abiiciam, negligam, contemnam? qui quotidie ea, in publicis scholis interpretor, laudo, coommendo, a discentibus reposco, et ad eorum lectionem, amorem et admirationem omnes inuito et adhortor, non viua solum voce, verum publicis etiam laudationibus, et cohortationibus, quae toties in qualibuscunque pagellis meis publice editis repetuntur, et in orationum Prooemio copiosius et accuratius fuerunt illustrandae, neque enim [Gap desc: Greek words] tantum, ventis forte aut vi aliqua decussa, praestantissimae arboris poma esse praeceptoris Philippi orationes, sed praecipua et maxime elaborata et admiranda sapientiae et eloquentiae illius opera, plerasque iudico, quas quanto studio elucubrarit, ter quaterue stylum saepe vertens, et texta retexens, donec quod optimum iudicabat, tandem


page 108, image: s0108

eligeret, ipse testis sum [Gap desc: Greek words] , nec philosophicas tantum et physicas materias in iis tractari, sed nucleum ipsum et medullam Theologiae de vera DEI agnitione et inuocatione, et mirando duaram in Christo naturarum foedere, et verbi diuini efficacia, vsu, applicatione, ac vt summatim complectar, omnia ad studium Theologiae formandum et Euangelii ministerium pertinentia, in vitis Theologorum, Ambrosii, Augustini: et Synodicis Georgii Anhaldini orationibus compre hendi sentio. Non igitur praeposterum et furiosum hoc amici mei, Orationum editionem apparantis, institutum est, nec furiosam illam vocem (de scriptis Philippi, vt Philosophicis, non vt Theologicis legendis.) si tamen vnquam ea edita est comprobat: multo minus et [Gap desc: Greek words] illa, elaborata illa, et ecclesiae propria contemnit et abiicit. Sunt [Gap desc: Greek words] illa et ecclesiae propria, Peuceri studio iam in quatuor prioribus Operum Philippi Tomis collecta. Cum autem caetera viti illius scripta, aurea perpetua semper dignissima vita, nondum quod ego sciam, in Tomos digesta sint, Quintum vel sextum Tomum Orationibus Philippi, non crudis sed prorsus maturis et vere anreis: Septimum, Physicis et Ethicis libellis; Octauum intimationibus. Nonum dicendi artibus. Decimum caeteris miscellaneis tribuere decreueramus. Ea vero si adeo praepostera et furiosa diligentia est quae colligendis minutioribus istis, Philippum Philosophum fuisse modo ostendat, [Gap desc: Greek words] vero et elaborata illa, in corpore doctrinae negligat, abiiciat, conteinnat: optarim sane nec me, nec amicum illum, cuius nomine ad te scripsi vllam de his editionibus cogitationem vnquam suscepisse, ac tutissimum esse video, nihil in publico moliri aut exequi, cum quidquid agis in Iudicia vere praepostera, et reprehensiones nimium malignas incurrat, quales antea quoque


page 109, image: s0109

multas isthinc accepi, cum alius historiam Confess. August. eo tantum consilio, vt Philippus aliud agendo deformaretur, a me editam esse pronunciaret, alius etiam hoc impietatis erga Praeceptorem argumentum exaggeraret, quod in libello de vita et morte, vbi obitus Lutheri, Mathesii et aliorum subiti, mentionem facio, Philippi quoque [Gap desc: Greek words] non celebrassem, cum eo in loco Apoplexia extinctorum liberos et amicos consoler, at vnus tamen fuisti ex iis iudicibus, qui congregati fuerunt ad capitalem sententiam de Philippo et ipsius opere ferendam. Ego vero ad nullum vnquam iudicium, in quo capitalis de illo sententia ferretur adhibitus sum, multo minus suffragio et voce mea tuli, approbaui, vel adiuui. Sed capitales hostes meos esse video, et in capitis periculum me arcessere, qui criminationibus adeo malitiosis et virulentis caput et iugulum meum petunt.

Ab Electore Saxoniae Augusto, cum aliis viginti, Torgam anno 1576. ad deliberationem Theologicam euocatus fui, in qua de controuersis, in ecclesiis Confess Aug. dogmatum articulis, iussi sumus quae communis ecclesiarum nostrarum tempora exhibitae confessionis Augustanae doctrina, atque adeo ipsius confessionis Augustanae exhibitae sententia fuisset, explicare. Id bona et sincera fide, Electori scripto exposuimus, quod vtinam eam formam quae tunc delineata et subscripta et ad ecclesias Confessio. Aug. ad iudicandum, missa fuit, deinceps retinuisset.

Cum autem triumuiri negotio illi praepositi, me absente, ex ecclesiarum censuris vt aiebant, multa Lutheri dicta, ac inprimis de fundamentis praesentiae et diuersis praesentiae corporalis modis, et alia, Bergae inseruissent, quae sola fere nunc in concordia illa odiosissime exagitantur, (quae tamen ante et post oblatam Augustae confessionem, communis docentium in bis ecclesiis


page 110, image: s0110

doctrina fuerunt, a nemine Confessionis Augustanae socio. ac ne a Philippo quidem ipso vnquam, quod sciam, publice praesertim reprehensa) fateorme, cum post aliquot menses demum aduocaret, vna subscripsisse, non Samaritanum idolum et repetitionem communis ante et post oblatam Augustae confessionem, ecclesiarum nostratum doctrinae, quod non solum ex Lutheri vel Philippi circa illud ipsum tempus editis verum etiam Collegarum omnium, Iohannis Brentii, Erhardi Sneppii, Friderici Myconii, Iusti Menii, Iohannis Mathesii, Georgii Antaltini etc. scriptis liquido potest demonstrari. Nemo enim in ecclesiis Augustanae Confessionis eo tempore sensit aut somniauit corpus et sanguinem Christi, tanto interuallo a Symbolis, panis et vini et ore sumentis, quanto altissimi caeli a terris distant abesse. Quam si Augustanae confessionis veram et genuinam sententiam de qua tunc ab Electore Saxoniae interrogati eramus, fuisse dixissem, vt nunc multi contendunt: vanissimi mendacii contra propriam et multorum aliorum conscientiam reum me fecissem.

Ego sane deliberationibus et colloquiis nostris omnibus te interfuisse, et quid quisque sensisset, dixisset, contendisset, defendisset, audiuisse optarim. Me sane aequis et sapientibus ac non duris Iudicibus consilia et sententias meas probaturum confido, etiamsi in re tanta lapsus aliquis alicubi fuisset, tamen aequitatis, candoris talium censorum erat, emendanti se et ad viam redeunti veniam potius benigne dare, quam recte et tolerabiliter, vel certe non scelerate facta, detorsionibus adeo virulentis cogitare. Quibus me sane ad vrgendum hoc editionis Orationum institutum languidiorem redditum fateor, ac expressionem Bibliopolarum se mutuo impedientium malitia inhiberi,


page 111, image: s0111

vel plane omitti, minus sollicite deploro, quod vero nihil quibusdam fuisse prius nec hodie esse, quam vt Philippi Scripta deleantur, adfirmas, et Nicolaum nominatim inter eos recenses: existimo, quod venia tua dicere liceat, longe secus se rem totam habere: Hoc potius actum ab aliis Wittebergae antea fuisse, vt Lutheri confessio et scripta contempta, spreta. abiecta, ex manibus hominum excuterentur; litterae ex Academia illa, in aulam cui aliquantisper seruiisti, explicate scriptae, et reuqua illorura consilia et actiones palam testatae sunt. Nunc vero in Academia Wittebergensi, cuius vastitatem deploras (cum adhuc quidem omnium in tota Germania sit frequentissima et celeberrima) sicut et Lipsiae a Nicoiao ipso Examen ordinandorum et alios praeceptoris, ex corpore doctrinae libellos, non minus quam ante hanc mutationem publice auditoribus proponi omnes sciunt. Qua fronte igitur scriptorum Philippi deletionem ab his quaeri, aut quaesitam esse, tanta cum acerbitate declamitatur. Cum in ipso etiam Concordiae libro [Gap desc: Greek words] illa et accurate elaborata, Philippi scripta, ex doctrinae illius Corpore: confessio et Apologia, Philippi ipsius nomine adscripta, inter doctrinae normas collocentur. Ad sententiam aureis Philippi scriptis aliam affingi, quam ipse tenuerit et doctrinam illius oppugnari dices? Cum autem toties ille ad Lutheri confessionem et Catechismum, se in omnibus doctrinae partibus retulerit: nec aliam doctrinam, nisi quae in Lutheri scriptis tradita esset, se in Locis suis collegisse, et propagare professus sit, nec vspiam contraria Luthero, de praesentia Christi corporali in Eucharistia et maiestate hominis Christi se sentire aut docere, publicis scriptis viuente Luthero et postea, ostenderit: Ecclesiis etiam in hoc Ducatu Ordinationem Ecclesiasticam praescribens, nominatim Lutheri confessionem et Catechismum, et doctrinam in vicinis


page 112, image: s0112

ecclesiis Lubecae, Hamburgi (vbi eo ipso tempore Westphalus docebat) et Lunaeburgae sonantem, Normae loco proposuerit: ego quidem publica haec ipsius testimonia, ipso viuente edita, priuatis epistolis, post ipsius mortem demum sparsis, quarum ingentes acerui priorib. illius contestationibus plane contradicentes, quotidie proferuntur, anteponere malim, nec talem ei duplicitatem aut peruersitatem tribuere, vt aliud de tantis rebus, ad Dei gloriam et Ecclesiae salutem pertinentibus publice; contrariam vero sententiam, in corde absconditam, apud amicos clandestine professus sit, vt post mortem demum, nominis illius auctoritate, Lutheride his articulis doctrina, et scripta, velut teterrimae et abominandae haereses passim traducerentur. Vtrumque Lutherum et Philippum praeceptorem [Gap desc: Greek words] agnosco, sicut vtrique cum primum Witebergam venirem, Ioannis Brentii literis commendatus sum, a Philippo plura me priuatim et publice beneficia accepisse fateor. Lutherum vero in Theologia, Philippus ipse Praeceptorem suum semper professus est, et honorifice celebrauit. Prorsus igitur impie et contra Hippocratis tui iuramentum facerem, si Lutheri praeceptoris de me et tota Ecclesia Christi optime meriti doctrinam nefariarum haereseon, Eutychianae, Nestorianae, Marcioniteae, Monotheleticae, et abominandae Idolatriae Pontificiae et parricidiorum teterrimorurn, ream peragerem, nec me praeceptori Philippo pietatem et gratitudinem debitam praestare posse existimarem, nisi Lutherus cum sua doctrina et scriptis extreme deformatus et ex ecclesiis et scholis nostris explosus esset, quam lupinam gratitudinem, personatus ille scriptor qui Wolfi nomine toties in theatrum prodiit, palam optimo praeceptori declarat: verum [Gap desc: Greek words] haec abrumpo, et Deum oro, vt tristia ecclesiarum vulnera sanet, et nos doceat et gubernet.

Te etiam oro, vt vicissim mihi familiarius et libe


page 113, image: s0113

rius tecum collocuto veniam des et me beneuolentia tua deinceps quoque complecti non dedigneris. Etsi enim aliqua fortasse intet nos opinionum dissimilitudo esset, tamen quod doctissimus vit Simon Grynaeus de hac ipsa controuersia olim scripsit, tibi etiam probari opinor. Non eadem sentire bonos, de rebus iisdem, incolumi licuit semper amicitia. Bene et faeliciter vale Mense Maio. 1581.

HYNECONI MORAVIAE BARONI in Waldstein.

NOn apibus flores, nec amaeni gratia veris Gratior ac nobis litera vestra fuit. Quid enim iucundius mihi et honorificentius accidere possit quam tanti Herois beneuolentia et amore non plane indignum censeri, et sapientiae ac Iudicio grauissimo probari, et tamen Ecclesiae ac Reipublicae literariae magis quam mihi priuatim hanc tuam erga me voluntatem singularem gratulor. Cum enim in tanta opinionum et sectarum confusione et centauricis multorum iudiciis verae religionis doctrinae puritas et literarum piatum studia interitura videantur, nisi procerum et magnatum autoritate et potentia valentium patrocinio excitentur ac foueantur: maximae mihi voluptati est existere aliquos vestri ordinis principes viros, quantumuis paucos, qui ecclesias sinceram confessionis Augustanae doctrinam profitentes et studiosos homines, ac tristes hac tempestate Camaenas recipiant. Neque enim dubito, quin studiis sincerae doctrinae, quibus excolendis et propagandis deditus sum, ea tribuatis quae mihi tribuenda duxistis. Etsi igitur in hac conditionis et fortunae meae tenuitate, gratissima mihi haec beneuolentiae vestrae significatio accidit: tamen multo gratius et iucundius est, quod publicum verae et sincerae, Euangelii doctrinae et honestarum artium ac literatum patrocinium, constituta Ecclesia et schola Mesericensi suscepistis. Quod vt deinceps etiam


page 114, image: s0114

constanter et diutissime sustinere possitis toto pectore Deum aeternum precor vt incolumes et. florentes vos cum tota honestissima familia seruet, et perpetuo gubernet. Ego vt qualicunque testimonio meam erga vos obseruantiam et gratitudinem declarem, Librum quo confessionis Augustanae deliberationes et descriptionem primam, et exhibitae in comitiis anni 1530. Carolo V. historiam complexus sum, Clementiae V. reuerenter mitto, eumque non paulo gratiorem priore illo de Doctrina et Cerem oniis purioribus libello, in Austria ante decennium scripto, Cl. V. futurum esse, spero. Qualis in his regionibus et extrema hac Germaniae ora, Balthico mari vicina, ecclesiarum et scholarum mediocris Dei beneficio status sit, ex Clarissimo viro D. D. Iacobo Horstio cognoscetis, cuius conspectus et complexus etsi multis nominibus mihi dulcissimus fuit, tamen hoc etiam nomine gratior fuit, quod facultatem mihi dementissimis literis vestris superiori anno ad me datis respondendi praebuit. Munera etiam adiuncta, et terrae Lemmiae glebas aliquot accepi, tametsi a venenis prauarum opinionum, carnalis securitatis, oscitantiae in Inuocatione et in quotidianis exercitiis pietatis negligentiae mihi magis quam ab hostium veneno grassantium, deleteriis, metuo, Voluntas tamen Cl. V. mihi exoptatissima est, ac Deum precor, vt vicissim occasionem, mihi vero et illustri aliquo officii genere gratitudinem meam testificanti offerat. Bene et faeliciter Cl. V. valeat. Rhodopoli.

MATTHIAE BERGIO.

??? [Gap desc: Greek words] . Tuam igitur, paucorumque tui similium, bonorum et doctorum coniunctionem et amicitiam, ego sane preciosiores vllo auro et gemmis thesauros existimo, et DEVMprecor, vt eiusmodi opes mihi perpetuo seruet, et nos


page 115, image: s0115

doceat et gubernet, vt [Gap desc: Greek words] , confecto curriculo nobis diuinitus concesso, fidem et diligentiam nostram Christo [Gap desc: Greek words] probemus. Versiculum quem omissum esse quereris, non fuit in exemplari scripto, quod ad nos misisti. Mitto pagellas de disciplina editas a nostri ordinis homine Matthaeo Dressero, cui magnae curae esse rectam pueritiae institutionem hae ipsae annotationes ostendunt, quas lectas remittes.

ACADEMIAE HAFNIENSI.

VT vna est in his terris vera Ecclesia Dei, quae etiamsi in vna vrbe simul esse nequit, tamen verae de Deo doctrinae confessione, side, Inuocatione, et caeteris pietatis et piae consensionis officiis coniuncta est, ita vnam esse piorum scholam statuo, vbicunque sunt, et hanc sententiis et voluntatibus congruere honestissimum est vt vitae hominum salutare. Estque verissimum, quod Plato, ex veteri Poeta citat, [Gap desc: Greek words] . Atque vtinam aeterna sit in his regionibus scholarum et praecipuorum in iis docentium concordia. Cum autem non dubitem, inter vestram Academiam, ecclesiarum et scholarum Inclyti et amplissimi regni Daniae et Norvvegiae Metropolin, et vicinam hanc nostram Balthici littoris sareptam, pium consensum et animorum coniunctionem esse: petenti a me hoc literarum officium Doctissimo viro M. Christiano Michaelis libenter et cupide gratificatus sum. Venit ad nos initio hyemis, eo consilio, vt statim in inclytam Academiam vestram traiiceret. Sed aduersa valetudine aliquot hebdomadas conflictatus post calendas Ianuarii etiam per hyemis inclementiam, littotibus passim glacie horrentibus, nauigare non potuit. Remittente initio Martii frigore, denuo in ophthalmiam et colicos dolores recidit. Nunc


page 116, image: s0116

posteaquam mediocriter restituta est valetudo, integros fere quatuordecim dies Coris et Aquilonibus aduersis retinetur. Reuerenter itaque et submisse orat, ne cunctationem et moram hanc nimis euidentibus et necessatiis de causis reditui ipsiusinterpositam, aliter ac se res reuera habet interpretemini. Expositas enim paulo ante et non alias diuturnioris ipsius emansioni causas esse, vere testamur. Promittit autem se fide, diligentia et assiduitate, quod nulla ipsius culpa neglectum est, deinceps abunde compensaturum esse. Magnificentiae et E. V. omnia mea studia et officia cum omni obseruantia defero, et Deum aeternum patrem Domini nostri Iesu Christi precor, vtinclytum ac inuictissimum regem ac regnum Daniae et regiam Academiam vestram et singulos in ea docentes et discentes ipse doceat, seruet, gubernet.

IOSVAE OPITIO IO. FRIDERICO Caelestino et Christophoro Reitero Theologis Austriacis.

CVm ad duos hosce fines, omnia docentium in Ecclesiis et scholis consilia et actiones praecipue dirigi et referri deceat: vt veram de Deo doctrinam puram et illibatam fideliter tradant et propagent, et vnitatem spiritus in vinculo pacis religiose tueri studeant et conseruent: non dubito, Vos quoque duo haec praecipua et summa ecclesiae bona, [Gap desc: Greek words] in vestro docendi ministerio, in teneris illis regionum Austriacarumecclesiis, potissimum spectare, ac plane confido, prorsus eandem, vt de ceteris fidei Christianae articulis, ita etiam de peccato originis sententiam et fidem vestram esse, quam ex certis et immotis verbi diuini testimoniis reliquae ecclesiae confessionis Augustanae vno spiritu et vna voce cum catholica EcclesiaChristi; ante motum hoc funestum certamen hactenus professae


page 117, image: s0117

sunt et adhuc profitentur: et cuius summam, ad motae controuersiae diiudicationem et decisionem directam inscripto cuius exemplum isthuc missum esse, intelligo, repetitam, recens ipsi legendo cognoscere potuistis. Sed ecce, dum ego vos prorsus [Gap desc: Greek words] caeteris Ecclesiis nostris non dubito, tonitrua et fulgura vehementissimarum accusationum mei et vestri ist hinc a quibusdam proceribus et ministris adferuntur. Vos non obscure Flacci Manichaeismum toto pectore amplecti et tucri et exitium ac interitum veritati et paci ecclesiarum vestrarum, a vobis potiusquam ab externis hostibus imminere. Ego contra, sciebam vos in formula concordiae, quam ad Collegium nostrum misistis, et in aliis scriptis diserte affirmare: Peccatum non esse substantiam, velipsam hominis animam rationalem: et discernendum esse inter naturam hominis, quae nunc etiam post lapsum a Deo datur et conseruatur et inter peccatum originis, non conditum a Deo. Haec, inquam, qui serio sentit et profitetur, eum Manichaeismi merito argui non posse, arbitror. Atilli adeo constanter et pertinaciter querelas suas vrgent, vt inspeciem illa a vobis dici, serio autem et in corde vos Flacci dogma Manichaeum probare et collegatum etiam meorum ac meum nomen ac testimonium praetexiiactent. Quodque nos bono et simplici studio in tabulis conductitiis ministrorum vestrorum probauimus, vt pro concione ad populum, vsitatae formae sanorum verborum, ex verbo Dei, confessione, Apologia in his Ecclesiis, diu antequam hoc dirum certamen existeret, vsurpatae, retinerentur: nec ignotis vulgo substantiae et accidentis vocabulis et Disputationibus Scholasticis Ecclesiae tenerae pro concione turbatentur, id vos eo detorquere, vt omnes, qui peccatum originis non ipsam hominis substantiam et naturam, sed accidens malum seu corruptionem naturae, non ipsam


page 118, image: s0118

naturam esse sentiunt, et priuatis sermonibus et disputationibus defendunt: Sub Accidentariorum nomine velut haereticos damnetis. Ac eo iam temeritatis et petulantiae processum esse, vt tales recte sentientes, etiam a testimonio Baptismi, Caena Domini, et piis sepulturae ceremoniis arceatis, vnde horribiles [Gap desc: Greek words] inter ordines isthic existant, et paulo post [Gap desc: Greek words] etiam et [Gap desc: Greek words] ecclesiarum illarum, diu ab hostibus quaesita, secuturi sint. Histantis malis me occasionem praebere mea raciturnitate et silentio clamitant, et per Deum, per salutem animae meae et illarum Ecclesiarum per iusiurandum, quod cum Doctoris titulus mihi tribueretur, Deo praestiti, per meam existimationem et famam extreme periclitantem, obtestantur, vt vos ab instituto Manichaeismi isthinc propagandi consilio, veritati et paci ac saluti, ecclesiarum illarum funesto et exitioso dehorter et auocem.

Etsi autem in meo nomine et testimonio patum fortasse momenti et ponderis est: nec quidquam erga vos aut Ecclesias vestras, autoritatis et iuris mihi sumere debeo: vt hactenus etiam non nisi interrogatus, de publicis negociis egi: tamen pro ea coniunctione qua pii omnes communi spiritu Christi et eiusdem de Deo fidei et confessionis societate deuincti sunt: tantopere a multis et magnis viris rogatus, vos nunc etiam orare et obsecrare volui, vt occasiones et causas illarum querelarum, si quae a nobis datae sunt, ingenua et candida verae sententiae confessione, et falsarum opinionum reiectione, sicut in Torgensi formula huius controuersiae declaratio et decisio comprehensa est, sine vllis cothurnis et ambagibus, et sine omni ambiguitate, tandem praecidatis. Ego sane protsus existimo, imo scio, vos non adeo insanae mentis et fidei esse, vtimpia et absurdissima illa dogmata, vel clam vel aperte tueri et propagari cupiatis: peccatum proprie et formaliter esse


page 119, image: s0119

substantiam, esse ipsam hominis animam, naturam seu essentiam, vel non discernendum esse etiam post lapsum, et distincte sentiendum et loquendum, de natuta seu substantia animae et corporis, quae nunc quoque post lapsum Dei opus est, et de peccato originis in natura seu anima et corpore hominis haerente, de quo Paulus inquit: Habitat in me peccatum, Non habitat in me bonum. Video aliam legem in membris meis, damnauit peccatum in carne. Peccatum Iuda scriptum est in cordib. ipsorum. Nam quodinalio habitat et inest, non esse prorsus illud ipsum cui inest, sed discerni ea inter se posse et debere, constat: ac cum inter eruditos, in scholis disserimus et peccatum originis substantiam esse negamus, eo ipso, accidens malum esse, nec per se subsistere, sed in alio esse mutabiliter confitemur: sicut totam antiquitatem Augustinum praecipue, et nostros antecessores, peccatum non substantiam, sed accidens naturae vitium, seu qualitatem seu morbum, seu corruprionem, definire scitis.

Ab hoc communi et Orthodoxo sacrae scripturae et ecclesiae catholicae consensu, diuersa vos sentire aut profiteri nunquam crediderim, sedviolentia pene plus quam Tragica literarum, quibus me vestri flagellant, cogitetiam tuta timere, praesertim cum meum nomen et suffragium allegari iactitent. Atqui meministis cum Deputati ordinum, D. Opitii Apologiam vna cum formula concordiae et Ratisbonensi libro, cui iudicia seu censurae Brunsuicensis et Wirtebergensis insertae erant, ad nos misissentinter caetera, me, his verbis, Torga. Dominis respondisse, vt caereros omnes de quib. inter Augustanae confessionis Theologos hactenus dissensiones extitissent, articulos: ita totam de peccato originis controuersiam pie et vnanimiter Torgae explicatam et decisam esse in eam sententiam, quae in Brunsuicensium et Wirtebergensium Ecclesiarum censuris quas vna Domini Deputati transmiserint, recitata esset. Ad quas censuras, etiam Francofordiensis


page 120, image: s0120

Academiae Theologise retulissent, et Dominos Deputatos, ad communem illum consensum pie et constanter tuendum hortati essent. Sicut ego etiam cum D. Kemnicio et caeteris omnibus in eo conuentu Torgae congregatis Theologis, Dominos Deputatos diligenter et fideliter tunc quoque rogarem et hortarer. Idem nunc denuo vos, per viscera misericordiae Dei et salutem ecclesiarum vestrarum oro et obtestor, vt ad communem hanc confessionem et declarationem doctrinae de peccato originis, quam verbo Dei consentaneam, certam et immotam esse non dubito, in formula Torgensi, et iudiciis illis libro Ratisbonensi insertis expositam vos sincero corde et ore aggregetis [Gap desc: Greek words] . Inprimis vero temeritatem illam (qua vos tali pietate et prudentia praeditos vti solere ego quidem non arbitrot) arcendi a testimonio Baptismi, et negandi pias funerum ceremonias illis qui diuersum ab Illyrici dogmate de peccato originis sentiunt, nisi aliae causae et delicta, eiusmodi censuris digna accedant, deinceps etiam vitetis. Etsi enim disciplinam Ecclesiasticam recte et legitime aduersus blasphemos, et aliis criminibus pollutos sialiquoties admoniti non se emendent, exerceri non improbamus, sicut in nostris etiam ecclesiis easdem poenas Ecclesiasticas retinemus: tamen eos, qui Accidentarii a quibusdam nominantur, proprer hauc solam causam, quod peccatum originis non ipsam hominis substantiam, sed accidens substantiae vicium esse sentiunt a societate sacramentorum depelli per se iniustissimum est, et tristissimis distractionibus, odiis, tumultib. et interitui veritatis et pacis, occasionem paulo post, praebebit. Scitis etiam quosdam nostrorum potum hoc genus disciplinae Eccesiasticae in nostris ecclesiis vsitatae, suspendendi ab vsu caenae Domini, vel


page 121, image: s0121

adalias ceremonias non admittendi, priuata ministrorum autoritate, eos, qui nondum in senatu ecclesiastico auditi et conuicti sunt, prorsus damnare et explodere. sicut aulis et vulgo nibil gratius ea adstrictione clauis ligantis accidere potest. quod si ex illis quidam, vt aliqui optant isthuc vocaretur: is si propter hanc vnam caussam, ab vsu sacramentorum prohiberi a vobis dissentiëres cerneret: speciosissimam [Gap desc: Greek words] totum hunc neruum incidendi, et vos euertendi habiturus esset. Quare non dubito vos tali pietate, sapientia et vsu rerum praeditos, pie, prudenter, et circumspecte in tantis animorum exulcerationibus et distractionibus, omnia acturos et lenitatis ac [Gap desc: Greek words] potius, quam [Gap desc: Greek words] rationes, secuturos esse. Fundamentum autem tranquillitatis et concordiae Ecclesiarum vestrarum restituendae, erit vera et ingenua vt de caeteris fidei articulis, ita etiam de peccato originis confessio vestra, quam vt perspicue edatis, et ad communem ecclesiarum nostrarum sententiam, in thesi et antithesi, vos piae mente et voce aggregetis, toto pectore opto et reuerenter oro, vt hanc epistolam violentis multorum et magnorum cohortationibus extortam, eodem, quo a mescripta est, animo amico et sincero accipiatis. Scripsi eodem fere argumento ad D. D. Fridericum et D. Reiterum ante octiduum per Baronis nostri Polheimii tabellarium. Sed cum proximis diebus nouae literae seu potius fulmina isthinc ad me perferrentur: Denuo copiosius repetenda esse quaedam, aliquoties antea vobis signifi cata duxi. Deum veritatis et pacis oro. vt mentes nostras ad sincerae et purae veritatis et pacis studium flectat, et nos doceat et gubernet. Datum Rostochii die Iohannis Baptistae Anno 1576.


page 122, image: s0122

DAVIT CHYTRAEVS SAMVELI Meigerio S. D.

LEgi lucubrationem de Magorum ac veneficarum Panurgia tuam, de qua cum amoris quadam erga me tui abundantia, vel potius beneuolentiae errore adductus, iudi cium et sententiam meam scisciteris; non grauate, quid de partib. quibusdam mihi legenti in mentem venerit, significabo. Ac primum valde mihi probatur Decalogus veneficarum tuus, quem in secundo libro instituisti, vbi, quam faede et horribiliter maleficae, omnia legis diuinae praecepta violent ac conculcent, ordine demonstras, et magna exemplorum varietate ac copia illustras. Deinde placet quod originem ac fontem Magiae primum, ac degenerationem, et genera ac formas illius diuersas et dissimiles, accurate distinguendas esse iudicas, [Gap desc: Greek words] inquit Aristoteles Metaphysica ordiens, et occulta praecipue ac futura cognoscendi ac prospiciendi desi derium mirificum natura omnib. hominibus inest. Quod cum luce caelestis doctrinae, ac verae philosophiae, ceu lucis diuinae radio regitur, et ad verum finem refertur, eximiam laudem ac celebrationem apud Deum et homines meretur. Vult enim Deus, pulcherrimum hoc mundi theatrum a se conditum, et abditas in eo ac latentes rerum causas, vires ac effectiones ab hominib. peruestigari ac cognosci, vtipsius Dei sapientiam, bonitatem ac potentiam celebrent: Et in lege aeterna, Deus, non solum, quid in praesentia agendum sit, verum etiam futura recte factorum praemia et scelerum paenas fatali ordine sequentes praedicit, et de secuturo iudicio, ac aeternis impiorum paenis, et piorum Gloria, vaticinationes edidit, quas vult a nobis considerari, non vt curiositatem inanem, sed assensionem de prouidentia alant, et metu paenatum homines a sceleribus deterritos,


page 123, image: s0123

ad pietatis et virtutis decus maiori cura colendum exuscitent ac invitent. Hanc igitur naturae a Deo conditae explicationem et generationum, ac corruptionum aliarumque mutationum in natura et imperiis causas, vices, periodos, effectiones, qui scrutabantur: a Graecis Sapientes et Philosophi, a Persis M A GI, forte ab ??? quod meditari, cogitare, inquirere significat, vocabantur, sicut Cicero, Magos sapientum ac doctorum genus in Persis habitum esse testatur, et Magiam hanc Naturalem vulgo adhuc appellant, ad quam, Physicorum ac Medicorum prognostica, ab ipso naturae ordine et signis diuinitus in natura conditis, sumta, Item Astronomicae praedictiones eclipsium, magnarumque coniunctionum imo etiam politicae diuinationes, iniustis et sceleratis paenas certo secuturas denunciantes, quae omnes diuinitus approbatae et concessae sunt, [Gap desc: Greek words] referri queunt.

Postea cum luce caelestis doctrinae, et verae philosophiae relicta, Magi superstitiosas ac diabolicas artes colerent, translata est honestissima olim et amplissima Magorum appellatio, adeos, qui vel curiosas artes exercent, vim aliquam monstrandi futuros euentus sine causis naturalibus et sine ordinatione diuina rebus tribuentes, quo, tota Hetruscorum ac Romanorum, qui nihil inauspicati gerebant Aruspicina: Graecorum Geomantia, Capnomantia, pyromantia, et similes vanissimi ritus, nobis ignoti, pertinent: vel impia cum diabolis, hostipais DEI ac generis humani, faederta faciunt, pierumque hac conditione, vt homines se ipsis dedant. et vicissimdiaboli, certis ritib. ac verbis euocati, vel ipst assumptaspecie adscititia compareant, et adquaesita respondeant, vel picturas rerum, quae requiruntur, monstrent: et puluerib. vel herbis venenatis, aut simulachris, aut chatacterib. insculptis et aliis ritib. et verbis sacris aut barbaricis recitatis efficiant, quae confoederati incantatores flagitant.


page 124, image: s0124

Huius infamis et diabolicae Magiae gradus rursum tres aut quatuor discernendos esse, cordati censent, qui etsi omnes in hoc capite congruunt quod a vero Deo ad Diabolos hostes Dei defecerunt, ideoque criminis laesae Maiestatis diuinae rei paena grauissima digni sunt, tamen alii aliis communi hominum vitae perniciosiores ac societati humanae pestilentiores sunt. Deterrimi enim haud dubie latrones Venefici sunt, qui venenis illitis defossis pabulo vel potui mixtis velaliis malis artibus Diabolo expediente, pecudes, segetes, et hominum etiam ipsorum valetudinem ac vitam laeduntac perdunt. Nec multo his meliores INCANTAtores, qui conceptis verbis pronunciatis et characteribus vel simulacris, vel herbis aliisue rebus adhibitis Diabolo reuera expediente, ea quae moliuntur, morbos aliis tabificos infligunt vel virilitatem adimunt, vel tempestates ac grandines segetibus ac vineis perniciosas excitant. Nam mulierculas, quae carminibus caelo se deducere Lunam, vel homines in lupos aut feles mutare, et vsitatum naturae cursum mutare arbitrantur, Diabolum colludentem et fascino, ac praestigiis quaedam illis similia oculis obiicientem ludificari potius, quam reuera quae illae conantur, efficere crediderim. Arioli ex Chrystallis, speculis, cribro, vel annulis vel mortuorum animabus euocatis ad quaesita respondëres, cum non falluntsciscitantes sibi ipsis magis quam aliis exitiosi sunt, ac lege diuina, non minus quam priores, tolli de terra iubentur.

De Sagis vero illis, ac anub. miseris quae cum diabolis se colludere, choreas ducere, concumbere, scopis insidentes, per caminos euolare somniant, disputationem tuam libenter legi, et prudentiam ac circunspectionem laudo, quod in re dubia, nec satis explorate perspecta et cognita [Gap desc: Greek words] et quae in vtramque partem dicerentur colligere, et iudicium lectori potius relinquere, quam tuum aliquod interponere, maluisti.


page 125, image: s0125

Inprimis vero delectabit in tuo volumine candidum lectorem tanta historiarum insignium maximeque mirabilium, quas vbique intexuisti varietas et copia locupletissima, cui velut amplissimo oceano etsi ex aspersa tenui guttula parum accedere (dignitatis) potest, tamen hanc de hospite Marchico historiam, si eam forte non dum habes, adiungo. Scis Ioachimo I. Electori Brandeburgensi nuptam fuisse tui regis amitam magnam, Elisabetham, cui, vt alimenta se mortuo regia haberet, oppidum ad Sueui et Hareli confluentem maritus attribuit, inquo oppido ipsa adhuc viuente miles quidam per Marchiam iter faciens cum morbo impeditus, detineretur, decumbens tradidit crumenam pecunia refertam hospitae asseruandam. Post aliquot dies, cum conualescit, reposcit saccum: mulier auara, cu aegre tantam praedam amitteret, delibetat cum vito vtrum reddere debear. Ineunt consilium vt mulier neget depositum. Quare cum miles suum repeteret, illa confidenter negat se quidquam accepisse, simulat se mirari impudentiam militis, qui ausit flagitare cum nihil dederit adseruandum. Miles indignitate rei motus obiicit vicissim hospitae perfidiam. Quare maritus tanquam defensurus suam coniugem extrudit militem domo. Is ante fores irritatus scelere hospitae stringit gladium velut impetum facturus in virum, et ferit ianuam; hospes implorat fidem vicinorum, et queritur suas aedes oppugnari: accurrunt lictores, et militem quod vim publicam fecisset abducunt in carcerem. Post aliquot dies senatus oppidi alio mittit narrationem facti et sententiam perscribi petit. Constabat aedes publice oppugnatas esse, quare fertur sententia, vt miles vltimo supplicio afficiatur Comqueiam instaret diesiudicii, venit diabolus in carcerem ad captiuum indicans ei quam sententiam iudices laturi sint, et pollicetur se hoc periculo eum liberaturum esse hac conditione


page 126, image: s0126

vt se Diabolo dedat. Miles constanter respondet; se potius moriturum esse, quamuis sit innocens. Cum vero diabolus verbis multis exaggerasset periculum, nec tamen inflexisset militis animum, tandem pollicetur ei liberationem, sine vlla conditione. Et, cum veneris, inquit, in iudicium, dic te imperitum esse forensium negociorum et pacrono indigere, ibi astabo caeruleo pileo tectus et ornato pennis, pete igitur, vr me iubeant causam dicere. Miles qui hoc sine impietate facturus videbatur, ait, se hoc consilio vsurum esse. postridie in iudicium ducitur, adest etiam orator tectus caeruleo pileo, ibi cum actot peteret militem propter vim publicam capitali supplicio affici, miles respondit, se imperitum negociorum forensium petere, vt liceat isti suo aduocato pro se dicere, toncedunt iudices. Ibi diabolus de iure erodite disputat, non esse capitali supplicio afficiendum eum a quo non sit ortum rixae et tumultus initium, ait, ab hospite militem vi extrusum et spoliatum esse, iubet quaeri saccum, et locum monstrat. Ibi cum hospes vehementer negaret, addens etiam diras imprecationes, vtipsum abreptum diabolus perderet, si fecisset. Hancimprecationem cum inuocatione diaboli cum aliquoties repetiuisset, ibi causidicus, omissa iam disputatione forensi, adoritur hospitem, et comprehensum per fenestras et medium forum omnib. perhorrescentib., cum fragoe abducit, nec postea vnquam corpus hospitis inventum est. Haec historia, me adolescente ad praeceptorem meum a fide dignis Wittebergam perscripta: et alibi etiam a me coommemorata est. Quam, neprorsus [Gap desc: Greek words] viderer, tuis adiungendam existimaui. Quod ad Iudicum instructionem, in quaestionib. seu examinibus sagarum iudicialib. ex Bodino assumptam, attinet: scimus politicos, post quam a Luthero, de Magistratus politici dignitate edoct, euangelion illius plerique eo cupidius am plexisunt, vt excutere iugum Episcopotum, et bona Ecclesiastica impune rapere possent, nolle iam, vllis fere


page 127, image: s0127

de reb. amplius, a ministris Ecclesiae moueri: imo censuram sibi de omnib. omnium artium, ac Theologorum praecipue scriptis arroganter vendicare, Ideo ipse etiam, illa omittenda iudico, ne extra ministerii, ac professionis nostrae metas euagari, et in alienam politicorum iudicum messem irrumpere videamur. De Lamiarum appellatione, quod annotasti, velim diligentius considerari, an pisces vel aues essent: venustissimam Aristophanis [Gap desc: Greek words] meministi [Gap desc: Greek words] , vbi sempet pro strygibus, quaesanguinem puerorum exugunt, audiui explicati, quas foris oculatas domi caecas esse, scribunt, de quibus eruditissima Politiani declamatio, cui titulum fecit LAMIA extat. Sed Rondeletus piscium generi Lamias non obscure annumerat.

De Delphinis, an porci marini, vt tu vertis, vel alia species sit doceri cupio. De Oratione seu dialecto Saxonica, quam retines, nihil iudicare, dialecti illius imperitus, possum: sed tamen, purum et proprium Germanis sermonem, non totlatinis clausulis ac verbis, interdum ad Germanicam terminationem detortis mixtum, retineri rectius arbitrarer, Habes, quae mihi primum legenti in mentem venerunt, de quibus aliquid hoc tempore signi ficandum duxi. Praefationem si a me addi operi tuo voles, existimo hanc Epistolam maxi ma sui parte retineri posse. Nec grauate, literis tuis candide admonitus, quaedam eximam vel intexam, quae lucubrationi tuae honorificentiora existimabis. Literas proximo tabellario, ex aula tegia redeunti, tradere, vel Lubecam ad M. Crispinum Fluggium mittere poteris, qui recte ad me perferri curabit. Tabellarium tuum proximo octiduo in meis aedib. habui, ne forte sumptus in hospitio factos exaggeret. Tibi pro beneuolentia et iudicio de me candido et honorifico, et munere, gratias ago, et vicissim referre gratiam studebo, Bene et felicitet Vale. Rhodopoli die S. Benedicti 21. Martii 1587.


page 128, image: s0128

DAVID CHYTRAEVS Francisco Elero amico Suo S. D.

DIuinitus generi humano initia Musicae indita, et deinde ars excitata est propter hanc praecipue causam: vt vera de Deo et Redemtore nostro Iesu Christo doctrina, preces ad Deum, Gratiarum actiones et laudes diuinae immeris et carminibus seu canticis inclusae facilius conseruari et propagari et maiori cum voluptate hominum mentibus infundi et altius in eas deferri ac penetrare possint; et verae pietatis, timoris Dei, fidei, et alios motus et adfectus cum voluntate Dei congruentes in eis accendere et inflammare. Mirifica enim et innata animis humanis cum numeris et harmoniis societas et conuenientia est, vt doctrina numeris poeticis aut etiam oratoriis comprehensa multo magis se animis legentium et audientium insinuet, et facilius ediscatur et firmius memoria conseruetur, et efficacius moueat, afficiat et in omnem partem pertrahat, quam si prorsus libera et soluta orationerecitaretur. Cum vero Melodiae seu modulationes et Harmoniae concinnae adsententias doctrinam vtilem et salutarem continentes accedunt: multo arripiuntur auidius, et maiori cum voluptate animis illabuntur ac retinentur diuturnius. Quare cum natura homines Melodiis et cantilenis Musicis capiantur et delectentur, litque [Gap desc: Greek words] , vt Musaeus canit: singulati bonitate et consilio Deus cum alioqui homines a doctrinae et veritatis studio alieniores prono ad voluptatem ferantur impetu, doctrinam de Christo, et fidei ac virtutum omnium officiis, carminibus eruditis seu cantilenis includi curauit, vt, quemadmodum Medici austeriora pharmaca aegrotantibus praebentes saccaro illa aspergunt: Ita pietatis vetae doctrina, preces, Gratiarum


page 129, image: s0129

actiones, et laudes diuinae, vna cum cantus suauitate et dulcedine animis illaberentur, et aetate ac virtute iuuenes, cum sua opinione canerent, reuera tamen animos pietate ac virtute erudirent ac informarent, sicut dulcissime ac splendidissime, de hoc Musices et cantilenarum in ecclesia vsu, Basilius, Psalmotum Dauidis enarrationi [Gap desc: Greek words] concionatur. Cum a. tribus partibus cantilena omnis constet: Sententia seu verbis: Rhythmo seu numeris, et cantu seu vocis modulatione concinna: Sedes quidem et fundamentum reliquarum, sententia est, doctrinam de rebus honestis et grauibus, quae ad veram pietatem seu agnitionem et celebrationem aeternam Dei, et Seruatoris nostri Iesu Christi, et optimos conseruandos, alendosque mores plurimum valeant, continens. Qualia Angelicae Musicae verba et sententiae sunt in carmine [Gap desc: Greek words] , in genethliaco Christi Gloria in excelsis DEO, et odis Ecclesiae caelestis ad cytharae diuinae neruos decantantis. Magna et admiranda sunt opera tua Domine DEVS Omnipotens, iustae et veraces sunt viae tuae. Et Moses summus post Filium Dei in Ecclesia doctor, testamentum suum, in quo Israelitas et omnes homines, ad veram fidem et obedientiam vero DEO praestandam exhortatur, et poenas in obedientibus horrendas denunciat: insigni carmine seu cantico 70 vers. complexus est sicut antea mirandam liberationem ex mari rubro, et alia Dei beneficia, Musico carmine celebrauerat, cuius exemplum deinde Debora et Barac, Hanna, Esaias C. I 2. 26. 61. 64. Ezechias, Ionas, Abacuc, tres socii Danielis, secuti sunt. Inprimis vero Rex et Poeta Dauid, et [Gap desc: Greek words] vates, Asaph, Heman, Ethan filii Core etc. nucleum totius scripturae et doctrinae Christianae, diuinas exhortationes, consolationes, gratiarum actiones, laudes, et historias sacras, lectissimis verbis et sententiis illustratas, voce sonora et suaui ad cytharam mo


page 130, image: s0130

dulati sunt; et in Nouo Test. virgo, Zacharias, Simeon, et haud dubie alii multi, diuinitus adflati, beneficium exhibiti iuxta promissiones patribus datas Messiae, canticis celebrarunt. Et postea Christiani Episcopi, et vates, Ambrosius, Augustinus, Fortunatus, Prudentius, Sedulius, hymnos, seu laudes operum et beneficiorum Dei mirandorum, alii sequentias et responsoria, vt nominant, composuerunt. Quae exempla declarant, qualis fuerit veterum Sapientum, in Ecclesia Dei, musica, non inanes vel impias, vel turpes, ac lasciuas et voluptuarias, sicut nec superstitiosas et idololatricas, sed pias et graues sententias, notulis musicis subiiciens: nec flexione vocum lasciua et effoeminata, et concise fractis et vibratis inter fauces minimis ac susis vocib. crebro iteratis, aures, solummodo, vt volucrum cantus, demulcens dans sine mente sonum, et omnem verborum ac sententiae, subiectae notionem obscurans, et auferens: sed simplici, tarda, virili voce et grauitati sententiarum congruente melodia, animos audientium ad sapientia et pietatis erga Deumverae studium accendens. Nan ad hunc vsum adhibentur sententiis grauib. et sacris, melodiae, vt quem singula textus notulis subiecti verba et sententiae sensum et adfectum in se continent, eundem etiam ipsa cantus harmonia exprimat, et in animis audientium efficiat, et infigat. cuiusverae et in Ecclesia Dei Sapientib. maxime probatae musicae specimen, in Germanica lingua Deus huic postremae aetati in Lutheri cantilenis Germanicis, et odis ecclesiasticis praebuit, qui praecipuas do etrinae Christianae et Catechismi partes, et totam Christi hominis facti, passi, resuscitati historiam, et preces, gratiarum actiones, ac laudes diuinas lectissimis verbis expositas, et rhythmis concinnis comprehensas, et melodiis elegantib. et aptissimis, quae rebus et verbisTextus subiecti apposite congruunt, illustrauit, vt summa cum voluptate et suauitate, nec minori verae pietatis fructu, a vulgo et omnibus Ecclesiae membris, in templis,


page 131, image: s0131

dumibus, honestis sodalitiis, in campo, et alibi, laeto pectore decantari queant. Et in veteribus Latinis cantionib. Ecclesiasticis grauitas peculiaris, efficacia, spiritus ac vita inest: et melodiae cantus Gregoriani, vt nominatur, aptissime rebus et verbis subiectis accoommodatae sunt. Quare pietatem, prudentiam ac industriam tuam religiosam, omnium piotum approbatione et laude dignam iudico, quod cantica ecclesiae, singulari S. sancti instinctu et adflatu, per Prophetam Dauidem, et alios Dei vates in sacris literis tradita, et alias cantiones ecclesiasticas, veteres latinas, et per Lutherum ac fidos ipsius synergos, patrum aetate Germanico sermone compositas, earumque melodias simplices et concinnas, flectendis animis vtiles, similite; et consentaneem in omnib. florentissimae Hamburgens. ecclesiae templis conseruari et ad posteros transmitti, cures. Profecto n. ad verae et in veteri Ecclesia probatae musicae finem assequendum, vt non aures solum t???tillet. sed simul pectoris fibras tanquam chordas tangat, et motus diuinos verbis ac sententiis subiectis congruentes, in corde accendat: maxime profuit veterum consuetudo, qui vocis modulationem, et citharae aliorumque instrumentorum accentum consonantem, ita moderati sunt, vt verba notulis subiecta singula exaudiri, ac intelligi possent, et sententiae ac motus seu adfectus, verbis ac sonis musicis conuenientes, simul ad aures et animos audientium perferrentur. Sed de his alibi disseruimus prolixius. Nunc petenti tibi, vt canticis ecclesiae Hamburg. a te ordine concinno coniunctim editis, aliquid praefarer, breuem hanc et vtilem, de vero musicae vsu ad Dei conditoris celebrationem referendo admonitionem repetere volui. Gratum a. fuit, in tuis ad me literis, quod 12. modos, iuxta diuersas diapason species a vetustate distinctos, et gentium, quibus singuli familiares fuerunt, nominib. distinctos, in libello canticorum tuo discernere, et ad quem modum singulae


page 132, image: s0132

cantiones congruant, breuiter te annotare velle significas. Quae tua industria erudita, eo mihi et aliis non prorsus [Gap desc: Greek words] gratior et iucundiot futura est, quod ipse, in distribuendis, et ad has 12. modorum classes, referendis cantionib. ecclesiasticis olim laboraui quoque, vulgari. bus Musicae Scriptoribu, et cantoribus plerisque totam hanc eruditissimam Musicae partem, quae fundamenta doctrinae de modis et Harmoniis distinctis, et de fingulorum modorum natura, constitutione et discriminibus, negligi et ignorari video. Quid autem dignius, in quo elaboret Musicus, quam hanc de modis Musicis, quibus vel excitatae et alacres, vel sedulae et graues, vel tristes et gemebundae, vel impetuosae et iracundae, vel minaces et querulae cantiones existunt, et de causis adeo variarum et dissimilium in melodi is musicis qualitatum et adfectionum doctrinam considerare. Bene et feliciter vale. Die congressus sacrarum Matronarum Elisabeth et Mariae, quae prima noui Testamenti Synodus fuit, cuius decretum de exhibito iam et concepto Messia, Cantico musico inclusum, Maria promulgauit. Anno mundi 3962.

TYPOGRAPHO CHISTOphoro Plantinot.

APud Homerum, in officina fabri Deorum, Charis assidet, quae et opera artificum Heroicorum nitida reddit, et ipsos artifices officiosos esse [Gap desc: Greek words] ostendit. Apparet autem hoc tempore, Charites omnibus fere caeteris in Germania Typographorum officinis relictis apudte solum consedisse et domicilium perpetuum ac firmum collocasse. Nam et ingenii tui ac doctrinae excellentiam et consilia, actionesque omnes [Gap desc: Greek words] , omnibus bonis ac eruditis gratiorem et admirabiliorem facit et opera, quae edis erudita, vtilia et doctis recte iudicantibus probara et grata, et cedro digna esse,


page 133, image: s0133

ex hoc vno argumento iudicium fieri certum et illustre potest, cum ex tua officina prodierunt, dum et celeberrimos quosque veteres, et recentia scripta nulla nisi sapientibus eruditae doctrinae cogitationibus, ac optimarum rerum explicationibus stipata et orationis magna cura elaboratae elegantia expolita, ad exprimendum suscipis, et sapientiae ac eloquentiae splendorem, elegantissimis typis, et emendatissima collocatione et charta nitidissima exornas. Vere igitur in tuo ingenio, doctrina, moribus et officina Musae et Charites ipsae habitantes, tenellos digitos suos fragranti rosarum succo delibutos, vt in Callimachi carmine olim abluerunt. Fretus autem tua eximia humanitate, quae cum excellenti doctrina et bonitate semper coniuncta est: ad te scribere ausus sum. Nam et gratiam tibi publico et priuato nomine me debere fateor, quod non meam solum Bibliothecam multis bonis libris, historicis praecipue, proximis annis locupletasti, verum etiam omnium vbique gentium et seculorum vtilitati consulis, Bibliothecam moliens, non domesticis et angustis parietibus contentam, sed cuiuis non alia septa sint, quam ipsius orbis. Deinde officiose peto, vt catalogum librorum, quos in officina tua edidisti omnium, grandiorib. typis expressum, per hunc ciuem nostrum ad me mittas. Precia singulis libris addita esse optarim. Verum adiungi non solere, vereor. Oro autem, vt de sequentibus libris, quanti singulos aestimes, et an seorsim Tomos Bibliorum Benedicti Ariae vendere soleas, breuiter significes. Velim enim, si possim, eam partem in qua interlinearis singularum vocum versio Latina, textui Hebraeo veteris, et Graeco Noui Test. inserta, et radices, ac themata difficiliora ad marginem notata sunt, separatim, amice comparare, et si 4 1/2 Ioachimicos precium non excedit huic mercatori exemplum tradi. Audio etiam Gabrielis lecturam super Canonem Missae,


page 134, image: s0134

et coommentaria in sententias Longobardi a tegrandiore litera expressa esse. Oro igitur, vt quanti ea vendantur, mequam primum doceas. Vbi catalogum Bibliothecae tuae accepero, de pluribus etiam libris prima occasione scribam. Deum oro, vt florentissimis olim Belgici populis, et vestrae inprimis Reipubl. tranquillitatem et pacem clementer restituat, et tristi huic ac diuturnae bellorum tragoediae, laetam et optatam catastrophen tandem imponat. In Academia Rostochiensi Anno 1580. postridie Paschae, quod est ab exitu ex AEgypto Paschae 1089.

HENRICO IVLIO, DVCI BRVNSvicensi nomine Iohannis Cyriaci Baronis Polheimii.

S. D. Illustrissime Princeps, Domine clementissime. Scio bonos et Heroicos principes, etsi in sublimiore fastigio virae collocati sunt, tamen inferioris etiam ordinis homines, virtutis et doctrinae studiosos, non ex sublimi despicere et fastidire, sed tanquam coommunifoedereEcclesiae literarum et virtutum consociatos clementer et benigne complecti. Nullum a. ad coniungendos bonorum animos coommuni Spiritu Christi, et sanctissimo Musarum foedere vinculum arctius, et ad principum bonorum beneuolentiam firmius existimatur. Etsi igitur plane Ces. T. ignotus sum: tamen subiectissimum erga Cels. T. studium, et scribendi officium a me, qui ean dem de Deo doctrinam et religionem, et Musarum studia, ad quae Cels. T. a teneris annis sapientissimi patris consilio et autoritate adhibita est, studiose complector et non negligenter colo; profectum, spero Cels. T. non improbatum iri, praesertim cum assiduum praeconem virtutis et doctrinae ac humanitatis tuae velut vadem in hac Acade mia habeam, D. Dauidem Chytraeum, qui Heroicam indolem Celsit. T. optimi ac maximi principis spem ampliss. de se excitantis et progressus in studiis doctrinae


page 135, image: s0135

et virtutis in hac aetate felicissimos, quotidie apud me et alios in hac Academia honorifice praedicans, et Celsitudinis T. exemplo me et caeteros adolescentes nobiles et Reip. gubernaculis destinatos, ad amorem et cultum doctrinae et styli inprimis exercitationem diligentem, cohortans, mirificum erga Cels. T. amorem et admirationem in meo pectore accendit et inflammauit. Quem reuerenter Cels. T. hac epistola significandum esse duxi, et adiungendam orationem de optimo et sapientissimo Imp. Maximiliano II. nuper a me in Academia nostra, officii ratione, quod nunc sustineo publice pronunciatam, in qua boni et laudati principis et Reip. salutaris imaginem, quantum potui, exprimere studui. Spero igitur, te, optimo et Illustrissimo principe Iulio Maximiliani Augusti obseruantissimo, prognatum, et tua sponte ad v rtutem, et decus excitatum, non sine voluptate hancimaginem boni principis Cels. T. et Illustrissimi patris similimam lecturum esse. Quod si Cels. T. vicissim me sua illustri beneuolentia complecti et studiorum suorum specimine aliquo et oratione in solenni panegyri introductionis Academiae Iuliae habita, ornare volet, summum munus a Cels. T. me accepisse, censebo, quod inter charissima mihi [Gap desc: Greek words] perpetuo tuebor et ostentabo. Haec eo etiam confidentius a Cels. T. peto, quia vterqie nostrum simile officium Rectoris hoc tempore, Celsit. T. in inclyta Academia. Iulia, ego in hacRosarum vrbis schola, sustinemus. Vtn. vna est Ecclesia Dei, ct si in vna vrbe simul esse non potest: ita vna est piorum schola vbicunque sunt, et hanc sententiis et voluntatibus congruere honestissimum est, et vitae hominum salutare, atque vtinam aeterna sit Scholarum et Rectorum in his regionibus concordia. Bene et feliciter Cels. T. valeat. Rostochii Idibus Martii. Anno 1577.


page 136, image: s0136

HENRICVS IVLIVS DVX BRVNSVIcensis et Lunaeburgensis Iohanni Cyriaco Libero Baroni in Polheim.

QVantam laetitiam, literae tuae nobis attulerint, Generose Baro, cumprimis nobis dilecte, hisce nostris satis expricre non possumus: sicuti enim Doctissimorum ac optimorum virorum et adolescentum consuetudine nobis nihil potest accidere gratius: ita quoque literatorum hominum scripta ac literae, ex pietatis ac virtutum dulcissimis riuulis profluentes, nos vehementer delectant. Quod itaque non tam fama nostri Illustris nominis, praeclarissimorumque studiorum nostrorum, in quibus certe operam ponimus minime contemnendam, quam adhortatione Reuerendi nobis inprimis dilecti D. Dauidis Chytraei excitatus ad nos literas suauissime ac elegantissime exaratas dedisti, nos orationib. nonnullis ornasti, hacque honestissima occasione beneuolentiam nostram ambiuisti, nobis non tantum pergratum fuit, sed insuper hac de causa gratias tibi agimus quam maximas, teque adhortamur sedulo, vt in incepto scribendi ad nos studio ac exercitio, ea, qua par est constantia ac diligentia pergas: nulla enim re maiorem apud nos gratiam inire potes, quam hoc ipso scribendi creberrimo officio: nos vicissim dabimus operam, ne officium nostrum hac in parte a nobis desideres, neque de nostro in te beneuolo animo in dubium voces quicquam. Inprimis autem tua oratio de Diuo Maximiliano II. Imp. Caesare Augusto, Serenissimae memoriae, habira, nobisque transmissa, nos vnice delectat, tantis enim honorib. atque beneficiis Illustriss domus Ducum Brunsvicensium a Potentiss. Impp. ex Austriaca familia prognatis condecorata est, vt nullam laudem ac gloriam etiam praecipuam hisce debitae gratitudinis ergo inuidere debeamus, praeterimus iam libenter, quo fauore et nos ab Imp. Diuo Maximiliano in hac tenera


page 137, image: s0137

nostra aetate affecti simus, nec nos fugit, quantum vulnus huius patris patriae ac optimi principis immatura mors praesenti statui periculo sissimo, afflictae Ecclesiae ac periclitantis Reipubl. inflixerit, veremurque ne Germania dulcissima patria nostra mutationem patiatur insignem, hoc sapientissimo vigilantissimoque custode Religionis et publicae pacis sublato: solet enim DEVS Opt. Max. plerunque mutationes imperiorum immaturo obitu bonorum principum, huic ingrato mundo denunciare atque praedicere. Libentissimae quoque tuae petitioni satis faceremus, tibique nostram oratiunculam, qua in introductione nostrae Academiae Iuliae Magistratum scholasticum suscepimus, licet ea, elegantia ac rerum grauitate tuis minime correspondeat mitteremus: sed adhuc sub praelo est, quam primum a. excusa fuerit, efficiemus, vt eam diutius a nobis non requiras. Inrerim tibi omnem nostram beneuolentiam pollicemur, te in numerum nostri amantissimorum recipimus, et optamus, vt haec notitia ex hisce honestissimis primordiis inter nos exorta, mutuoque literarum officio contracta, nobiscum crescat, augeatur et confirmetur quamplurimum. Si enim vnquam opus fuit, et in Ecclesia ac Republ. arctissima, integerrimaque Illustrium familiarum et praestantissimorum virorum coniunctione, certe hoc seculo turbatissimo, in quo omnes calamitates, in communem perniciem huius patriae nostrae furiose conspirasse videntur, maxime necessaria est et vtilis. Bene ac feliciter vale. Ex Castro Scheningensi, Ipsis Calend. Aprilis Anno ???. IC. LXXVII.

[Note: Henricus Iulius, DEI gratia, Administrator Halberstadensis, Dux Brunsvicensis et Lunaeburgenses, manu sua.]


page 138, image: s0138

PAVLO FABRICIO ARTIS MEDIcae Doctori, Sacr. Caes. Maiest. Mathematico, in Archigymnasio Viennensi, de Phaedro Platonis.

THomam Linacrum Medicum, qui aureos illos Galeni de sanitate tuenda libros in Latinum sermone nitidissime conuertit, accepimus, cum ad perdiscendas Graecas literas ex Britannia in Italiam profectus esset, occasione lectionis Phaedri Platonis in amicitiam Hermolai Batbari, viri ea aetate in tota Italia eruditissimi, et summa authoritate praediti peruenisse. Cum enim Florentiae Demetrium Chalcondylem et Ang. Politianum Graece docentes audiuisset, et propter morum suauitatem atque modestiam a magno Lauren Medices, liberis suis familiari studiorum consuetudine socius esset additus: paulo post Romam adiit, vbi Vaticanam Bibliothecam ingresso, et Graecos codices euoluenti, casu interuenir Hermolaus, ad Pluteumque humaniter accedens, et Platonis Phaedrum ab eo auide perlegi cernens, Non tu Hercle, inquit, studiose hospes, vti ego, plane sum, Batbarus esse potes, quod lectissimum Platonis librum diligenter euoluas. Ad id Linacer, animaduertens. se ab Hermolao Barbaro, cuius in tota Europa eo tempore nomen, eruditionis fama celeberrimum erat, compellari: laeto ore respondit; Nec tu sacrate Heros, alius iam esse potes, quam ille fama super aethera notus Patriarcha Italotum latinissimus. Vta. his summis viris amicitiae primum contrahendae occasionem felicissimam Phaedrus Platonis praebuit: ita illustri bonitate et mansuetudine virtutis ac humanitatis tuae, ante triennium Viennae, in sanctissimum amicitiae tuae foedus recenptus, confirmare illud et stabilire hac Phaedri Plaronis dedicatione cupio. Qui liber vt omnium Platonis operum primus esse existimatur: sic inter omnia fere humano ingenio elaborata opus maxime sublime et admirandum,


page 139, image: s0139

summis viris Galeno in primis et Ciceroni, omnibusque aliis doctrinae laude praestantibus, semper mirifice probatum est. Cum vero sapientissimas de nostris studiis recte instituendis, ac in primis de recte dicendi ac scribendi ratione admonitiones, diuinis sententiis, similitudinibus, exemplis illustratas, contineat: studiosae iuuentuti nostrae in hac schola eum proponi curaui. Etsi autem argumentum et scopum totius disputationis in Phaedro, alii de pulchritudine, alii de amore, alii alium constituunt: tamen Galeni etiam autoritate, in hac sententia, quam a praeceptore quodam meo olim me audire memini, confirmor, vtargumentum libri praecipuum esse statuam praecepta dialecticae et rhetoricae, quae rationem recte scribendi seu componendi orationem aut libros, erudite, vere et praeclare rem propositam explicantes, demonstrent: et Lysiae orationende amore, quae perbella et antithetis, isocolis, parirerque desinentib. affabre tornata, imo perfectum eloquentiae exemplum Phaedro videbatur: eam ob causam initio poni et examinari a Socrate, vt ostendat, Non satis esse ad benedicendum, verba cocinne et numerose coagmentare, sed res ipsas, de quiboratio institura est, ex intima philosophia perfecte cognoscendas, et adhibita methodo definitionum et diuisionum erudite et distincte explicandas esse. Ea occasione luculentam orationem de amore, grauissimis rebus, sapientissimis sententiis, eruditissima methodo, et splen didissimis verbis ac figuris ornatam Lysianae Socrat. confert et praecepta de methodo et ratione recte scribendi adiungit, a quib. Lysiae orationem, non rerum bonarum inuentione et explicatione legitima methodo instituta, sed elocutione solummodo et compositione concinna laudabilem, longissime dissidere declarat. Cum n. de amore oratio instituta sit, et quidem, quod non amantimagis quam amanti gratifi can dum sit, reprebendit Lysiam Socrates, quod nusquam amorem definiat: nusquam legitimum et honestum amorem a turpi et flagitioso distinguat: nusquam


page 140, image: s0140

vim et effectus amoris turpis seu detrimenta ingenii, corporis et fortunarum inde emanantia euoluat: nusquam legitimi et honesti amoris, sapienriae et virtutis, originem, generationem et coommoda amplissima explicet. Mirando n. consilio et arte DEVS hos mirandos motus amoris, et laetitiae in natura hominis condidit, vt Dei coniunctionem et sapientiae ac virtutis studium, quo ad Dei cognationem et similitudinem proxime accedit homo, expeteret et inDeo adquiesceret ac laetaretur, et ardenti incendio amoris DEVM Complecteretur, eique obediret. Talis n. adfectus est dilectio seu amor, vt voluntas et cor expetat, et attrahat, et quasi intra se accipiat et amplectatur amatum, vt eo fruatur, et quasi vnum e duob. fiat, vnde est cupiditas amplexus in amore, et Filius Dei immenso amore adductus naturam humanam sibi copulatam vniuit. Ita a. condita est natura porpter hunc finem, vt voluntas et corante omnia Deum ipsum velut summum, bonum amplectatur, et intra se accipiat, et vnum cum DEO fiat. Deinde vt vinculo amoris genus humanum DEO copulatum etiam inter sese consocietur, vt omnes in DEO sint vnum, doceant vnum, fatcantur et vnum. Nulum n. firmius vinculum est societatis ???umanae, quam [Gap desc: Greek words] seu flammae amoris, diuinitus hominum pectorib. in sitae, et postea similitudine naturarum et morum, et consensu de DEO et aliis rebus bonis accensae, et coufirinatae. Sed in hac auersione cordis a DEO et extinctione amoris Dei in natura humana, cuius [Gap desc: Greek words] : varie et inordinate ruunt corda illicitis flammis amorum, vtin Paenulo Plauti futiosus amator exclamat: Ita me Dii ament, vt ille me amet malim, quam Dii, Milphio. Hos illegitimos, et rationis ac mentis imperio repugnantes libidinum impetus, ab honesto amore virtutis et sapientiae, cuius si foma ipsa et facies ???culisc discerni oportere Socrates monet, ideoque Ly???ae orationem, nolla ad hibita desinitione et distinctione


page 141, image: s0141

omnia confundentem, grauiter reprehendit. Postea decem praecepta de ratione benedicendi et recte scribendi seu componendi orationes et libros, approbatione et laude eruditorum dignos ordine coommemorat. Ex quibus primum est: Fundamentum eloquentiae esse sapientiam seu Philosophiam. h. e. perfectam cognitionem retum de quibus oratio aut scriptio instituitur. Nam scribendi recte sapere est, et principium et fons. Nec quisquam in eo disertus esse potest, quod ignorat. Non igitur satis est ad bene dicendum aut scribendum natiua ingenii calliditate valere, et plectrum linguae volubile habere et verba multa chartis illinere: verum vt passim a Cic. etiam in libris Oratoriis, iis praecipue, qui ad Qufratrem scriptisunt, inculcatur. Nemo poterit laudatus Orator aut scriptor existere, nisi erit omnium rerum magnarum atque artium scientiam consecutus. Etenim ex rerum cognitione efflorescat et redundet oportet oratio, quae nisi subest, res a scriptore percepta et cognita, inanem quandam habet elocutionem et pene puerilem. Deinde in cuiusque disputationis principio ambigua distingui, et certam vocabuli significationem et rei definitionem constitui oportere ostendit. Postea orationem mouet vnum veluti CORPVS constans membris omnib. recte et apte sibi inuicem et toti conuenientibus, cohaerere inter se, et coagmentatam esse debere. Quod primum Horatii in arte poetica praeceptum est. Caput vero aptae et consentaneae explicationis est, vt rei ad explicandum propositae, vnam definitionem initio constituat, deindespecies illius diuersas, in ipsis articulis incidat, nec imperiti coqui more, membra confringat. Huiusmodi ego diuisiones collectionesque, ô Phaedre, amo, inquit Socrates, vt recte sentire et loqui de rebus possim, ac si quem alium existimem, VNVM et MVLTA in singularum rerum propositarum natura posse perspicere, huius ego tanquam DEI vestigia sequor. Atque eos qui id facere possunt, rectene an secus


page 142, image: s0142

appellem Deus nouit, sed nomino hactenus Dialecticos. His Rhetorica quaedam praecepta tenuia, a suae aetatis Rhetorib. tradita subiungit, quae non artem benedicendi, sed rudimenta solum, arcem antecedentia esse, multo minus sola ad benedicendum sufficere, sed perfectam doctrinam rerum maximarum, et vsum ac exercitationem adiung oportere de nonstrat. [Gap desc: Greek words] Tres n. praecipuae causae sunt eloquentem efficientes, ex quibus natura primum atque ingenium (vt Cic. verbis, cum Socratis sententia plane congruentibus vtar) vim ad dicendum adfert maximam. nam et animi et ingenii celeres quidam motus esse debent, qui ad excogitandum acuti, et ad explicandum ornandumque sint vberes, et ad memoriam firmi atque diuturni. Quod si quis est qui haec putet arte accipi posse, quod falsum est, praeclare enim se res habeat, si haec accendi aut coommoueri arte possint: inseri quidem et donari ab arte non possunt, sunt enim illa dona naturae etc. Notus enim Ciceronis in 1. de Oratore ad Q. Fratr. locus est. Cum vero ad naturam eximiam atque illustrem accesserit omnium magnarum artium atque doctrinarum cognitio et artificum laude dicenda, ac scribendi praestantium imitatio et vsus assiduus, tum praeclara et singularis eloquentia existit, vt Periclem ingeniosum Anaxagorae Philosophia sublimiorem oratorem effecit. Praeterea omnes animorum motus, quos hominum generi natura tribuit, penitus pernoscem di sunt: quod omnis vis ratioque dicendi, in eorum qui audiunt mentib. aut sedandis aut excitandis exprimenda est. Cum igitur naturam animae cognoscendam Oratori dixisset: sapientissimum methodi Dialecticae, Hippocr. Medico vsitatae, praeceptum, ad naturam animae et cuiuscunque rei propositae discendam, et erudite ac integre peruestigandam ex Hipp. intexit. Quod tantopere Galeno, non Medicorum solummodo, sed omnium eruditorum principi placuit,


page 143, image: s0143

vt in nonum de Hippoc. et Platonis dogmatibus illud transcripserit. [Gap desc: Greek words] . Sic de cuiuscunque rei natura consideratio instituenda est. Primo quidem vtrum simplex illud sit, an multiplex, de quo et ipsi habere scientiam et alios docere volumus. Deinde si est simplex, considerare oportet, quam vim natura habeat, et ad quid agendo et quid a quo pati soleat. Si a. plures illius species sint, has enumetare, et in singulis videre oportet, quam vim naturalem aliquid efficiendi et agendi, vel ab aliquo patiendi habeant. Hanc viam in consideratione rerum non sequi, CAECI ITERE esse videtur. Monet igitur sensus animorum humanorum, et adfectus varios, (de quibus, qua ratione excitentur aut sedentur, toto 2. Rhet. ad Theodecten libro Aristor. eruditissime explicat) et tempus loquendi ac tacendi, et alias circumstantias Oratori considerandas esse. Tandem concludit hanc Rhetoricen suam hoc insigni oraculo; [Gap desc: Greek words] . Nemo erit artifex in dicendo, nisi auditorum ingenia et naturas nouerit, et res, de quibus dicendum est, in suas species apte discerne. re, et tursum singulas vna idea seu definitione apte comprehendere possit: Haec a. sine longa exercitatione nemo assequetur: in qua non ideo elaborabit vir prudens, vt dicere et facere apud homines queat, sed vt Deo grata dicere, et Deo grata facere pro sua virili possit. Postremo docet vtilius esse viua voce in auditorum mentibus doctrinam de rebus bonis et salutarib. conserere,


page 144, image: s0144

quam scriptis ea complecti, quorum fiducia plerique nihil recte et solide cognoscere et menti inscribere, et memoriae culturam prorsus negligere soleant, atque ita [Gap desc: Greek words] existant. Hi nisi fallor, praecipui in phaedro loci sunt, in cuius extrema pag. insigne de Isocrate testimonium Platonis, a Cic. etiam in perfecto Oratore laudatum recitatur. Adolescens etiam nunc, ô Phaedre, Isocrates est: sed quid de illo augurer, lubet decere. Quid tandem, inquit ille? Maiore mihi ingenio videtur esse, quam vt orationib. Lysiae comparetur: praeterea ad virtutem maior indoles, vt minime mirum futurum sit, si cum aetate processerit, aut in hoc orationum genere, cui nunc studet, tantum quantum pueris reliquis praestet omnibus, qui vuquam orationes attigerunt: aut si contentus his non fuerit, diuino aliquo animi motu maiora concupiscat. Inest n. naturâ Philosophia in huius viri mente quaedam. Extat autem longa et erudita formae orationis Lysianae et Isocrateae collatio, in vita Isocratis, a Dionysio Halic. descripta, quam non sine voluptate et fructu studiosi legent. Exordium etiam Phaedri in procem. librorum de legib. fere totum expressit Cicero, et in vestibulo librorum de Orat. Platanum cuius vmbram secutus est Socrates celebrat, quae non tam ipsa aquula, quae describitur, quam Platonis oratione creuisse, Scaeuolae videtur. In Tusc. 1. et de Senect. integrum de immortalitate animae locum, de verbo ad verbum ex Phaedro transcribit, [Gap desc: Greek words] etc. Omnis anima immortalis. Quod n. semper mouetur, id aeternum est, quod a. motum adfert alicui, quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, viuendi quoqque finem habeat, necesse est. solum igitur, quod scipium mouet, quia nunquam deseritur a se, nunquam ne moueri quidem desinit. Quin etiam caeteris quae mouentur, hic fons, hoc principium est mouendi. Principii a. nulla est origo: nam ex principio oriuntur omnia. Ipsum


page 145, image: s0145

autem nulla ex re alia nasci potest. Nec enim est id principium, quod gigneretur aliunde. Quod si nunquam oritur, ne occidit quidem vnquam, etc.

In primo Officiorum citat ex Phaedro. Formam quidem ipsam et tanquam faciem honesti vides, quae si oculis cerneretur, mirabiles amores excitaret sapientiae; [Gap desc: Greek words] .

Has ex Phaedro Platonis a Cicerone laudatas sententias ideo recito, vt studiosis Ciceronis etiam authoritate et testimonio Phaedrum commendem, et ad lectionem libri huius vtilissimi et splendidissimi attentam et sedulam auditores inuitem. Bene et feliciter Vale. Rostochii Calendis Augusti Anno 1572.

D. CASPARO EBERARDO PASTOri Ecclesiae VVittebergensis.

MEministi grauissimam et dulcissimam de verae et solidae inter Christianos amicitiae nexu, D. Nazianzeni sententiam, [Gap desc: Greek words] . Nihil firmius est ad conciliandam ac retinendam concordiam inter eos, qui sincere Deum colunt, quam verus, de vero Deo consensus, quo cum pectora nostra in sancta et venetanda illa omnium doctrinarum metropoli olim conciliata, et iam continuos viginti sex annos, absque vllius offensionis aut suspicionis interuentu, copulata, et in Deo vnita manserint: non dubito, nos semina istius coniunctionis, in aeternam Dei et Ecclesiae calestis consuetudinem allaturos esse. Interea in his terris eam mutua beneuolentia et officiis confirmari et coli, et communi matri ecclesiae, aliquid praesidii et opis adferre posse; ex animo optarim. Ego sane quo, diutius (ad mea docentium praelia in nostris Ecclesiis


page 146, image: s0146

aspexi, et quo propius superioribus annis in Austria et Stiria: quam speciose et pausibiliter iis lesuitae, ad totum hoc genus doctrinae, quod profitemur doformandum abutantur; cognoui et vidi, eo magis in simplici et recta forma Doctrinae in locis communibus praeceptotis nostri, et aliis eiusdem argumenti scriptis, res vtiles et ad veram agnitionem Dei et pietatem alendam maxime necessarias complectentib. adquiescendum et curiosas disputationes [Gap desc: Greek words] et [Gap desc: Greek words] plane praecidendas et exterminandas iudicaui. Semper itaque scripta illa ex quib. doctrinae caelestris corpus auditores discerent, in hac schola retinui, et adhuc retineo, idque deinceps donec viuam, eo studiosius faciam, quia non solum veram esse doctrinam Lutheri et Philippi ministerio, in nostris Ecclesiis illustratam, sentio: verum etiam hanc [Gap desc: Greek words] et corpus doctrinae Lutheri et Philippi scriptis constitutum, retineri vtilius iudico, quam singulis fere annis nouas Disputatione, et inusitatas docendi et loquendi formas in ecclesiam induci, nec quidquam stabile et certum conseruari. Cumque in omnium veterum patrum scriptis multa desideremus et naeuos multo faediores, et, si pertinaciter defenderentur, plane intolerabiles, pietati ipsorum et meritis erga Ecclesiam condonemus: cur non de praeceptorum quoque scriptis, candide et benigne iudicare potius, quam ambigua indeteriorem partem detorquere, immerito velimus. Ego quidem, pra ter ea dogmata, quae ad veram Dei agnitionem, alendamque pietatem, et practicum Theologiae studium, maxime vtilia et necessaria, singulari iudicio in locis collecta sunt, nullas disputationes alias in his ecclesiis moueri semper optaui. quarum permultas, inani ingeniorum curiositate et augendis distractionibus magis quam verae pietati alendae seruientes, consulto se velut scopulos praeteriisse ipse scribit. Sed cum renouarentur


page 147, image: s0147

superioribus annis disputationes Lutheri tempore agitatae et nostrum de iis iudicium flagitaretur, ex Lutheri confessionibus, ad quas totie, se Philippus ipse refert, declarationem illarum sumere soliti sumus. Idque D. Eberum etiam in sua assertione, quod ad principalem controuersiae starum attinet, fecisse video, et in hac sententia, Deo iuuante perpetuo manebo. Philippi nomen doctrinam et merita erga Ecclesiam non minus semper amaui, colui, et veneratussum, quam aliorum quisquam, et reuerenter sancteque colam vtriusque viri Dei Lutheri et Philippi nomen et scripta, donce in his terris viuam et deinceps in omni aeternitate, nec ab hac sententia vnquam discessi aut discedam, Deo gubernante. Quod vero ad reliquam epistolae tuae partem attinet, qua inigrationem ad Wittebergenses tuam commemoras, et, an vobiscum aliquandiu esse, et matri, quae me erudiit et fouit, vicissim pie seruire velim? Sciscitaris: ego quidem non tam tibi de amplissima illa et plena verae dignitatis; sed cum ingentibus curis et labotibus coniuncta [Gap desc: Greek words] , quam toti Ecclesiae Filii Dei gratulor, quae tristissimo, et profundo gemitu, multos iam annos deprauationem preciosissimi et carissimi depositi sincerae doctrinae deplorat, et vetitatem ac pacem, quae Lutheri et Philippi concordibus operis olim constituta floruit, in integrum restitui ardenti desiderio optat. Certo enim spero, idque quotidianis et ardentibus votis a Deo flagitans plane confido, Deum, tuae pietatis sincerae, [Gap desc: Greek words] sapientiae spiritualis ac politicae et feruentis zelispiritus, moderatione ac mansuetudine Christiana temperati ministerio, ad instaurationem et conseruationem veritatis et pacis passim labefactatae et conuulsae, et coniungendas iterum plerasque Ecelesias


page 148, image: s0148

Augustanae confessioni adiunctas feliciter vsurum esse. Quod vt illustrissimi et pientissimi Principis Electoris auctoritate et tua fide, diligentia et consiliis sanctissimis mature conficiatur, toto Deum pectore precor. Quod ad meam voluntatem redeundi in illam metropolim vestram attinet, cum [Gap desc: Greek words] : oraui Deum toto hoc biduo vt cogitationes meas regeret, et [Gap desc: Greek words] consilium seruiens suae gloriae et ecclesiae ac meae animae salutare subiiceret, in quo adquiescere tuto conscientia mea possit. Fateor me non mediocriter moueri argumentis, quae tibi deliberanti, migrationem priuatae quictiante ponendam persuasisse scribis: et pium esse agnosco, matrem [Gap desc: Greek words] , nec vspiam viuere malim quam tecum cuius sincera fides erga Deum et homines, et singularis candor, et erga me beneuolenda, nulla temporum meorum varietate immutata, tot annos mihi perspecta est: ac vbicunque ero, animo et voluntate tecum ero, et consilio tuo omnibus in rebus vtar, Ecclesiam Academiamque vestram venerabor, et colam: et quibuscunque officiis potero, ecclesiarum insolenti quorundam et plus quam pontificio fastu [Gap desc: Greek words] superioribus annis isthinc distractarum coniunctionem, cum vestra illa Metropoli, dum tua vox et confessio in ea vigebit, fideliter iuuabo, sicuti ex animo opto, idque propter communes hostes Pontificios video necessitatem extremam flagitare, omnes has Ecclesias cum vestra in Domino vnum esse et perpetuo manere. Sed quo minus voluntati tuae et meae morem gerete hoc tempore possim: non tam [Gap desc: Greek words] quibus tamen non aliter deuinctus sum, quam si illis non placeam, vt dimidio anno ante mihi renuncient, idque mihi vicissim liberum sit, quam [Gap desc: Greek words] ipsum obstat. Ea enim vir ium ingenii et corporis mei quotidie decrescentium imbecillitas et expectationi tuae, de me forcassis conceptae, nequaquam responsura est: vt


page 149, image: s0149

nec subire molem, cui sultinendae prorsus impar sim, nec tibi amico et patrono fidissimo, me commendanti pudorem incutere debeam, homo [Gap desc: Greek words] , et nullam ad rem aliam, nisi Catechesin et Chronicon vel mathematum elementa, in scholis tradenda, Deo iuuante idoneus. Nolim etiam te, vrgendo meam vocationem, isthic odia quorundam iniusta, tot annorum calumniis aduersus me [Gap desc: Greek words] irritata attrahere. Satis est enim me illis expositum esse tametsi ea iam dudum apud Deum deposui. Omnia enim facile perfert et contemnit, qui se moriturum esse cogitat. Et iam aliquot annos migrationem in caelestem Academiam, in qua sine caligine dubitationum et crudelibus rixis Deum agnoscere et coram videre opto, expectaui, nec imminente singulis momentis morte, noua certamina aut negocia viribus maiora mihi accersere velim. Totum ig tur hoc negocium domino Deo commendo et voluntati illius clementissimae relinquo. Optarim autem nos, de multis rebus, quae literis committi non possunt, coram colloqui posse. Quod de reditu ex Stiria meo et statu Ecclesiarum in iis locis sciscitaris: Dei beneficio, incolumis ad meos recte valentes reuerti die 10. Iulii, Quis Ecclesiasticarum deliberationum exitus fuerit adiunctum exemplar postremi delectorum prouinciae rescripti, (vt ibi mos est scriptis vltro citroque datis agi) litera A notatum docebit. Schola etiam, vt ex oratione addita cognosces, inchoata est, cuius mediocres successus esse, ex Philippi Marbachii literis ante paucos dies mihi redditis, intelligo. In Austria quae multitudine Ecclesiarum Stiriam longe superat, libertas Religionis fere nimia est. Confluunt enim illuc impune omnes quacumque de causa ex aliis Germaniae locis dimissi. Quorum plerique ingenio et facundia mediocri praediti, singuli


page 150, image: s0150

suorum dominorum animos occupant. Quae summa fuerit deliberationum ante quinquenium me praesente habitarum, et quae rixae de Agenda im prudenter edita extiterint, quas tamen nunc magna ex parte sedatas esse intellexi, ex adiuncta epistula typis excusa, quam ad amicos aliquot priuatim misi, perspicies. Nunc summam doctrinae etiam ante quinquennium delineatam auget et locupletat aliquis, vtinam feliciore fato, quam prior ille Agendam eximendo passim et ineptissime multa infarciendo, emendauit. Respondi ad omnia Epistolae tuae capita, et animum meum in amici sinum effudi. Nec dubito te benigne et candide hanc meam simplicitatem accipere. Ego me totum omniaque studia et officia mea tibi reuerenter defero ac Deum oro, vt nos doceat, gubernet et seruet. Darae Rostochii 18. Octobris Anno 1574.

M. GELMERO PASTORI VVarnensi.

DEnuo literas a te lugubres ac [Gap desc: Greek words] tua pictate, prudentia et constantia Christiana indignas, accipio, Dei voluntate ad illius Ecclesiae ministerium te vocatum esse non credo te dubitare. Is cum certo consilio et bonitate paterna [Gap desc: Greek words] . Bona quae tribuit grata mente consideremus, iisque [Gap desc: Greek words] fruamur. Incommoda vero et mala, nostrae morositati et ingratitudini emendandae paterno Dei consilio adiuncta, placide feramus, nec sapientiae et iustitiae ipsius frustra repugnemus, [Gap desc: Greek words] . Quid aliud hac tanta nostra impatientia obtinemus, nisi quod Deum recusantes [Gap desc: Greek words] crucis ab ipso impositae patienter ferre, ingrati offendimus: et tranquillitatem animi nostram quonis precio redimendam turbamus; et maximam vitae nostrae


page 151, image: s0151

breuissimae, et alioquin satis aerumnosae, et iam iam desiturae partem nobis ipsi insuauem reddimus. Magna etiam inconsiderantia est mutata praesenti conditione, masorem tranquillitatem et suauitatem expectare, cum omnibus in terris regionib. aedibus, aulis sit laboratque dolor sit dolor atque labor. Meministi quid de sene Fredero tibi aliquando subiecerim, qui aliquoties mutato loco semper posteriorem proximo incommodiorem expertus est: nolim enim ex Apologis Asinum [Gap desc: Greek words] , et alios atque alios dominos subinde quaerentem testem citare. An mihi existimas in praefenti mea functione, minores quam tibi molestias, etsi alterius fortasse generis perferendas et boni consulendas esse? Nec toties inueniri nouae functiones coommodiores possunt, quories praesentes fastidimus et semper, vt ille Plautinus senex, amico coommutare praesentem vxorem morosam cupienti, respondit, Nota Mala optima. Componamus igitur animos nostros ad pictatem et patientiam, nedum alios eam docemus ipsi reprobi fiamus. Non procul vterque nostrum a meta vitae abest. Magno itaque animo breuia feramus et contemnamus incommoda. Interea dum respicimus et vertimus nos, immortalitas aderit.

In arcendis a coena Domini auditorib. deinceps cognitionem causae coram consistorio praemitti, non modo excommunicationi solenni, verum etiam [Gap desc: Greek words] volunt. Sic molestiss. et odiosissima ministerii parte pastores leuare aula insticuit, de quo consilio hic disputare nolo. Tantum oro, vt circumspectius et moderatius in istis negociis verseris; de quibus si in aulam tui aduersarii aliquid deferent [Gap desc: Greek words] etc. Friderico Myconio, consulem suum Isennacensem perpetuo in concionibus palam vel tecte taxanti Philippus consilium dederat, vt exigui temporis patientiam haberet, et aliquot saltem hebdoma.


page 152 , image: s0152

das linguam cohiberet. Post interuallum rediens interrogat an consilio paruerit? Respondit Myconius, se paruisse et nunc bene sibi cum consule conuenire, Aber/ inquit, die kleine Gedult thur einem so wehe/ es bette einer lieber einen lange Krieg. Ita si teipsum arliquantisper vincere, et insilentio et patientia possidere animum tuum posses, non dubitarem, te paulo post, consule et ipsius collegis multo commodioribus vsurum esse. Vince animos iramque tuam, qui caetera vincis. Non est magnus animus, in quem incurrit incuria, inquit Seneca, nec est argumentum magnitudinis certius quam nihil posse, quo instigeris, accidere. Nihil enim magnum quod non idem placidum. sis patiens, si vis sapiens et sanctus haberi. Haec mihi ipsi primum, deinde tibi pro fratern o amore nostro subiicere hoc tempore volui, quo occasionem per generum meum certam ad te mittendi literas habebam. Deum oro vt nos doceat et gubernet, et vere pios, patientes et ipsi gratos reddat Calend. Decemb. Anno 1587.

WILHELMO LANDGRAuio Hassiae.

ILLustrisssime Princeps, Domine Clementissime. Cum Wormatiae superiori mense septembri exeunte, Illust Celsit. V. epistolam in thermis datam, qua me ad Cels. S. colloquium in reditu clementissime inuitabat, reuerenter accepissem: triduo post tabellario Padebornensi, Spira redeunti literas dedi, quibus iter me Lipsiam et Wittebergam habere et comites itineris per Selingstadium, Fuldam et Isenacum ituros nactum esse, subiectissime significaui. Nuper autem intellexi Cels. V. aduersus me commotiorem fuisse, quod Cels. V. in reditu non salutassem, Reuerenter itaque Ill. Cels. V. cuius vt sapientissimiet optimi Principis beneuolentiam plurimi facio, et pietatem, studium ornandae religionis


page 153, image: s0153

doctrinam et virtutem Heroicam veneror et suspicio: per clementissimi Dei nostri bonitatem et mansuetudinem oro et obtestor, vt meae vel incogitantiae vel festinationi, recta Lipsiam tum properanti benigne ignoscat, et pristina humanitate et clementia me indignum deinceps etiam complecti dignetur. Ego quidem assidue hortator sum iuuentuti, vt non modo totum ordinem politicum et principes ac magistratus, qui Remp. nostro tempore gubernant, tanquam DEI vices in his terris gerentes toto pectore venerentur et ament, verum etiam Genealogias veteres, et Historias Principum integras legant et considerent, et libello cuidam meo Chronologico aliquoties iam recuso, Familias Principum Germaniae praecipuorum, vt a pluribus considerentur, intexere caepi. Habeo autem seriem Illustriss. Hassiae Landgrauiorum ab Henrico Brabantiae Duce, cui Sophia filia S. Elizabethae, narae reginae Vngaricae nupta fuit, deductam. Sed perturbatus sum nuper, in Tomis quibusdam consiliorum Iuris, Francofordiae editis aspiciens insertam his literis pagellam, in qua Henricus (Wilelmi III. seu iunioris pater) velut Ludoici Landgrauii filius, et Wilhelmi senioris et medii frater collocatur. Cum Henricum illum (Wilhelmi III. patrem) Ludoici fratrem, et Wilhelmi senioris et medii patruum esse existimem. Reuerenter itaque Celsitudinem V. oro, vt Genealogiam Illustrissimorum Hassiae principum veram et integram mihi benigne impertiat. Illiustrissimae Celsit. Vestrae omnia mea studia et officia vicissim reuerenter defero.

GEORGIO THESMARO Vrsinio.

MEministis dulcissimos de officio referendae gratiae Sophoclis versiculos.


page 154, image: s0154

[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words] ,
[Gap desc: Greek words] .

Cum igitur beneficium a vestra benignitate acceperim eximium et illustre, quod amico literis meis coommendato fidem et diligentiam in Ephemeride illius exhibenda et honesto munere conficiendo singularem, probastis: optarim sane vt veteres Graeci venustissima charitum imagine (quas ita pinxerunt, vt vna faciem ad intuentes conuerteret, duae auersam ad beneficii authorem referrent) significarunt: pro vno beneficio geminam gratiam vicissim restitui a me et persolui posse. Sed te virum tali bonitate et sapientia scio, animi grati memoriam, voce et literis hisce qualibuscunque declaratam, non aspernari. [Gap desc: Greek words] . Simonides duas arcas habuisse dicitur, quarum vna plena indicibus Beneficiorum, quae in alios ipse contulerat, altera Gratiis relatis destinata fere semper inanis et vacua fuerit. Tolerabile autem est, cum Pindaricum illud Antiqua gratia dormit. Homines sunt immemores: et Homericum [Gap desc: Greek words] , potius experimur, quam illud alterius Poetae [Gap desc: Greek words] , et quod sapientissimus et Eloquentissimus nostrae aetatis Historicus Franciscus Guicciardianus in deliberatione habita in consilio Caesaris Caroli V. de dimittendo rege Galliae captiuo Francisco, dictum este a Friderico duce Albae refert. Non tantum nihil suapte natura beueficiorum acceptorum memoria breuius, nihil celerius interit: verum, quo maiora sunt beneficia, eo maiore maleficio compensantur. Haec scilicet anguina gratia et cuculi merces est, quam (vt Iuris vestri Canonici verbis vtar.) mus in peta, serpens in gremio, ignem in sinu reddit. Vult autem Deus eo maiori cura et religione nos gratiam bene meritis teferre, vt agnoscamus


page 155, image: s0155

Deo quoque deberi gratitudinem, voce et veris officiis vitae ostendendam. Quare officiose vobis gratiam habeo, quod ordinis mei hominem ludimagistrum de quo scripseram benigne iuuistis et reuerenter oro, vt inchoatum beneficium pertexere, et Illustrissimae Principi etiam, meo et Godsouii nomine gratias agere dignemini. O???o etiam vt ioco insuaui, et lippienti veniam benigne detis Plauto certe adeo imago illa placuit, vt aliquoties eam in Persa Bachidibus et alibi reperat.

Ego neque lubenter seruio, neque satis sum hero ex sententia
Sed quasi lippo oculo me meus herus vtitur: manum
Abstinere haud quit tamen: quin mihi imperet, quin me suis
Negociis praefulciat.

Ego sane fatum in hac parte meum agnosco et opto, ne vnquam viri boni et sapientes in aulis seruientes suae etiam conditionis picturam his Plautinis versibus expressam animaduertant et deplorent. Bene et feliciter Valete. Die S. Ottonis Apostoli gentis Pomeranicae ante 415. annos ex hac vita euocari. Qui idem, est dies S. Hieronymi anno Christi 421. in Bethlehem mortui, 30. Septembris.

EBERARDO EPISCOPO Lubecensi.

INitio filium Dei Emanuelem et Seruatorem nostrum Iesum Christum a cuius Genethliis annum nouum in Ecclesia ordimur, ardentibus votis precor, vt annum faelicem tranquillum et salutarem, Reueren. Cels. V. et omnibus Celsitudini Vest. subiectis ecclesiis et populis tribuat. Deinde reuerenter Celsitudini Vest gratias ago, quod clementer meis literis superiori anno respondere dignata est, et gratam tibi fuisse orationem de statu Ecclesiarum hoc tempore in Graecia et aliis Turcico Imperio subiectis regionib. meam ostendit. Cum autem pluraet certiora de toto ordine Archiepiscoporem


page 156, image: s0156

et Episcoporum in Graecia et numerum Ecclesiarum quas hoc tempore Episcopi Ephesi, Thessalonicae, Corinthi, Athenarum, Philipporum, Niceae, Nicomediae etc. gubernant, interea acceperim totam illam narrationem Constantinopoli ab Oratoris Caesarei, D. Dauidis Vngnadii Batonis ecclesiaste scriptam, coommunicare cum Cels. V. hoc noui anni principio volui. Addidi etiam episcopi montis Sinai ante decennium ad Carolum archiducem Austriae scriptas, quarum archetypum elegantibus typis exaratum, penes me habeo: et alteras Patriarchae Alexandrini, cuius dignitatem et nomen ante multa secula per Saracenos funditus, vna cum religione Christiana, in Aegypto deletam fuisse, olim existimabam. Nam Constantinopolitani Patriarchae ad me ante sesquiannum et alias ad Martinum Crusium Graece linguae in Academia Tubingensi Professorem datas, qui prolixa et digna lectu epistola mihi primam occasionem et progressum coommunicationis scriptorum de Augustana conferssione, inter Patriarcham Byzantinum et Tybingenses Theologos susceptae, exposuit, quam caeteris pagellis vna cum recentissimis quae Constantinopoli, Venetiis et Roma habui, Nouis adiunxi. Haec cum Reueren. Cels. V. cognitu non ingrata fore cogitem: pluribus verbis culpam audaciae, qua in Cels. V. his literis compellanda vtor, deprecari nolo. Praesertim cum necessitarem scribendi, preces collegarum meorum pro Friderico Boccatio intercedentium, attulerint, cuius patrem Cels. Vestrae clientem fuisse, et beneuolentiam Cels. V. ergase singularem et studium in iuuandis ipsius liberis promissum, saepe praedicasse intelligo. Cum aurem bono et moderato ingenio hic adolescens praeditus, et doctrina mediocriter excultus sit, vt paulo post cum Ecclesiae vel Reip. vsui fore sperem: reuerenter Cels. V. oro, vt oblata occasione, studia huius Friderici prouehere beneficio aliquo dignetur. Quod Deo gratum et in hoc


page 157, image: s0157

Iuuene bene collocatum iri, non dubito. Deum aeternum oro, vt R. C. V. incolumem et florentem perpetuo seruet. Rostochii 1580.

JOANNI MARBACHIO SVPERINtendenti Ecclesiae Argentinensis.

LEgenti mihi literas tuas, quae 16. Febr. datae, die 22. Mart. redditae sunt, in mentem venit Augustini Hipponensis Episcopi historia, qui ecclesias quadraginta annorum labore et fide a se in Africa plantatas, et pie ac praeclare constitutas, extremo vitae suae tempore, eiectis per Vandalos piis et orthodoxis pastoribus et substitutis in eorum loca Arianis, labefactari et perire: et ipsa vrbium aedificia dirui et tandem vrbem Hipponem cingi obsidione vidit, cuius tertio mense etiam ipse mortuus est. Hae calamitates ingentem dolorem seni Doctori haud dubie attulerunt et larga lacrymarum flumina expresserunt. Sed hac consolatione se sustentabat, quod in his ipsis imperiorum et vrbium ruinis ecclesiam a Deo seruari et se laborib. docendi ac scribendi suis, non frustra niti, nec quidquam aliud fatigando se, quam odium et infamiam quaerere sciebat: sed quo plures et acerbiores lachrymas in eundo et spargendo semine precioso profudit: eo vberiores fructus, et plures manipulorum aceruos in horrea ecclesiae totius posteritatis et consuetudinis cum filio Dei aeternae illaturum esse. Beati estis, inquit Christus, [Gap desc: Greek words] quia merces vestra copiosa est in caelis, in caelis non in his terris. Vt autem Athenis olim optime de patria meriti ciues, Aristides, Cimon, Miltiades, Themistocles, tandem in exilium acti sunt, ita nobis etiam postquam diu labores et curas in aliis docendis et euehendis sustinuimus accidit, vt ab iis praecipue, quos eueximus et ornauimus conculcemur. Haec magis aegre ferrem nisi summis luminibus Ecclesiae idem euenisse, et quotidie euenire viderem. Cogito igitur [Gap desc: Greek words] , ac illud Senecae semper in animo et ore circunfero: dum inter homines


page 158, image: s0158

sumus, humana feramus, iniurias, conuicia, vellicationes contemnamus, et magno animo breuia feramus incommoda, Dum enim respicimus, versamusque nos, immortalitas aderit. Mihi fato quodam meo in Stiriam quoque ante mortem veniendum fuit: vbi quamquam amantissime a prouincialibus exceptus sum, et tractor honestissime: tamen curas et molestias non vulgares vna sustineo. Nec ab externis host. b. quidquam hactenus impedimenti allatum est, sed domesticus thraso, qui iunare praecipue et prouehere negocia debebat, inprimis ea turbare et impedire conatur, vt vere dicere possim cum Demosthene [Gap desc: Greek words] . Sed vincit tamen filius Dei vere regnans in his regionibus, in medio inimicorum suorum. Nam et in hac vrbe Graecia, quae Stiriae metropolis est, et Clagenfurdae ac Labaci, quae in ducatibus Carinthiae et Carniolae vrbes ptimatiae sunt, publico verae Euangelii doctrinae ac Sacramentorum ministerio ecclesia aeterna Deo colligitur ac in singulis harum vrbium templis Euangelicis quatuor collegae docent. Nec sine ingenti voluptate et admiratione, frequentiam procerum et populi arctissime stiparam, in huius vrbis templi prouincialium ad publicas conciones verae Euangelii doctrinae et Synaxin singulis dominicis conuenientem, spectares. Archidux Carolus cum coniuge Bauarica Pontificiae religioni totus adhaeret, sed [Gap desc: Greek words] in religione et cultibus diuinis cum Augustana Confessione congruentem prouincialibus suis exemplo Imp. concessit, nec se cuiusque subditi conscientiam religionis causa oneraturum esse, palam profitetur. Interea tamen Iesuitas concionatores in suo templo alit, qui etiam scholam die 23. Nouem. proxima inchoarunt. Prouincialium scholasplendidissime aedificata, templo Euangelico fere contigua est. Ad sumptus scholae salaria praeceptorum, Oeconomiam


page 159, image: s0159

mensae communis, stipendia pauperum scholasticorum etc. N. millia aureorum annua prouinciales destinarunt. Rectorem conduxerunt Ieronymum Osium virum grauem et eruditum, qui Ratisbonensi scholae paulo ante praefuit. De L. Philippi filii tui vocatione, cum Syndico prouinciae, qui pietate, consilio et authoritate sua haec ecclesiae et scholae negotia praecipue et fidelissime gubernat collocutus sum eumque vtingenium et doctrina ipsius singularis et morum innocentia et suanitas merentur, diligenter Dominis coommendaui. Qui scribere ad eum quamprimum iusserunt, vt circa Calendas vel Nonas vel ad summum Id. Maii sumptu ipsorum. huc adueniat, et praesentis loci ac scholae conditionem videat, vt coram cum eo agi possit. Stipendium, si seruite aliquantisper scholae volet, erunt praeter liberam mensam et habitationem commodam ducenti aurei. Erunt autem initia scholae, vt ipse cogitare potes, tenuia, sed diligentia, assiduitate, fide, dexteritate et industria docentium prouehenda erunt. qua perspecta non dubito ex vicinis gentib. euangelii doctrinam au dissime sitientib. multos ad discenda doctrinae de Deo verae fundamenta liberos suos huc ablegaturos esse. Ea in re filii tui ingenium, eruditionem et linguae Graecae etiam ac Ebreae peritiam singulari praesidio et ornamento nouae scholae futuram esse scio. Nec dubito, vbi vnum annum perspecta ipsius pietas et industria in docendo fuerit, summa cum authoritate et amplissimo stipendio eum, si volet, in his regionibus summo cum Ecclesiae fructu commoraturum esse. Interea et fratris L. Erasmi ratio haberi d'gna ipsius virtute et doctrina vel in hac prouincia vel in Austria poterit, qui ipse scribit sibi placere, vt Philippus praecedens, statum Ecclesiae et Reipu. harum regionum exploret. Itaque si consilium meum non improbabis quam primum hortator L. Philippo eris, vt Vlmam se conferat, vbi Danubio insidens, intra paucos dies


page 160, image: s0160

Lynceam vel Viennam descendere poterit. Inde 26. milliaria huc vsque curru vel equo conficere poterit. Ego fraternam fidem et beneuolentiam ipsi probabo, nec minus mihi, quam tibi patri filiorum tuorum dignitatem et salutem curae esse debere iudicabo. Tantum oro vt ad Calendas vel Nonas Maii mihi adsit, et sua pietate, doctrina, suauitate et fide in hisce curis et laborib. me non nihil subleuet, et consoletur, Bene et feliciter Vale. Graeciae in Stiria, die conceptionis filii Dei in alueo Mariae virginis 25. Martii, qua et passus est pro nobis seruator noster, et primi parentes conditi esse ante annos 5536. scribuntur.

RICHARDO STREIN BARONI IN Suarzenavv, Inuictiss. Imp. Maximiliani Praesidenti Camera aulicae.

GEnerose et illustris Domine Patrone colende, et si pudor me considerantem ingenii et conditionis meae tenuitatem et Cels. V. fastigium et occupationes, hactenus a scribendo auocauit: tamen illustris erga me clementia et benignitatis vestrae memoria quam grata mente et voce perpetuo mecum circunfero et celebro, cunctantem adduxit et impulit, vt omnium in vita maxime necessarium referendae gratiae officium, postquam in hanc viciniam veni, flagitare a me hanc qualem cunque obseruantiae et gratitudinis significationem, eamque sine scelere praetermitti non posse, iudicarem. Veniam igitur mihi Heroica bonitas et mansuetudo vestra benigne dabit, ac deinceps etiam beneuolentia et humanitate sua me amanter complecti non dedignabitur. Mihi fato quodam meo, in Stiriam quoque veniendum fuit, vbi iam aliquot menses Graeciae viuo, in qua vrbe, non sine summa voluptate et admiratione, frequentiam procerum et populi, ad conciones verae Euangelii doctrinae, communionem Sacramenti coenae Domini, in publico


page 161, image: s0161

prouincialium templo, singulis diebus Dominicis conuenientem, proximis mensibus spectaui. Pastor Ecclesiae cum tribus collegis, doctrinam Augustanae confessionis sinceram et puram propagat, et abusus Pontificios modeste et grauiter taxat, Sed in cantionibus et caeteris ritibus ecclesiasticis, Wirtenbergensem formam instituit, ita vt nullas vespertinas aut macutinas preces, Psalmos vel responsoria latina, quae in Saxonicis Ecclesiis retinentur, sed Germanicas tantum cantilenas ante et post concionem vsurpet. Ideoque non solum a vestrarum ecclesiarum Agenda, sed omni ordine ecclesiae et Scholae, quem non ipse solus suo arbitrio constituat, totus abhorret. Sed nihilominus ex toto prouincialium numero, Inspectores certi Ecclesiae et Scholae prouincialis cum plena potestate constituti sunt, qui et scholae Rectorem praefecerunt Ieronymum Osium, quem ante aliquot annos comitem Palarinum et Poetam Laureatum Viennae creastis: et collegam ipsi L. Philippum Marbachium Argentina vocatum adiunxerunt. Mihi etiam concionatores aliquot additi sunt, cum quibus communicato consilio formam administrationis Ecclesiasticae huic loco et caeteris circumstantiis conuenientem, scripro delineare et delectis Inspectoribus censendam subiicere, iussus sum. Orationem de Ferdinando Imperatore, puero in Schola recitandam, hisce diebus praescripsi, exiliorem haud dubie et squalidiorem, quam tanti principis virtus requirebat. Verum in hac vrbe, solicite etiam inquirens, oppidi nomen, in quo natus ille fuit, certo cognoscere nequiui. Oro autem, si absque molestia et incommodo fieri poterit, vt perlustrare orationem, et insignia aliqua virtutum ipsius ornamenta et exempla a me praeterita, consignare et mihi per occasionem orationi intexenda, impertire dignemmi. Er quoniam semel verecundiae


page 162, image: s0162

fines transgressus sum: reuerenter oro, vt gentium Romanarum stemmata, singulari iudicio, industria et fide a vobis concinnata, quae Venetiis iam nitidiore et commodiore forma recudi, D. D. Tannerus mihi significauit, vestra manu, virtute et fide praestante, insignita, mecum communicare dignemini. Id perpetuum clementiae et benignitatis erga me vestrae [Gap desc: Greek words] et gratissimum mihi [Gap desc: Greek words] futurum esse Bene et feliciter Valete. Graeciae in Stiria die 19. Aprilis Anno 1574.

WILELMO BARONI A Roggendorff, Landmarscalco Austriae.

LAudatissimum Heroem Traianum Imperatorem narrant historiae tanta humanitate et clementis praeditum fuisse, vt humilium etiam amicorum et clientum officia benignissime acceperit, eosque adire interdum ipse et in domibus eorum inuisere et falutare dignatus sit. Cumque maiestatem ipsius nimium se dimittere et nimis erga omnes comem esse, consiliarii quidam dicerent: respondit talem se Imperatorem velle priuatis et ministris suis esse, qualem sibi Imperatorem priuatus optasset. Nullam enim Maiestatem sine bonitate et clementia existere: Nec quidquam vere magnum esse, nisi id sit placidum et mansuetum. Huius eximiae et vere heroicae bonitatis et mansuetudinis, cum summae nobilitatis splendore, sapientia, virtute et pietate vera, coniunctae, exemplum illustre, cum ante quinquennium, in vestra clementia Viennae, et proximis diebus in Generosiss. fratribus Hoffmannis, Graeciae perspexerim: Fateor me tanto virtutis conspectu, mirifico


page 163, image: s0163

vestriamore admirationeque accensum esse. Nec vllam scribendi ad Clementiam V. hoc tempore caussam aliam habeo quam ostendendae memoris et gratae mentis officium, quo nullum aliud in vita magis necessarium est. Cum enim eximia et singulari clementia et benignitate Celsitudo Vestra me ante quinquennium complexa sit: non debui in hac vicinia oblatam, referendae gratiae seu potius piae voluntatis, voce et literis vtcunque declarandae, occasionem praetermittere. Vtinam vero, vt dulcissima Charitum imagine; quas ita pingebant, vt vna faciem ad intuentes conuerteret, duae auersam ad beneficii authorem referrent: veteres Graeci significarunt, pro vno beneficio geminam gratiam vicissim reddi ac restitui debere: ita ego, vero aliquo et illustri officii genere, obseruantiam et studium vobis meum declarare possim. Sed vt Dominus DEVS immensa in nos beneficia quotidie effundens, sola gratae mentis celebratione, vicissim contentus est, ita Vestram Celsitudinem tali bonitate et sapientia praeditam scio, in hac ingenii et fortunae meae tenuitate nihil a me aliud quam animi grati memoriam et praedicationem honorificam expectare Fretus igitur heroica ista Celsitudinis Vestrae Clementia et mansuetudine, hoc breui Epistolio, me, memori mente Celsitudinis Vestrae beneficia conseruare, et studium et obseruantiam erga vos meam vicissim ostendere volui. DEVMORO, vt Celsitudinem Vestram incolumem et florentem perpetuo seruet et consilia C. V. actionesque omnes, ad vniuersae patriae inclyti archiducatus Austriae, et piarum Ecclesiarum ac scholarum salutem clementer gubernet. Mitto Celsitudini V. tenues pagellas his diebus recusas, et oro vt Celsitu. V. clementiam erga me suam deinceps etiam


page 164, image: s0164

verti non sinat, et clemens Dominus et patronus meus esse et manere perpetuo dignetur. Datum Graeciae in Stiria die 8. Februarii.

MATTHAEO AMMANIO prouincialium Stiriae Syndico.

VSitatum est in ecclesia Christiana ordiri annum a hodierna die, qua [Gap desc: Greek words] Filii Dei celebramus. congruit enim, eandem diem, quae aeternae salutis nostrae exordium fuit, Anni quoque principium in ecclesia ducere. Quare filium Dei dominum nostrum Iesum Christum, nobis natum et datum, toto pectore precor, vt annum felicem, tranquillum et salutarem, tibi et nobilissimae coniugi tuae, ac toti Ecclesiae ac Reipub. inclyti Ducatus Stiriae tribuat: et consilia actionesque prouincialium institutas, ad aeterni Dei gloriam et multorum hominum salutem gubernet. Me etiam miserum et imbecillum hominem clementer regat, vt sim organon, vestrae Ecclesiae ac scholae et mihi ipsi salutare. Etsi autem saepe in hoc itinere cogitans de magnitudine negotii et impedimentorum varietate ac mole, et mea in primis inscitia ac infantia et valetudinis imbecillitate, non mediocrem animo meo tristitiam et dolorem cepi: tamen post Deu in beneuolentia et fide Excellentiae tuae, cuius consilio prudenti et pio, omnib. in rebus praecipue vtar; torus ad quieui. Quare cum praeter mediocrem peritiam doctrinae Ecclesiasticae et docendi in scholis exercitationem alias etiam negotiorum circumstantias considerari oportere intelligam: fateor me et Illustrissimi Archiducis inhibitionem, vt Thrasonis illius vestri ambitionem ac studium turbandi delectorum consilia, ipso improbante suscepta, et calumnias aemulorum, quibus alienari a me animi vestri possent: Et N. importunitatem [Gap desc: Greek words] , proximis mensibus primum mihi exploratius perspectam, et scandala inde secutura, tristem sane


page 165, image: s0165

et solicitum metuisse, ac praeuenire aliquibus, si possem, mea moderatione velim. Rursus igitur ad Georgium Cunium, quem si isthic manebit et petulanter consiliis nostris aduersari volet, plurimum turbarum et scandalorum video excitare posse, scripsi, ac exemplum epistolae vobis mitto, vt dominorum delectorum et vestro arbitrio, an reddenda ipsi sit nec ne, statuatis. Eo autem consilio tantum scripsi, quia ad Deliberationes de Ecclesiarum ordinatione, (cuius bonam partem Betlini iam praeparatam habeo) postquam a Dominis Delectis constitutum et decretum erit: ecclesiarum etiam ministros aliquot, antequam publicetur, adhibere necesse erit. Cum igitur hunc loquentia et audacia caeteris antecellere, et se lapidem angularem illarum Ecclesiarum iactitare, intelligam, optarim eum, si deliberationibus adhibendus esset animo a me non alieno esse: ne ea forte consilia et scripta, quae alioqui non auersaretur, quaeque Ecclesiae vsui esse possent: tamen; odio meae personae improbaret et impediret. Haec bono et simplici studio ad excell. V. scribo, ac oro, vt in optimam partem accipiat. De caeteris rebus, ac inprimis de modo et ordine procedendi, in his grauissimis deliberationibus, coram, Deo volente intra paucos dies conferemus. Filium Dei Emanuelem nostrum fontem omnis sapientiae, oro, vt ipse nos doceat, gubernet et seruet. Datum Rotemanae die natali Filii Dei inchoante annum 1574.

EIDEM.

NObilis et Ornarissime Domine Patrone colende. Cum hanc Epistolam die innocentium scriberem: de miranda Ecclesiae collectione, gubernatione et desensione, grassantibus assidue aduersus eam Diabolis et tyrannis, cogitabam. Vt enim nato Christo Diabolus statim persecutionem excitat et organum suum Herodem incendit aduersus Ecclesiam infantum, quae omnium


page 166, image: s0166

prima Christo exhibito sanguine suo confessa est, vt praedare cecinit Prudentius

Saluete flores martyrum
Quos lucis ipso in limine
Christi insecutor sustulit
Ceu turbo nascentes rosas
Vos prima Christi victima
Grex immolatorum tener
Aram ante ipsam simplices
Palma et coronis luditis etc.

Ita omnibus temporibus, cum vox Euangelli de Christo instauratur et ecclesia DEO aeterna colligitut similes persecutiones grassantur, intet quas tamen mirabiliter DEVS semen sanctum suum et totum corpus Ecclesiae seruat, auget, tuetur, et propagat, sicut Ecclesiam Israelitarum seruitute AEgyptiaca oppressam, aut Danielem inter Leones seruauit. Etsi igitur nunc quoque aduersationes, piae et salutari Ecclesiarum et scholae in his tertis constitutioni, variae et multiplices obiiciuntur, tamen DEVM dextera sua excelsa, quae optimam speciem conuersionis mali in bonum sola praestare potest. non dubito hostium consilia dissipaturum, ac exitus Ecclesiae salutares daturum esse, modo nos ardenti et indefessa precatione, constantia, zelo et sedulitate laborum cuiusque conditioni et loco conuenientium, assidue vrgeamus et instemus. Haec cum mihi hodiernae diei historiam cogitanti in mentem venirent, tecum esse communicanda duxi, cum N. noster denuo ad te scribendum de Inspectore harum ecclesiarum idoneo iudicaret. Nam in pio, modetato, erudito et veritatis ac pacis amante Ecclesiarum Superintendente, tanquam custode verae doctrinae et totius ordinationis Ecclesiasticae et restitutae religionis conseruatore,


page 167, image: s0167

post DEVM et patronos nostros, inprimis Ecclesiarum incolumitas et salus posita erit. Verum id vnum metuo, si Audax ille manebit, nec ferre parem aut superiorem volet, ne perpetua [Gap desc: Greek words] , aemulationes, rixae, certamina et scandala tristissima exoriantur. Et nota mala optima esse senex ille Plautinus pronunciat. Cum enim nemo mortalium sine vitiis sit: fortasse intolerabiliores naevos successor habiturus, nec similibus purae doctrinae et facundiae donis Ecclesiam isthic ornaturus esset, sed tamen laudantur apud me fide dignorum testimoniis N. quem antea quoque in his regionibus vixisse arbitror, et M. N. quorum vtrumque N. iam viuere intelligo. Horum dona ingenii, doctrinae, eloquentiae et mores, N. nostet se aliquot hebdomadarum consuetudine et in quisitione diligenti, exploraturum esse, si a Dominis ipsi mandetur, ostendit. Nolim autem institutas, de ordinatione Ecclesiarum scripto complectenda, deliberationes interea differri, Verum prima occasionepotius absolui, vt de scholae forma etiam et lectionibus in ca inchoandis, cogitare tempestiue possemus. Tantum enim quinque menses adhuc mihi in hac prouincia, nisi antea expellar, commorari licebit. Haec bono et simplici studio, de Ecclesiarum, ad quas vocatus sum, tranquillitate solicitus, ad tescribo, et oro, vt in optimam partem ea accipias, Bene Vale die 28. Decembris Rottemanni Stiriae.

D. IOHANNI HOFFMAN no Baroni in Strecha Archimarscalco Ducatus Austriae.

SAEpe his diebus cogitanti de coommuni hominum vita, et confusionibus in gubernatione, ac impedimentis


page 168, image: s0168

bonorum et salutariorum consiliorum multiplicibus, quae sapientum etiam et bonorum conatus saepe irritos reddunt, cum econtra mali vincant, et impudentes Sycophantae laeti triumphent ac floreant, in mentem venit Virgilii similitudo, qui Gubernationem vitae humanae confert nauigationi contra aduersum rapidi fluminis cursum, vbi si paululum remiserunt remiges, impetus fluminis nauem retro rapit, et omnes labores nautarum prius exhaustos inutiles et inanes reddit. Sic omnia fatis

In peius ruere et retro sublapsa referri
Non aliter, quam qui aduerso vix flumine lembi
Remigiis subigit, si brachia forte remisit
Tunc illum in praeceps prono rapit alueus amni.

Etsi autem multi etiam sapientes et boni gubernatores hominum ingratitudinem et perfidiam experti, et bonis consiliis saepe euentus non respondere cernentes, de Republica prorsus deferenda et veteri dicto [Gap desc: Greek words] sequendo cogitant: sicut Demosthenes inquit, se malle recta ad mortem ire, quam ad summos honores in Repub. si retexere vitam liceret, et AEschines ait, Gaudere se a gubernatione velut a rabioso cane liberatum esse: tamen nos in Ecclesia, verbum Dei velut regulam et lumen vitae nostrae se quentes, scimus Dei voluntatem esse, vt ipsi obediamus et officia vocationis fideliter faciamus, et cum non respondet euentus nostris conatibus aut spei, non conficiamur curis et dolore, nec indignatione aut desperatione deseramus vocationem, sed patienter toleremus, quaecunque accidunt, et in Deo adquiescamus et defensionem et auxilium ab ipso petentes et expectantes, non remittamus laborem, nec vllis fracti calumniis aut obtrectationibus, res bonas et salutares nihilominus inter ingentes difficultates, prouehamus. Id vere heroicum est, et cum fide


page 169, image: s0169

retinemus animi tranquillitatem, in rebus aduersis Inuocationem, spem ac expectationem auxilii diuini; gratissimum Deo sacrificium et cultus est. Vt autem in Tragoedia senex Oedipus inquit: patientiam me aerumnae ipsae et longum tempus docuerunt: ita me quoque non plane rudem Tyronem in hac militia ferendarum calumniarum esse profiteor. Et tamen subin de ferre Iniurias leue mihi, sed perferre graue videtur, nec dubito alios sapientiores, ac in his vestram quoque clementiam experiri: verissimea Salomone dictum esse: Calumnia conturbat sapientem et frangit robur cordis eius, quae etiamsi in omni gubernatione nocentissima pestis est, tamen in aulis et tota hominum vita dominatur. Nam iuxta Menandrum:

Haec vita gaudet improbis potissmum
Sed assentator omnium primas tenet
Viuitque longe iucundissime omnium
Deinde sycophantae proximus est honos,
Audire enim calumnias dulce admodum
At tertius conceditur locus inuido
Artes nocendi qui scit astutissime.

Id eo fit, quia cum homines natura superbi, alienae sapientiae et gloriae inuideant: ideoque extenuare eam et obruere cupiant, virulentis obtrectationibus et sophismatis, aliorum recta et salutaria consilia et actiones deprauant, et impedire ac eludere conantur, vt ipsi sapientiores et potentiores videantur. Et quamquam manifestae vanitatis et mendacii saepe conuincuntur sycophantae, tamen Medii illius in aula Alexandri praecepto obtemperant: audacter calumniare, quia semper aliquid haeret. Etsi enim falsitas deprehenditur, tamen manet cicatrix, quae postea nocet. Talem sycophantam, ex audacia et impudentia conflatum, praesentibus negociis, ad Dei gloriam, Et ecclesiae ac scholae salutem pertinentibus, moram adferre et obstare:


page 170, image: s0170

procul dubio vestrae etiam clementiae, magnum et acerbum doloris vulnus infligit. Nec tantum nocere hic malignus veterator posset, nisi Midae aliqui, aures asininas vel nihil intelligentes vel aemulatione et inuidia surdas, aut stulte credulas, quibuslibetdelationib. haberent: quas, lingua mali pars pessima serui et artes nocendi scientis, astutissime demulceret. Talis in aula Saulis Deeg Idumaeus, fuit, contra quem, Psalmum 52. Dauid composuit, Quid gloriaris in malitia tu Sycophanta? cum misericordia Dei duret tota die. Nec perditi hominis profligatique calumniis, vllius gloria dignitasque violatur. Non enim qui patitur, sed qui spargit calumniam miser est, vt Cyprianus ait. Hoc enim est opus Diaboli, vt seruos Dei calumniis laceret, et opinionibus falsis gloriosum nomen infamet, vt qui conscientiae suae luce clarescunt alienis rumoribus sordidentur. Placide igitur feramus communes vitae hominum miserias et confusiones, et publicae tranquillitati ac saluti, priuatos dolores condonemus, et hanc patientiam Deo gratam esse sciamus, et Deo curae esse, vt rursus ornemur, etiam cum iniuste deformati sumus. Interea perinde ac si panem nostrum in aquam spargeremus (vt Salomonis verbis vtar) mane ac vesperi seminemus semen nostrum, et labores vocationis nostrae, nullis deterriti minis, nec fracti calumniis constanter vrgeamus. Etsi enim aliquid peribit: tamen Deo nos obedire et curae esse scimus, et proderunt aliquibus hi labores, et vtilitas ad posteros conspicietur. Quare

Subditus esto Deo, mandato munerefungens
Et spera in miseris, et pete, rebus opem.

His consolationibus, cum in praesentibus curis et molestiis me vtcunque sustentem, accidit mihi ad Cl. V. scribere volenti, quod vulgari puerbio dicitur, vt vbi dolorem ibi et manum haberem. Veniam igitur animo aegro, qui, iuxta Ennii versum, semper errat, Clementia vestra


page 171, image: s0171

dabit, ac quod vnum praecipue petere constitueram: beneuolentiam erga me suam, clementer conseruabit: et de praesenti scripto: quod, si Clem. V. iudicio probaretur, Dominis ordinariis mitterevellem, sententiam mihi suam, vbi commodum erit exponet. Valde enim optarim, tandem mihi constanter de Ecclesiasticae doctrinae et rituum forma, scripto comprehen denda. vel plane relinquenda, Decretum dominorum tempestiue indicari, vt reuerso D. Osio, et auspiciis scholae DEO iuuante feliciter inchoaris, benigne dimitti et ad meos redire aliquando possim. Ego vbicunque viuam, toto vitae meae tempore obseruantiam et studia ac officia mea omnia clementiae vestrae reuerenter probabo. Bene et feliciter Cl. V. valear. Graeciae Pridie Calend. Maii 1574.

EBERARDO MOLLERO CONSULI Hamburgensi.

MAgnam cepi voluptatem ex literis tuis, quibus memoriam veteris contubernii et conuictus nostri apud communem praeceptorem D. Philippum renouas, et beneuolentiam erga me tuam singulari humanitate et oratione illustri declaras. Itaque reuerenter et officiose tibi gratiam habeo, que ad me amantissime scribere dignatus es, et omnem obseruantiam studium et officia qualiacunque proficisci ab hac mea tenuitate possunt, vicissim tibi amanter defero. Gratias etiam ago, quod Iohannis Frederi carmer Inclyto senatui commendare et [Gap desc: Greek words] reddi voluisti. Superintendenti Ecclesiae vestrae potuisse aliquid a me officiorum, quae non ingrata ipsi fuissent, tribui, oprarim. Quod de migratione in Academiam Wittebergensem, concessu principum meorum suscipienda, scribis: ea de re nihil mihi a principib. meis vnquam significatum est, imo communibus literis ambo me omnem cogitationem de profectione


page 172, image: s0172

abiicere, et excusationem mei Celssuis relinquere iusserunt. An praeterea aliquid Electori de me promiserint, mihi sane non constat: Ego de migratione in caelestem Academiam tranquilliorem et a crudelibus odiis, angoribus, curis, et certaminibus truculentis liberam, quotidie cogito. nec appropinquante iam senecta, vel potius imminente singulis momentis morte, molem curarum et negociorum, cui sustinendae prorsus impar sit haec animi et corporis mei imbecillitas, subire velim. Qui de me diuersum spargunt: notiora sibi consilia et voluntatem meam esse ostendunt, quam mihi ipsi est. Bene et feliciter vale. Mitto orationem de Ecclesiis Graeciae, Asiae, Bohemiae etc. quam si inspicere tibi vacabit: non sine voluptate, vt spero perleges. Themata disputationis et orationis in promotione habita, Cyriacus ipse exhibebit.

NICOLAO VORSTIO PRORECTORI Scholae Lubecensis.

LIteras tuas Calend. Maii datas, hesterna die XIV. Calen. Iunii cum pagellis adiunctis recepi, ac periucundum mihi officium tuum fuit, quod de nouo Lyceo Batauorum et pacis tractarione, quae maxime [Gap desc: Greek words] erant, mecum amanter communicare dignatus es. xiffoff [Gap desc: Greek words] . Magno igitur desidetio cognoscendi Tragoediae illius exitum tenebar. Qui cum votis nostris et omnium piorum et bonorum in illis gentibus non responderit: Deum, qui potest super omnia et excellenter opem ferre, supra quam petimus aut intelligimus, ardenti pectore precemur, vt se praesentem adesse piis inuocantibus eum ostendat, et clementer mitiget aerumnas, et tandem euentum illustrandae suae gloriae et Ecclesiae saluti seruientem tribuar, vt Israelitas, ad mare rubrum, omnibus humanis praesidiis et consiliis destitutos, dextera sua excelsa mirabiliter liberauir:


page 173, image: s0173

[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words] .

Caeterum ad tuam deliberationem quod attinet omnino tibi suasor sum, ne ad Batauos tuos in hoc rerum statu redire nimium properes, si, quod reliquum est vitae, consumere in scholis aperiendis et regendis voles: neque isthic stipendium, quo te et familiam in tanta rerum omnium caritate honeste alas, consequi potes: vt plerumque principes et Respub. in rebus inutilibus sumptuosissimi, in fouendis studiis et Doctoribus, parcissimi sunt: mihi curae erit vt honestum locum et te dignum prima occasione nanciscaris. Velim autem, te quam primum ad nos expatiari, vt coram colloqui de rebus omnibus aperte possimus. Mea qualiacunque officia cum vera beneuolentia et fide sincera tibi perpetuo constabunt. Bene et feliciter Vale die 20. Maii 1575.

JOHANNI BAPTISTAE HAINZELIO Consuli Inclitae vrbis Augustae.

LIteras ruas, 24. Aprilis datas 3. Non. Maii accepi, priores etiam omnes mihi fideliter redditae sunt, quibus antea respondi. Marbachium sollicite expecto, qui, cum operam huic scholae suam detulerit, non emansurum spero, impedimenta per Esauitas et alios, varia, huic salutari in stituro obiici et obiectum iri, sapienter te prospicere video, sed quod solum possumus, hoc agamus. vt necessaria vocationis officia fideliter praestemus, et coommendemus Domino viam nostram et euentus salutares ab ipso petamus et expectemus: neque. n. potest sibi homo sumere quidquam nisi sit ei darum de caelo, [Gap desc: Greek words] . Quod de electoris Saxoniae zelo aduersus quosdam, binis iam literis significas: id si ita est post Calendas


page 174, image: s0174

Aprilis primum accidisse arbitror. recens enim ad nos venerunt duo Magistri, quaerentes conditionem, alter Witteberga, alter Lipsia, Valentini Papae Typographi filius, et Ernesti Vogelini affinis, qui hoc tantum narrant, consiliarios ab electore Saxoniae Wittebergam et Lipsiam missos, vt autorem libelli Exegeseos inquirerent, sed illarum Academiarum Theologis, nihil de scriptore libri vel Typographo. qui eum excudisset, constitisse. Idque responsum Electori a consiliariis relatum, postea vero senatui Lipsensi mandatum, vt Ernestum Vogelinum, in aedib. suis arresto detinerent, et ad quaestiones certas respondere iuberent. Is a se expressum esse libellum fassus, autorem se ignorare dixit, nam a scholastico quodam ignoto sibi venditum esse exemplar, quod cum perlegisset, et pium ac eruditum scriptum et ecclesiae vtile fore iudicaret, simplici studio propagandae veritatis excudisse, subiicere autem se hoc suum factum, et ipsum libellum iudicio Electoris, et Theologorum, in vtraque Academia Lipsensi et Wittebergensi, et in eorum sententia se adquiescere velle. Tantum illi retulerunt, qui circa diem Palmarum iter ingressi sunt. an postea illa secuta sint de Sagittario, Stosselio, et caeteris, ignoro. De turbis Ratisbonensibus iam dudum cognoui. Rectorem scholae M. Hauboldum audio Clagenfurdi in Carinthia scholae praefectum iri. Iosua Opicius in Austria, Peristerius alibi vt audio, locum habet. Prouincialium Stiriae pastor Georgius Audax, Ecclesiam suam a Flacianis collegis immunem seruare se velle, profitetur. De clade Christophori Palatini et Ludouici Nassouii, calendis Maii nuncius ad Archiducem Carolum allatus est, de quo Esauitae et illorum complices triumphant. Adiunctas literas, si non molestum est, Spiram et Wormatiam per cursores pegasarios, perferri curabis. Bene et feliciter Vale. Graeciae, in Stiria die 3. Maii Anno 1574.


page 175, image: s0175

MATTHAEO AMMANIO SYNDICO prouinciae Stiriae.

MItto Excellentiae V. ordinationem Ecclesiasticam, iussu Generosorum et illustrium Dominorum nostrorum delineatam, et in tres partes; quarum prima summam doctrinae, quae fundamentum et nucleus est, vel potius Cor et Anima piae ordinationis ecclesiasticae: Secunda Deliberationem de ministrorum constitutione et gubernatione: Tertia ordinem cantionum, concionum, Ceremoniarum baptismi, coenae Domini etc. continet; distributam. Toti operi prooemium praepositum est, quod inprimis a Generosis Dominis nostris audiri et considerari opto, vna cum postremis pagellis exordii primae partis de Doctrina, quod totius operis prooemio adiunxi. Explicationem totius summae doctrinae Christianae, adveram Dei agnitionem, et pietatem veram in animis piorum excitandam et alendam maxime necessariae, in peculiari scripto litera A norato, complexus sum, cuius auscultatione dominos onerari nihil necesse est. Perlegit eam M. Thomas Mylius et caeteri mihi adiuncti, quorum censura cognoscatur. Ante 22. annos D. Praeceptor Philippus sanctae memoriae, Examen Ordinandorum scripsit principi meo Duci Megapolitano, ecclesias suas reformanti, quod etiam corpori doctrinae Philippi insertum est, quod vera animi reuerentia et pietate amplector, nec quidquam neruosius et melius, a quoquam alio, nedum a me misero componi posse libenter fateor, nec ego, vt Statius inquit, diuinam AEneida tento, sed pone sequor, et vestigia semper adoro. Sunt autem post editum illud Philippi Examen, proximis viginti duobus annis, de multis grauissimis doctrinae Christianae arciculis, nouae controuersiae, inter Augustanae


page 176, image: s0176

Confessionis socios, exortae: quae hoc tempore potissimum, summo cum Ecclesiae et piotum scandalo agitantur. De substantia peccati originis. De libero arbitrio seu voluntate humana, quam caudici et trunco quidam compararunt. De necessitate nouae obedientiae. De ceremoniis, quae ab hominibus in Ecclesiam vectae sunt, seu Adiaphoris. De vnione personali et coommunicatione Idiomatum diuinae et humanae in Christo naturae. De ascensione Christi in caelum. De sessione ad dextram patris etc. vt de praesentia corporis Christi in his terris et manducatione indignorum in caena Domini nihil dicam. De his controuersis articulis omnibus, quid pie et recte sentiendum et pro concione docendum sit, sine vlla personarum mentione aut condemnatione, modeste et breuiter in hac explicatione dixi, nec dubito summam doctrinae, cum D. Philippi Examine, ante 22. annos edito, vbi nondum in specie de his controuersiis, nondum eo tempore agitatis, dici potuit, congruere. Optarim autem tantum vobis ocii esse, vt conferre articulorum quorundam declarationem possetis, sed sycophantam censorem, cuius morsum nullo remedio vitari posse aiunt, me absente adhiberi nolim, et domi quaedam accuratius retexere et limare, ac expolire ipse constitui. De secunda ordinationis Ecclesiasticae parte, ad gubernationem ministrorum pertinente in germanicis literis, ad D. D. ordinarios scripsi, quam omnium primum praelegi Dominis velim, et postea prooemium totius ordinationis et exordium summae doctrinae: et in tertia parte ordinem concionum, ceremoniarum, Missae, et cantionum praecipue, adiungi. Nam caeteris partibus audiendis, onerari Dominos nolim, sed in secunda parte, vbi de iudicio Ecclesiastico seu consistorio, de visitationen, synodis etc. dici oportuit, certo consilio breuiss. omnia notaui solummodo, cum articuli illi, ad


page 177, image: s0177

legitimam gubernationem ecclesiae pertinentes, in hoc prouinciae statu, aduersante summo magistratu politico et Ecclesiastico, institui ad exemplum nostrarum Ecclesiarum, vbi vnius Principis idem de Religione sentientis, summa auctoritas est, nequaquam possint. Adiunxi autem typis expressam deliberationem deconsistorio Wittebergensi, et ordinem consistorii Rostochiensis, ex quibus ea, quae huic prouinciae consideratis omnibus circumstantiis accommodata esse Domini indicabunt, deligere ipsi poterunt. Quod si de sua voluntate me certiorem Domini reddent, non grauate hanc quoque partem gubernationis Ecclesiasticae breui et neruoso scripto domi complectar. Idque sponte supetioribus mensibus, dum hic commoratus sum, fecissem, nisi tam insolentet et minaciter a Thrasone illo admonirus fuissem, vt bene considerarem, quid Dominis delectis consulerem, ne et ecclesiam hanc turbarem, et maiora dissidia inter ipsos Dominos accenderem, et Archiducem, qui roleraturus non esset, nouam et typis expressim ordinationem, magis eriam irritatem. Generosis Dominis et Excell. V. omnia studia et officia mea reuerenter defero. Datum Graeciae 22. Maii Anno 1574.

SEBALDO FEVLNERO, CARINthio Serenissimi Archiducis Caroli Consiliario.

NObilis et amplissime Domine, Remitto libellum precationum Graecatum ac reuerenter vobis gratiam habeo, quod lectionem illius inecum communicastis. Mihi aspectio illius in his feriis pentecostes, qua ante 121. annos Constantinopolis; quae praecipuae Ecelesiae et omnium doctrinarum sedes inde vsque a Constantiuo Magno annos 113. fuerat: a Mahomete II


page 178, image: s0178

Turcarum Imp. expugnata est; tristissimam seruitntem ecclesiarum Graecarum et horrendum illud exemplum irae Dei et poenarum in memoriam reuocauit, de quibus prima Pentecoste; in qua lex Dei, inter tonitrua fulgura et fulmina irae diuinae in monte Sinai vibrata voce Dei, ante annos 3085. anno ab initio mundi 2453. promulgata est; nos in his ipsis feriis coommonefacit. sed salutares et aethereae flammae ignis non vrentis et consumentis, vt hic noster elementaris ignis, sed instar solis et aethereorum ignium, viuifico calore fouentis res nascentes, quarum specie spiritus Sanctus anno post primam Pentecosten 1542. in Apostolos effusus est: suauiter reficiunt et recreant eorda aestuirae Dei et poenarum torrefacta, et salutarem consolationem ac laetitiam animis consternatis adferunt. Cum autem reditum ad meos hoc tempore parem, reuerenter Excell. vestrae et Generoso acillustri Domino, D. Paulo Libero Baroni in Danhausen, pro eximia et singulari erga me clementia et humanitate gratias ago, et Deum oro vt Gelsitudines V. incolumes et florentes perpetuo seruet et gubernet.

IOH. FRIDERICO HOFFmanno.

VEteres, templa Gratiarum in mediis vrbibus condere, et Gratias ipsas ita pingere solebant, vt vna faciem ad intuentes conuerteret, duae auersam ad beneficii authorem referrent, qua imagine significarunt pro vno beneficio geminam gratiam vicissim restitui ac persolui debere. Ego vero eximiae et illustri erga me Clementiae et benignitati ac munificentiae singulari, non modo pariter aequaliterque respondere, in hac conditionis et fortunae meae tenuitate, nequeo; verum etiam nulla re alia, quam grati animi memotia


page 179, image: s0179

et celebratione, specimen gratitudinis qualecunque declarare possum. Spero autem vos tali bonitate et sapientia praeditos [Gap desc: Greek words] non aspernaturos esse. Clementiae vestrae Heroicam pietatem, sapientiam et benignitatem, cui prae omnibus aliis, haec Ecclesiae, et scholae negotia, praecipue curae fuerunt: non modo reuerenteret perpetuo grata mente conseruabo, verum etiam apud illustrissimos principes meos et omnes alios Dominos et amicos meos, vel excelsa nobilitate aut doctrina et virtute praestantes, honorificentissime, toto virae meae tempore, praedicabo. Nunc quod vnum possum, hisce literis ac verbis gratias vobis pro perpetua erga me Clementia et munere amplissimo, quod discessuro mihi a vobis et nobilissima coniuge vestra, datum est, immortales ago, et DEVM oro, vt Clementiae vestrae et Generosissimae coniugi ac liberis vestris, et toti Hoffmannorum domui illustri vicissim benefaciat, et Clementiam V. ad ecclesiae ac patriae et totius Reipubl. illarum gentium salutem gubernet, et incolumem ac florentem perpetuo seruet, Bene et feliciter Celsitudo vestra aeternum valear. Rostochii, Die 18. Iulii. Nobilissimae coniugi vestrae mea materfamilias libellum mittit, cuius lectionem scio vobis non insuauem fore.

PAVLO FABRICIO IMP. MAximiliani Mathematico.

MEministi aliquot Tragoedias Euripidem his versiculis et iisdem verbis concludere, [Gap desc: Greek words] . Id mihi hic quoque accidir, qui cum superiore mense Martio, isthuc literis D. Deputatorum reuocatus fuissem,


page 180, image: s0180

certo mihi proposueram in reditu ad vos diuertere, et tuo ac caeterorum amicorum conspectu et complexu aliquot dies frui et coram pro eximia humanitate et muneribus eruditissimis, inter quae Torquerum Astronomicum in nostrae Academiae bibhotheca iam feruatur, gratiam debitam confiteri. Sed cum iuueuis essein, eingebam me ipsum, nunc senescenrem eingit nie alius, ac ducit saepe quo non volo, id Deo cummendo, ac reuerenter tibi pro omnibus beneuolentiae officiis, quae ante quinquennium isthic cumulate mihi praestitisti. et eruditissimis propempticis, quae mihi auro et gemmis cariora sunt, gratias ago et oro, vt deinceps quoque memoriam mei cum beneuolentia conserues: et D. Iohanni Posselio aliquid per me literarum reddere digneris, quas huic meo amanuensi Dauidi Srodero trades. Sextusiam mensis est cum in Stiriam veni ad scholae prouincialium constitutionem, et alias ecclesiastie ??? deliberationes vocatus, quibus, vt fieri solet, moram et impedimenta varia, non externi hostes, sed domesticus quidam Thraso, omnibus malis artibus obiicere conatus est, ac [Gap desc: Greek words] non leuem aliquantisper excitauit, sed in exitu [Gap desc: Greek words] . Nam et schola prouincialium, DEO iuuante, solenni ritu, proximo mense Maio introducta est, et caeterae deliberationes piae et salutares, DEO benedicenre, ecclesiis futurae, adhibitis aliis ptudentibus et piis ministris, finitae, et thraso ille inquietus, cum suo Achate, ex hac ecclesia dimissus est. Oratio mea in auspiciis scholae habita proximis diebus primum excudi coepta est. Ideo primam tantum paginam mitto. Ego hodie, Deo iuuante, iter ingrediar in patriam rediturus, sed Cremissae vel Steinae paucos dies me commoraturum arbitror. DEVM oro, vt nos omnes doceat


page 181, image: s0181

et gubernet. Bene vale. Graeciae. Calendis Iunii. Anno 1574.

MICHAELI LINGELIO MEDIco Viennensi.

VTin morbis saepe inexpectata et improuisa symptomata accidunt, quae curationem institutam plane immutari et verti cogunt: ita in communis vitae negociis [Gap desc: Greek words] . Nihil mihi certius ac deliberatius fuerat, quam in reditu istuc diuerti, et tuo inprimis, aliorumque amicorum conspectu et complexu iucundissimo, aliquantisper frui, et me curis ac molestiis defatigatum reficere et recreare. nunc alio abducor, itaque bis literis te prius quam ex his terris discederem, salutare et pro omnibus eximiae humanitatis et beneuolentiae officiis mihi ante quinquennium praesticis, reuerenter gratias agere, et orare volui, vt memoriam mei deinceps etiam, cum beneuolentia conseruares. Bene et feliciter vale, et Clarissimis viris D. Iohanni Dryandro et D. Casparo Kyrbachio Collegis tuis salutem ex me reuerenter dicito. Graciae in Stiria, Calendis Iunii. Anno 1574.

LEOPOLDO GRABNERO ET CHRISTOPHORO AB ENCES DORFF, Delectis Procerum Archiducatus Austriae.

VTinam vero et illustri aliquo officii genere vobis pro perpetua et illustri erga me beneuolentia et benigitate vestra, obseruantiam et gratitudinem debitam vicissim restituere ac praestare possim: sed in hac conditionis et fortunae meae tenuitate, non dubito


page 182, image: s0182

vos tali bonitate et sapientia Heroas, anlmum memorem, et honorifica praedicatione beneficia vestra celebranrem, et qualiacunque studii et reuerentiae erga vos meae officiola, boni consulere. Ego, vt mandastis Graecia Stiriae metropoli, post introductam solenni ritu, in magna procerum frequentia, prouincialium scholam die constituta cum legato vestro, nobili viro SIGISMVNDO Leissero discessi, ac heri ad Dominum Christophorum, Steinam perueni, cuius pietatem, candorem, fidem et zelum in his ecclesiae negotiis singularem ex animo amo et veneror; ac Deum oro, vt consilia actionesque nostras omnes ad Christi gloriam et tranquillitatem ac salurem tenerae Ecclesiae harum regionum gubernet. Statim autem in primo congressu D. Ieremiae Hombergeri mentio facta est, quem ante duos annos quidam isthincad Cunium eo tempore Pastorem Graecensem et Dominum Kiselium scribens commendarar. Cum agitur sponte et praeter omnium expectationem, Cunius se officio pastoris die vigesimotertio Maii abdicasset, et postridie alter ex ministris, illius Achates dimissus esset, iussus sum a Dominis priuatim ad Doctorem Hombergerum scribere, si Austriacis operam suam non addixisset, et sponte Graeciam expatiari et coram videndum se et audiendum exhibere vellet, sumptus profectionis insi restitutum iti: ac si mapere ibi non liberet, nihilominus viaticum illi cum honorario expectandum esse. Tantum a me in hac caussa actum est, vt ex literis meis, si eas monstrauit, cognoscere ipsi potuistis. Magno autem cum dolore ex Christophoro intellexi, funestam illam de substantia et accidente peccati originis disputationem, non modo dissensioni alicui inter Doctorem


page 183, image: s0183

Hombergerum et alios occasionem praebuisse, verum etiam in caeteris harum regionum ecclesiis passim gliscere et inflammari coepisse, ita vt sopitis vtrinque dissidiis ex Agendae editione ortis, nouum incendium a Diabolo in medio tenerae ecclesiae gremio, excitetur. Iudico autem pium et falutate consilium esse, quod a se multo ante susceptum Christophorus natrat, vt tradita in verbo Dei Augustana Confessione et Apologia et Catechismo Nicolai Galli, forma sanorum verborum de illa doctrinae parte vsurpata, diu antequam ditum hoc certamen existeret, a ministris retineatur: nec Ecclesiae tenerae, Cenophoniis illis, et populo ac ipsis etiam rixatoribus fortasse ignotis substantiae et Accidentis vocabulis turbentur. Etsi enim substantiam animae et Coeporis nostri, quae post lapsum etiam a Deo conditore nostro datur et conseruatur, et a filio Dei sine peccato assumpta est, et per Spiritum sanctum in nobis mundata, in extremo die fine peccato resurget, accurate et perpetuo distingui oporter, a peccato, cuius autor diabolus est, non Deus naturae conditor, tamen vsitatis in Ecclesia phrasibus explicari veritas potest et debet, et prophanae vocum nouitates, et antitheses falso nominatae scientiae, iuxta Pauli praeceptum omni studio praecidendae et quantum omnino fieri potest, tollendae sunt. De caeteris deliberationibus nostris, quas hac hebdomada nos finitutos esse spero, D. Christophorus scribit. Steinae, die solstitii aestiui Anno 1574.


page 184, image: s0184

HENRICO BARONI a Starenberg.

CVm ex his regionibus tandem Deo iuuante ad meos redire instituerim: reuerenter etiam vestrae Celsitudini pro omnibus clementiae et benignitatis hospitalis officiis gratias agere et valedicere volui. Stiriacarum deliberationum exitus DEO gubernante mediocris fuit, orationem in scholae auspiciis in magna procerum frequentia habitam mitto, Alteram de Catecheseos lectione Philippus Marbachius Argentinensis recitauit, praestanti ingenio, doctrina et morum innocentia et suauitate iuuenis, qui collega Osii futurus est. In ecclesia, Georgio Cunio, qui praeter omnium expectationem die 23. Maii Ecclesiae Graecensi valedixit, successorem idoneum quaerunt ac de D. Ieremia Hombergero si Viennae non conducetur, cogitarunr: ego ad deliberationes quasdam ecclesiasticas in Austriae inferioris oppidum Steinam a SIGISMVNDO Leissero deductus sum, vbi de capitibus propositis sententiam nostram communi scripto complexi sumus. quod apud D. D. Deputatos Celsitudo vestra paulo post forrasse legendo cognoscet. Cras DEO iuuante denuo iter ingrediar. DEVM oro, vt Clementiam vestram cum Generosissima coniuge et liberis dulcissimis incolumem et florentem seruet, et nos omnes doceat et gubernet. Bene et feliciter Cl. V. valeat. Die 17. Iunii.

D. ADAMO VENEDIGER I. V. D.

OPtat Callimachus vt Musa et Charites ipsae tenellos digitos suos, fragtanti rosarum succo delibutos,


page 185, image: s0185

in poematis suis abluant, vt erudita suauitate alios ad sui amorem, et studium ardentius inuitent. Haec Musarum et Charitum [Gap desc: Greek words] , mihi in vniuersa vita tua, in vultu, gestibus et sermonibus dulciss. elucere et conspicivisa, mirificum tui amorem admiratiouemque in pectore meo accendit, cum non doctrina tantum et professione, sed vita et moribus te iuris diumi ac humani antistitem, et Institiam, quae inter se virtutes continet omnes, religiose colere ostendas, cumque primum et summum iustitiae officium sit, Deum fontem institiae recte agnoscere et religiose colerer: perspexi te vniuersam doctrinam ecclesiae Dei propriam, in qua se Deus ipse patefecit, pie cognouisse, et vera fide filium Mediatoren agnoscere et venerari et pietatem animi vera inuocatione, et omnium virtutum Deo placentium officiis declarare. Talis Iureconsulti legum humanarum et diuinarum petitissimi et veri sacerdotis iustitiae, ac idem mecum de Deo sentientis amiciciam mihi iu Stiria contigisse exanimo laetor [Gap desc: Greek words] inquit Nazianzenus. Erit autem perpetuum apud me beneuolentiae tuae testim oniume [Gap desc: Greek words] Psalmorum liber, quem tua manu mihi inscripsisti, ac vtinam illustri aliquo officii genere studium et obseruautiam tibi meam declarare vicissim possim. Nunc pagellas tenues mitto, ex quibus te satyras et epistolas. ad Horatii imitationem scriptas, scio non sine voluptate perlecturum esse.

DANIELI GRESSERO SVPERINtendenti Dresdensi.

FIlium Dei vitem, nos palmites sibi insertos gestantem, et vitali calore ac spiritu suo foecundantem, precor, vt nos omnes sibi insertos gubernet, et seruet:


page 186, image: s0186

et Dignitati V. plurimos iam annos fructum multum in Ecclesia ferenti, vires animi et corporis in hac venerabili senecta confirmet, et longa vitae spacia proprer Ecclesiam addat. Ego postquam Dresda a vobis discessi, Dei beneficio incolumis iter institutum absolui, ac deliberationum Stitiacarum exitus, Deo gubernante talis fuit, vt non solum ecclesiasticae administrationis Forma; scripto, quod doctrinam, ritus et vocationis ministrorum, ac gubernationis ecclesiae rationem complectitur, communicato cum Delectis Prouincialium, eorumque Theologis consilio, comprehensa et comprobata sit: verum etiam schola inchoata, quam vt adiuuet et gubernet filius Dei Doctor et seruatot ecclesiae, toto eum pectore precor: vere enim regnat in illis gentibus Christus in medio inimicorum suorum. Nam et Graeciae quae Stiriae Metropolis et Archiducis Caroli aulae sedes est, et Clagenfurdae et Labaci, quae Ducatuum Carinthiar et Carniolae vrbes primariae sunt, publico Euangelii et sacramentorum ministerio, ecclesiam sibi in publicis templis colligit, quorum singulis quatuor ministri praesunt, et tantus ardor est procerum et populorum vt stipatis agminibus ad conciones confluant, nec Icsuitarum clamoribus virulentis se absterreri patiantur. Hi enim de praecipuis doctrinae articulis, Lutherum plane contraria iis quae nunc discipuli ipsius profiteantur docuisse, indicatis populo libris et praelectis exsuggestu locis dissidentibus, demonstrare conantur, et decimi articuli Aurgustanae confessionis, et aliorum quorundam editiones, dissimiles conferunt, ac inprimis ex libro sermonum Conuiualium Lutheri multa impudentiss. et virulentiss. auditorio suo inculcant, vt omnino optandum sit, libri illius materias accuratius, ab iis, qui ediderunt, antea consideratas et limatas fuisse. Ego die 10. Iulii salvus et incolumis domum in scholam, Ecclosiam et


page 187, image: s0187

rempublicam tranquillam redii. Bene et foeliciter Valete. Rostochii Calendis Augusti Anno 1574.

D. IOHANNI MARBACHIO superintendenti Ecclesiae Argentinensis.

QVod felix, faustum, ac salutare tuis Filiis, et toti Ecclesiae et Academiae vestrae faciat filius Dei Doctor et Redemptor noster lesus Christus: redeunt ad te filii tui, quorum ingenia, pieras, doctrina, mores innocentiss. vere adillam Salomonis Gnomen congruunt: Filii sapientes laerificant patrem et corona sunt matri suae. Nec dubito eos, qua sunt naturae bonitate, illam Epaminondae vocem, ex intimo sensu naturae optimae prolatam, velut vitae regulam sibi proponere: qui maximis rebus praeclare gestis. hunc se praecipue capere laborum suorum fructum dixit: quod parentes adhuc viuos, et virtutis ac gloriae suae spectatores haberet. Oro autem aeternum Deum, patrem domini nostri lesu Christi, vt filios tuos in hoc itinere proregat et vniuersum vitae eorum cursum ad Christi gloriam, et multorum hominum salutem gubernet. Ego in hoc littore Balthico, vt Prometheus ad Caucasium affixus haerco, ac priuatas molestias absorbent publicae Ecclesiae calamitates multiplices. Recens etiam novum tumultum aduersus hanc vrbem, Principes mei, prohibita, per paucos equites circa vrbem vagantes, importatione commeatuum, mouerunt, cuius incommoda, omnium primo Academia sensit, scholasticis multis subito terrore et impendentis obsidionis meru dissiparis. Id praecipue diabolum moliri videmus. Sed nolim tibi, de filiorum cariss. reditu felice laetanti, miseriarum nostrarum commemoratione molestiam aspergere, praesertim cum ex filiis tuis, omnia quae voles de harum regionum et Danicis etiam Ecclesiis et scholis


page 188, image: s0188

cognoscere possis, Bene et feliciter Vale. Die Iohannis Baptistae Anno 1573.

GEORGIO A TESMER CONSIliario Vlrici Ducis Megapolensis.

INhac lippitudine, qua fere perpetua nunc laboro, saepe mihi Plautinus ille seruus in mentem venit, qui neque lubenter seruit, neque satis est hero ex sententia, sed quasi lippo oculo herus eo vtitur: quem etsi assidue ipsi molestus est, tamen excutere penitus et abiicere non velit, nec sine graui incommodo possit. Talis fere Theologorum est et Concionatorum in aulis conditio, vt vetus ille aulicus versus indicat: Non mihi sit seruus, medicus, propheta, sacerdos.

Et tamen horum etiam seruorum opera interdum aulis necessaria est, sicut addit Plautinus seruulus; manum abstinere haud quit tamen, quin mihi imperet, quin me suis negotiis praefulciat. Sed omisso ioco, cum huic collegae et amico meo, ac ludimagistro in hac vrbe fideli ac felici M. Iohanni Gudscouio, nato in Illustriss. Principissae nostrae oppido Grabouu, non obesse commendatione, quam a me flagitauit, cupiam: reuerenrer a vestra excellentia peto, vt Ephemeridem anni sequentis, ab ipso compositam, et Illustrissimae Dominae dedicatam, exhibere Cels. ipsius et verbis munus ornare dignemini. Honorificum Dominae Ducissae est, talem subditum in Celsi. ipsius oppido ortum esse, qui in hoc dito doctrinae genere eos progressus fecerit, vt tori Reipublicae seruire edendis Calendariis annuis possit, quibus sublatis extremam barbariem et confusionem, in Ecclesia, Iudiciis, contractibus et omnibus vitae humanae negotiis, secuturam esse manifestum est. Quaeso igitur, cum mollia fandi tempora sele offerent, vt hunc M. Gudscouium et munus illius commendare


page 189, image: s0189

et [Gap desc: Greek words] conficere non dedignemini. Nostra officia vicissim vobis ac vestris cum omni obseruantia constabunt. Bene Valete. Pridie Calend. Septembris Anno 1574.

IACOBO MONAVV.

MAgnura et acerbum dolorem mihi attulerunt excitati apud nos mense superiori tumultus Panici, tum, multis grauibus de causis aliis, tum vero praecipue, quod caetum scholae nostrae magna ex parte dissiparunt et facultatem optarissimam fruendi aliquantisper conspectu ac complexu tuo et sermonibus dulcissimis eripuerunt. Sed hanc quoque calamitatem meis peccatis debitam fuisse fateor, et Deum oro vt in ira misericordiae suae recordetur, et nos omnes doceat, gubernet et seruet. Tibi reuerenter gratiam habeo, quod singulari bonitate et candore beneuolentiam erga me tuam verti aut imminui non sinis, et humanissimis ac eruditissimis literis tuis subinde me salutare non dedignaris. Ego sane in hac ingenii et fortunae meae tenuitate, nihil praeter [Gap desc: Greek words] reserre possum. Quem te tali bonitate et sapientia virum non aspernari scio. Pro carmine ad me misso habeo gratiam et remitto [Gap desc: Greek words] , qualia in rudi schola nustra, proximis diebus proposita sunt, quae vt boni consulas et de serie principum Saxonicorum, in qua Timonem Mysiae Marchionem aliunde ab aliis deduci, interen ipse animaduerti, et de aliis pagellis Chronologicis, quae exploratius cognita habebis, mihi amanter et cand de impertias oro. Ad iter Italicum omnia tibi, a Deo aeterno patre Domini nostri Iesu Christi, Ductore et custode animarum et corporum nostiorum fideliss. fausta et felicia precor. Bene Vale, 28. Iulii Anno salutis 1575.


page 190, image: s0190

IOHANNI ALBERTO DVCI Megapolensi.

ILlustrissime Princeps, Domine clementissime. Hodie explicans in schola sentenriam, qua voluminis legis DEI lectionem assiduam Iosuae DEVS praecipit: recirani exempla Sapientissim. principum, Alfonsi regis Neapolitani, quem quater et decies Biblia sacra ordine perlegille Antonius Panormita retulit, et Caroli I. Francorum regis, qui, cum fuit in vrbibus, ipse ad Psalmodiam in templis accessit, et filiis suis ac caetetis principibus Iectiones canendas distribuit. Contuli etiam studia laudatorum principum apud Ethnicos. Scipio, Paedian Cyri, ad effigiem iusti imperii scriptam, ex manibus nunquam deposuit. Alexander Iliada Homeri velut [Gap desc: Greek words] secum in expeditionibus circumtulit, et assidue legit, ac noctu, vt Plato, Sophonem suum sub culcitra collocauit. Agesilaus nunquam mane prodire, nunquam vesperi cubitum ire solitus est, quin prius aliquid in Homero, amasio suo, legisset. Quanto digniores laude sunt pii Principes Nutritii Ecclesiae CHRISTI, et veri [Gap desc: Greek words] custodes et executores vtriusque tabulae legis diuinae: qui volumen legis DEI, ab ipso DEO immediate: raditum, et in quo DEVS ipse sua voce nos alloquitur et Normam consiliorum, actiomum et officiorum erga DEVM et homines omnium rectissimam praescribit et nos suo verbo docet, regit, consolatur, quoddie et attente legunt, audiunt, meditantur, eamque normam in tota gubernatione et officiis omnibus erga DEVM et erga homines studiose sequuntur. In hac commemoratione piorum principum, et veteribus illis Ducibus,


page 191, image: s0191

Iosuae, Dauidi, Ezechiae, Cyro, Carolo I. Alfonso, similium, vestram quoque Celsitudinem reuerenter et honorifice complexus, grata mente et voce celebraui. Vt enim DEVS immensis beneficiis nos quotidie obruens nullum a nobis [Gap desc: Greek words] aliud, quam gratae mentis commemorationem et laudes requirit: ita Celsitudinem Vestram scio, haec qualiacunque obleruantiae erga Illustriss. Celsitud. Vestram meae, officia non aspernari. Faciam igitur deinceps etiam quod feci hactenus, vt Celsitu. Vestrae excellentes et Heroicas virtutes, reuerenter amem, admirer et celebrem: et in meae vocationis scholasticae officiis diligentiam et fidem DEO et Celsitudi. Vestr. probem, ac DEVM oro, vt in hac temporum difficultate, Celsit. V. incolumem et florentem seruet. Libium communibus Academiae litteris commendatum, vt mei etiam caussa benigne Celsitu. V. complectatur, reuerenter oro. Rostochii. Prostridie Calendis Septembris 1574.

VALENTINO AB EICHSTED Cancellario Ducis Pomeraniae.

CVbernatio terrae in manu DEI est, is interdum dat idoneos gubernatores, et Cancellarium dignum laude, inquit sapiens Syracides, ac profecto testimonium praesentiae DEI in inclyra gente Pomeranica et bonitatis ac Clementiae diuinae illustre est, quod tot iam annos, tranquillam, felicem et salutarem gubernationem et principes iustos, et libertatis ciuium ac pacis publicae custodes et Ecclesiae ac studiorum nutritios, Pomeraniae tribuit: et te Cancellarium sapientia, virtute, doctrina et authoritate praestantem, consilii publici ducem


page 192, image: s0192

principibus adiun xit: ac toto pectore Deum oro, vt haec summa decora patriae vestrae perpetuo tueatur et Illustriss. principes Pomeraniae, et tuam Excell gubernet, et incolumes ac florentes perpetuo seruet. Tuae Excell. gratiam reuerenter habeo, quod Genealogiam Illustriss. Pomeraniae Ducum, ex certis monumentis coagmentatam, libello Chronologico meo intexendam, liberaliter mecum communicauit, et de Prenslauiae conditore vero, me admonuit. Fretus igitur Excell. T. humanitate et mansuetudine, antea mihi perspecta, nunc etiam Collegae meo Iohanni Fredero Pomerano, epistolion dedi, quo aditum ipsi ad Exc. T. beneuolentiam patefacerem. Qua non indignum esse, ego sane, cui modestia ipsius et morum innocentia singularis et ingenii bonitas et in studiis ac omni officii gerere diligentia, multos iam annos perspecta est, vere ausim affirmare. Oro igitur, vt authoritate et patrocinio vestro eum iuuetis. Ego me totum, omniaque studia et officia mea Excell. V. vicissim reuerenter defero. Orationem adiunctam in Stiria a me pronunciatam etsi plane scholastica est, tamen Exc. V. lectu non plane insuauem fore arbitror. Bene valete. Rostochii Die S. Leonhardi 1574.

GEORGIO A GERA HOLGERI Filio Baroni in Inclyto regno Sueciae.

PRosecuti sumus vos abeuntes precibus nostris ad Deum, pro felici et incolumi in patriam reditu vestro effusis, diligenter et ardenter, ac postridie quam in portum descendistis continuum biduum, secundissimi austri et Libonoti spirabant, vt die Michaelis vos in inclyto regno Sueciae festum illud celebrare, et Filio Dei pro excubiis et custodia sanctorum angelorum laetos


page 193, image: s0193

gratias agere, omnino existimarem et laetater. Postea vos mutato traiectionis consilio Lubecam iuisse intelligo, nec tamen dubito vos Deo ducente et iuuante iamdudum feliciter in patriam et ad Generosissimae ac dulcissimae coniugis vestrae amplexus optatos peruenisse, quibus vt benedicat Filius Dei auctor mirandi et suauissimi foederis comugalis, et hortum coniugii vestri irriget ac faecundet, vt plantulas coelestes et seminaria familiae vestrae illustris, procreet et propaget, et Domino Deo alios vestro loco cultores ac ministros substiruat, et Inclyto regno Sueciae similes patri, ad posteritatem consiliarios et gubernatores, excellenti pietate et virtute diuinitus ornatos gignat et educet: toto eum pectore precor. scio matrimonium sine prole vulgo mundum sine sole, iudicari. Verum Nuptiae non dant liberos sed qui nuptiis legem dedit Deus, proinde nec qui plantat, nec qui rigat, aliquid est, sed qui incrementum dat Deus, Is habitare facit sterilem in domo matrem filiorum laetantem, vt in Psalmo dicitur. A Deo igitur, vna cum Abrahamo Gen. 15. et 18. liberos petamus et expectemus: ac vt ipse eos ad suam gloriam et patriae ac propriam salutem educet ac guberner, oremus.

Meminietiam ioci de Archiepiscopo Vpsaliensi vobis delato, cuius sub discessum a nobis vestrum mentio in aedibus meis facta est. Is cum de re grauissima, pertinente ad Domini DEI gloriam, et serenissimi Regis, ac potius Ecclesiae regni vestri dignitatem et salutem, colloquendi occasionem nobis praebuerit, nec tamen pertexi vobis properantibus, instituta oratio potuerit, idem argumentum repetere hac epistola decreui.

Est omnino (vt clementiae Vestrae verbis apud me repetitis vrar) pulcherrimum et summum regni decus, cum summo regi Domino DEO et Redemptori


page 194, image: s0194

nostro IESV CHRISTO, reuerenter seruit, et veram DEI notitiam inter homines seruat et propagat, et hospitium ac sedem tranquillam ecclesiae DEI praebet, in qua conueniunt populi simul et reges vt seruiant Domino et laudes eius annuncient, sicuti in Psalmo dicitur: Et nunc Reges intelligite erudimini iudices terrae. Seruite Domino in timore. Osculemini filium. Ideo etiam regna, a DEO instituta sunt et conseruantur vt summt regis CHRISTI doctrina et cultus religiosus, et honestae artes, quae ad coelestem doctrinam recte intelligendam et explicandam et Reipublicae gubernationem necessariae sunt, in eis luceant, et propagentur. Ideo getenda sunt fortibus et piis regibus bella et depulsis holtibus, patria defsndenda et pax tuenda est, vt homines in templis et scholis recte de DEO et Redemptore nostro Iesu Christo doceri et ad DEI agnitionem, pietatera veram, iuuentus erudiri et ad omnium virtutum DEO placentium officia institui possit. Hac luce doctrinae obscurata, vel extincta, similia sunt Regna, Iaternae in tenebris gestatae, in qua Iychnus nullus ardet. Lumen enim vitae est doctrina Christi, quam in politiis et regnis vult DEVS late fulgere et clatissimam veritatis lucem aliis hominibus praeferre.

Postquam igitur, DEI beneficio, lux verae Euangelii doctrinae tristissimis superiorum seculorum tenebris et idolis Pontificiis fere deleta, paulo ante per ministerium Reuerendi viri D. Lutheri renouata et illustrata est, omni diligentia et fide piis gubernatoribus, politicis et Ecclesiasticis, etiamsi non habeant archiepiscopi nomen, de quo iocati sumus: tamen annitendum est vt lux doctrinae diuinitus


page 195, image: s0195

in vestro etiam regno accensae, sincera et illibata, sine erroribus et corruptelis retineri, et forma gubernationis ecclesiasticae vniuersae pia et rectissima, collatis plurimum piorum doctrina, ac sapientia praestantium sententiis, transinitti ad posteritatem et conseruari possit.

Nulla profecto grauior et Christiano rege dignior et magis necessaria deliberatio in genere humano institui potest, quam de vniuersae doctrinae et religionis Christianae purae et sincerae conseruatione et certa totius doctrinae et administrationis Ecclesiasticae Norma, collatis eruditorum iudiciis scripto graui complectenda, quam liberi et nepotes vestri, et tota polteriras in patria tuto sequatur. Laudatur Ericus X. et in Diuorum catalogum adscriptus est, quod templum Vpsaliense splendidissimum, magnis sumptibus extruxit. quanto gloriosior erit nostro Regi serenissim. Iohanni III. non lapideam molem, sed veram Ecclesiam DEI viuentis in regno patriae ad omnem posteritatem, tali forma Doctrinae et totius administrationis ordine, sine magnis sumptibus constituta aedificare. Haec vere regia et archiepiscopalia officia sunt quorum curam inter classica et armorum fragorem, in mediis et perpetuis bellis, summi illi et laudatissimi Reges DAVID, Iosaphat, Constantinus, Theodosius, Carolus Francorum rex. etc. simul romplexisunt.

Haec etiam praecipua caussa fuit, cur Celsitudinem Vestram archiepiscopi munere fungi optauerim, vt auctoritate, consiliis et admonitionibus vestris, apud serenissimum regem, has tantas res, et vniuersae patriae ac posteritati necessarias et salutares suscipi et confici feliciter curaretis. Si


page 196, image: s0196

Wittebergae iam cito post Lutheri et Philippi mortem, corpus doctrinae ibi receptum proprer generales quasdam et ambiguas in aliquot articulis sententias, contra Lutheri confessiones adeo perspicuas et crebro repetitas deptauatum est: facile in aliis etiam regionibus et regnis, a Lutheri cathedra remotioribus, idem euenire potest. Quare nunc tem pestiue, quantum DEO iuuante effici humano consilio potest, prouidere pii gubernatores regnorum et ecclesiarum debent, vt de omnibus vnmersae doctrinae Christianae articulis, inter nostros et Pontificios et alias sectas controuersis, verae et perspicuae explicationes posteritati tradantur, ne ambiguitates nouis dissidiis postea occasionem praebeant.

Proderit etiam de Institutione, examinibus et ordinatione ministrorum, de inspectoribus Ecclesiarum, de consistoriis Ecclesiasticis, de visitatione, de Synodis, de Iudiciis controuersiarum matrimonialium, de scholis, de ordine concionum, de Catechesi, de ritibus baptismi, de caena Domini, de lectionibus et cantionibus ecclesiasticis, de excommunicatione legitima, et tota disciplina, et ordine administrationis Ecclesiasticae, formam certam scripto delineari, et collatis plurium sapientum et piorum Iudiciis ac sententiis censeri ac limari, et ad posteritatem velut normam verae religionis transmitti et conseruari. Hanc tantam rem Celsitudinis Vestrae pietate, sapientia, virture, fide et authoritate confici optaui, cum sub discessum a nobis vestrum, Archiepiscopi Vpsaliensis mentio fieret. idem nunc quoque ardentibus a DEO votis exopto, et DEVM oro, vt Celsitudinem Vestram ad tantae rei perfectionem, diutissime incolumem et florentein seruet. Nihil certe DEO gratius, nihil Ecclesiae et patriae salutarius, nihil inclyto Rege et vobis dignius


page 197, image: s0197

et gloriosius ad omnem posteritatem suscipere Cels. V. potest. Bene et feliciter Valete. Calend. Nouembris Anno 1574.

CORRECTORI IN OFFICIna quadam Typographica.

VT vir ille Heroicus Achilles opinor interrogatus, quos sustinuisset labores, omnium iucundissimos, simul et grauissimos, respondit: Pro amicis susceptos. ita te spero non grauate aliquid oneris mea etiam causa subiturum esse. Cum enim officinae Cratonianae inspectio et corrigendi molestia tibi alioquin incumbat: et nunc libellos aliquot meos iterum isthic excudi intelligam, reuerenter orare volui; quod officii ratione alioquin tibi quotidie sustinendum est vt meo rogatu studiosius et diligentius faceres, et in catecheseos libello inprimis iuxta praescriptum exemplar omnia distinctis rypis exilioribus, mediis et grandioribus exprimi curares. Optarira etiam, cum auriga Rostochiensis ad nos profieiscitur, paginas impressas, de singulis libellis ad me mitti, vt ante publicationem a me perlegi, et si quid necessarium incideret, notati possit. Tibi officia et studia mea omnia vicissim amanter defero, et duas orationes mitto, quas, si isthic distrahi posse iudicabis, iterum excudi emendate oprarim. sin aliud tibi videbitur, Austriacam, cuius exemplum aliud non habeo, ad me remitti velim.

M. IOHANNI GVDSCOVIO Dauid Sroderus.

CVm eximiam erga me beneuolentiam et fidem tuam, toto eo tempore quo scholae nostrae gubernationi praefuisti, multis illustribus testimoniis perspexerim: fateor me vicissim tibi omnem obseruantiam et animi grati officia debere. Doleo autem in hac fortunae


page 198, image: s0198

tenuitate, non posse me alio illustriore, quam scribendi officio voluntatem tibi meam declarare, sed te tali bonitate et sapientia virum scio [Gap desc: Greek words] censere. Decreui autem ne prorsus inanem epistolam mitterem breuiter tibi historiam itinetis nostri in Stiriam suscepti recitare: quod DEI beneficio, incolumes et salui, perpetua fere serenitate et solidis viis ac rutissimis vsi, feliciter confecimus. Berlino Calendis Decembris primum discessimus, quod Ductori nostro legato Styriaco, grauibus de causis, in Styriam prius, Pegasario cursu eundum et redeundum esset. Is in toto itinere, eximia et singulari humanitate, ac obseruantia etiam, Doctorem nostrum prosecutus est. Me etiam et socium meum, nullo asperiore verbo vnquam compellauit, singulis diebus mane equitem praemisit, qui proprium hypocaustum nobis calefieri et omnia in hospitio necessaria, tempestiue apparari, curaret. Hanae, Dresdae, Birnae, semper nobis Superintendentes, Dresdae etiam multi alii Doctores et viri honesti adfuerunt. Pragae veto vbi duos dies commorati sumus, inusitata et singulari humanitate nos exceperunt. Nam Rector Academiae Petrus Codicillus, vir grauissimus et eruditissimus, cum omnibus fere Professoribus nos inuiserunt, et vno tempore octodecim Rectores et collegae scholarum inferiorum, (sunt enim 18. Parochiae in ea vrbe, et singulis, singulae scholae adiunctae) solenni oratione praeceptorem nostrum exceperunt, quam M. Iohannes Labonius caeterorum nomine facundissim. habuit, nec arcem, nec vrbem ampliorem in tota Germania vllam esse audio.

Vrbem mediam non Albis, (qui intra duo vel tria milliaria, Pragae fines non attingit) sed Multaua


page 199, image: s0199

dirimit, cuius ripae Iongissimo et splendidissimo ponte, Caroli III. sumptu extructo, iunguntur. In templo Arci contiguo, trium Impp. et Ottocari illius celeberrimi Boiemiae Regis, et Diui Wenceslai et aliorum Regum monumenta cernuntur. Ad Multauae ripam prope pontem, officinas vitrarias vidimus, et non procul inde synagogam Iudaeorum die sabbathi quem festum forte celebrabant. AEdificia procerum et priuatorum ciuium amplissima et splendidissima, et in veteri praesertim vrbe arctissime inter se stipata ostendunt florentissimam olim et potentem Rempub. fuisse. Est autem nunc etiam vrbs populosa, sed veterem libertarem omnem fere amisit, ac portae vrbis ne noctu quidem clauduntur.

Nosrelicta Praga reliquam Boiemiam versus Meridiem peragrauimus, ac celebres vrbes Tabor, situ loci singulari, et Hussitarum receptu et Budewisium splendidis aedificiis, venis metallicis, insigne, vidimus. Egregia etiam Wilelmi Domini in Rosenberg, qui Electoris Brandeburgensis sororem in matrimonium habuit, oppida transiuimus, Crunlouiam aulae ledem, Zobislauiam, Melisinam, Hohenfurtum monasterium, non procul a Multaua fonte situm, vbi insigni comitate nos Abbas hospitio excepit. Postridie Wildbergam, ad D. Henricum Baronem in Starnberg appulimus, qui nos singulari humanitare, in arce, in qua Wenceslaum Imp. et Boemiae regem An. Christi 1393. captiuum fuisse, ipsius Imp. Wenceslai literis nos docuit: hospitio excepit, ac sequenti etiam die Dominica, quae Natalem Domini proxime praecedit retinuit. Inde Lynceam, superioris Austriae metropolin ad Danubium peruenimus, ac deinceps per amaenissimam Cremsae vallem, et laetas segeres, Smaragdino virore, oculos mirifice delectantes,


page 200, image: s0200

biduum progressi, in fauces montium, et transgresso pridie Natalis Christi Pyrenaeo monte altissimo, qui Stiriam ab Austria superiore dirimit, in Anasi vallem descendimus ac Rotemanni Stiriae oppido quinque dies commorati sumus. Nam obuiam nobis ad Danubium missus cum litteris Eques, alia via proficiscens a nobis aberrauerat. Denuo igitur Graeciam recta ire iussi, die secunda Ianuarii eo peruenimus, vbi hospitium nobis, et mensa, ad quam omnibus notis, et aliis accedere volentibus, aditus quotidie patet: in domo splendidissima Bernardini a Rindscheidt, contigua prouincialium Domui instructum fuit, in qua postridie a delectis prouinciae, D. Doctor exceptus est. Templum in hac vrbe publicum habent prouinciales, in quo non sine summa voluptate et admiratione frequentiam procerum et populi ad conciones Euangclii conuenientem spectares. Ministri Ecclesiae quatuor sunt, qui eandem doctrinam, de omnibus fidei nostrae articulis, quae in nostris Ecclesiis sonat, propagant, et abusus pontificios non minus libere, quam nostri taxant, sed in templo nihil fere latine, omnia Germanice canunt. Domus nouae scholae ampliss. et plane regia, Templo fere contigua est, cui similem fere Iesuitae sumptu archiducis Caroli, qui aulae sedem in hac vrbe habet, excitare coeperunt, ac scholam suam die vigesimatertia Nouembris inchoarunt. Prouincialium scholam, quae hactenus in domo Prouincialium fuit, et Nobilium solummodo liberis patuit, in nouam domum translatum, et ciuium etiam liberis ac peregrinis patefactum iri, DEO iuuante, initio Martii, intelligo. Ieronymi Osii, qui comes nobis in roto itinere fuit, et Rector nouae scholae futurus est, Carmen quo formam


page 201, image: s0201

scholae complexus est, iam sub prelo est. D. Doctor etiam Orationem in auspiciis Nouae scholae habendam: et ordinem studiorum ac totius Institutionis seu rationis docendi ac discendi in Gymnasio deinceps vsurpandum componit, quae cum edita fuerit, exemplum ad te mittam. De Turcicis rebus ex adiuncta pagella cognosces. Bene vale. Graeciae in Stiria die 8. Febr. Anno 1574.

ANDREAE SCHEUERO RECTORI scholae Prouincialium Carinthiae Ducatus.

??? [Gap desc: Greek words] , quam mihi dulces et gratae fuerunt literae tuae per Nobilissimum et optimum Heroem D. Sebaldum. Feulnerum ad me datae, in quibus Musae et Charites ipsae, tenellos digitos suos, fragranti rosarum succo delibutos, abluisse mihi visae sunt. Quod igitur amanter respondisti, officiose tibi gratias ago; teque oro vt beneuolentiam erga me tuam conserues et piis precibus tuis Deo studia et Actiones meas commendare pergas.

Vacationem tibi a curis et laboribus docendae et regendae scholae et quietem honestam, per proceres Carinthiae concessam gratulor, ac vt diu consilio et authoritate tua prodesse Ecclesiae et scholis patriae possis, longa vitae spatia et robur animae et corporis durabile, tibi a Deo precor, fretus dulcissima promissione Psalmi: Plantati in domo Domini, in atriis domus Dei nostri florebunt, Etiam in senecta vigentes et florentes erunt, vt annuncient quoniam rectus Dominus.

Mihi, vt Senecae versibus vtar, Raro placidam fata quietem, certumve mei tribuere diem. Alia exaliis cura fatigat vexatque animum tempestas noua.


page 202, image: s0202

Verum hic non vera quies, non gaudia vera parantur, Gaudia venturae, sola relicta scholae. felices igitur soli vereque beati, in Domino vitam qui posuere suam. Interea vitae huius molestias et aerumnas tranquille et forti pectore toleremus, et magno animo breuia feramus incommoda. dum enim respicimus et vertimus, immortalitas aderit. Quas inter ministros isthic dominari virtutes Theologicas scribis, easdem in hac vrbe iam aliquot menses experior, vt vere cum Demosthene dicere possim [Gap desc: Greek words] ex ambitione, arrogantia, suspicionibus, Ironiis, liuore, audacia et impudentia conflato, et in accendendis odiis et ferendis calumniis et factionibus fouendis ingeniosissimo artifici. Etsi enim Aristophanem fortasse nunquam legit: tamen Cleonis, Attici Tribuni artes, qui anguillas non nisi turbata aqua capi, et iniustas cupiditates non nisi turbata Republica obtinere sciebat: plane perdidicit [Gap desc: Greek words] . Sed haec Deo commendemus. Ego M. Osii reditum anxie expecto, vt solenne initium scholae quamprimum fiat. Interea orationem de Ferdinando Imp. in vereti Prouincialium schola recitari curaui, cuius exempla, quibus voles isthic distribuenda mitto. Bene et feliciter Vale. Graeciae in Stiria 1574.

CUNNIO CVIDAM.

S. D. Reuerende Domine Pastor, remitto AEneam Syluium, et gratiam habeo, quod eruditissimi viri et variam suorum temporum ac horum etiam locorum in quibus iam fato quodam meo aliquandiu viuo, historiam complectentis, lectione me recreari passus es. Oro autem ne plane mei hospitis ac peregrini,


page 203, image: s0203

qui in tua beneuolentia et fide inprimis se adquiescere posse toto itinere sperabat, obliuiscare. Accipiebam fausti ominis loco, cum primum huc venirem, quod in hospitium tuae domui proximum deductus essem, ac de omnibus rebus, publicis, priuatis, seriis, iocosis familiariter et fraterne nos vna quotidie conuersaturos esse non dubitabam. Itaque omnes meas cogitationes, consilia, scripta, literas etiam vocationis et alia, tibi, cum primum veni, candidissime et fidelissime aperui, nec de litibus et factionibus, quae hic inter aliquos agitarentur, quicquam certi cognoscere, multo minus me eis immiscere cupiui. Nunc vero cum aliquot hebdomadis a colloquio mutuo abstinuerimus: vereor ne plane e mente proximi obliterer ceu mortuus, vt Psalmi sententia vtar, ac video nescio quas infaustas suspiciones ita animis insedisse, vt euelli difficulter queant. Quod in postremo colloquio de eleemosynis ad mercedes Tabellariorum translatis me dixisse aiebas: id ex D. D. Sveicardo ipse cognoscere potuisti, longe aliter se habere. Audio etiam apud proceres te narrasse, ideo a meo colloquio te abstinere, quod me domi esse familia mea tibi semel negarit: atqui norunt omnes, cum quibus viuo, neminem me accedere cupientem, etiam infimae sortis hominem, a colloquio meo arceri, multo minus tibi hoc a me vnquam negatum est, imo saepissime rogatus, vt ad colloquium in mensa accedere digneris; tandem diserte mihi ipsi respondisti, nolle te ad prandium aut coenam venire, quia aliquos minus tibi amicos subinde adesse videres. Accidit etiam saepe vt firmandae ediscendo aliquid memoriae et simul corporis deambulando exercendi causa, solus, insciis omnibus, in campum


page 204, image: s0204

aliquandiu expatier. Ita nuper accidit, vt cuidam Baroni, me clementer invisere cupienti, mea etiam familia me domi esse responderet, cum tamen ex musaeo abessem. Id si tunc etiam accidisset, tamen non tantum esse hoc erratum arbitror vt amicitia dissilire propterea debeat. Nec si ad quendam ante nouem menses, litium et factionum vestrarum plane ignarus, amanter et humaniter scripsi, me omnibus in rebus consilio ipsius vsurum esse: propterea in consiliis aut actionibus publicis quicquam me, inhonestum, et turpe, vel quod ecclesiae et causae publicae incommodum esse videam, propter factionum studia, a quibus longissime absum, existimes probaturum esse. Oro igitur vt suspiciones istas abiicias, et si qua in re imprudens te offendi (sciens enim et volens tibi obesse nunquam volui) veniam des et mihi peregrino et hospiti, beneuolentia et fide tua et colloquiis familiaribus voluntatem et studium tuum declares. Etsi enim me Deo curae esse, et omnia quae mihi secunda vel aduersa eueniunt, a Deo gubernari scio: ideoque placidius, quaecunque accidunt fero: tamen simul scio velle Deum vt exemplo Christi mites ac humiles corde simus, et coniunctis voluntatibus, animis, studiis, Christi Domini gloriam et Ecclesiae salutem, iuuare studeamus, quem vnum et solum mihi finem propositum esse, Deus qui est [Gap desc: Greek words] nouit. Et quia post finita comitia scholae negotium rursus susceptum iri intelligo: omnibus in rebus consilio prudentiae, pietatis ac beneuolentiae tuae vti cupio. Reuerenter itaque peto, vt denuo ad me ad prandium accedere, praesertim absente iam Lerchio, semel digneris, aut si plane tibi hoc, quod semel mihi negasti, seruare constitutum est, hora duodecima ad colloquium amicum venire, vel me domi tuae expectare digneris. Bene vale. Nonis Martii Anno 1574.


page 205, image: s0205

MICHAELI NEANDRO SOrauiensi.

PEriucundae et gratissimae mihi fuerunt tuae literae, testes animi communi spiritu Christi, quod vinculum est ad coniungendos bonorum animos arctissimum, et studiorum similitudine, ac eiusdem de Deo sententiae et confessionis societate vna copulati. Scholam tuam [Gap desc: Greek words] et totius Pomeraniae et vicinarum regionum [Gap desc: Greek words] florere, ex animo laetor et filium Dei [Gap desc: Greek words] et Doctorem Ecclesiae et piarum scholarum Rectorem supremum oro vt te incolumem et florentem diutissime seruet et tueatur. Carmen de angelis summa cum voluptate perlegi: principium enim Geneseos; lectis ac exquisitis verbis, et aptissimis epithetis et expletiuarum particularum raritate; Orphei hymnos plane referens, non minore cum admiratione legi, ac oro, vt reliquam partem quae hominis creationem, lapsum et receptionem simili breuitate neruosa, in qua [Gap desc: Greek words] expositam continet; prima occasione mecum communices. Nam reliquos libellos, vbi ab Oporino editi fuerint, Francofordia facile accipiam. Bene vale. Rhodopoli pridie Nonas Iulii Anno 1567.

SENATVI HAMBVRgensi.

TRiginta octo anni sunt, cum in schola Inclytae vrbis vestrae docens Iohannes Frederus encomium vrbis Hamburgae, luculento carmine latino descripsit, quod cum ad D. Iustum Ionam affinem suum Wittebergam misisset, adeo gratum D. Luthero, D. Philippo, D. Pomerano, D. Ionae, et aliis


page 206, image: s0206

eius aetatis luminibus fuit vt additis aliquot illorum praefationibus et elogiis vestrae vrbi et Fredero honorificis, Wittenbergae exprimeretur. Praefixit et Iohannes Stigelius epigtamma, in quo versus illi omnium ore et literis postea vsurpati, sed de vestra vrbe primum scripti extant:

Vtque alios alii de relligione docerent
Contiguas pietas iussit habere domos.
Hinc vrbes structae quarum est ante omnia muntis
Asseruisse Deo quam iubet esse fidem.

Etsi enim magna ornamenta ciuitatum sunt aedificia, munitiones, apparatus, opes, et multo maiora, leges, iudicia, sapientes et iusti magistratus, obedientes et bene morati ciues, tamen cum in ciuitatibus et imperiis homines eam ob caussam praecipue consociarit Deus, in quibus vera de Deo et Redemptore nostro Iesu Christo doctrina luceat, et alii aliis exempla virtutum et testimonia de Deo ostendant: summum decus est ciuitatum, Ecclesia recte constituta et schola studiis optimatum literarum et verae religionis doctrina florens. Hic velut nucleus est ciuitatum et lumen vitae, quod munire cingere et protegere leges iudida et arma debent. Cum igitur omnibus his ciuitatum omni laude flotentium ornamentis Inclyta vrbs Hamburga hoc tempore prae caeteris vrbibus toto fere orbe terrarum emineat et eniteat: grato pectore hoc ingens donum Dei agnosco, et Psalmi vocem: Nisi Dominus custodierit ciuitatem, frustra vigilat, qui custodit eam, saepe cogitans: ardentibus votis Dominum Deum oro, vt vrbem vestram domicilium et remplum suum clementer custodiat: et vos inclytae illius vrbis gubernatores adiuuet et regat, et incolumes ac florentes perpetuo seruet. Existimo etiam ad Dei et ciuitatum bene constitutarum


page 207, image: s0207

laudes pertinere, cum virtus et doctrina virorum eximiis Dei donis praestantium, qui Rempublicam, Ecclesiam aut scholam rexerunt honorifice celebratur. Fui itaque hortator collegae meo Iohanni Fredero, cuius initio Epistolae mentionem feci, vt Epicedion scriberet beato Superintendenti Ecclesiae vestrae, cuius donec erit Ecclesia Dei in his terris, vna cum S. Ansgario, qui primus Christanam religionem in vestra vrbe et tota vicinia propagauit et D. AEpino primo Ecclesiae a tenebris pontificiis repurgatae Superintendente semper honos nomenque bonum, laudesque apud omnes bonos et pios manebunt. Id Epicedion diligentia et fide singulari elaboratum vobis, Amplissimi viri, inscripsit. Reuerenter itaque oro, vt carmen, quo Inclyta vrbs Hamburga et Ecclesia ac schola vestra, et multi de ea bene meriti honorifice laudantur, benigne accipere et autoris in vestra vrbe nati, et virtute, ingenio ac doctrina eximia praediti studia iuuare et prouehere dignemini. Nostra studia et officia cum omni obseruantia et gratitudine, vicissim vobis perpetuo constabunt. Bene Valete Idibus Aprilis Anno 1575.

LVDIMAGISTRO CVIDAM.

QVereris incidisse te in hominem ingratum, si hoc nunc primum, age aut fortunae aut diligentiae tuae gratias, inquit Seneca. Ego sane querelam de vetere illo alumno tuo non sine dolore legi, quem paterna fide et benignitate, in tuis aedibus multos annos educatum et tua potissimum commendatione euectum et ornatum esse memini. Etsi autem tetra illius ingratitudine et insolentia non solum negligente iam te optime de ipso meritum, verum etiam iniurias et contumelias pro acceptis beneficiis reponente: non immerito te coommoueri fateor:


page 208, image: s0208

nullo tamen pacto nos aliorum indignitas moueat, quo minus, quid nobis dignum sit, cogitemus. Philosophi etiam benignitatem et caeteras virtutes, non propter commoda et vtilitates nostras, sed propter se colendas esse disputant. et Alexander Magnus cum querelae tuis similes ad eum deferrentur, Regium esse dixit benefacientem male audire.

Quanto magis nos Christianos, si vere esse volumus quod dicimur, in tribuendis beneficiis, non gratam memoriam et remunerationem accipientium, sed nudam virtutem et solam voluntatem et mandatum Dei, cuius bonitati et mansuetudini nos [Gap desc: Greek words] et conformes reddi oportet, spectare debemus. Sinit autem DEVS solem suum oriri super bonos et malos, et pluit super iustos et iniustos, denique omnis generis bona cumulate in nos omnes effundit, non vllo nostrae gratitudinis respectu. Omnes enim in Deo sumus: sed natiua bonitate et misericordia complectens vniuersos.

Nobis vero etiam fructuosum et salutare est, talia ingratorum alumnorum et discipulorum exempla subinde experiri, vt nostram impietatem et ingratitudinem erga DEVM, erga nostros parentes, magistratus, praeceptores et alios de nobis bene meritos, agnoscere et emendare discamus. Fere enim, [Gap desc: Greek words] : et per quae quis peccat, per eadem punitur.

Nec vero aliquid inusitatum et singulare tibi hac in parte accidisse existimes. Obruit ingentes ista procella viros: Nec quicquam in mundo vsitatius est, quam cuculi mercedem et anguinam gratiam benemerentibus reddere. Talis enim in hac prauitate,


page 209, image: s0209

natura hominum est, vt summa beneficia non nisi ingentibus maleficiis compensent.

Quare non mireris te quoque viperam in sinu educasse, et lupi catulum domi tuae aluisse, vt te deuoraret, vetus enim illud est: [Gap desc: Greek words] et plerunque non alieni et peregrini, sed quos in domo nostra diu aluimus, auximus, eueximus, ornauimus: ideoque nobis ac nostris vicissim fidissimos et firmiss. amicos fore sperabamus, omnium in nos teterrimi sunt.

Id ego insigniter in duobus alumnis, quos totius vitae ac senectutis meae praesidia et solatia fore confidebam, olim expertus sum. Postea toties mihi similia acciderunt vt iam nec dolere amplius, nec expostulate cum illis, qui [Gap desc: Greek words] : multo minus apud alios queri de illis libeat: ne [Gap desc: Greek words] , et stultus ipse, in meam perniciem eos fouisse et aliis ornandos obtrusisse praedicer.

Omnes sane, qui iam sunt principum professores in hac Academia (Iureconsultis et Weslingo solo exceptis,) mea commendatione primum ad functiones docendi suas in hac schola promoti et vocati sunt: plaerisque etiam postea accessiones stipendiorum mediocres in aula impetraui. Etsi autem neminem accuso et omnes, vt collegis veneror et amo: tamen si mihi aut meis aliquid in aula conficiendum esset, ego sane vnum et alterum, a quo petere et expectare sine vllius molestia possem, id officium quod tam multis fidelissime praestiti, haud facile inuenerim.

Quare si quid ad te consolandum momenti adferre exempla possunt: non recusabis ea incommoda ferre, quae tibi cum multis aliis veteribus et nostra aetate iuuenibus viris bonis et de pluribus bene mereri cupientibus communia sunt.

Nec difficile tibi erit hanc indignitatem perferre,


page 210, image: s0210

cum paululum te colliges, et vna mecum assuesces, sine discrimine deinceps, omnes quos poteris, reque officiisque iuuare, sic tamen adiutos ne meminisse putes. Quod si gratus quis, praeter morem extitit vnquam, id omne in lucro deputabis, et magno animo breuia feres incommoda: Dum enim respicimus, et vertimus nos, immortalitas aderit.

Hanc vnam et solam praecipue spectemus, nam in hoc mundo vere vanitas vanitatum, et omnia vanitas sunt, seu vt Nazianzeni versibus vtar [Gap desc: Greek words] , vbi omnia grata et iucunda erunt. Interea breuis huius et fugacissimi curriculi vitae nostrae molestias placido et tranquillo animo transigamus. Bene et feliciter vale. Id. Sextilis, Anno 1572.

HIERONYMO OSIO, RECTORI Scholae Prouincialium Stiriae.

MEministi Basilium definite scholas [Gap desc: Greek words] . Quare Filium Dei Doctorem et Seruatorem nostrum ac praesidem piarum scholarum supremum assiduis votis precor, vt tuae etiam scholae Rector perpetuo adsit et bi nedicat, vt domicilium ac templum verae agnitionis Dei et officina ac gymnasium necessariae ac salutaris generi humano doctrinae et virtutum omnium perpetuo florens maneat, ex quo velut augusto et perenni fonte, in omnes vicinas gentes riuuli verae de Christo doctrinae et optimorum studiorum emanent et hortuli Ecclesiae, in tota vicinia suauiter rigentur, vt plantas coeli recte Deum agnoscendtes et celebrantes in hac vita et omni aeternitate, et fundamenta terrae seu Gubernatores ac Doctores aliotum in his terris paulo post futuros procreent, educant et foueant, qui


page 211, image: s0211

cultoris ac hortulani sui Osii pietatem; industriam, fidem, diligentiam, dexteritatem et felicitatem demonstrent, et grata mente ac voce perpetuo celebrent. Haec vota assidue ad Deum pro te, et schola, quam gubernas, fundo, ac vero pectore opro, vt initiis faustissimis, quae in epistola Idib. Augusti ad me data recitas, sequentes etiam institutionis ac gubernationis scholasticae successus prosperi et optati respondeant, vt omnes intelligant, vobis et iudicium in erudienda pueritia, et ex primis fundamentis ordine conuenienti educenda (quod Cacus ille a Ratisbonensi Senatu desideratum esse voeiferabatur) et diligentiam, fidem et assiduiratem necessatiam non detuisse. Ordinem studiorum scholae, quem isthic delineare coepi, sed non penitus absolui, optarim a te et D. Marbachio diligenter et attente perlustrari, ac eam praecipue partem, quae primam institutionem Grammaticam in classib. continet, ex Argentinensi forma et vestrae industriae ac experientiae iudicio, exquisite ac accurate limari et expoliri. Secunda pars, de finibus studiorum et mediis ad ea recta ducentibus ex libello de ratione discendi meo descripta, tota fortasse omitti potest. De studio Theologiae, quod professionis meae maxime proprium est, cunctantius fere quam de vlla caeterarum artium aliquid compono. Sed tamen vbi de iudicio et voluntate vestra cognouero, eam quoque partem attexam, vt post vnum et alterum annum ordo ille, non velut Idea Platonica nusquam comparens, sed vere iam insticutus esse et reipsa seruari in vestra schola, et vigere ac florete publice significetur. Tam diu vt vitam mihi Deus proroget, et tanti gaudii me vna vobiscum participem reddat: toto eum pectore precor. A te omnibus de rebus, quae isthic post diem 14. Aug. superiotis anni acciderunt, literas copiosas expecto, et Deum oro, vt nos doceat, gubernet, et seruet. De meis rebus


page 212, image: s0212

ad D. Marbachium plura scripsi. Gener meus amicitiae tuae cupidus qualicunque carmine te resalutat. Bene Vale. Rostochii die Antonii, decimo septimo Ianuarii. Anno 1575.

CASPARO EBERARDO PASTORI Wittebergensi.

TAlis mea valetudo, continuos iam fere quatuormenses est, quam D. Gregorius suam toto biennio fuisse scribit, quo podagrae doloribus lectulo detentus, vix in diebus festis ad sacra celebranda surgere aliquot horas potuerit: qui dolores inter dum lentisunt, inquit, interdum nimii, sed neque ita lenti, vt recedant, neque nimii vt interficiant, vnde fit, vt qui quotidie in morte sum, quotidie repellar a morte. Haec vna est praecipua causa, quae adulcissimo complexu et colloquio tuo me hactenus exclusit: et quia [Gap desc: Greek words] : recusare profectionem, quae a me proximis senatus Academiae literis denuo petebatur coegit. Plane igitur confido, te pro eximia bonitate, sapientia et candore tuo, hanc nimis iu stam et veram emansionis meae excusationem, comiter accepturum, et beneuolentiam erga me tuam, et fidem fraternam quam perpetua grati animi memoria et celebratione et quibuscunque potero officiis, tueri semper et confirmare studebo, benigne consetuaturum esse.

Nunc reuerenter tibi gratias ago, quod formulam Testamenti Philippi, nunquam hactenus quod ego viderim, typis excusam, vna cum Epistola ad Baldasarum Coburgensem, edi cum vestra confessione curasti. Momorum censuras intempestiuas Deus retundet. Nam quod nuper scripsisti, [Gap desc: Greek words] , seu potius [Gap desc: Greek words] : nunc rectius intelligo, postquam Germanicas pagellas [Gap desc: Greek words] legi: nam T. H. librum contra Exegesin illam, quam te legisse scribis, nondum


page 213, image: s0213

mihi videre contigit. Pergrata etiam collegis meis et plutimis piis fuit editio confessionum Lutheri de Baptismo et caena Domini a vobis repetita.

Quod ad scholae motus et schedas seditiosas attinet, plane spero discedentibus turbulentis et veneno illo seditioso infectis grassatoribus, quos quamprimum vel [Gap desc: Greek words] abire rectissimum esset: et succedentibus aliis modestis, et discendi quam contendendi cupidioribus, Deo gubernante paulo post omnia rursus tranquilliora fore. Durato igitur et rebus temet seruato secundis [Gap desc: Greek words] .

Quod enim Seneca ait multo grauius delinquere aduersus rempublicam et multo grauiore paena dignos esse, qui calumniis et maledictis fracti propositum salutare et honestum deserunt, quam qui terrore et impressione armorum consternati ex acie fugiunt: id nobis in ecclesia Dei multo magis ita statuendum est, qui et vitam, et famam, existimationemque nostram, quae vita carior est, nequaquam praeponere Christo Domino, qui nihil nobis praeposuit, sed [Gap desc: Greek words] offerre debemus.

Vt enim nemo pluris aestimare pietatem et fidem DEO debitam iudicandus est, quam qui boni viri famam perdidit, ne conscientiam perderet, ita nullum sactificium DEO carius et preciosius est: cuius primitias me iam continuos 18. annos sibi offerre DEVS voluit, et tibi sacerdoti ecclesiae suae, in illa metropoli supremo, velut victimae conformi, imaginis filii sui [Gap desc: Greek words] , odia, calumnias et alias aerumnas imponit, [Gap desc: Greek words] . Nec instructio ministerii nostri in hac vita nobis alia in Euangelio proximae Dominicae tradita est, quam sicut me misit pater (vt praedicem Euangelion et fiam victima) ita ego mitto vos (vt doceatis et crucifigamini)


page 214, image: s0214

Deum oro, vt nos gubernet, doceat, et confirmet, vt [Gap desc: Greek words] manere et magno animo breuia ferre incommoda et vsque ad finem firmi durare possimus. Suffice tu vires, tu suffice robora pressis. Bene et feliciter vale. Qui has tibi literas exhibet iuuenis ingeniosus et modestus est, M. Iohannes Mylius Wisinariensis, qui studio videndi tui et Academiae vestrae ac Lipsicae isthuc expatiatur. Quaeso igitur vt beneuolentiam ipsi tuam et studium significatione verborum amica declares. Rostochii 12. April. 1575.

D. NICOLAO SELNECCERO.

??? [Gap desc: Greek words] quae in proximis nondinis ad me misisti literaria munuscula et carmina praecipue, vere ac pure Christiani animi, pietatem, prudentiam, grauitatem, et fincerae veritatis et pacis studium singulare ex augusto diuinitus illustrati pectoris thesauro, seu potius a Sole iustitiae Filio Dei propagatos et fulgentes radios spargentia, quae singulari cum voluptate, fructu et admiratione legi.

Vtinam vero [Gap desc: Greek words] praecipuarum nostri temporis disputationum sint Lutheri Catecheses, capita et Smalcaldica iuncta, tum breui [Gap desc: Greek words] ; sed et expressam effigiem veri et salutaris consensus, et tranquillitatis ecclesiasticae, inter confessionis Augustanae ciues, restitui posse sperarem. Interea [Gap desc: Greek words] , veritatem et pacem colamus et feramus, quae professionem veritatis comitantur, odia, calumnias et alia rerum et famae detrimenta.

[Gap desc: Greek words] :
[Gap desc: Greek words] .

Haec senrentia cum multos iam annos mihi vitae regula fuerit, magna cum voluptate eam adeo rotunde


page 215, image: s0215

et neruose hoc eruditissimo disticho a te comprehensam, in hoc carmine legi: pro quo reuerenter tibi meo etiam nomine gratiam deberi confiteor. Saepe autem collegae mei ac ego optauimus, constituto, iuxta normas in tuo carmine propositas, pio de praecipuis in Augustanae confessionis Ecclesiis docentium controuerisiis, consensu, cum ecclesia et Academia Wittebergensi et Lipsensi [Gap desc: Greek words] , qualis Luthero viuente fuit instaurari. Aditus certe et occasiones suscipiendae eius deliberationis, miranda Dei bonitate, non vulgares oblarae esse viderentur cumque nulla in scripto quod circumfertur prorsus personarum vel regionum certarum mentio fiat, sed nudae explicationes verae sententiae, et falsae indicationes proponantur: bonos et mo deratos viros non existimarem haec consilia renouandae concordiae prorsus repudiaturos esse: sed meam quoque spem lanuefacit rei magnitudo et vaticinium Filii Dei, non pacem, sed tristissimas opinionum, odiorum et furorum confusiones, his postremis temporibus futuras praedicentis. Huic igitur nos ardenti fide et precatione commendemus. Ego in Wittebergensem Academiam superiori mense denuo vocatus sum, sed virium ingenii et corporis mei quotidie decedentium imbecillitas, molem curarum et negociorum, cui sustinendae prorsus impar sim, suscipere vetat. Et iam continuos tres menses sinistri pedis dolore detineor, ac breui me in coelestem Academiam tranquilliorem et a crudelibus odiis, angoribus et rixis truculentis liberam, migraturum esse spero. Interea vt beneuolentiam erga me tuam conserues, et lucubrationum tuarum subinde mecum aliquid coommunices, reuerenter oro, Qui has literas tibi exhibet, ingeniosum iuuenem M. Iohannem Mylium, cum tui et Academiae vestrae videndae causa potissimum isthuc


page 216, image: s0216

proficiscatur, rogo, vt mea etiam causa benignius alloquaris et per ministrum tuum ipsi scholas vestras et alia [Gap desc: Greek words] monstrati iubeas. Bene Vale Idibus Aprilis. Anno. 1575.

ANGELO VICENO IVRISCONSVLTo Regiomontano.

CVm nihil suauitate humanitatis, vel aspetu pulchrius, vel fructu laetius sit, fateor cum ante aliquot annos hac transiens, tui conspectus ac sermonum dulcissi morum (in quibus vere erat [Gap desc: Greek words] ) vsuram mihi quantumuis exiguo et breuitempore praebuisses: ita incensum me esse tui amore, vt perpetuo deinceps grata mente voce et honorificam et iucundissimam tui memoriam conseruarim. Animaduerti enim te, non vt vulgus illud tabularum, ambitionis et quaestus causa Iurisprudentiam profiteti, sed quia vidisti eruditas illas legum disputationes, iustitiae et virtutis doctrinam esse, sumptam ab illa luce aeterna mentis humanae, quae vere a Deo nobis insita est, vt sit immota vitae norma, discernens honesta et turpia et metas omnium actionum constituens: ad hunc finem retulisti studium iuris tuum, non solum, vt controuersias forenses diiudicare et regere consilia aliorum in gubernatione possis, sed etiam vt cognita hac iustitiae et virtutis forma, tuos et aliorum mores ad honestissimam normam dirigeres. Adhibuisti igitur et antiquitatis veterum Imperiorum et exemplorum cognitianem, quae legibus multum lucis affert, et saepe in Republica consilium monstrat, et priuatim in animis amorem virtutis accendit et confirmat. Et ea est in consiliis et moribus tuis interitas, ea omnium actionum moderatio, et sine fuco natiua et ingenua humanitas, vt vita tua caeteris iustitiae et virtutis


page 217, image: s0217

exemplum sit. Merito igitur te reuerenter amo, et veneror. Cumque Ieronymum Petraeum, auditorem tuum in haec ipsa praeceptoris vestigia feliciter ingressum esse, et cum legum cognitione, morum elegantiam et suauitatem singularem coniungere videam: multo ante eum complecti et amare caepi. Eoque nunc etiam studiosius et cupidius complectar, quod tibi eum carum esse intelligam [Gap desc: Greek words] . Academiam vestram Doctorib. ingenio et doctrina excellentibus priuari doleo. Clarissimum et optimum virum D. Petrum Sic cium amanter et officiose ex me salutati oro, cuius liceris, superiori mense Maio ad me datis, binas iam remisi. Deum oro, vt nos doceat, gubernet, et seruet. Rostochii, die [Gap desc: Greek words] .

PETRO AGRICOLAE, CONSILIARIO Principum Palatinorum Philippi Ludoici, et Iohannis.

FIlium Dei seruatotem nostrum a cuius Genethliis, quae aeternae salutis nostrae exordium fuerunt, anni etiam principium in Ecclesia conuenienter, ducimus: toto pectore precor, vt Illusttissimo principi Philippo Ludoico. ac tibi, consiliorum et actionum ipsius laudabilium [Gap desc: Greek words] et moderatoris fido ac felici, Annum felicem, tranquillum et salutarem tribuat, et nos omnes doceat, seruet et gubernet. De Illustrissimo Principe Wolfgango laudatissimae memoriae Dispositionem orationis, Oswaldo Bienero, et stili et debitae optimo principi gratitudinis exercendae gratia dedi. Cupimus autem imaginem boni principis, qui Dei imaginem et vices in terris gerit, non nudum et a singulari persona abstractam, sed commemorationi consiliorum et rerum gestarum velut implicatam, adumbrare. Tuo igitur auxilio; in tota vitae et institutorum


page 218, image: s0218

ipsius laudabilium serie, quae nobis, excepto exemplo constantiae confessionis post bellum Germanicum editae, et pietatis ac munificentiae, in scholis Hornbachiana et Lauingensi constituendis, fere ignota est, diligenter annotanda; indigemus. Familiam paterna origine a Carolo Magno deducimus: nam Ottonis Schirensis, a quo praesentium ducum Bauariae continua series est, stirpem ab Arnolphi Imperatoris filio, Philippus praeceptor noster propagabat. Mater Wolfgangi quae fuerit, et quo anno Wolfgansus natus, et vbi educatus sit, ex te cognoscere cupio. Patrem Ludoicum Gallos ad Traiectum auspiciis Caroli repressisse, ex adiuncto litetis tuis splendidissimo D. Nicolai Reusneri Panegyrico, in quo vere Musas et Charites ipsas tenellos digitos suos fragranti rosarum succo delibutos, vt in Callimachi poemate olim abluisse iudico, didici. Verum historia belli illius mihi ignota est, nec de Wolfgangi tirociniis, aliisue rebus bello gestis, ac ne quidem huius postremae expeditionis in Galliam susceptae historiam integre noui. Quare pro tua prudentia et fide ac beneuolentia erga principem Wolfgangum constanti, ea quae recte et tuto dici et celebrari posse iudicabis, per literas mihi prima accasione expones, et simul docebis, an diem obitus illius in Chronologico libello meo pag. 561, 562 recte annotarim. Vlricum Sizingerum ex sua vocatione evocatum esse, ex animo doleo, non tam ipsius, cui beata cum Deo consuetudo, in aula caelesti omnium regum aulis et thesauris longiss. anteponenda, contigit, quam Ecclesiae et Reipublicae causa, cui praesidio et ornamento singulari fuit Pietas illius, et fides erga DEVM et homines [Gap desc: Greek words] : excellens sapientia et iudicii rectitudo, Grauitas in consiliis, sancitas in moribus, [Gap desc: Greek words] . Nec


page 219, image: s0219

leuiter solummodo vmbra doctrinae legum, vel sophistica illa forensi tinctus erat, vt multorum, in aulas, solam ingenii calliditatem et linguae volubilitatem adferentium, sapientia vniuersa hoc Martialis versu continetur: Nempe cocus Domini debet habere gulam, sed solida Legum diuinarum et humanarum cognitione, et omnibus iis artibus quas Philosophia ambitu suo complectitur, et quae ad excolenda et acuenda ingenia et iudicii rectitudinem confirmandam necessariae sunt, praeclare excultus erat: nec fastidiuit ecclesiae doctrinam aut temere sine iudicio quaeuis dogmata aulis grata complexus est, sed fontes inquisiuit, et non solum normam veritatis vnicam in libris Sacris diuinitus patefactam, verum etiam aliorum eruditorum scripta, de ecclesiasticis controuersiis, attente legit, vt non obiter tantum et superficie tenus, sicut multi, [Gap desc: Greek words] , de dogmarum dissidiis, inquae fato quodam nostro, his temporibus incidimus, iudicare, sed recta et fundamentalia de his tantis rebus consilia suo principi et aliis dare posset. Quanta fuerit in eo diligentia, pietas, fides, constantia, amor veritatis et pacis Ecclesiasticae et politicae in aliquot conuentibus, Wormatiae, Naoburgi, et Augustae, ipse coram cognoui. Ego etiam gratitudinem ipsi tanquam praeceptori debeo: nam hoc ipso mense triginta anni sunt, cum me primum Wittebergam profectum, Geneses seu Themata coelestia erigere docuit: postea etiam hoc tempore beneuolentiam erga me ipsius nunquam immutatam esse, sensi.

Quare non solum Reipublicae, sed mea etiam causa priuatim doleo, me tali amico orbatum esse. Te vero, qui tot annos cum ipso in honestissima societate gubernationis Reipublicae coniunctissime vixisti, et vere Nestoris illud Homerici vsurpare


page 220, image: s0220

de Vobis potes. [Gap desc: Greek words] : multo etiam iustiores et grauiores maerendi causas habere video, sed [Gap desc: Greek words] Is cum suum cuique curriculum attribuerit, faciamus mandati muneris officia, dum spacium nostrae vocationis durat: et paulo post secuturi Siringerum nostrum, oremus Deum, vt dum volet, nos in his terris ipsi seruire, in locum eorum qui decesserunt alios nobis collegas fidos adiungat, et labores nostros adiuuet et gubernet, vt Ecclesiae Dei ac nostris animabus salutares sint. Redeunt isthic duo alumni vestri, literis Illustrissimi Principis reuerenter parentes. tametsi M. Georgium Regerum ex medio cursu studiorum intempestiue reuocari doleo. Vixit autem vterque apud nos summa cum laude modestiae et diligentiae in studiis et omni genere officii. Ideo vtrumque tuo patrocinio tuendum commendo. Bene et feliciter Vale, ac si quid de rebus Gallicis Turcicis Polonicis vel aliis [Gap desc: Greek words] habebis, quod amico scire liceat, vt non grauate impertias, oro. Datum Rostochii, die S. Nicolai Episcopi Myrae in Lycia, qui, in synodo Nicena sententiam dixit. Anno 1574.

RECTORI ACADEMIAE WITtebergensis.

FIlium Dei seruatorem nostrum Iesum Christum, a cuius genethliis, quae aeternae salutis nostrae exordium fuerunt, anni quoque principium in Ecclesia ducimus, toto pectore precor, vt Annum felicem, tranquillum et salutarem tribuat Magnificentiae vestrae, et toti Academiae, quam duce et auspice Filio Dei summo


page 221, image: s0221

piarum scholarum rectore et custode perpetuo, gubernatis. Hanc, cum vera animi pietate et reuerentia, velut Nutritiam et matrem, quae lac verae de Deo doctrinae et optimarum artium alimenta mihi aliquot annos fidelissime praebuit, et cui totam hanc, siqua est, ingenii mei culturam praecipue acceptam refero: sempercoluerim ac veneratus sim: gratissima sane et periucunda mihi haec illustris pristinae erga me beneuolentiae et [Gap desc: Greek words] illius significatio fuit, quam M. V. vna cum Illustrissi. principis Electoris et suis ac collegarum aliquot literis ad me transimisit, eas hesterno vesperi, cum postridie mihi peregre proficiscendum esset, et intra 14 dies redire vix liceret, tabellarius vester reddidit. Quare eum non frustra retinendum esse diutius, et interea ardenti precatione a Deo petendum esse consilium et necessariam considerationem de re tanta accuratius suscipiendum esse, duxi. Neque enim ante natalem Christi, vt M. V. petit, isthuc accedere potuissem, cum septima die ante primum literas vestras acceperim, et senatus Academiae literae prius me de voluntate mea significare iubeant, nec extra fines huius territorii honeste mihi discedere inscris principibus meis liceat. Magnificentiae V. adeo humaniter et benigne suam mihi beneuolenciam et officia, [Gap desc: Greek words] ; pollicenti, reuerenter gratiam habeo: et omne meum studium ac obseruantiam vicissim summisse defero. Respondebo autem reuerenter Illustrissimo Principi Electori Augusto, et senatui Academiae, et caeteris, qui ad me scripserunt, cum primum Deo iuuante incolumis domum rediero, Rostochii die 20. Decemb. Anno 1574.


page 222, image: s0222

L. PAVLO MVSCVLO.

SVperiore mense Februario primum pleninus resciui, quanta animi impotentia et virulentia, amicus ille noster, tibi iam, vt intelligo, reconciliatus, toto superiore anno in me isthic debachatus sit; adeo etiam vt omnia quae a Legato Stiriaco aduecsus eum acta et scripta sunt, in me autorem retulerit. Ego vero eatenus me istius Tragoediae causam esse fateor, quod aliquot annis, blandissime ab eo, summam modestiam et beneuolentiam erga me verbis et gestibus prae se ference, coram et per literas rogatus, vocationes illas in Stiriam et Austriam, vbi alioquin nemo hominum de ipso accersendo somniasset, ipsi confeci, ac talem hominem, vt nunc experior, commendando me ipsum de formaui, et multis etiam aliis qui a me iuuari deinceps honestius potuissent, incommodaui. Cumque acceptis vocationib. ille naturam insolentem et vanam aperiret, et Legatum isthic etiam, dictorum et factorum quorundam mobilitate et vanitate offendisset, ego (noctes aliquot insomnes propterea ducens, et coram te scriptis, eum modestiae et constantiae in actionibus cum Legato admonens) apud Legatum nihilonimus, vt vna abduceretur, vrsi. cum isthic eum relinqui multo fuisset honestius. sed praeterita reprehendi possunt, mutari nequeunt. Legato illi mea opera in suis rebus gerendis nihil opus est, valet ingenio, et latine ac germanice loquendi et scribendi facultate non minore fortasse quam Caelestinus et ego: nec existimo eum literas illas ad Electorem, ad Austriacos, ad cancellarium Caesaris et Electotis et alios, et quas ad D. Caelestini Legatos, quarum initium est, Coelestine Hoc scio pro certo quod si tecum certo etc. Zossae scripsit, a se compositas esse inficiari.

Intelligo autem terribiliter minari Georgium Caelestinum


page 223, image: s0223

de libro aduersus mescribendo, quod me quidem expectare et ferre oportet, si mitigari cholera ipsius nequit. Sed propter dignitatem ministerii vtriusque nostrum et ordinem, ac personas etiam nostras, quae alioquin omnium odiis et ludibriis expositae sunt, rectius sibi et Ecclesiae consulet, si ab eo proposito se abduci patietur. Hortatores mihi sunt collegae et amici mei, non vt librum aduersus eum scribam, sed vt libellum de collegiis canonicorum in quo praeter epistolam dedicatoriam nulla ipsius litera est, sub meo nomine recudi sinam. Ea de re adhuc delibero, donec cognoscam, an mutare hostilem erga me animum et finem minis et maledictis tandem imponere velit.

Sed historiam confessionis Augustanae Germanicam, isthic mediocri meo labore inchoatam et in Stiria ad vmbilicum vsque productam, typis meo nomine adscripto expressam, retractare non possum, quod si deinceps ille quiescere et [Gap desc: Greek words] praeteritarum offensionum sancire volet, rectissime sibi et ministerio suo ac nobis consulet. Neque enim mihi propter negocia publica, de his nugis et criminationibus insulsis cogitare libet: et frater ipsius Iohan. Fridericus me ad [Gap desc: Greek words] quam et ipse expeto, hortatur. sin vero pergere deinceps vt superiore anno cepit, et omnia fanda et nefanda, quae ipsi splendida bilis suggerit, effutire aut scribere volet: fortasse vicissim audiet et leget quae non volet: et quae ipsi et ipsius liberis et nobis omnibus honestius esset silentio sepeliri. Oro autem cum nunc eo amico vtamini, vt ad moderationem et quietem cum hortemini. A me omnia quae volet, Dign. V. obtinebit.


page 224, image: s0224

D. IOHANNI FRIDERICO Theologo.

LIteras tuas die 16 Augusti datas initio septembris. accepi, in quarum exordio, militiae tuae et laborum mentionem facis quos [Gap desc: Greek words] , grauissimos, eoque difficiliores sustines, quod noncum externis tantum hostibus, sed sociotum etiam zygomachia et perfidia tibi [Gap desc: Greek words] , patientia et stylo decertandum est. Oro autem Michaelem, Filium Dei, magnum Ducem militiae nostrae, vt robur animi et corporis tibi, quem [Gap desc: Greek words] in Austria diuinitus collocatum esse video, confirmet, [Gap desc: Greek words] , vt pic ac feliciter agone tuo decertato et cursu consummato, coronam [Gap desc: Greek words] accipias, [Gap desc: Greek words] . Molestissima autem militia est, cum non externorum tantum hostium impressiones, sed etiam sociorum et fratrum [Gap desc: Greek words] perferenda est. [Gap desc: Greek words] . Spero etiam N. Collegam tibi adiunctum, in eadem militia retinentem fidem et bonam conscientiam fideliter Christo Imperatori nostro seruiturum esse. Apologiam a te grauiter pie et luculente scriptam, non sine admiratione diligentiae tuae pene incredibilis ac nimiae, in minutissimis quibusque ac omni etiam mentione indignis cauillationibus et calumniis petulantium illorum clamatorum refutandis, perlegi, ac de consilio editionis aliquantis per adhuc differendae communibus literis ad D. D. Delectos N. et ego respondimus. Esset omnino vt scribis Apologiae et doctrinalis editio necessaria: Et hoc ita confectum esse optarim, vt piis ac intelligentibus Ecclesiae


page 225, image: s0225

doctrinam, probaretur. Sed quomodo edi possit, cum trium illarum Academiarum comprobatio antea iussu aulae obtinenda sit: ego non video. nec quicquam in tanta difficultate et amplitudine doctrinae coelestis scribi ita potest, vt non multa desiderari, vel omissa vel minus commode et diserte explicata, merito queant: et alioquin [Gap desc: Greek words] nihil a nobis profectum placet. Fortasse etiam [Gap desc: Greek words] suas disputationes intexi integras vellent, sed de his cum N. coram contuli copiosius; qui ante hyemem, vt spero, si tabellarius statim remittetur, isthuc ibit, et concordiae formulam, cuius maturo consilio instituendae et suo tempore edendae consilium vehementer probo, vnâ referet [Gap desc: Greek words] . Ad scholam, de qua scribis instituendam: exploratius cognita conditione scholae illius et Ludimagistri ac collegarum stipendiis: libenter aliquos mediocriter idoneos indicabo. Nunc Deum oro, vt in tanta hostium multitudine ac potentia, et sociorum infirmitate, ac quorundam perfidia, ipse suo Spiritu et robore confirmet opus, quod operatus est in nobis propter remplum sanctum suum, sicut promisit, inquiens, propter me, propter me faciam, ne blasphemer. Bene et feliciter vale. Coloniae ad Spitam, die Michaelis. Anno 1573.

ISRAELI RAZIO.

LIteras tuas hic Reipublicae vestrae tabellarius fideliter mihi reddidit, ac Deo gratias ago; quod occasiones recte erudiendi et prouehendi filios tibi mediocres offert, Dauidem etiam Deo curae esse, et paterna


page 226, image: s0226

fide ab eo adiutum et promotum iri, vt Ecclesiae ac Reipublicae vsui et parentibus voluptati et ornamento sit, non dubitemus. Scribam ad pastorem Ecclesiae Wittebergensis, annitar vt inter Electoris Saxoniae alumnos locus ipsi esse possit: tametsi indigenas solummodo et subditorum filios praecipue recipi sciam. Deferrem ipsi meum officium, vt mecum aliquot annos viueret, sed iam morbis, laboribus et curis fractus, segnior sum, quam ante 14. annos, cum fratri Nathani. vt styli exercitium illustre haberet, materiam Fastorum integram, prosa oratione a me delineatam, carmine reddendam, ordine in singulis mensibus praescripsi, ac tum quidem duodecim libros absoluit, quos nune seorim retexit et limatos edit, tametsi priotes illi, multis in partibus mihi neruosiores et pressiores videbantur. Cuias sit M. Iohannes Membhardus scire cupio. In nomenclatura conuiuarum tuorum Stiriacas familias celebres agnosco. Bene et feliciter vale. Rostochii. 20. Octobris, Anno 1575.

GEORGIO REGERO.

CVm beneuolentia et fides inter nos mutua vrtinque iam non obscuris testimoniis perspecta et cognita sit: omnem verborum commemorationem ea de re vt superuacaneam, deinceps omittamus: et reipsa ac veris officiis potius, quam prolixis epistolis gratias agentibus, nos amicos declaremus. Tu in eo praecipue omni studio et contentione deinceps eniteris, vt expectationem Illustrissimi Principis de tuo ingenio, virture et industria dudum conceptam, et recens in ea commendatione confirmatam et auctam, non sustinere modo possis, verum etiam superare. In studio Theologico recte instituendo, post precationem,


page 227, image: s0227

et exercitia poenitentiae quotidiana et scholam S. Crucis paulo post secuturam: prima et praecipua eum sit, vt Textum Bibliorum, et summam seu corpus doctrinae Theologicae integrum, familiarissime tibi notum reddas. Alfonsum regem Neapolitanum legimus gloriati solitum, quod quater decies Sacra Biblia cum postillis Lyrae et additionibus Burgensis perlegisset. Similem in legendo assiduitatem, vtinam nos Theologiae studiosi praestaremus. Possunt autem si singulis diebus duo capita et vesperi totidem legantur, singulis annis semel Biblia tota absolui. Sed adhibenti commentarios, lentius progrediendum est. Nec dubito te iam seriem historiarum et temporum, et testimonia ac dicta de articulis fidei praecipua, memori mente complexum esse. Deinceps igitur singulis libris breuem et methodicam enarrationem, in qua ad locos legis et Euangelii praecipuos textus in singulis capitibus referatur et Grammatice explicetur, adhibebis, ac vbicunque Philippi commentarios methodicos et neruosos habere poteris, vt in Romanos, Iohannem, Danielem, Salomonen, Psalmos, Matthaeum; omnibus aliis anteferes.

Summam doctrinae, ego ex Philippi locis Theologicis crebro a me lectis et relectis didici, ac definitiones praecipue et partitiones singulorum locorum memoriae infixi, vnde mea Catechesis primum nata est. Apud vos D. D. Iacobi Herbrandi compendium vsitatum esse intelligo. Illud igitur studiose et attente cognosces, vt integrum corpus Theologiae, in certa membra apte distributum, animo complectaris, ad quod referre omnia possis, quae in Theologia leges, audies et disces. Hoc compendio cognito, velim te Petri Lombardi sententiarum libros perlegere, qui velut loci communes Theologicisunt, ex Latinis patribus praecipue coagmentati.


page 228, image: s0228

Summa Thomae prolixior est, et dispotationibus scholasticis, quam erudiendis et excitandis ad veram pietatem animis aptior. quam tamen suo tempore perlustrare operae precium est.

Post meridiem historiae Ecclesiasticae euoluendae certam horam tribues, ac ordine Eusebium et Tripartitam de iisdem fere temporib. Epiphanium perleges, Eusebius personalia, Epiphanius dogmatica seu doctrinae controuersias et errorum refutationes praecipue tractauit. Tripartitae, seu Socratis, Sozomeni et Theodoreti, ex quibus illa consuta est, tempora, Euagrius sequitur. Inde Nicephorus, Zonaras et alii ac tomi conciliorum et libri Iuris Canonici, praecipuarum rerum Ecclesiasticarum, quae literis mandatae sunt, memoriam ad nostra tempora deduxerunt.

Quod de locis communibus quaeris: vtilissimum institutum est: ac locos Philosophicos meos existimo te coram vidisse. Ordo titulorum plerorumque extat in libello praeceptorum Rhetoricae inuentionis a me olim edito. Theologicos ego peculiariter non institui, sed Philippi locis ad marginem libros patrum et solia, in quibus eaedem materiae tractarentur, numeris notaui, vt statim inquitere possem, sed tibi, vt peculiares instituas, et singulos locos pro cuiusque natura in defin. Diuis. caus. effe. etc. distribuas: et singulis partibus conuenientes sententias breues subiieas: longiores explicationes vbi extent, annotes etc. non dissuadeo.

Praecipue autem hortator sum, vt docendo alios, ingenium et vires tuas ipse experiaris, excites; acuas et confirmes. Nihil ad diligentiam et attentionem in materiis, quas tradere voles, recte et integre cognoscendis, aptius, nihil ad explicandi facultatem comparandam vtilius, nihil in vniuersum studiis, et famae ac existimationi tuae augendae, accommodatius suscipere potes. Cum Witebergae anno 1548 viuerem, nec


page 229, image: s0229

publice significare de lectione, viribus meis diffisus, auderem: quatuor scholasticos priuatim inuitabam, vt me Locos Theologicos Philippi praelecturum audirent, et si ipsis non inutilia proponere viderer, plures alios paulatim adducerent, quibus sine vlla mercede seruire mea qualicunque opera vellem. Ea occasione tum docere, et pluribus innotescere, et aditum ad publicam functionem, et sequentia vitae meae commoda et ornamenta omnia, qualiacunque ea sunt, patefacere Deo iuuante coepi. Ita te existimo compendium Theologiae isthic vsitatum, priuatim initio paucis quibusdam studiosis praelegere posse. Quibus si fidem et industriam tuam probabis, paulatim plures confluent, et riuulis doctrinae tuae fruentes grata celebratione et laudibus virtutem tuam vicissim rigabunt, vt gramina verno rore suauiter rigantur.

Initio lectionum recitare capita illa vtiliter poteris, quae in [Gap desc: Greek words] postremae editionis Matthaei annotaui: ita vt proponas te initio vocabulum Theologiae seu doctrinae Christianae per quaestiones Methodi explicare velle, et incipies a quaestione: An sit aliqua ingenere humano vera de Deo doctrina? et An haec doctrina in Ecclesia tradita sit vera, certa, et immota. Hic sedecim argumenta, de doctrinae Christianae certitudine, quae in 6. capite [Gap desc: Greek words] Matthaei breuiter indicata, sed in enarratione quarti capitis Deuteronomii copiosius euoluta sunt: splendide commemorare potes. Deinde quid sit Theologia: Quae partes, causae etc.

In causa formali de methodo Theologiae triplici: in aliis alias materias vtiles tractare speciose poteris. Haec abundantia quadam mei erga te amoris adductus, scripsi simplicius et rudius. Nam de toto studio Theologiae formando meministi integros Hyperii libros extare: et ipse breues commonefactiones ante


page 230, image: s0230

18. annos oratione quadam complexus sum, quam Petro Agricolae inscripsi. Habes autem isthic artifices non doctrina solum et eloquentia et vsu rerum instructos, sed a Filio Dei [Gap desc: Greek words] eruditos et vere [Gap desc: Greek words] , quorum consiliis sanctissimis et studia tua Theologica et vniuersae vitae actiones rectissime gubernabis. His singulis etiam reuerenter et officiose salutem meis verbis a te nunciari peto, et Deum oro, vt studia tua et vniuersum vitae curriculum ad suam gloriam et Ecclesiae ac animae tua salutem gubernet et nos omnes doceat, seruet et regat. Datum Rhodopoli, die S. Vlrici conterranei tui, quem anno Christi 974. anno aetatis 84. Deus. 4. Non. Iul. ex. hac vita euocauit.

FRIDERCO BEVRHVSIO.

CVm ad coniungendos bonorum animos, nullum sit vinculum arctius communi Spiritu Christi et Musarum foedere sanctissimo: plane confido pectora nostra solidis hisce et firmissimis verae amicitiae nexibus copulata, in Deo vnum esse, et sententiis de Deo et optimarum artium studiis pie conuenire. Etsi igitur nulla inter nos familiaritas hactenus intercessit: tamen gratissimum mihi et periucundum fiut studium tuum, quod scribendi officio, prior me ad capiendum mutuae amicitiae fructum et literarum etiam communicationem inuitasti. Ego vero nullas necessitudines libentius et maiori cum voluptate expeto, et colo, quam mei ordinis hominum in scholis Deo grata [Gap desc: Greek words] , de quibus cogitans saepe, hoc Esaiae oraculum, Nobis scholas docentibus, et consolationem necessariam ac dulcem proponere et dignitatem et fructus laborum nostrorum amplissimos commendare, iudico; Pofui verba mea in ore tuo, dicit Dominus, et vmbra manus meae protexi te, vt plantes coelos


page 231, image: s0231

et fundes rerram. Tu quidem aliquot iam an in illa metropoli totius viciniae Tremonia [Gap desc: Greek words] , vt Basilius scholam definit, vel potius vt Esaiae nostri metaphora vtar, hortum et paradisum coelestem Malchim plantas: in quo purissimae et optimae partis generis humani, tenerae vero aetatis surculos Christo inseris et in coelos ducis, et seminaria Ecclesiae Dei ac Reipublicae cum collegis tuis, feliciter excolis terramque fundas, seu doctores et gubernatores hominum, in terris viuentium paulo post futuros, instituis, et ad omnia vitae officia, rectius gubernanda, praeparas et expolis, ac vere [Gap desc: Greek words] Deo offers, qui vicissim omnibus studiis et actionibus tuis benedicet, et iuuentutis a te eruditae studia reget et prouehet, vt late fragtantem tuae pietatis, doctrinae et fidei odorem in omnibus illis gentibus spargant, et Deum in hac vita et omni aeternitate celebrent, sicut Dei beneficio nullam in tota Westphalia et ora Rhenensi scholarum, vestra florentiorem esse intelligo. In publicis scholis, quas Academias nominamus, etsi doctrinae studia alicubi mediocria sunt: tamen disciplina omnis extincta iacet: quae in vestris coetibus retineri vtcunque potest.

De caeteris Epistolae tuae capitibus alias respondebo. Bene et feliciter vale, et clarissimo, doctissimoque viro, Rectori scholae vestrae feliciss. et caetetis collegis tuis salutem amanter et officiose verbis meis dicito, Rostochii Idibus Martii Anno 1575.

D. CASPARO EBERHARdo, Pastori Wittebergensi.

MA luissem sane coram tecum et de coniunctione Ecclesiarum et de multis aliis magnis reb. publicis


page 232, image: s0232

et priuatis, in loco aliquo vtrique non incommodo, et aequalibus spaciis ab hoc littore et isthinc distante, colloqui. Sed iam ad vos isthuc accedere, quo sumptu Academiae cuocor, eam quoque ob causam mihi non liceat, ne sollicite et ambitiose expetiuisse ipse [Gap desc: Greek words] praesentis meae conditionis [Gap desc: Greek words] , seu [Gap desc: Greek words] , quod Xenophontis epitheton esse meministi. ideoque ipse ad vos cupide accurrisse existimer: per literas tibi de negocio meae vocationis, quod solum in tua ad me epistola grauissime et amantissime scripta complexus es ea, quae mihi a Deo consilium petenti, et diligenter de re tota cogitanti, in mentem venerunt, fideliter et candide exponenda esse iudicaui.

Haud equidem sine mente reor, sine numine Christi, hanc vocationem mihi plane [Gap desc: Greek words] et insperatam, ab Illustrissimo Electore et Inclyto senatu Academiae vestrae, offerri. Itaque me et vocationis dirunae dignitas et amplitudo; et debita matri, quae me erudiit ac fouit [Gap desc: Greek words] : et fructus qualiumcunque laborum docendi meorum, ad plurium fortasse vtilitatem et commoda isthic redundaturi: et tua inprimis erga me beneuolentia, et fides sincera, et pectora lacte et non calcata candidiora niue: merito et iure commouent, ne temere et inconsiderate honestissimae huic et diuinae vocationi repugnandum esse statuam. Sed vicissim multae grauissimae causae obsistunt, quo minus subito constituere de re tanta possim, nec repetam eas, quarum inprimis literis mentionem feci: muneris subeundi difficultatem, et curarum ac laborum molem mihi intolerabilem, virium ingenii et corporis mei quotidie decedentium imbecillitatem: inimicorum isthic meorum virulentiam: principum Megapol. qui iam 24. annos in hac schola hospitium mihi praebuerunt [Gap desc: Greek words] : verum aliae etiam rationes, non minus apud me ponderosae, de quibus


page 233, image: s0233

ante inter nos transigi amanter oporteret, assensum meum remorantur: quas dum expono, oro, si alicubi a me dissenties, vt mihi veniam des, et tuam mihi sententiam simili candore vicissim declares: nec tamen in opinionum discrepantia, beneuolentiam erga me tuam verti aut immutari sinas. [Gap desc: Greek words] vestram vere et toto pectore probo, nec vnquam aliter sensi.

Vides autem, pro tua pietate et prudentia singulari, hoc vnum propositum fuisse iis, qui librum fundamenti Catechesin et alia scripta in synodo Dresdensi tot subscriptionibus confirmata. ediderunt, vt fundamenta ex diametro fundamentis Lutheri in magna confessione, de Coena Domini, quam in vestra confessione nominatim stabilitis, repugnantia opponerent. Iam si comprobatio Decreti Dresdensis simplex et sine declaratione vel epistolae fundamenti vel Catecheseos patrocinium aut subscriptio a me isthic peteretur, ego sane assentiri bona et simplici conscientia non possem, De necessitate et perniciositate operum ad salutem, et aliis aliquot controuersiis, ego quidem in sententia, quae a D. Philippo Wormatiae scripta est, libenter adquiesco; nec ea de re, vt etiam de adiaphoris [Gap desc: Greek words] vnquam velim. Bona opera a ratione iustificationis penitus excludenda esse, et tamen, particulis exclusiuis in conuersione, extra quam ???ulla sit iustificatio, nec dolorem de peccato, nec petitionem veniae, nec bonum propositum et caeteras virtutes, sine internallo temporis sequentes, prohiberi aut excipi, haud dubie verum est. De libero arbitrio, constat certissima verbi diuini testimonia omnium bene agendivim, in iis, quae sunt Spiritus Dei adimere menti et voluncati nondum a Deo conuersae et regenetari coepae: et voluntatem hominis [Gap desc: Greek words] , non causam effi???entem primae conuersionis, sed subsectum conuerendum esse: nec vllam vim et efficaciam


page 234, image: s0234

assentrendi Euangelio, et bene coram Deo agendi, totalem vel partialem, ac ne nutum quidem tribuendum esse voluntati [Gap desc: Greek words] priusquam a Deo ipso ad Deum conuersa fuerit et sanari coeperit. Certum est autem, Deum conuertere homines, per verbum auditum, lectum et cogitatum, et in conuersione voluntatem adsentiri Euangelio, et non repugnare oportere, et donec omnino repugnat voluntas, nullam fieri conuersionem: et cum adsentitur voluntas, non inuitam et coactam, sed volentem adsentiri: sed haec ipsa facultas applicandi se ad gratiam, seu adsentiendi Euangelio, non ex viribus voluntatis [Gap desc: Greek words] , sed ab efficacia Spiritus Sancti, per verbum auditum et cogitatum mentes trahentis, existit. Postea recte coniungi tres causas actionum spiritualium et bonorum operum in renatis, non dubium est. Non enim ideo conuertitur et adiuuatur voluntas, vt ociosa aut rebellis Deo maneat, sed vt a Spiritu Dei acta simul agat et Deo operanti velle ac perficere, in exercitiis poenitentiae, in tota fidelium vita continue durantibus, apprehendenda consolatione Euangelii, et promissione gratis sibi applicanda, et omnium virtum. Deo placentium officiis toto vitae tempore Deo praestandis cooperetur.

Haec cum verbi diuini norma et piorum experientia congruere scio: et in hanc sententiam formas loquendi, in locis Theologicis, quas reprehendunt aliqui, a multis piis et doctis viris, et Lutheri ac Philippi doctrinae studiosissimis, explicari video. certe definitionem: Liberum arbitrium est facultas applicandi se ad gratiam: non viribus voluntatis [Gap desc: Greek words] in natura reliquis, sed regenerari et sanari coeptis, con???uemre, ex Philippo ipso, de eo interrogeo, audiui.

De Euangelii definitione, cum vonbuluro [Gap desc: Greek words] esse constet, nullum certamen ???nquam moui,


page 235, image: s0235

tametsi proprie non accusationem peccati, sed tantum promissionem gratiae Christi hac voce significari, semper hactenus docui. Plane autem confido de omnibus his, et caeteris doctrinae Christianae capitibus controuersis, pium inter nos consensum esse, quem piae coniunctionis animorum et concordiae fundamentum esse nouisti. Quae collegarum tuorum voluntates sint, te isto in loco melius scire, quam nos necesse est. Certe [Gap desc: Greek words] oporteret, cuius vehementia et acerbitas erga me ignotum singularis, iam ab annis 17. fuit: sed et hanc ego iam dudum Deo et Ecclesiae tranquillitati condonaui: ficut et virulentiora Doctoris illius bullati, quem isthuc rediisse intelligo, crimina multiplicia et varia. Scribitur etiam isthinc a multis: et ab iis, qui inde veniunt, narratur, fastidiri et exsibilari nouos Professores, veteres desiderari. Fortasse etiam paulo post [Gap desc: Greek words] ille et caeteri redibunt; vt vices factionum varias in aulis esse, multa nostrae aetatis exempla ostendunt, et hanc occasionem omnia iterum subito euertendi, multos etiam subscriptores Torgenses, [Gap desc: Greek words] auide expectare non dubito. Vnius certe ex illis suo autographo testantis, se ab omnibus corruptelis verae doctrinae de Coena Domini ex animo abhorrere, subscriptio non dissimilis mihi videtur Zanchianae illi.

Ego hanc confessionem vt veram esse sentio ita subscribo. Sentiebat autem in corde suo, falsissimam esse, quod publice scripto Heidelbergae postea edito ostendit. Formulam concordiae et censuram de recessu Francofurdiensi nullam ne [Gap desc: Greek words] quidem verisimilem odii sui, (nam vox illa de extinguendo prae ceptore nunquam ne perfebrem quidem mihi somnianti, in mentem venit) hostes ist hic mei habuerint: nisi quod nimis fortasse amanter et honofifice


page 236, image: s0236

aliqui de me sentire et loqui videbantur, multo magis nunc me in illo theatro omnibus inuidiae telis exponerem. Assidue igitur mihi vsibus edocto Tomitanus ille Poeta, vsu edoctus occinit: Viue tibi quantumque potes praelustria vita. Et in hac ipsa deliberatione saepe mihi in mentem venit praeceptoris nostri Philippi ad D. Wellerum epistola. De migratione in hanc Academiam aliquanto post deliberati posse coommodius arbitror: si tranquillitatis tuae rationem vis habere, vt honeste et pic fieri posse arbitror, ne dubita, anteferendam esse eam sedem, quam nunc tenes. Academiae nostrae castra sunt plena ingentium periculorum et certaminum [Gap desc: Greek words] . Saepe et Senecae querelam cogito. Quid me potens fortuna extulisti, altius vt caderem Edita receptus arce. Sed absit a nobis vlla fortunae mentio: nec fortuito casu, verum a Domino Deo et seruatore nostro Iesu Christo gubernari hanc vocationem statuo: cuius me voluntati paternae et clementissimae, reuerenter subiicio, cui parebo, vbicunque volet me misero et imbecillo organo ac luto manuum suarum vti. Nam Witeberga et Rostochio aequale in coelestem Academiam interuallum est, quo breui me migraturum spero.

Exposui summam totius meae delibetationis, candide et fideliter colloquens tecum non secus ac mecum ipse soleo. Senatui Academiae respondeo [Gap desc: Greek words] . Illustrissimo Electori paulo prolixius polliceor, vt ex adiunctis exemplis signo A. et B. notatis ipse legendo ognosces: quae arbitrio stentque cadantque tuo, si quid mutandum esse existimas, statim per hunc ipsum vel proprium tabellatium mihi significes, et literas ipsas mutandas remittas. Ego totum hoc negocium Deo commendaui, qui si volet me isthuc migrare, efficiet haud dubie, vt assentientibus meis Principibus a quibus


page 237 , image: s0237

(cum continuos 24 annos mihi locum in hac Academia tribuerint) inuitis auelli nolim, discedere liceat. Si vero non dimittar, id quoque Dei voluntate fieri non dubitabo. Bene et feliciter vale. Nonis Ianuarii. Anno 1575.

RECTOR ET SENATVS Academiae Wittebergensis Dauidi Chytraeo.

S. Reuerende et Clarissime vir, amice plurimum colende atque charissime. Non dubitamus, te pro excellenti pietate tua atque doctrina intuentem animo praesentium temporum confusiones ac tristia Eccleisae vulnera omnium aetatum historiam repetere: atque de piorum caetibus, in quibus coelestis doctrinae vox sonat, idem cogitare, quod de Athenis quondam vaticinans Sibylla dixit [Gap desc: Greek words] ; optare igitur votis assiduis et labores studiaque tua vniuersa ad hunc velut scopum dirigere, vt, quantum quidem in te est, inter has collisiones atque imperiorum et multiplices saeuissimarum tempestatum procellas, deinceps quoque ad posteritatem salua sit atque concors ecclesia, puritate doctrinae, optimarum artium studiis et disciplina florens. Hoc in Remp. animo et voluntate, inque eandem stationem diuinitus collocati cum simus: priuatim quoque nos coniungi amore et beneuolentia, nostrasque cogitationes et consilia ad salutem commodumque publicum conferre decet. Etsi autem locorum interuallis seiuncti longius, vsu atque fructu amicitiae aliquantisper caruimus: tamen de nostra in te beneuolentia et fide vel temporum iniquitas, vel hominum quorundam improbitas et maleuolentia nihil quicquam detraxit.

Cumque vna Ecclesiam nauis vehat, iisdem votis et studiis in ea copulati perpetuo fuimus. [Gap desc: Greek words]


page 238, image: s0238

[Gap desc: Greek words] . Quia vero et de tua virtute atque constantia idem nobis pollicemur, non dubitauimus nunc ad te scribere, causam exponentes publicam, quam vt pro singulari humanitate tua, benigne accipias paucis, prolixe amanterque petimus.

Quo nunc loco sint res scholae nostrae ignorare non potes. Huic vt deinceps quoque suus constet honos atque dignitas, prouiden dum nobis est, atque procurandum ea fide diligentiaque, quam a maioribus acceptam religiose nobis imitandam esse, tuendamque existimamus. Cum itaque ad propagationem necessariae doctrinae viri cuiusdam eximii opera nobis hoc tempore opus esset, cuius et eruditio et virtus, spectata publice, multarumque rerum experientia, non vsui solum, sed et ornamento esse Academiae nostrae posset: te potissimum communi collegarum omnium voce atque Illustriss. Electoris nostri suffragatione ad hoc munus idoneum maxime esse iudicauimus qui aut vnus, aut praecipue certe, non doctrinam modo, quae inte summa est et multiplex: verum etiam ingenii dotes, facundiam, in docendo dexteritatem singularem, caeteraque ad eam functionem cum dignitate, autoritateque sustinendam, adiumenta possis adhibere. Quapropter quod felix faustumque sit Ecclesiae Filii Dei et Academiae inprimis nostrae, his literis te ad societatem honestissim orum laborum docendi in communitate nostra, officiose amanterque inuitamus, et quanto possumus studio oramus, vt oblatum munus quamprimum suscipias, teque totum beneuolentiae nostrae tradas et commendes. Cumque iudicium de te nostrum perspicias; erit humanitatis tuae voluntatem nostram non aspernari: erit prudentiae, ac pietatis, de hac inprimis Academia nostra bene mereri velle, in cuius tu gremio quondam enutritus, eam ex viua voce familiarique consuetudine D. Philippi Melau. V. Clar. et Praeceptoris nostri communis,


page 239, image: s0239

doctrinae copiam atque vbertatem, qua nunc flores, maxime es consecutus. Huius te honori atque commodo fructum praestantis doctrinae tuae potius quam alteri cuicunque debere, flagitanti nunc abs te operam tuam ipse animaduertis. Nec vero dubitamus, quin si morem gesseris expectationi nostrae, Deum quoque ipsum astipulatorem consilii huius et laborum tuorum remunerationem largissime sis habiturus: atque insuper nominis tui quoque gloriam et memoriam, cum perpetua beneuolentia ac celebratione in omnium animis relicturus. Ad nos quod attinet, ea tibi studia et officia cum amore, beneuolentia atque obseruantia singulari pollicemur, quae et tua meretur praestantia: quaeque collegas eiusdem doctrinae ac fidei professione deuinctos decent.

Salarium vero, et operae tuae scholasticae cuiusmodi sint futurae, cupimus te coram ex nobis cognoscere: quod fiet si te quamprimum in viam dederis, et aduentum maturaueris. Vale Wittebergae, die S. Nicolai, Anno 1574.

Rector, Magistri et Doctores Academiae Wittebergensis.

RECTORI ET SENATVI Academiae Wittebergensis.

S. D. Magnifice Domine Rector, Reuerendi et Amplissimi Viri Praeceptores et patroni colendi. Cum inter tantas generis humani confusiones et imperiorum ruinas ad dissidia et dilacerationes eorum caetuum, qui nomen Ecclesiae sibi tribuunt: vere statuam nihilominus semper immensa Dei bonitate colligi, manere et conseruari aliquam electorum Ecclesiam recte Deum agnoscentem et celebrantem, cuius seminaria et fontes ac praesidia et ornamenta singularia sint scholae


page 240, image: s0240

recte constitutae: nunquam dubitaui diuinitus gubernatas et adiutas esse mentes Illustrissimorum principum Electorum, qui Inclytam Academiam vestram, omnium piarum scholarum metropolim, his postremis mundi temporibus condiderunt et conseruant: ex qua velut augusto et perenni fonte, latices verae de Filio Dei doctrinae et riuuli omnium optimarum artium Ecclesiae ac Reipub. necessariarum longe lateque in totum orbem Christianum diffusi emanarunt: Vtinam vero status Ecclesiae, puritate doctrinae, optimarum artium studiis, pace et disciplina florentis, qualem duo lumina vestrae illius metropoleos et totius Ecclesiae clarissima, Lutherus et Philippus ad instaurationem purae Euangelii doctrinae et verae Philosophiae, diuinitus excitati, et donis ad rem tantam necessariis copiose a Spiritu Dei sancto instructi et ornati, coniunctis operis olim constituerunt; deinceps quoque ad omnem posteritatem saluus maneat, et propagetur. Mihi certe, quem [Gap desc: Greek words] iam mediocriter erudierunt, vt de rota hominum vita, et omnipotentia, sapientia, gloria et caeteris, quae mundus praecipue magmifacit et admiratur bonis, verissime a Nazianzeno dici statuam.

[Gap desc: Greek words] ,
[Gap desc: Greek words] ,
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words] .

Vnus hic scopus propositus est, vt Deo et Ecclesiae, apud Deum victurae studium veritatis et pacis meum probem et adolescentiae studiis pro mea tenuitate seruiam, et paulo post pie hinc emigrare, et Dei conspectu, liberatus ab hac tristi caligine et rixis disputationum, frui possim.

Quare doctrinam viua voce Lutheri et Philippi isthic mihi cum multis aliis ante 30 annos tradi caeptam


page 241, image: s0241

et postea scriptorum vtriusque lectione confirmatam, velut haereditatem paternam, fideliter custodire et propagare studui, et Academiam vestram, etsi quorundam in ea improbitas, vt nominatis, et maleuolentia erga me acerbior fuit, nihilominus velut matrem almam semper amaui et veneratus sum. Semper etiam ab inutilibus rixis et materiis veram pietatam non aedificantibus, quas illi praeceptores mei inculcare et tradere non solebant, abstinere cupiui, vt nunc quoque praeter ea dogmata, quae ad veram Dei agnitionem, alendamque pietatem et practicum Theologiae studium maxime vtilia et necessaria singulari iudicio, in locis D. Praeceptoris Philippi collecta sunt: nullas disputationes alias in his Ecclesiis moueri optarim, quarum multas inani ingeniorum curiositati, et augendis distractionibus magis, quam verae pietari alendae seruientes; consulto se velut scopulos praeteriisse ipse scribit. Sed cum renouarentur superioribus annis, disputationes Lutheri tempore agitatae, et nostrum de iis iudicium flagitaretur, ex Lutheri confessionibus, ad quas toties se Philippus ipse refert, declarationem illarum sumere soliti sumus. Id meum simplex studium, si, vt prorsus confido, vobis non improbatur, ac eundem cursum deinceps mihi vrgere isthic liceret: Ego sane, ni causae grauiores obstent, fructum studiorum omnem, metropoli illi, quae me erudiit et fouit, flagitanti potius quam alteri cuicunque debere fateor.

Verum me non solum vires ingenii exiguae ac senescentes: et incertissima corpotis valetudo, vt cunque eam mediocri diligentia tueri et fulcire studeo: et castra illa plena dimicationum et certaminum, a quibus natura et vitae instituto abhorreo: et quod vnumquenque in vocatione qua vocatus est, manere Paulus iubet: et nota mala optima, [Gap desc: Greek words]


page 242, image: s0242

[Gap desc: Greek words] esse, sapientes aiunt: verum etiam Illustrissimorum Principum meorum [Gap desc: Greek words] impediunt quo minus honestissimae et amantissimae inuitationi vestrae reuerenter parere hoc tempore possim. Cum enim totos 24. annos hospitium mihi in hac Rostochiensi Academia clementer et benigne praebuerint, haud dubie ipsi pro singulari sapientia et pietate vestra agnoscitis: non posse me honeste optimis principibus et nutritiis meis ac [Gap desc: Greek words] insciis, aut non assentientibus alio migrare, nec priuatim vllas habeo causas grauiores, cur sponte ipsis non inclementer hactenus me complectentibus, renunciare debeam; cum vbique in terris princeps mundi, domi suae sit, nec vsquam bella piis et magna pericula desint.

Quare reuerenter Magnificentiae et Excell. Vestris gratias ago, quod significatione adeo illustri et honorifica amorem erga me suum et beneuolentiam pristinam, velut postliminio reuocatam declararunt, et quas in hac ingenii et fortunae meae tenuitate pariter aequaliterque vicissim persoluere grates non potero: eas perpetua animi grati memoria et erga vos obseruantia et veneratione pia et studio tuendae et propagandae verae doctrinae, quam isthic ex fontibus Lutheri et Philippi viua voce et scriptis emanantem, vna vobiscum hausi: referre vel certe ostendere conabor.

Nunc Filium Dei Seruatorem et custodem Ecclesiae suae et piarum scholarum fidissimum Dominum nostrum Iesum Christum, a cuius Genethliis, quae aeternae salutis nostrae exordium fuerunt, Anni etiam noui principium recens duximus, toto pectore precor, vt Annum felicem, tranquillum et salutarem Inclytae Academiae et Ecclesiae vestrae benigne tribuat, et consilia, actionesque nostras omnes ad Dei gloriam et publicam Ecclesia ac Reipublicae et animae nostrae salutem


page 243, image: s0243

gubernet. Bene et feliciter valete. Rostochii, die Epiphaniorum. Anno 1575.

RECTOR ET SENATVS Academiae Wittebergensis Dauidi Chytraeo.

S. D. Reuerende et Clarissime vir. Non dubitamus temetipsum pro tua et pietate et prudentia saepe cogitare dulcissimum Pauli dictum: Sedet ad dexteram Patris Filius Dei, Dominus nostet Iesus Christus, dans dona hominibus, Pastores et Doctores salutares. Ab illo enim summo Ecclesiae Rectore, praeside, capite et protectore immediate seruari totum ministerium et regi consilia et euentus vocationum, certissimum est. Quod ergo denuo ad te scribimus, teque ad nos inuitamus, iudicabis non tam nostro de te constanti et honorifico iudicio fieri, quam ipsius Filii Dei Domini nostri Iesu Christi [Gap desc: Greek words] ac consilio sapientissimo, qui vt Regum et summorum principum corda, sua in manu habet, ac quo vult inclinat. Ita et Illustriss. atque Inclyti Principis ac Domini, Domini Augusti, Saxoniae Ducis et Electoris, Domini nostri clemeantissimi mentem et pectus illustre sine vlla dubitatione accendit atque amore tui inflammauit, vt te praecipue illius Celsitudo dignum iudicarit, quem recolligendo atque instaurando [Gap desc: Greek words] nostro, ac mellificio doctrinae coelestis, quod non ita pridem, tanquam fumo apicularum operae, flatibus Sacramentariis turbatum atque dissipatum fuit, vna cum aliis viris bonis, verae pietatis amantibus et doctrinae incorruptae studiosissimis, coniungi vellet. Quodque accepta prima tua recusatione non conquieuit Cels. ipsius donec impedimenta omnia, quae illius desiderio hactenus obstiterunt, expediret, atque discuteret.

Cum desiderio ergo C. I. cum congruere intelligas iudicia, voluntates et consilia Illustrissimorum principum


page 244, image: s0244

ac Dominorum Ducum Megapolensium, quibus hactenus tua seruiuit opeta, tanto minus dubitabis, diuinitus te in Sareptam hanc nostram vocari et accersi, quae et tibi et nobis propter communicationem doctrinae coelestis, ac reliquarum artium, ac rerum optimarum vere altera est patria, tibique eo nomine charissimam esse minime ambigimus. Deo autem vocante, ducente ac praeeunte; cum ad nos accessurus sis, in spem optimam erigimur, fore hanc tuam ad nos commigrationem Ecclesiae et Sareptae huic nostrae, tibique ac omnibus tuis salutarem et fructum [Gap desc: Greek words] . Nec vero de tua quoque voluntate dubitamus, minime te ab hac honestissima societate nostra abhorrere: quin potius iucundissimos tibi omnes docendi labores fore iudicamus, cum illorum summorum virorum, Lutheri, Philippi, Crucigeri, et aliorum vestigiis te insistere cogitabis, a quibus semina doctrinae sincerioris hic aliquando hausisti, quosque in vita tua admiratus es et fecisti maximi. Deinde cum ad eos viros accedas, iisque vt collega coniungaris, qui vna tecum illos ipsos praeceptores communes audiuerunt, qui ad eandem doctrinae formam ac [Gap desc: Greek words] assuefacti sunt, qui in his Ecclesiis enutriti atque educati, consenescere in illis vestigiis Lutheri et Philippi coeperunt, qui te quoque aliquando hic docentem audiuerunt ac venerati sunt, atque etiamnum charum habent, ac venerantur. Ad tale ergo collegium optimorum virorum cum accessurus sis, omnes tibi docendi labores faciliores futuros esse, certo nobis persuademus. Caeterum quae patrifamilias in omni mutatione grauia esse ac videre solent, eiusmodi esse existimamus, vt minime nobis illorum apud te mentionem vllam faciendam esse statuamus. Omne solum forti patria est, ac multo magis pio doctori patria est Ecclesia vbicunque illa est. nam haec vna


page 245, image: s0245

et spem certam habet et promissionem indubitatam protectionis et stabilicatis non ruiturae. De qua venustissimum Nazianzeni versum meministi [Gap desc: Greek words] . Hanc vero dulcissimam Argon nostram, etsi duriter aliquoties quassarunt, ac concusserunt terribilium aduersationum flatus, incolumem tamen hactenus mansisse protegente ac seruante eam Filio Dei, ipsemet meministi. Quare et deinceps eum adfuturum nobis et mitigaturum miserias et difficultates publicas, quae vbiuis locorum crescunt, pie speramus, certo confidimus, et ardenter in dies petimus, Teque vota eadem, quamuis absentem nobilcum coniungete ac deinceps etiam coniuncturum esse, speramus.

Quod itaque et iussi sumus ab Illustrissimo Principe Electore, Domino nostro clementissimo, imo quod nostra sponte cupidissime facimus et fecimus ab initio, te principi optimo indicantes atque nominantes, reuerenter atque ea omnino qua nos decet atque par est obseruantia, studio et contentione a te petimus, vt tandem ad nos accedas, et decretam tibi apud nos prouinciam honestissimam non gtauatim recipias atque subeas. Ea re et principi Inclyto et nobis, quin Deo etiam ac toti Ecclesiae nostrae officium facies gratissimum atque acceptissimum, pro quo, vt vicissim tibi grati simus, et cum ab Academia, tum principe Illustissimo, stipendium tibi liberale et honestum, tua eruditione, pietate, tuaque persona dignum decernatur, sedulo operam dabimus, deque eo ad tuam voluntatem, cum ad nos veneris, tecum transigemus. Cumque optimorum Principum Megapolensium consensu ac comprobatione accedere iam nos possis, officio se a te petimus, vt de constituendis rebus tuis ac nostris, quamprimum cogites. Et si fieri potest adhuc ante Paschatis festum vel ad summum ad tempus mercatus Lipsici


page 246, image: s0246

ad nos venias, vt de hospitio tibi et familiae tuae idoneo et accommodo cogitare tanto rectius possis: In quo consequendo operam tibi nostram ac fidem reuerenter deferimus. Oramus autem Filium Dei, vt et migrationem hanc tuam fortunet, et te ac nos suo Spiritu regat, vt simus vasa misericordiae, salutaria Ecclesiae suae et nostris animabus. Amen. Datae Wittebergae 15. Martii, Anno 1575.

Rector, Magistri et Doctores Academinae Wittebergensis.

RECTORI ET CONSILIO Academiae Wittebergensis.

LIteras vestras, Idib. Martii datas, quibus de Illustrissimi et Inclyti Saoniae Ducis, Electoris Augusti mandato clementissimo, me ad honestissimam docendi laborum societatem, in vestra illa Ecclesiae et piorum studiorum metropoli, denuo amantissime inuitatis: 12. Cal. April. reuerenter accepi. nec casu fortuito, sed a Domino Deo et Seruatore nostro Iesu Christo, immediate Ecclesiam et ministerium docendi in templis ac scholis seruari et consilia ac euentus vocationum regi vna vobiscum statuo. Illustrissimum certe et clementissimum Ecclesiae et studiorum nutritium, Augustum Electorem diuinitus incitari et accendi non dubito, vt Heroica pictate, sapientia et benignitate sua, summum illud diuinarum, humanarumque literarum domicilium, et Ecclesiae Dei fastigium puritate doctrinae, optimarum artium studiis, disciplina et pace florens, conseruare et saluum ac incolume tueri studeat, et ad omnem posteritatem propagari. Cuius praecipui ac benignissimi hoc tempore patroni Ecclesiae, et scholarum Mecaenatis munifici consilia, et actiones omnes, vt ad Christi gloriam et orbis Christiani salutem, Deus qui dat salutem Regibus, feliciter gubernet, roto eum pectore precor. Agnosco etiam testimonium


page 247, image: s0247

verae et illustris erga me bencuolentiae et fidei vestrae, qua Illustrissimo et optimo principi, me velut [Gap desc: Greek words] et socium honestiss. docendi laborum, non plane ignauum et inutilem futurum indicare ac commendare dignati estis. Me quidem, cum praeter omnem expectationem, ab Illustrissimo Electore et inclyto Senatu vestro isthuc accersitus superiori hyeme, diuinitus hanc animorum et voluntatum mutationem factam esse cogitarem: non mediocriter et vocationis diuinae dignitas, et tot doctissimorum collegarum, praeclare de tota Ecclesia et Repub. merentium coniunctio: et debita matri, quae me erudiit et fouit [Gap desc: Greek words] : et fructus qualiumcunque laborum docendi meotum, ad plurium fortasse vtilitatem et commoda isthic redundaturi: et vestra inprimis erga me beneuolentia, amantissimis literis declarata mouebat, vt non temere et inconsiderate, diuinam hanc vocationem plane repudiandam esse arbitrarer. Sed vicissim conscientia infirmitatis virium ingenii et corporis mearum quotidie decedentium, et aliae causae grauissimae, quarum aliquas tum vobis per literas exposui, obsistebant, quo minus Illustriss. et Inclyti Principis et vestrae inuitationi benignissimae reuerentor parere possem. Interea vero sic volente Domino Deo meo (qui, vt Augustini verbis vtar, et cum blanditur, et cum cedit, pater est. ideo n. blanditur ne deficiam: ideo caedit no peream) aucta et confirmata est inualetudo mea, vt a die 4. Id. Ian. huc vsquo pedem domo mea non extulerim, ac ne quidem in hac schola, operas docendi meas qualescunque, toto hoc trimestri praestase potuerim. Etsi a. vtcunque iterum in aedibus claudicans incedo, tamen cum bis reciderim et singulis momentis nouae accessiones metuendae sint, nullo modo itineri me committere, aut molem curarum et negociorum, cui sustinendae imbecillitas ingenii et corporis mei prorsus impar sit, isthic subire au deo.


page 248, image: s0248

Nec de Illustriss. Ducum Megapolensium concessione, quidquam mihi ab ipsis, vel eorum nomine a quoquam hactenus significatum est: imo datis ad me communibus literis ambo principes omnem de migratione cogitationem me deponere, et meae personae excusationem ipsis relinquere iusserunt. Quod si per affectam et aegram valetudinem ad vos accedere mihi licuisset: plane confido, de controuersiis dogmatum, quae nunc passim [Gap desc: Greek words] iis praesertim, quae Lutheri tempore agitatae sunt, prorsus nos [Gap desc: Greek words] futuros fuisse. Cum eandem doctrinae formam [Gap desc: Greek words] , quae nobis in Lutheri confessionibus et praeceptoris Philippi Locis Theologicis proposita est, in docendo retinere, et curiosas ac inutiles ad verae pietatis exercitia, disputationes, quas ille singulari consilio et iudicio praecidit, libens praeterire soleam: nisi de controuersiis dogmatum [Gap desc: Greek words] aut edendae confessionis necessitas sententiam nostram, cum norma verbi diuini et Lutheri declarationibus congruentem, exponere cogat. Vtinam vero Ecclesiae, puriorem doctrinam Lutheri et Philippi ministerio repurgatam, amplectentes, petulanti quorumdam [Gap desc: Greek words] isthinc distractae et auulsae, coniungi rursus et in consensu verae de singulis articulis doctrinae [Gap desc: Greek words] ad iilam vestram metropolim et velut ad vnum caput agglutinari possint. Id extremam necessitatem, propter communes hostes Ponitificios, flagitare video, quos nulla re speciosius et plausibilius ad totum hoc genus doctrinae, quod profitemur deformadum, quam intestinis nostrorum dissensionibus et cadmaeis docentium praeliis abuti, propius etiam superioribus annis, coram perspexi. Quare pro mea virili, quibuscunque officiis potero, coniunetionem ecclesiarum nostrarum [Gap desc: Greek words] et eandem ac consentientem Lutheri et Philippi vocem et


page 249, image: s0249

confessionem amplectentium, iuuare et fouere toto pectore studebo. Ac Deum oro, vt nos doceat, gubernet, et seruet. Vobis etiam reuerenter et perpetuo gratiam habebo, quod significatione studii et iudicii de me vestri adeo illustri et honorifica, beneuolentiam erga me singularem declarastis. et cum valetudinis non solum tenuis et affectae, qualis multos iam annos fuit, verum etiam his proximis mensibus adflictae prorsus et fere perditae, excusatione nimis vera et iusta vtar: veniam mihi pro eximia bonitate, sapientia et candore vestro, Illustrissimus et Inclytus princeps Elector, et vos benigne dabitis, quod alteris iam literis amantissime inuitatus, accedere isthuc et decretam mihi prouinciam honestissimam recipere ac subire nequeo. Breui enim spero me in coelestem Academiam multo tranquilliorem migraturum esse, in qua libet a crudelibus odiis, angoribus, rixis et certaminibus truculentis, Dominum Deum et Seruatorem meum Iesum Christum, coram cognoscam et laetius celebrabo. Bene et feliciter valete. Rostochii 10. Cal. April Anno 1575.

MARTINO KEMNICIO.

LEgi deliberationem tuam; de firmis et solidis scholae nouae fundamentis, tum in doctrinarum explicatione, et tota docendi ac discendi ratione recte instituenda, tum in coniunctionis et concordiae professorum mutuae coalitu et consolidatione, primum ponendis; sapienter et accurate literis tuis explicatam. Cum autem consilium felix, occasio commoda, felix exitus, vnius sint tria dona Dei: toto pectore aeternum Deum fontem omnis sapientiae et consilii salutaris oro, vt Illustriss. Principi, et iis quorum consilio et opera, in hoc tam praeclaro et salutari, scholae Iuliae laudabiliter constituendae, instituto, princeps vtitur, [Gap desc: Greek words] ipse clementer suppediter,


page 250, image: s0250

et Professores non solum idoneos, ad docendum, et recte tradendas, et propagandas literas et artes Ecclesiae et Reip. necessarias: verum etiam sententiis et voluntatibus inter se coniunctos, et ad vnitatem Spiritus, in vinculo pacis, cum omni humilitate, mansuetudine et longa patientia tuendam, propensos, benigne tribuat et gubernet. Talem cum sciam esse Valentinum Erythraeum, totos iam fere 30 annos, in celeberrima literarum humanitatis et eloquentiae Latinae et Graecae schola Argentinensi, magna cum laude versatum: gaudeo sane eius in scholam illam vestram adsciscendi facultatem vobis praebitam esse: nec dubito, eum, Deo iuuante studia humanitatis et styli formandi exercitia, fideliter et feliciter gubernaturum esse. Agnosco etiam prudentissime cogitatum esse, et toto pectore probo consilium, de viro aliquo celebri, prudente, erudito, in scholis exercitato, qui autoritate sua offensiones periculosas, leui occasione inter initia incidentes, moderari et sanare possit, caeteris professorib. adiungendo. Verum vnde peti hoc tempore aliquis, ab hac idea non longe remotus, queat, prorsus ambigo. Me certe longissime ab ea abesse sentio, tametsi vos, beneuolentiae quodam errore decepti fortasse, non prorsus imparem me illi muneri futurum opinamini. Decedunt quotidie vires ingenii et corporis pristinae. Valetudo incertissima est, quae etiamsi firmior esset, tamen expectationi de me isthic conceptae, fortassis respondere minimo possem. Iubet autem Epictetus [Gap desc: Greek words] . Itaque polliceri vobis nihil possum, ne si isthuc veniens, et subito vel arthritide vel calculo: vel [Gap desc: Greek words] aliisve morbis impeditus, labores, scholae et vestrae expectationi debitos, sustinere nequeam: et vos vestri de me vocando consilii poeniteat, et me susceptae profectionis pigeat et pudeat. Alioquin non recusarem, imo singulari cum voluptate initia


page 251, image: s0251

Academiae Iuliae Illustrissimae, Deo benedicente futurae, meo qualicunque studio et opeta iuuare, in rota forma scholae, et ratione docendi et discendi in singulis artium generibus tectissima, et legibus certis, ex tuo et aliorum prudentum et eruditorum consilio delinean dis, cuperem, et me [Gap desc: Greek words] ostenderem; tametsi tueri concordiam et sanare offensiones, quae subinde in nostris collegiis ex aemulatione, [Gap desc: Greek words] , obtrectatione et similibus virtutibus Theologicis existunt, nulla autoritate vel arte alia soleo, nisi nuda patientia et filentio, ac dissimulatione vel contemptu iniuriarum et contentionum stultarum; quibus in hac vitae alioquin satis adflictae fugacirate. tranquillitatem animi mei, et inuocationem priuatam, multo magis salutem publicam rurbare nolim. Nec vacat mihi in hac occupationum et curarum varietate, de futilibus illis rixis aut de vindicta cogitare. Hanc [Gap desc: Greek words] meam, amici pusillanimitatem, maleuoli ex suo animo, de aliis iudicantes, simulationem nominant. Ego post paucissimos annos, futilitatum istarum maemoriam extinctum iri, cogitans, Deo omnia coommendo, et quoridie migrationem in coelestem Academiam expecto.

De Illustriss. Principis Iulii liberalitate et munificentia, quam polliceris, plane non dubito, tametsi scio, nobis in Eccsesia et scholis Filii Dei docentibus mercedem a Filio Dei agonotheta nostro, in caelis, in caelis, inquit, non semper in his terris soluendam promitti. Cumque prarter alias, a quatuor Electorib. Imperii vocationes, superioribus annis habuerim: tamen ne teruncius quidem mihi vnquam a meis principibus, occafione illa: rum vocationum accessit. Nihilominus me prorsus inscium proximis mensibus Electori Augusto vnum annum certis conditionibus addixerant.

Cum autem valetudinis excusatione vsus, et quod de Principum eorum concessione nihil mihi significatum esset, paulo ante Witerbergam migrare recusarim:


page 252, image: s0252

cogito nouarum calumniarum occasiones, me quibusdam veteribus inimicis, apud Electorem praebiturum esse, si ad vos accederem: Fortasse etiam Principes mei, hancipsam ob causam, me difficilius dimittent, tametsi non alia ratione eis obligatus sim, quam si illis non placeam, vt ante saemestre mihi renuncient, ac idem mihi vicissim liberum sit: idque eo liberius, quod praeter annuum ex Academiae reditib. stipendium nihil extra ordinem, vnquam ab eis petierim velacceperim. Existimo autem Academiae vestrae introductionem, non subito susceptum iri. Interea colloqui nobis per literas de toto negocio copiosius licebit. Affini meo, Magno Pegelio. Mathematum elementa isthic tradituro, si studium, et beneuolentiam tuam amice deferes, eumque mea etiam causa benignius complectere, pergratum mihi officium tuum futurum est. Bene et feliciter vale. Die solstitii aestiui. An. 1575.

PETRO SICCIO Professori Regiomontano.

QVod de migratione in vestram Academiam quaeris, ego iam aliquot annos de migratione in coelestem Academiam tranquilliorem, et a crudelibus odiis, angoribus, rixis et contentionib. truculentis liberam cogito, nec a Principibus meis dimissionem ipse impetrare possem, nec fortasse vlli vobis vsui essem, homo [Gap desc: Greek words] . Et te isthic docente alium inquiri et aliunde attrahi nefas ducerem. Idque nolim te quid quam mea causa molestiae suscipere, neque enim [Gap desc: Greek words] illa vocationum, quarum occasione alii autoritatem et lucrum apud eos quibus seruiunt, captare solent, delector. Cum enim ab Imp. et quatuor Electorib. Imperii, vocationes diuersis temporibus habuerint, tamen ne teruncius quidem vnquam mihi a meis principibus, earum occasione, accessit. Quod de comitiis Polonicis siguificasti, habeo


page 253, image: s0253

gratiam, et oro, vt de Reipub. vestrae statu, ea quae amico scire licer, deinceps etiam mecum coommunices. Mitto pagellas, quae forte ad manum erant, quarum perlustrationem tibi non insuauem fore, spero. Bene vale. Postridie Iohannis, Anno 1575.

PHILIPPO LVDOICO PRINcipi Palatino Rheni.

S. D. Illustrissime Princeps, Domine clementissime, Laudatissimum et optimum Principem Alphonsum, Hispaniae et Neapolis Regem, cum caeteris virtutibus magno et Heroico principi conuenientibus, ornatum fuisse, tum vero literarum perstudiosum et apprime doctum, et singulari clementia et munificentia doctrinas et homines doctos fouisse ac ornasse, accepimus. Quae, vt omnibus innotesceret, passim insignibus suis, librum et eum quidem apertum appingere, et symbolo etiam illi suo celebratissimo, pelecano elicienti rostro sanguinem ex proprio pectore ad pullos pascendos, et epigtammati, Pro lege et pro grege, adiungere solitus est: vt ortenderer se non tantum gregis populorum sibi commissi, salutem, sanguine etiam suo si opus sit defendere: verum etiam Leges diuinas et humanas, quae libris diuinitus traditis et aliis continentur, tueti et ornare debere. Ideoque optimos et fidissimos consiliarios suos esse dixit, Mortuos, libros intelligens, a quibus sine metu, sine gratia, sine omni assentatione, quae nosse cuperer, fideliter audire posset. Platonem quoque laudauit, quo Reges diceret, aut literatos esse oportere, aut certe literatorum hominum amicos, ac ipse, Principes et Reges illiteratos, nihil differre ab asinis coronatis AEnex Syluio dixit. Aulam certe eruditis viris omnium professionum, nulli Academiae cedentem habuit, inter quos familiaritsimus ipsi annos amplius 20. Antonius Panormita fuit; quem quotidie


page 254, image: s0254

quantumuis occupatus esset, certa et destinata studiis hora legentem veteres autores et historias, audire solitus est, nec vnquam passus est horam libro dictam a negociis auferri. Huic Antonio ad ordinariam benignitatem illud addidit, vt mille eum aureis Alfonsinis, ob scriptum de dictis et factis suis librum donauerit. Quem librum, breuem quidem, quod ad numerum chartarum attinet, sed insignibus, omnium virtutum, bono et laudato principi conuenientium exemplis, stipatum, et Cels. V. et omnibus principibus et viris nobilib. familiarissime notum esse, optarim. Philelphum Poetam, Satyras ad ipsum deferentem, illasque canentem equestri honore ac praemiis amplissimis decorauit. Bartholomaeum Facium quoque et Leonardum Aretinum, ac Georgium Trapezontium, vt praecipuos solummodo nominem, singulari clementia et benignitate complexus est. Idem exemplo suo Hispanos, multis seculis a studiis humanitatis adeo abhorrentes, vt qui literis opetam impenderent, ignominia propemodum notarentur, ad cultum litetarum sic reuocauit, vt rudes propeque effraenatos homines, doctrina quodammodo reformauerit. Cumque audisset vnum ex Hispaniae regib. solitum dicere, non decere Generosum et Nobilem virum esse literatum, exclamasse fertur: Vocem hanc non Regis, sed bouis esse. Denique regna quae plurima quidem haberet, et possideret, malle se perdere persancte affirmauit, quam literas, quas permodicas se scire dicebat, nescire. Vt autem hic sapientissimus rex Neapolis Alfonsus, et studiorum ac literarum nostrarum cultor et Mecaenas benignissimus, olim adolescentis, quem in Paris. Academia sumptibus suis fouebat, literas, ex quibus de mediocri in studiis alumni sui profectu iudicare poterat, ipse summa cum voluptate legit, et aliis gestiens monstrauit: ita Inclytam Cels. V. alumnorum suorum studiis delectari, la tor. Ex literis etiam Cels.


page 255, image: s0255

V. ad me clementissime scriptis, et munere adiuncto, beneuolentiam erga me Cels. V. singularem cognoui, qua etsi nihil mihi accidere gratius et honorificentius potuit: tamen publicis literarum studiis (quibus C. V. ea tribuisse, quae mihi tribuenda esse duxit, non dubito) magis quam mihi priuatim gratulor. Nam in hac misera literarum fortuna maximae mihi voluptati est, aliquos existere principes Alfonso, cuius modo mentionem feci, et Carolo Magno, stirpi vetustissimae familiaevestrae, similes: qui publicum honestarum artium ac studiorum patrocinium suscipiant, sicut ante 80 annos, Philippum Prihcipem Palatinum, Ottonis Henrici (cuius, vt patrimonii, ita virtutis etiam possessionem iam Celsit. V. tenet) auum, singulari benignitate et clementia Iohannem Dalburgium, RodolphumAgricolarn, Iohannem Capnionem, et paucos alios doctrina et virtute praestantes fouisse accepimus, et auus Philippi, Ludoicus, cum in Constantiensi concilio Imperatorem Sigismundum conqueri audiuisset, nullum ex Imperii Electoribus politicis Latinae linguae peritum esse: domum reuersus grauiter negligentiam primae aetatis suae deplorauit, et senescens iam Latinas literas discere coepit. Has, cum Celsitudo V. in prima aetate, vna cum Iacte nutricis imbiberit, et optimam doctrinam de Deo et omnibus virrutibus, et historias Ecclesiae et Imperiorum adiunxerit: toto pectore Celsitudini Vestrae de hoc insigni et vere regio, decore gratulor, et Deum, qui dat salutem regibus, oro vt Celsitudinis Vestrae consilia et actiones adiuuet, vt patriam feliciter gubernet, vt Celsitudinis Vest. virtus vniuersae Germaniae prosit. Quod etiam Inclyta Celsitudo V. ad me dementissime scripsit, et poculum splendidum misit reuerentes Illustrissimae Celsitudini Vest. et pro beneuolentia et pro munere gratias ago: et vicissim labores meos Ecclesiae


page 256, image: s0256

et Reipublicae et Illustrissimae Cels. V. alumnis desero. Bene et feliciter Cels. V. aeternum valeat. Roslochii die S. Vlrici Episcopi Augustani, in agris Celsit. V. nati, quem anno 974, anno aetatis 84, 4. Nonas Iulu Deus ex hac vita euocauit.

IOHANNI WICENDORPIO.

CVm multos iam annos honorifice eximiam pieta. tem, sapientiam, mansuetudinem, doctrinam et humaitatem vestram praedicari a viris bonis et laudatis audierim: fateor mirifico vestri amore et desiderio conciliam dae vobiscum amicitiae et familiatiratis me accensum fuisse. Etsi a. vt dulcissime Nazian. air [Gap desc: Greek words] , qua animos nostros iam dudum in Deo copulatos et amicos esse non dubito: tamen scribere ad Excell. V. non fuissem ausus, nisi aliquoties hoc anno propensionem animi erga me vestri, nunciata mihi per aliquot amicos salute, propius perspexisse viderer. Reuerenter itaque gratias vobis agendas esse his literis duxi, et Filium Dei Seruatorem nostrum Iesum Christum, a cuius genethliis, quae salutis nostrae exordium fuerunt, anni etiam noui principium recens duximus, toto pectore precor, vt Excell. V. incolumem et florentem perpetuo seruet, et non modo recens inchoatum annum, sed totius etiam vitae spacium, felix, tranquillum et salutare vobis benigne tribuat. Huic voto, quod pro Excell. V. salute, ardenti pectore ad Deum fundo, adiunxi seriem deliberacionum praecipuarum, quae in Coraitiis anni 1530 cum confessio Augustana exhiberetur, habitae sunt, quam spero Exe. V. non sine voluptate perlustratutam esse, vt mihi sane labor coagmentandi ordine haec scripta consilia et actiones illius conuentus de religione praecipuas, non insuauis fuit. Addidi et Deuteronomion recens editum, quod pio et grauissimo iudicio et censurae vestrae reuer enter subiicio: vna cum


page 257, image: s0257

oratione funebri recens pronunciata, quae veteres funerum ritus, et familiae Danicae mentionem non miucundam continet. Has pagellas, vt amice et benigne Exe. V. accipiat, et cum vacabit, inspiciat, et me inter eos, qui Exc. V. virtutem Heroicam reuerenter agnoscunt, suspiciunt et venerantur, commendatum sibi esse patiatur, amanter oro. Bene et faeliciter M. V. valeat, Rostochii postridie Idus Ianuarii Anno 1576.

NICOLAO CISNERO TRIBVNAlis Caesarei Spirae Assessori.

EGO vero, clarissime Cisnere, etsi multos iam annos gemens sensi, quod pacificis, qui recolligi et coniungi partes dissidentes potius, quam diuelli et distrahi atrocius optant, euenire Nazianzenus inquit [Gap desc: Greek words] : nihil ominus tamen, u qui alii piae et salutaris concordiae, in iis Scholis et Ecclesiis, in quibus viuunt, et inter ordines, Augustanae Coufessionis in vniuersum tuendae et confirmandae amantes et studiosi sunt, me quoque vnum ex illis profiteor. Quanto pere enim dissen siones et certamina nostrorum Cadmea, Ecclesiae noccant, et coommunes hostes aduersus nos arment et confir ment: imo iam plane ludibrio illis nos exponant; et omnes moderatos, et prudentes viros offendant, et cursam euangelii in multis gentib. verae doctrinae cupidissimis impediant: ipse etiam propius superiore anno in Austria et vicinis gentibus, vbi inter Pontificios et Iesuitas, summa magistratus authoritate dominantes, nihilominus Ecclesiam sibi Filius Dei in medio inimicorum suorum colligit, expertus sum. Inter quos vixisse aliquan diu familiarius optatim eos, qui proximis annis intestina in nostris ecclesiis bella, tanto ardore et impetu gesserunt, ac ne nunc quidem, post tot Cadmeos praeliorum exitus, tumultuari desinunt.


page 258, image: s0258

Qui vt Nazianzeni verbis vtar: pietatem prae se ferunt hoc vno, quia alios impietatis condemnant, et venerabile nomen Fidei omnib. priuatis cupiditatibus et philoniciae suae praetexunt. Hinc odio habemur in gentib. et quia grauius est, dicere non possumus, quia iniuste vituperamur, et a moderatiorib. inter nostros. Fabri cant autem super humeris nostris peccatores, et quae singuli in nos mutuo intendimus, et nobis mutuo obiicimus, contra omnes vsurpant, et facti sumus theatrum nouum non angelis et hominib. sed omnib. malis, et omni tempore et loco, in foro, in conuiuiis, etc. Vere igitur miseri et stolidi sumus, qui tam lieno tempore, quo ceruicib. nostris communes hostes imminent, et Tridentinorum Areopagitarum decreta executioni dare moliuntur, labefactionem eius coniunctionis, quae fuit inter socios eiusdem confessionis, luminibus illis nostrorum temporum, D. Luthero, D. Philippo, D. Bucero viuentibus, maximo malo nostro quaerimus. Et quia Buceri et synodi Smalcaldicae mentionem facis, quorum sententiam de coena Domini te sequi ostendis, ego quoque simpliciter in formula concordiae a D. Bucero Wittebergae anno 1536. cum Luthero constiruta, et articulo Smalcaldiae, sequenti anno 1537. ea de re facto, et a D. Philippo, Bucero, et aliis praecipuis luminibus Ecclesiarum Germaniae subscripto, adquiesco, ac vt omnes omnium [Gap desc: Greek words] defendere nolim: ita vicissim ab illa simplici et vera sententia, quam Dei veracis et omnipotentis verbo nici scio, modeste iuuante Deo prositenda, discedere nequaquam velim. Inquisiui etiam mediocri studio de tota hac disputatione, et caeteris mareriis, in quas iam controuer sia [Gap desc: Greek words] deuoluta est, venerandae antiquitatis doctrinam; quam vtinam inter se consentientem, et non minus fere quam Theologorum nostrae aetatis dissi milem et in iisdem etiam authorib. Augustino praesertim, prorsus inter se discrepantem, inuenire liceret. certe si de vnione personali vtriasque in Christo naturae, idem sentire et loqui cum tota


page 259, image: s0259

prima ecclesia annis amplius 400. post apostolos volumus: plerique omnes qui ante Ephesinam et Chalcedonensem synodos scripserunt (Nam de Iustini [Gap desc: Greek words] scis praeceptorem nostrum Philippum alicubi, an vetus scriptum sit? dubitare.) Mixtas esse duas in Christo naturas et earum [Gap desc: Greek words] , commixtionem factam esse, et naturam humanam in Christo de. ficatam esse docuerunt: tametsi diserte simul testati sunt, se non tonfusionem naturarum, quae sit alterutrius abolitio, sed vnionem, qualis est ignis cum serro candente, intelligere: qua similitudine totam vetustarem, mysterium vnionis et coommunicationis Idiomatum, declarasse scimus, et tamen haec et similia patrum dicta, quae non obscure diuinam maiestatem et gloriam assumptae naturae collatam esse affirmant, ab iis, qui tanto zelo consensum in confessione Lutheri labefactare, citatis orthodoxae antiquitatis fententiis moliti sunt, caute sane praetereuntur, et interea ex Cyrillo et Augustino, et Theodoreto, viro docto quidem et eloquente, sed in hacipsa disputatione, a duabus synodis vniuersalib. Ephesina I. et Constantinop. V. sub Iustiniano Imp. (vt de Ephes II. raceam) nominatim damnato: de absentia carnis Christi et praesentia diuinitatis, de qua nulla controuersia est: testimonia coaceruantur, sed animaduerto haec non esse [Gap desc: Greek words] , vt Aristoreles dicebat, et Filium Dei Samaritanum et custodem Ecclesiae fuae oro, vt haec tristia vulnera sanet, et posteritatis causa pie diiudicari has controuersias in Synodo ali qua prorum curer Collegi ipse etiam mediocri diligentia syn odi Ephesinae I. (cuius breuissima mentionem tantum in Tomis conciliorum extare scis) et II. Chalcedonensis histotiam integram ex diuersis scriptorib. frustra sperans ex illius erudirae verustatis disputationib. me nostrorum temporum tontrouersias rectius intellecturum esse. Verum a plerisque in consessibus synodorum haud doctis dictis certatum, sed maledictis, et non minori, quam nostra aerare sit, animorum et odiorum acerbitate, et iuter pudendas factionum rixas


page 260, image: s0260

et pros riptiones mutuas, Decreta illa, de dogmatibus, quae velut regulam et normam fidei tota posteritas sequeretur, facta esse, saepe gemens cogitaui. Cumque magis petrurbatum quam confirmatum iri pios, certaminum illorum lectione, existimem: consulto acta illa synodica supprimo, et Deum oro, vt nos doceat, et gubernet. Vrinam tuo conspectu et colloquio vel paucos dies frui possem, non solum quia [Gap desc: Greek words] , verum vt de his tantis et aliis rebus conferre tecum, [Gap desc: Greek words] , vt in colloquio piorum decet, aperte et prolixe liceret. Nunc gratiam tibi reuerenter habeo, quod adeo amanter et candide animi tui sensa proximis literis mihi exponere dignatus es, teque non quod de tua voluntate dubitem, sed quod mos est ita rogandi, oro, vt eandem erga me beneuolentiam et fidem perpetuo conserues. Pergratae etiam mihi fuerunt historicae narrationes literis adiunctae, nec dubito, quin iam de pace aut bello in Gallia iterum gerendo isthic constet. Anno 1570.

LEONARDO ELVER PATRICIO ET Senatori Lunaeburgensi.

MAgnum et salutate toti Europae beneficium superiori seculo, Patritius et senator Reip. Florentinae, Cosimus Medices et postea nepos illius Laurentius praestiterunt, qui authoritate sua apud Senatum Florentinum, et priuata etiam munificentia, Emanuelem Chrysolorum, Demetrium Chalcondylem, Argyropylum, Gazam, Trapezunrium, et alios homines doctos ex Graecia profugos, et hospitio excipi in sua vrbe benigne curarunt, et honestis stipendiis, ad docendam linguam et artes honestas, literis Graecis traditas, quae iam annos septingentos in tota reliqua Europa et ipsa Italia ignotae et extinctae iacuerant, inuitarunt. Nam reuiuiscentibus Florentiae studiis linguae et Philosophiae Graecae, latinos hominis etiam Graecorum aemulatio, ad patriam


page 261, image: s0261

linguam instaurandam, accendit: et Itatim riuuli purioris philosophiae et linguae Graecae per Gregorium Tifernatem, ab his exulibus Graecis eruditum, in Galliae metropolim Lutetiam An. Christi 1474. et inde postea Erasmi Roterodami et Capnionis, qui Ieronymum Spartiatam Tifernatis successorem, Lutetiae adiuuerant, fide et diligentia, in totam Germaniam propagati sunt: Quos verae religionis doctrinae, et in omnibus artibus instaurandis et illustrandis seruire Deus voluit. Tantas vtilitates et ornamenta Ecclesiae Christi et omnib. gentibus in tota Europa vnius patritii Florentini beneficentia primum attulit. Merito igitur Cosmi illius et Laurentii ac totius familiae Mediceae memoriam, grata mente et voce celebramus. Cum autem inclyta vrbs Lunaeburga, caeteris in hac Germaniae parte omnibus illustri laude benignitatis et munificentiae erga doctrinarum studia antecellens, vere conferri Florentiae possit: et ins???per verae de Deo et Redemptore nostro lesu Christo doctrinae, domicil???um ac Templum, et disciplinae ac virtutum omnium Deo placentium officina et Gymnasium sit: nec in vlla alia vrbe, plures patritii eruditi, et in fouendis tenuiorum ingeniis benigniores sint: toto pectore Deum custodem vrbium honestarum precor, vt perpetuo his illustribus et summis ornamentis florentem vrbem Luneburgam seruet, et vestram Excellentiam, cuius authoritate et sententiis haec tanta decora praecipue conseruari et vigere in patria intelligo, clementer tueatur et gubernet. Sequebatur commendatio Iohannis Lossii, Lucae filii, studia stipendio annuo iuuari petebat etc.

VVENCESLAVS BVDOVVITZ a Budouua DAVIDI CHYTRAEO.

CV Manno 77. reuertendo in Bohemiam ex itinere Gallico, Anglico, Danicoque, Rostokium etiam


page 262, image: s0262

deflexissem, salutandi sc. tui causa, vir clarissime, recordor, quam humanissime a te exceptus fuerim, quamque varia mecum coommunicaueris; praesertim de orientalib. locis, quae vti audire summopere iucundum fuerat, ita tunc summum in me excitarunt desiderium videndi aliquando loca ista, aut saltem diligentius deinceps de hodierna horum conditione inquirendi. Id quia iam ex voluntate Dei, opinione mea citius accidit, vt mox post meum de te in Bohemiam reditum, iter Constantinopolitanum cum Caesareo Legato D. Ioachimo a Sinzendorf ingressus essem: volui hisce literis, vtcunque debito tardiorib. te salutare, et simul me tibi tali viro totum offerre, nimirum vt si qua opera hic mea vti volseris, mesemper fore quam paratissimum. scires. Noui enim te virum per Germaniam celeberrimum, vnice delectari cognitione earum rerum, quae hinc inde per orbem terrarum accidant. Si igitur me dignum esse iudicas, qui ad declarandam meam erga te obseruantiam simul de orientis nostri statu aliquid scribam: declarato id aliqua breui schedula, vtagnoscam, talem meum scribendi conatum tibi non displicere. Ego, Deum testor, nibil aliud hic capto, quam vt ad tales viros scribendo subinde magis inciter ad Opera Dei meditanda, et li me interdum literis dignantur suis, ad percipiendam inde consolationem, in hisce ethnicis locis. Ccribo igitur ad te, ex amore Dei, non autem temeraria gloriolae cupiditare. Literarum etiam mearum non elegantiam sed sinceritatem intuere. Aulicum enim vitae genus, non modo non elegantes, sed saepe in congruas producit literas. Ego vero aulae nostraegubernandae officio fungor, vbi cum vario hominum genere conuersans, elegantiae non modo latinae linguae, sed vernaculae pene obliuiscor. Sed haec hactenus. D. Dauid Vngnad, defuncto cum omni laude et honore munere suo, mense Iunio praeterito a nobis discessit, et vna cum eo D. Stephanus Gerlacensis, aulae eius concionator cuius noonnullas literas Rostokii mihi monstrasti. Nos Dei beneficio recte


page 263, image: s0263

valemus, et cras a nobis discessurus est nuncius Caesareus D. Viricus a Kinsberg qui cum donis Vngaricis huc venerat. Bellum Persicum indies magis incrudescit: et licet in hoc res Turcarum minus feliciter succedant: tamen ob Fessianam nuper illam victoriam, et ob legationem Hispanicam huc aduentantem non desinunt quam insolentissimi esse. Dicuntur etiam opus illud Selimi Il. continuaturi [(reading uncertain: print faded)] esse, nimirum vt pontum Euxinum, Mari Caspio coniungant [(reading uncertain: print faded)] : sed quam dextri sint artifices in reformando orbe a Deo condito, euentus docebit. Est hic quidam Arabs qui ingentis magnitudinis globum caelestem et terrestrem, et nescio quae alia extruit, ex quib. se multa praedicturum affirmat, res sane haud adeo multum inter Turcas visa: Sed plurimi metuunt, ne in medio opere haereat, vtcunque multa glorietur, de antiqua illa et vera Arabica Astrologia: tamen sine libris nostris et praecipue Ptolemaei et Euclidis nihil agit, ad quorum interpretationem imperitos quosdam ex captiuis Christianis alit. Sed euentus declarabit artificem Et haec quidem sunt, quae in praesentia scribenda duxi, quo et obseruantiam erga te testarer meam, et simul tuam erga me beneuolentiam magis mihi conciliarem. Quod si me interdum literis tuis dignari volueris, eas Viennam mitte D. Iohanni Sambuco, Caesareo Historico, aut nostro Iacobo Monauio, aut si tu quam aliam nosti viam, quae tibi probatur. Bene et feliciss. Vale, vir clarissime et in Christo charissime. Datae Constantinopoli, 20. Martii Anno aeterni filii Dei in carne exhibiti 1579.

Tui obseruantiss.

Wenceslaus Budovvitz a Budoa oratoris Caesarei apud Turcarum Principem Aulae magister.

VVENZESLAO BVDEVVITZ a Budouu.

NON apibus flores, nec amaeni gratia veris, gratior atque mihi epistola tua fuit, testis Heroicae bonitatis et natiui candoris tui, et beneuolentiae erga me constantis, et sincerae, cui vtinam non solum amore mutuo


page 264, image: s0264

et obseruantia, verum etiam vero et illustri aliquo officii genere, re ipsa respondere possim. In Solonis historia Anacharsis opinor, hospitem amicitiae illius cupidum adducens: [Gap desc: Greek words] inquit [Gap desc: Greek words] . Ita vere maximum donum Dei concessu et munere mihi tributum arbitror, cum ante biennium facultatem mihi tecum familiaritatis contrahendae praebuit: cuius te in dissitissimis etiam locis memoriam iucundam conseruare laetor, tibique de hac felicitate gratulor, quod in illa arce Imperii Ottomannici, de statu Ecclesiarum et regnorum in toto oriente plurima [Gap desc: Greek words] cognoscere poteris. In quisiui, cum ante decennium Viennae essem, multa de Graecarum et Asiaticarum ecclesiarum statu, quae mitto, vt isthic ex loco propiore cognoscas, an recte mihi illa tradita sint, et sicubi erratum erit, emendes. Accepi etiam, exeunte superiore anno, epistolam a patriarcha Byzantino Ieremia, quae mihi auro et gemmis omnib. carior est. Te oro, vt Persicorum regum nomina et seriem, ab Hismaele Sophi (cum quo Selymus Baiazeti filius in campis Calderanis, vbi nunc etiam bellum geri intelligo, conflixit) vsque ad praesentem Regem quem alii Manometem, alii Hismaelem vocant, deductam, et de historia belli, quae tuto perscribi possunt, mecum communices.

Quid in Germania et reliqua Europa memorabile agatur, non dubito ex aula Caesarea subinde ad vos perferri. Hispanus regno Lusitanico rotus inhiat, et miseros Belgas, instituta per speciem pacificatione Coloniae, ingentibus copiis in ordinem redigere satagit. Traiectum ad Mosam, acerrime quatuor iam menses obsessum et oppugnatum, breui captum iri metuo. Casimirus sociis magis quam hostib. molestus fuit, Status Belgici statuae sunt. Ciuitates, plebis inconsultae impetu agitantur, omnia perturbationum et irae Dei plena. Gallus nouum ordinem equitum sancti spiritus Cal,


page 265, image: s0265

Ianuarii, dissuadente etiam pontifice instituit. Danus mare Arctoum ad Norvvegiam a piratis liberauit. Polonus in Moschos expeditionem molitur. Deum oro, vt nos doceat et gubernet. Literas tuas in Scotiam mittendas, si nauim recta Edinburgum euntem non inueniam, ad D. Hemingium in Daniam curabo. Bene Vale, die Iohannis Baptistae Anno 1579.

Responsio VVENCESLAI BVDOVVITZ MAgistri aulae Caesarei apud Turcarum Imp. legati, in qua, et veritas narrationum in oratione, de statu ecclesiarum Graeciae et Asiae, confirmatur: et proximorum Persiae Regum series et Historia et de Georgianis, et aliis rebus quaedam cognitu non indigna breuiter recensentur. D. DAVIDI CHYTRAEO.

PRO Oratione mihi missa, summas ago gratias, fuit enim haec vere gratissima, et quae me mirifice et delectarit, et erudierit, et quantum adhuc ipse obseruaui, partim ex aliis multis cognoui, certe tuae obseruationes et inuestigationes sacile palmam referunt, nisi quis in minutulis illis et mutabilibus ceremoniis inquirendis curiosior esse velit, quod nonnulli hic sine omni fructu, ne dicam inepte, faciunt.

Hodiernus Graeciae status, certe per omnia talis est qualem tu esse scribis. Inprimis autem nimium illud verum, quod adeo omne studium linguae antiquae Graecae inter eos collapsum sit, quod fortasse adhuc tolerabilius esset, nisi inscitiam suam doctrinae vmbra contegerent. Omnia enim sacra eorum, lingua antiqua, neque asacerdotib. neque a populo intellecta peraguntur: rarae conciones, rarae ad populum exhortationes, vnde superstitiones infinitae, et in quib. non humilitas aliqua, praesertim sub hoc iugo tyrannico, sed fastus potius cernitur, et is quidem plusquam intolerabilis.


page 266, image: s0266

At cum Dei beneficio Ecclesiae eorum adhuc honestissimos reditus habeant, malunt eos ad ociosos Missificatores, quam ad vnam aliquam paruam scholam erigendam conferre, in qua iuuentus de sincero Dei cultu, aut artibus honestis saltem institueretur.

Solus Patriarcha noster Constantinopolitanus dicitur habere in reditu annuo ad viginti millia talerorum et vltra, sed quorum tamen noonnulla pars, in magnates Tuxci, ob donationes nimirum, perit. Haec inquam beneficia Dei, non solum non reddunt eos excitatiores, sed potius obstinationes, vt qui magis de prisco illo imperiali Ecclesiae suae splendore, quam de sinceritate huius soliciti esse videntur. De Asiaticis Ecclesiis, quae scribis, nec ego alia adhuc quaepiam cognoui licet complures nobiles et eruditiss. iuuenes, hoc nostro tempore, quo hic moramur illa Asiae et Aegypti loca feliciss. petagrarint, inter quos vnus ex meis conterraneis Christophorus a Wiztumb, nunc domum ad suos vti audio reuersus, noonnulla ex Tripoli Syriae ad me perscripsit, quae, licet de Ecclesiae statu nihil continent, tamen tibi sub hac occasione mittenda iudicaui, eo quod nonnulla recitent, quae fortasse suo in loco grata esse poterunt. Ego de Georgianis, quorum hic legatos mihi videre licuit, te certiorem faciam, quanquam non legati publici erant, quemadmodum dicebatur, sed principes suarum regionum fratres duo. Hi a Mustapha Bassa contra Persas eunte, ditionib. exuti suis, huc ad Imp. Tertia mensis Iulii elapsi profugerant, et vrbem hanc magno et splendido comitatu ducentorum circiter hominum ingressi, solemniter a Turcis excepti fuere: deficiente paulo post iuniore fratre, vna cum cohorte sua ad Mahometismum, idque ob defraudandum fratrem, et eripiendum illi tanquam prim ogenito ius dominandi, quod et accidit. Ac cum senior semel atque iterum Illust. D. oratorem meum salutate per suos iussisset: placuit D. oratori, semper vti mea opera ad eum resa???tandum, et ad constantiam Christianae religionis adhortandum,


page 267, image: s0267

quod equidem ea, qua potui diligentia feci, eique diligenter quaerenti, de Ecclesiarum Germanicarum statu, ad singula breuib. per interpretem respondebam, et dieb. aliquot elapsis, inuentum inter Graecos libellum Graecum confessionis Augustanae, Basileae impressum, cuius huc D. Stephanus Gerlakius plura exemplaria transportari curauerat: hunc inquam ex consensu Magnif. domini mei et cum subscriptione manus ipsius fratri seniori obruli, quem benigne acceptum, statim in linguam suam Ibericam transfe???ri iussit, seq ad suos, vna cum exemplari Graeco transportaturum promisit. Dimissus est autem hinc ad suos, (vna cum fratre apostata) rebus suis mirifice perturbatis, et nihil impetratis eorum, quae petierat. excepta vita incolumi. Nomen illi erat Quarckware Artabac. Ego multa, tum ex ipso, tum ex ipsius hominib. inquisiui de politia et Ecclesia eorum, et reperi diuersos principes illa loca incolere, morib. et opinionib. diuersissimos. Graecum Patriarcham colunt quidem, sed ab ipso non dependent, vt qui in multis se a Graecis dissentire dicant, quae tamen dissimilitudo in varietate rituum consistir, qui ipsis sunt, quemadmodum et Graecis caput et principale religionis. Missus fuit contra hos populos in Colchidem, praefectus maris mense Maio, cum 23. triremib. sed illis, ad defensionem cum vicinis Mengrellianis et Circassis concurrentib. non adeo multum effecit, sed extructa quadam in Mengrelliana munitione et noonnullis tributariis factis, 26. Sept. huc rediit, triremibus suis maiori ex parte tempestate ponti Euxini conquassatis, et tribus submersis, id quod ex captiuis innotuit. Et haec quidem de Georgianis, quorum tu in Asiaticis tuis facis mentionem. In Vngaria eadem videre licuit, quae annotas, ac cum Buda per equos dispositos huc praemissus essem, quantum in illa celeritate obseruare potui, reperi plerosque illos pagos, quos transibamus, vsque ad duorum dierum iter distantes a Constantinopoli, Christianum nomen profiteri, modo vita nomini responderer.


page 268, image: s0268

In Bohemia mea, gratissimo animo amplector illa catarmata et peripsemata, tanquam testaceos illos Domini thesauros, quibus, vt quodvis vitae genus Dominus pro sua miser icordia exornet, et nos doceat diuinam eius benignitatem et philantropiam, toto pectore oro.

Nomina Regum Persicorum, ab Ismaele primo, vsque ad praesentem regem vti voluisti, tibi mitto, addita est etiam breuiter historia ab antiquo quodam interprete Caelareo, qui partim ipse aliqua obseruauerat, partim inter Turcas collecta et collata desumserat.

Haec ego, vti abipso composita sunt lingua Italica, tibi transmitto, non enim propter festinationem licuit ea in linguam latinam transferre, ac putaui te linguam Italicam intelligere. Illud autem obseruabis particula Schah, quae propriis regum nominib. praeponitur, significari lingua Persica Regem, quemadmodum nomen sophi, quo omnes Persici reges vtuntur religiosum significat, vt qui in Mahometana idolatria religiosiores Turcis videri volunt. Sic Turcici Imperatores nomen Sultani ab imperando vsurpant. Cui forsitan illud Gallicum Syre comparari posser, vtrumque tamen iam hodie in abusum deuenit, vt quod promiscue quibusuis pene tribuatur. Sed haec hactenus. Hispanicus quidam nuncius, septem personis comitatus, vrbem ingressus est 4. huius mensis, de pace, vti ali qui volunt, noonnulla tractaturus. Sed Turcis, Lusitanicus ille apparatus omnino suspectus est, id quod tempus docebit. Bene et feliciter Vale vir Clarissime et me quod facis ama. Datae Constantinopoli 9. Octob. Anno 1579.

Post scripta 12. Octobris.

Dum Cursor noster nonnihil hic coommoratur, casus subsecu tus est, quem tibi breuiter indicandum putaui. Mahomet Bassa, qui trium Imperatorum supremus Vesirius, id est, locum tenens, erat vndecima huius mensis heri ci???ca horam 4. pom. a quodam mendico Turcico supplicationem


page 269, image: s0269

exhibente, in suo aulico senatu, interficitur, percussus cultello in dextrum pectus illiso, ex quo vulnere, duabus post horis, mortuus est, et hodie hora 9. matutina sepultus: homicida pariter, altera statim post hora, in quatuor partes dissecto, qui in perpetrato facinore adeo ab astantib. contra exhortationem primatum, hinc inde tractus et verberatus erat, vt semimortuus et mutus inde reportatus, et ad ipsum Imperatorem ductus, causam perpetrati homicidii, dicere non potuerit. Hic est exitus huius Bassae, hominis pene octoagenarii, cuius praecursores erant hoc tempore nostro, Bassa Budensis et Alexandrinus praefectus, iussu Imp. strangulati. Non dubito quin huius viri interitum, in hac Monotyrannide, aliqua insignis subsecutura sit mutatio. Datae Constantinopoli 12. Octobr. Anno 79.

Wenceslaus Budowitz a Budowa.

IOANNI VVITZENDORFF PAtritio Lunaeburgensi.

CVM superiore anno coommentarios de regno recte et tranquille administrando ab Innocentio Gentiletto Delphinate Iureconsulto, olim Tolosanae curiaeaduocato, nunc Reip. Geneuensis syndico, vafri illius et athei Nicolai Machivelli discursib. in T. Liuium et libello de principe oppositos, ab amico perlustrandos accepissem, statim degustata lectione, auidissime et summae cum voluptatis fructu, eos totos euolui, ac inprimis me delectabat, quod prudenti et graui iudicio selectas Imperii Romani et Gallici historias lectissimas, in certas veluti classes Praeceptorum, Prudentiae Politicae, et virtutum ac vitiorum locos coommunes, aptissime distributas esse videbam. Cumque autoris nomen cognoscere summo desiderio cuperem, nuper ex patritii Wratislauiensis Iacobi Monauii literis illud didici, nisi autem veris huius initio, eodicem a me perlectum, amico cuidam in aula regis Sueciae, ac in his nondinis alium mihi comparaturus


page 270, image: s0270

eram, cum peropportune Lambertus O???enius noster, tuum mihi munus, omni auro et gemmis preciosius, et quidem amica et fida manutua mihi inscriptum, vna cum literis exhibuit. Quare reuerenter et officiose tibi gratiam habeo, et inter [Gap desc: Greek words] Bibliothecae meae praecipua librum hunc a te donatum asseruabo.

Quod ex Germanicorum principum Ottonum et Henricorum et Sigismundi historiis, similia exempla domestica colligi optas: optarim et ego, Aeneam Syluium aliquem existere, qui in Antonii Panormitae, de dictis et factis Alphonsi Aragonum regis libello vere aureo, correspondentes suae aetaris et in his plurimas Sigismundi Imper. et aliorum principum Germanicorum, qui ante 140. annos vixerunt, historias memoria dignissimas. quatuor libris adiunxit.

In Borussiae Ducatu Ecclesiis tranquillitas mediocris, proposita concordiae formula, quam omnes conuocati pastores lectam probarunt et subscripserunt, restituta est, nec quidquam grauius mandat ministri Marchio, quam vt iuxta Formulam illam doceant, et a censuraeTheologorum Germ. reprehensione, et mentione controuersiae de abstracto, pro concione abstineant. Mandatum typis excusum est, quod si voles mittam. Catalogum scriptorum in Bibliotheca Iohannis Aurifabti relictorum, libenter vidi, ac multo libentius scripta ipsa inspiciendi facultatem mihi praeberi optarim, in quibus primum locum tenere video consilia Lutheri et Philippi de defensione (de qua alter libellus a te mihi missus disputat) et acta comitiorum, quae sunt habita Augustae anno 1530. Haecex Lutheri Tomis publice editis, et Philippi, aliorumque epistolis ordine coagmentatis, et Saxoniae Electoris archiuis, in quibus Spalatini manu Confe ssio ipsa et Apologia prima, quae proximae editioni meae latinae Francofurti ad


page 271, image: s0271

Moenum euulgatae, inserta est, et plurima alia descripta extabant, collegi. Si libellum non habes, summa voluntate [Gap desc: Greek words] loco exempla, quaecunque voles, mittam, [Gap desc: Greek words] , sed tamen non ingrata nec iniucunda vt spero futura. Vtinam conferre a me edita, cum actis illis com tiorum ab Aurifabro collectis, liceat. Ea in re si me tua Magnif. iuuabit, gratissimo animo mentionem nominis tui, et huius beneficii a te accepti, in ipso libro cum primum recudetur, quod sequenti hyeme futurum arbitror honorifice faciam.

FRIDERICO ZORNIO.

??? [Gap desc: Greek words] : est vita haec hominum mortalis et caduca, ex qua euocatum communem amicum nostrum M. Israelem affinem meum carissimum, iam in caelesti et beata aeterni Dei et seruatoris nostri Iesu Christi omniumque sanctorum Angelorum, Prophetarum, et Ecclesiae Doctorum consuetudine [Gap desc: Greek words] , etsi ipsi quidem ex animo gratulandum esse agnosco, tamen nostram et charissimae sororis meae et filiorum ac filiae dulcissimae quib. nunc praecipue paterna ipsius fide, consilio, gubernatione, et praesidio opus erat, orbitatem veris gemitibus deploro, et Deum aeternum patrem Domini nostri Iesu Christi, qui se patrem orphanorum et iudicem viduarum nominat, toto pectore precor, vt viduam M. Israelis moestissimam ipse consoletur, et sibi curae esse pauperem, et se pupillo adiutorem esse, etiam in hac adflicta familia declaret. Tibi quoque


page 272, image: s0272

gratiam reuerenter habeo, quod luctu, et orbitate familiae, nostrae, ex animo adficeris, et paternam sollicitudinem et curam de Orphanorum educatione, et inchoatis eorum studiis fideliter prouehendis te suscepisse, ostendis, memor haud dubie grauissimi mandati, et dulcissimae promissionis diuinae, sis orphano pater, et matri viduae patronus, Tunc Deus diliget te magis quam diligit te mater tua: quid vero potest promitti maius amore Dei, tanto erga nos, qui superet maternam [Gap desc: Greek words] quae est ardentissima. Iohannem Conradum Nathan summa voluntate ad se recipiet, vt ex adiunctis ipsius literis cognosces. Ego, et si amore vel odio dignus sim apud vestros nesciam, tuum tamen consilium secutus, senatui vestro sororem viduam et orphanos commendaui. Literas priusquam reddantur legendo ipse cognoscere poteris. Dauidi, si mecum viuere eum voletis, officia mea sine vllo sumptu, fideliter constabunt. Sed assiduitatem in regendis et vrgendis studiis, aetati illi necessariam praestare nequeo, et Argentinensem institutionis formam rectiorem et feliciorem nostrae negligentiori longe antepono. Tuae igitur, quem in patris locum successisse video, prudentiae et fidei relinquo, an cum Iohanne Conrado Dauidem ad nos mittere, an vero Argentinae diutius eum erudiri velitis. Ad eum vsum decem aureos Rhenenses ipsi mitto, quod si huc mittendum censebitis ad 15. vel 16. Septemb. Francofordiam deductos Dauidem et Conradum, adhibito D. Mathia Rittero ecclcsiaste, amico meo, vel Lubecensi alicui Stephano Gerdnero, Iohanni a Bork, aut alteri: vel Conradi Rhuelii Wittebergensis Bibliopolae ministro, adiungi comites curabitis. Witteberga singulis mensibus, Lubeca altero quoque die, ad nos Aurigae proficiscuntur. Bene Vale.


page 273, image: s0273

MARTINO CRVSIO.

VT in vsuris mora lucrum adfert creditori, ita cunctatio, qua in rescribendo vsus es amplissimam epistolam mihi peperit, in qua originem primam, et occasiones, cum Patriarcha Byzantino per literas colloquendi, et de omnibus doctrinae Christianae partibus conferendi, exponis, cuius, non mihi solum sed plerisque etiam collegis meis et aliis amicis in Suecia, Dania, Liuonia, et Borussia, cum quibus eam communicaui, lectio iucundissima fuit, ac plerique sperant, et ardentibus votis Optant, scripta illa vltro citroque inter vos commutata, vna cum D. Stephani Gerlaci Hodaeporico, seu historia Ecclesiarum Graeciae et Asiae, ad publicam Ecclesiae et posteritatis vtilitatem, et honorem D. Gerlaci sempiternum, typus publicari. Ego vnicam hoc anno epistolam Constantinopoli datam a nobili Bohemo Wenceslao a Budowitz accepi, quae etsi nihil fere [Gap desc: Greek words] , praeter Persici belli, et legationis Hispanicaepacem petentis, mentionem breuissimam continet: tamen qualiscunque est, tibi descriptam mitto, et tua vicissim per hunc tabellarium recta ad nos rediturum, expecto.

ELIAE EISENBERGIO.

NIhil a te, bis literis meo nomine peto, Magnifice et Ornatissime Domine, nili vt beneuolentiam erga me tuam, multis illustribus restimoniis antea declaratam, deinceps etiam conserues, et bona, moderata et placida ingenia, quae interdum a me commendantut, et quae exculta virtute et literis paulo post Reipublicae vsui et praesidio fore spes est, autoritate et patrocinio tuo apud inuictissimum Regem subleues ac prouehas. Vt enim ad maximos


page 274, image: s0274

et laudatissimos reges Philippum et Alexandrum Macedonem scribens Aristoteles hortatur, vt cogitent, regnum a Deo ipsis datum esse, ad benefaciendum generi bumano: ita Inuictissimus Daniae Rex, re etiam monitore et ministro, regna sibi a Deo data ad ecclesiae, Reipublicae, regnorum doctrinae et subditorum suorura ac multarum gentium salutem refert, nec bellicis tantum: sed togatis etiam militibus ad defensionem et conseruationem religionis, iustitiae, literarum velut in acieperpetuo constitutis et excubantibus, stipendia liberalia tribuendo benefacit. Reuerenteritaque gratiam E. T. me debere etiam pro hoc beneficio fareor, quod in stipendio Ionae Iacobi Corinensis, superiotibus mensibus a serenissimo Rege impetrando, mea quoque commendatione adductum te studiosius eum iuuisse ostendisti. Nunc ingeniosum et modestum adolescentem et optimi ac docti viri ecclesiae ministri filium, Iohannem Brasehenium, qui adiuncto carmine panegyrico, de aduentu in his terris felici inclyto Regi gratulatur, tibi curae esse reuerenter opto. Is praeclara cum spe studia inchoauit, et a patre, viro erudito, cuius tamen res familiaris angustior est, quam vt in Academia eum alere queat, domi hactenus feliciter institutus est, pauci enim gubernatores in his regionibus beneficentiae laudem in iuuandis egentibus studiosis. aut ornandis literis expetunt, sed plerique ad illam Theocriti imaginem congruunt: [Gap desc: Greek words] etc. quare ad augustum et perennem fontem beneficentiae et patrocinii literarum, in hoc orbe arctoo, optimum et maximum regem Fridericum, in has terras venientem, cuius vestigia quacunque in terris ingreditur (vt de vestigiis Dei in Psalmo dicitur) piuguedinem stillant, meo etiam hortatu consugere decreuit: reuerenter confidens,


page 275, image: s0275

quo aditus in Academiam ipsi patefiat, ex munifica manu regia accepturum esse. Qua in re vt patrocinio et commendatione tua eum iuues, amanter oro.

CASPARO NAEVIO.

EX literis, quas superioribus nondinis ad me misistis, probantibus consilium institutae explicationis doctrinae de vita aeterna meum: visus sum mihi intelligere non ingratum vobis futurum esse, si publicum amicitiae nostrae testimonium, huic ipsi de vita aeterna lucubrationi praefixum, extaret. Etsi autem indignus hic exilis labor meus, a me habetur, qui tantae eruditionis, iudicii et dignitatis viro, inscribatur, tamen cum mihi etiam ad posteritatem, honorificam fore hanc [Gap desc: Greek words] iudicarem, magni et singularis beneficii loco hanc literarum vestrarum significationem accepi, praesertim cum optimum et doctissimum virum, ac vatem vero Deo ac Musis carissimum, Georgium Fabricium, scirem de vestro ingenio et iudicii dexteritate singulari, in dedicatione quorundam Poematum suorum, iam pridem cecinisse:

Quod tibi si tenuis non displicet, optime Naeui,
Hic labor, in paruo carmine magnus ero.
Nam tu indicio clarus, pietate celebris
Quae pia sunt solum quaeque probanda probes.

Quare et hanc lucubrationem meam, antequam typis exprimatur, subiicere iudicio et censurae vestrae perpendendam et examinandam decreui, cuius materiam vniuersam, in octo locos distribui. Nunc priora aliquot capita de Morte, de immortali tate et statu animae, de Resurrectione corporum etc. mitto, vosque reuerenter oro, vt seueram, et aerem iudicii vestrilimam adhibere, et quae mutari, omitti, addi, vel retexi oportere iudicabitis, adscripta ad marginem iudiciivestrisignificatione, liberrime monere dignemini, vt dignum iudicio et expectatione


page 276, image: s0276

vestra munus accipiatis. plurima praecidi, ipse optarim. nam inter manus, praeter opinionem tractatio creuit, et praecipuam commendationem rescriptis, neruosa breuitas adfert. Ego ad censurae vestrae praescriptum si Deus vitam et vires mihi suppeditabit, singula retexam: Et in hoc labore iam senescens et morti appropinquans, versari malo, quam verborum contumeliis et scriptis scurrilibus, cum reconciliato illo animo certare, a quo vt me tandem prorsus auellam, paterne in literis vestris suadetis. etc.

EBERARDO SPECHAN PATRITIO Bremensi, Witebergae in iuris studio viuenti.

MAgnacum voluptate et admiratione legi Graecum carmen tuum, crebris et grauissimis sententiis, insignibus ac lectissimis verbis, aptissimis epithetis, et expletiuarum particularum raritate, eruditissimos Orphei hymnos aut TheocritiIdyllia repraesentans. Reipublicae igitur hanc foelicitatem gratulor, quod te, non vt vulgus rabularum solet, vmbram iurisprudentiae, ambitionis vel quaestus causa, tibi circumdare, Sed veram et solidam legum doctrinam cum vniuersa philosophia, cognitione linguarum, et pietate Christiana coniunctam, expetere et feliciter consequi perspicio, et ad hunc finem studium iuris tuum referre, non solum vt controuersias forenses disceptare, et regere aliorum consilia in gubernatione possis: verum etiam vt vita tua exteris hominibus iustitiae et virtutis exemplum, et non fucosae, sed natiuae humanitatis et integritatis specimen sit. vides enim eruditas illas legum disputationes, Iustiriae et virtutis doctrinam, sumtam ab illa luce aeterna mentis diuinae, vere a Deo nobis insitae, vt sit immota vitae norma, discernens honesta et turpia, et metas omnium


page 277, image: s0277

actionum constituens. Perge igitur, vt summa cum expectatione et laude coepisti, cum iuris ciuilis scientia, eruditae philosophiae, linguarum et antiquitatis veterum Imperiorum ac exemplorum, ac inprimis verae pietatis et religionis studium coniungere. Ita non causidicus aut declamator et rabula, sed verus iustitiae Antistes eris, non modo legum diuinarum et humanarum notitia, iusti atque iniusti scientia instructus, sed iustitiam ac virtutem, voce, vita, et moribus, profiteberis, et magnorum regum ac principum confilia, in summarum rerum deliberationibus, gubernabis, et ad Ecclesiae ac Reipublicae salutem omnes sententias, consilia et actiones tuas diriges. Hunc finem et metam studii Iurisprudentiae tui, vt feliciter assequaris, toto pectore Filium Dei fontem ornnis sapientiae et iustitiae et consiliorum salutarium precor. Tibi etiam pro beneuolentia et fide erga me constanti gratias ago. Et quia [Gap desc: Greek words] , vt tuis versiculis vtar: operam demus, vt beneuolentiae inter nos firmae et perpetuae semina, in aeternam Dei et Ecclesiae coelestis consuetudinem adferamus. Interea in his terris eam mutua officiorum communicatione alamus. Quod historiam ducum Saxoniae, proxima oratione recitatam misisti, pergratum mihi officium tuum fuit. Paginas in Deuteronomio reliquas, quae literam Dd sequuntur, proxime expectabo. Orationes, a Cratone, si volet, recudendas, rursus perlegam, et orthographica quaedam errata emendabo.


page 278, image: s0278

MAGNIFICIS ET ORNATISSIMIS viris D. GERLACO CALENIO Consuli et D. CONRADO DORRINGIO Camerario Inclytae Reipublicae Brunsuicensis Dominis et amicis colendis.

PVlcherrimum et summum pietatis decus, et fastigium ac corona politiae, denique oculus et anima Reipublicae et totius vitae est lumen verae de Deo et Redemptore nostro Iesu Christo doctrinae, quod et verae agnitionis ac inuocationis Dei norma, et consiliorum actionumque vitae omnium seu faciendorum et fugiendorum Regula, et omnis firmae consolationis ac aeternae salutis nostraefons et origo est.

Etsi igitur magna sunt ornamenta, et munimenta ciuitatum, aggeres, moenia, fossae, arma, apparatus: et his maiora ciuium frequentia, leges, iudicia, honesti mores: tamen saxa in moenibus aut aedibus coagmentata vel in plateis strata non esse ciuitatem, sed homines iisdem magistratibus, legibus et iudiciis, inter seconsociatos, ad hunc finem vt Deum recte agnoscant et colant, manifestum est. Vult enim Deus homines non in solitudine et specu, aliquot instar ferarum latere, sed in societate coniugali et ciuili cum aliis hominibus congregatos viuere, vt alii alios de Deo et omnium virtutum Deo placentium, officiis doceant, et exempla virtutum ac testimonia de Deo ostendant, et in communib. officiis ac laborib. oeconomicis et politicis fidem, invocationem, patientiam, confessionem et caeteras virtutes erga Deum exerceant: et officiis iustitiae, dilectionis ac beneficentiae erga proximum ipsi Deo feruiant.

Propter hunc praecipuum et vltimum finem, homines ad coommunionem et societatem Deus condidit: et hanc mirandis vinculis coniugii, generationis, educationis, legum, Magistratuum, iudiciorum, contractuum, artium,


page 279, image: s0279

studiorum doctrinae et ecclesiae inter se colligauit et deuinxit, vt in his ipsis ciuitatum vinculis ac neruis Testimonia sapientiae, bonitatis, iustitiae et praesentiae Dei inter homines conspicerentur ac lucerent. Sapientiam enim Dei, Leges discernentes recta et praua, et ordo personarum ac rerum, in politiis. ad normam legum institutus, ostendit bonitatem ac praesentiam Dei, miranda conseruatio Politiarum inter tot diabolorum et tyrannorum furores demonstrat. De iustitia vero Dei, iudicia discernentia iustos et iniustos, et sceleratorum poenae, assidue concionantur. Quare vt dixi ad hunc praecipuum et vltimum finem, ciuitates a Deo constitutae et ordinatae sunt, vt domicilia et templa veri Dei et seruatoris nostri Iesu Christi existant, in quibus lumen verae de Deo doctrinae in Ecclesiis, scholis, et singulorum familiis luceat: quo destitutae, cyclopi amisso oculo similes sunt. Vt enim moles illa, effosso oculo, caecos ac temerarios impetus habet: sic omnium regnorum, ciuitatum et hominum priuatorum consilia et laboresinanes contentiones sunt, nisi doctrinae coelestis luce, ad verae pietatis et salutis Normam dirigantur. Vt igitur Israelitae, tabernaculum foederis in medio collocatum, castris suis vndiquaque cingebant: ita ciuitates et imperia Iychnum verae Dei notitiae seu ecclesias Dei et scholas docentium et discentium, veram de Deo doctrinam, omnibus ciuibus et vicinis, clarum veritatis lumen praebentem, in medio sui fouere et castris suis cingere ac tueri debent.

Cum autem omnibus florentissimarum ciuitatum ornamentis, splendore munitionum, opibus, armis, frequentia, et robore ciuium, sapiente senatu, honestis legibus, iustis iudiciis et aurea libertate, et hoc inprimis pulcherrimo et summo decoreverae religionis, ac literarum, et Ecclesiae pie constitutae: inclyta vrbs Brunswiga, caeteris quantum lenta solent inter viburna cupressi excellat: illustre


page 280, image: s0280

hoc et singulare fauoris et benedictionis diuinae specimen, et praesentiae ac prouidentiae Dei testimonium, vestrae gubernationis tempore potissimum fulgens, laetus agnosco, et de hac felicitate, vobis gubernatoribus et vniuersae Reipublicae, ex animo gratulor. Bene etiam mereri de Republica Melchiorem Neophanium ciuem vestrum, iudico, quod origines et antiquitates patriae ex veterib. monumentis erutas, perspicue et fideliter a Brunone, Ludolphi filio, vsque ad nostram aetatem deductas, coagmentauit et sub vnum velut aspectum posuit, tametsi multo ante Brunonis huius tempora BRVNSWICI memoria celebretur. Nam et Marcellinus, S. Suibertum, cui ipse comes fuerit ex Mimingarde seu Monasterio Westphaliae, cum suis in Saxoniam ad grandem vicum BRVNsuic profectum, multos ad fidem Christi conuertisse, et inde ad Bructuarios transiise An. Christi 705, coommemorat, et in annalib. Francorum Audmarus Anno Christi 775. initio belli Saxonici, Carolum, traiecto Visurgi terram Brunsuicensem inuasisse, et Osualos se ei dedidisse refert. Siue igitur a Brunone illo prisco, quem Saxonis et Frisonis fratrem fuisse, et prouinciam Bruns aliquot ante Christum natum annis, partim pacto, partim bello consecutum, posteris reliquisse ex Frisiorum annalibus quidem docet; siue ab alio, primum vicus Brunsuic fundatus sit: certe per Carolum Magnum bello Saxonico euersum, ac diu desolatum iacuisse constat, vt Bruno iste Wittikindi nepos, non tam conditor, quam instaurator veteris vici, merito appellandus videatur.

Scripsi autem ad vos hanc epistolam, vt fauere me laudibus inclytae vrbis Brunswigae, patriae vestrae bene moratae et hospitii verae Ecclesiae ac literarum tranquilli, feracis felicium ingeniorum, et omnibus vitae coommodis, pncipue vero augusta libertate florentis, ostenderem, et beneuolentiae erga me vestrae, multis illustrib. testimoniis,


page 281, image: s0281

aliquotiam annos, mihi perspectae, memoriam gratam apud me conseruare declararem. Cum autem nisi Dominus custodierit ciuitatem frustra custodes vigilent: toto pectore filium Dei fontem omnis sapientiae et consilii salutaris precor, vt Coronam hanc vrbium Saxoniae inuiolatam et florentem tueatur et seruet: et ipse perpetuus ciuitatis Brunsuicensis Consul et Camerarius maneat, et consilia, actionesque vestras, et collegarum vestrorum omnes ad aeterni Dei gloriam et totius Reipubiicae, omniumque vestrum salutem et honorem dirigat et gubernet. Datum Rostochii die 26. Februarii natali meo Anno 1591.

GENEROSIS ET ILLVSTRIBVS DOMINIS, D. Ernesto Wolfgango, D. Iohanni, D. Henrico, Comitibus in Stolberg, Konigstein, Ruperfort, et Wertheim, Dominis clementibus, Dauid Chytraeus.

SEminarium et flos Ecclesiae Dei et Reipublicae praesidium ac decus singulare, sunt scholae recte constitutae, in quibus vera de Deo et redemptore nostro Iesu Christo doctrina, quae totius fidei ac vitae Christianae lumen est, et praecipuae artes ac linguae ad recte intelligendam et explicandam verae religionis doctrinam, et ad reliquae vitae gubwrnationem neceSSariae, fideliter traduntur ac conseruantur: et quae non modo literarum et scientiae Domicilia, verum etiam pietatis, modestiae et omnium virtutum Deo placentium Gymnasia: et sancti Spiritus rempla et officinae sunt, in quibus tenerae et florentis aetatis ingenia, ad veri Dei agnitionem et ministerium docendi Euangelii in ecclesia Christi, et ad multa Reipublicae officia, et omnes vitae partes dexterius gubernandas, instituit, praeparat, excolit et informat, ita vt vere FONTES augustos et perennes


page 282, image: s0282

ex quibus vera Dei notitia et omnes humanitatis artes, et caetera ciuilis vitae bona et ornamenta praecipua, in curias, ciuitates, prouincias et singulorum familias, emanant, ac, vt Psalmus loquitur, Formosos ramos, et praesidium ac gaudium vniuersae terrae, scholas florentes nominare possis, praesertim cum nobilitas patriae gubernaculis destinata, in illis eruditur et excolitur, vt veram religionem et mores patriae honestos intelligens et amans, ad publicae gubernationis consilia instructior accedat, et patriae ac multis gentibus vtiliter seruiat. Tale plantarium coeli, vt Esaias nominat, et gubernatorum terrae seminarium, et doctrinae, disciplinae et exercitiorum pietatis domicilium, est schola Ilfeldensis vestra, vere [Gap desc: Greek words] multos iam annos, Dei beneficio, et illustris clementiae V. liberali beneficentia viguit ac floruit, cuius alumnus quidam a clarissimo et optimo viro, et formandae iuuentutis artifice dexterrimo ac felicissimo, Michaele Neandro, olim fideliter et feliciter institutus, M. Laurentius Rhodomannus, cum hoc tempore Epistolam ad CL. V. scribi a me, praefigendam Theologiae Christianae, Graeco carmine erudito et luculento per ipsum expositae, flagitaret: mouit me et Cl. Vestrae Heroica pietas, doctrina et virtus excellens, et scholae Ilfeldensis illustris celebritas: et poematis, a Rhodomanno illius alumno elaborati, praestantia et bonitas, eruditissimo Viro, et pietatis, doctrinae ac fidei suae fragrantis odorem, in ecclesia DEI cum piorum et eruditorum approbatione et voluptate singulari, late spargenti, non deesse me debere eo officii genere iudicarem. Nam et Reipublicae toti, et C. Vris priuatim, ex animo gratulor, quod in sublimi illo generosae nobilitatis gradu, celsitudines vestras, illustres pietate, doctrina, virtute, sapientia et literis, reliquae Nobilitati Germanicae praelucere, et singulari ornamento


page 283, image: s0283

esse intelligo. Cum enim Generosae ac Heroicae vestri ordinis familiae, regendis aliis hominibus, et Reipublicae gubernaculis diuinitus praefectae sint, ideoque vim ingenii capaciorem virtutis ac doctrinae. et motus animorum acriores, et praestantiores diuinitus insitos a maioribus accipere, existimentur, magnum Reipub. praesidium et decus sunt, Illustris vestri ordinis homines, cognitione doctrinae, legum diuinarum et humanarum, (quae gubernationis Reipublicae et vitae priuatae normae sunt) et historiarum ac linguatum noticia, et vera pietate et officiorum omnium, iustitiae cultura, expoliti et ornati; cum econtra alii [Gap desc: Greek words] et illiterati, quo vehementiores et acriores ingenii et animi impetus a natura acceperunt: eo audacius et impotentius, iniustis cupiditatibus et consiliis, ac motibus inconsideratis et turbulentis, Reipublicae tranquillitatem et salutem labefactent. Nobilissimus Aragonum rex Alphonsus, librum et eum quidem apertum clypeo et insignibus suis appingere solitus est, vt literarum et artium optimarum cognitionem, quae ex libris peteretur, inprimis in gubernatione necessariam esse, et a Regibus ac generosis familiis praecipue colendam et defendendam esse in dicaret. Ideoque Platonem laudauit, quod regendis populis praefectos diceret aut literatos esse oportere, aut doctorum et sapientum consiliis vti, ac ipse Alphonsus optimos consiliarios esse mortuos dixit, libros designans, qui sine adulatione, rectissima in quirenti fidelissime monstrarent. Nobiles vero diuites sine cultura literarum, Aureum vellus, et reges illiteratos, asinos coronatos appellare solitus est. Cumque vnum ex Hispaniae regibus dicere solitum audisset, non decere generosum et nobilem virum esse literatum, vocem hanc non regis, sed bouis esse exclamauit. Verum quid alien ae familiae exemplis opus est, cum illustris domus Stolbergensis, hanc


page 284, image: s0284

literarum et doctrinae laudem haereditariam, multos iam annos possideat. Scitis illustrem auum vestrum Bodonem, in aula auunculi Eberardi Barbati primi Ducis Wirtebergensis, educatum, horridioribus illis temporibus, cum nondum hac elegantia literarum Germania exculta esset, authoritate et exemplo auunculi, qui Tubingensem Academiam recens instituerat et doctissimos homines lohannem Nauclerum, Petrum Arlunensem, et postea Capnionem in aula benigne foucbat: adductum singulari clementia et benignitate literas et homines literatos coraplexum esse et filios suos. Generosae Celsitudinis V. patrem et patruos, diligenter in lingua latina, cognitione historiarum et verae religionis doctrina, institui curasse. Saepe enim audierat comes Bodo, conquerentem auunculumDucem Wittebergensem, quod adolescens a tutoribus latinam linguam doceri prohibitus esset: cum in conuentibus imperii, et exteris nationibus postea, magno cum suo incommodo et dolore, comperisset, nulli in vita hominum ordini, magis quam principibus, cognitione doctrinae et linguarum opus esse.

Singulari igitur diligentia et fide ita erudiri filios in lingua latina et verae religionis doctrina curauit, vt comes Ludoicus C. V. patruus, in toto ordine comitum Imperii, eruditione doctrinae excelleret, et quanquam puram Euangelii doctrinam religiose et constanter colebat: tamen doctrinae, et virtutis ac eloquentiae coommendatione, a sapientissimo et optimo Imp. Ferdinando, consiliariorum et oratotum suorum collegio cooptatus est, cuius opera et industria laudabili, in summis imperii negotiis, in legationibus et aliis grauiss. deliberationibus, vsus est,

Quid de fratre Ludoici, Comite Henrico, Decano Coloniensi, Iohannis Caesarei Mecaenate dicam? qui etiamsi maguam doctrinae, maiorem tamen pietatis


page 285, image: s0285

verae Euangelii doctrinae confessionem omnibus antichristi opibus et honoribus longe anteposuit. Domestica igitur exempla, eruditae virtutis et verarum laudum amplissima, habetis, quae non solum studiose et sedulo, sequi vos et imitari, verum etiam vincere expectationem a multis conceptam, et superare ego sane Reipub. causa laetor. Nec vero vlla maior et illustrior laus, et generoso et Heroico viro dignior et magis expetenda est, quam vel defensione patriae, legum, iudiciorum armata, vel conseruatione verae et necessariae generi humano doctrinae et literarum, bene de aliis mereri. AEternam posteritatis memoriam Perseus Mycenarum Dominus consecutus est, quod in monte Helicone Musarum fontem, scholam, in qua Musarum et Poetices studia floruerunt, condidit: eumque Pegasi sui vngula seu fortitudine et virtute heroica defendit.

Etsi autem plurimis Poetarum carminibus, fons ille Musarum in Helicone celebratus est, tamen non minori laude et celebratione dignum esse arbitror, fontem musarum in monte Hercynio nostro, Ilfeldae superioribus annis de clarissimorum virorum D. Lutheri et Philippi consilio, apertum, in quo limpidissimos verae de Christo doctrinae, et trium linguarum, et plerarumque artium, Ecclesiae et Reipublicae necessariarum, latices, tenera aetas imbibit: et vnde in vniuersam reliquam Germaniam, in ecclesias, Rempub. scholas, et multorum familias diffusi emanant. Multis certe Academiis illustriores ingenii et doctrinae foetus, ac libellos, aliis etiam scholis vtiliter seruientes, singulari cum bonorum et eruditorum approbatione et laude Ilfelda vestra edit. Ideoque toti patriae vestrae non vsui solum et praesidio est, verum etiam honori et ornamento. Certe in vniuersa Germania, apud omnes pios et eruditos, C. V. honorificum et gloriosum est, quod fontem illum literarum et doctrinae augustum et


page 286, image: s0286

perennem, in patria scaturientem clementer et benigne fouent, et in totam viciniam exundare, et hortulos Ecclesiae ac Reip. aquis illius salutaribus suauiter itrigari permittunt. Atque vtinam multi gubernatores in Germania Cels. V. exemplum imitentur, et collegia monachorum rursus ad eum vsum, ad quem initio destinata sunt, ad instritutionem iuuentutis in vera de Deo doctrina, bonis literis honesta disciplina et exercitiis pietatis conferant: nec summa cum offensa DII et suae conscientiae, et famae, ac nominis sui dedecore sempiterno, diripi et absumi a centauris, canibus, equis, venatoribus, eleemosynas piorum sinant: sicut magno cum dolore cernimus, non modo Theologos multos pietatem hoc vno, quod alios impietatis condemnant, prae se ferre: verum etiam gubernatores politiarum quosdam, hoc vno praecipue Euangelicos se declarare, quod bona caenobiorum et ecclesiarum, pia et religiosa liberalitate et munificentia maiorum, ad conseruationem et propagationem studiorum doctrinae et artium, Ecclesiae seruientium, et alios vsus Ecclesiae et pauperum donata, rapiunt, et ad priuatos vsus conuertunt. Carolus primus in priuilegio ecclesiae Bremensis a se anno Christi 785. conditae praefatur, se post diuturnum et difficile bellum, cum gente Saxonica pacem fecisse, hac conditione. vt victa iam, et ad Christum conuersa, DEO gratias ageret, et armis ac fide deinceps non sibi victori, sed Domino DEO et Redemtori nostro lesu Christo seruiret. Itaque de regionibus iure belli a se partis circiter octo Canonicorum seu canonis Biblici interpretum, et doctorum collegia, ad Visurgin, et in reliqua inferiori Saxonia, condidit, et de suo amplissimis reditibus donauit, vt verae religionis, doctrinae, et verorum DEI cultuum custodes et propagatores ad omnem posteritatem, certi et perpetui essent.


page 287, image: s0287

Huic heroi, quam sunt dissimiles nostro tempore Euangelion profitentes? sed hanc querelam relinquo et C. V. pietatem et munificentiam vero corde celebro, ac Deo gratias ago, quod mentes C. V. ad conseruationem verae religionis et studiorum doctrinae et literarum, ecclesiae et Reipublicae vtilium, et defendendam ac tuendam scholam Ilfeldensem, quae Ecclesiae Christi et toti patriae vestrae magno vsui et ornamento est, clementer flectit; in qua, cum latinas et Graecas literras, Neandro Doctore, sedulo et feliciter hic Laurentius Rhodo mannus primum didicerit: ac vt alumnum non immemorem decet, hac dedicatione operis a se elaborati, vicissim Celsitudini Vestrae significationem aliquam obseruantiae et gratitudinis debitae cupiat declarare, reuerenter oro, vt Cel. V. clementer Rhodomannni Musas excipiant et studia, laboresque ipsius benigne adiuuent et prouehant.

Poema pium, eruditum et luculentum est, sanctissimis sententiis et rebus grauissimis stipatum, et lectis ac exquisitis verbis, perspicua et facili compositione, et numeris concinnis splendide expositum, et Generosorum principum patrocinio et munificentia, et piorum ac eruditorum approbatione et laude, magis etiam, quam Orphei Lyra decantatum carmen, dignissimum. Rursus itaque illustri Generositati vestrae reuerenter, et hoc luculentum Poema, auctoremque illius Rhodomannum scholae Ilfeldensis vestrae alumnum: et scholam ipsam, velut oculum patriae clarissimum, clementer et benigne tuendam et ornandam, commendo, ac vt Celsitudo V. me quoque tenuem scholasticum, inter eos, qui Celsitu. V. heroicam pietatem, doctrinam, virtutem et benignitatem reuerenter amant, admirantur


page 288, image: s0288

et celebrant, benigne respicere, et complecti dignetur, cum debita subiectione et obseruantia peto. AEternum Deum, cuius imagines in terris principes sunt, bonitate, iustitia et virtute praestantes, toto pectore precor, vt C. V. V. ad suam gloriam et Ecclesiae Christi, ac patriae salutem clementer gubernet, et incolumes ac florentes perpetuo seruet. Datum in Academia Rostochiense Calendis Martii Anno 1575.

EVSEBIO MENIO.

LIteras tuas eruditissime et amantissime scriptas, proximo mense accepi. Nec [Gap desc: Greek words] , de qua initio epistolae sapienter et grauissime disputas, quidquam a me responderi debere arbitror, cum ad illius cogitati onem adhuc exhorrescat animus, nec ipse tibi dolorem prolixiore illius commemoratione refricare volueris. Agnosco tecum Dei iudicium arcanum, et exemplum inconstantiae rerum humanarum insigne. Et quia cuique accidere potest, cuique quod accidit: nos omnes de timore Dei et modestia ac [Gap desc: Greek words] vera pectoribus infigenda, moneri cogito. Illustrissimum vero principem Electorem sua pietate, sapientia, et benignitate Heroica publicam calamitatem lenire, et summum illud diuinarum humanarumque literarum domicilium et ecclesiae Dei fastigium, puritate doctrinae, optimarum artium studiis et disciplina florens, conseruare ad posteros et saluum ac incolume propagare, toto pectore Ecclesiae ac posteritati gratulor, et Deum qui dat salutem regibus oro, vt summi et benignissimi hoc tempore Nutritii et Patroni ecclesiae et scholarum consilia et actiones omnes ad Christi gloriam et totius orbis Christiani salutem gubernet. Agnosco etiam grata mente, testimonium pristinae erga mebeneuolentiae tuae et collegarum tuorum illustre, quod me ad honestiss. docendi laborum societatem invitatis. Ego


page 289, image: s0289

vero de migratione in coelestem Academiam multos iam annos cogito, in qua sine caligine dubitationum et sine crudelibus rixis et certaminibus, Christum coram videre et celebrare possim. Nec appropinquante iam morte noua certamina et negotia, quibus sustinendis imbecillitas ingenii et corporis mei prorsus impar sit, mihi attrahere velim. Nulla enim in me opinio est ingenii, doctrinae aut industriae, de qua scribis: nec tenuitatem stipendiorum vestram apud me excusare opus est, cum oneri esse fisco vestro minime cupiam, nec offerentibus etiam ante haec tempora sponte principibus meis stipendium amplius accipere voluerim, quam vnde familiam honeste alere et pauperes scholasticos, exules et alios, qui ad me fere primum diuertunt, benigne accipere et dimittere me posse iudicaui, De Matthiae Staii, viri ingenio, grauitate iudicii et doctrina excellentis coniunctione, vobis gratulor, ac Filium DEI Doctorem et redemptorem nostrum Iesum Christum oro, vt nos omnes doceat, gubernet et seruet. Bene et felicitet vale. Rostochii, postridie Epiphaniorum Anno 1575.

ALBERTO LEIMEIGERO.

LIteras tuas, eximiam et singularem erga me beneuolentiam, candorem et fidem prae se ferentes exeunte anno superiori, paulo ante [Gap desc: Greek words] Filii DEI accepi. Vere autem [Gap desc: Greek words] , quam mihi dulces et gratae literae tuae amantissime et grauissime scriptae fuerunt, quibus adeo diligenter et accurate me ad societatem honestiss. docendi laborum in Academia vestra inuitas, et adhortaris. Ego vero iam aliquot annos de migratione in caelestem Academiam, in qua sine hac tristi caligine dubitationum et crudelibus rixis, DEVM cognoscere et integram de Christo Redemtore nostro doctrinam,


page 290, image: s0290

ex ipso fonte sapietttiae coram haurire eumque laetus celebrare possim, quotidie cogito: nec appropinquante iam senecta, vel potius imminente singulis momentis morte, molem curarum et negotiorum, cui sustinendae prorsus impar sit haec animi et corporis mei imbecillitas, subire velim. Ad verae religionis Christianae studium et alendam in auditoribus, ac colendam pietatem et omnes virtutes DEO placentes, omissis curiosarum et inanium disputationum subtilitatibus, me conari discentes adsuefacere, vere iudicas, et toto pectore optarim, praeter ea dogmata, quae singulari indicio D. Praeceptor ad veram agnitionem Dei et aedificandam in animis veram pietatem maxime ne cessatia et vtilia in locis Theologicis collegit: nullas alias quaestiones aut disputationes in ecclesia moueri, nec ego vllas mouere, nec motas ab aliis agitare cupio, nisi [Gap desc: Greek words] aut edendae confessionis necessitas, earum explicationem flagitet. Tale multis iam annis fuisse studium meum Theologicum, ex adiuncta etiam pagella, quae casu nunc mihi, fasciculos Chartarum mearum perlustranti, offertur, cognosces. At in castris illis Galgalae, ex quibus omnes vicinas gentes proximis annis debellare quidam moliti sunt, nulli forrasse vsui haec mea simplicitas futura esset. Neque enim vt ille ait, eam ego mihi doctrinae facultatem, neque id acumen ingenii arrogo, vt de erroribus aliorum pronunciare et mihi tribuere quod illis detrahatur, audeam, multo magis, in Lutheri et Philippi, vt in omnium etiam sanctorum patrum scriptis, etiamsi quid esset naeui, tamen modeste exposita verae sententiae declaratiorie, excusando lenire potius, et meritis eorum erga ecclesiam condonare, quam reprehendendo exagitare velim.

Ad piam consensionem et concordiam ecclesiarum


page 291, image: s0291

si quid afferre opis tenuitas mea posset, omnem sane diligentiam, fidem, assiduitatem et laborem non grauate subirem, sed multo ante accipiendis vtrinque plagis, didici, verum esse, quod Nazianzenus inquit, [Gap desc: Greek words] . Quare quod vnum nobis relictum est, Filium DEI [Gap desc: Greek words] , ardentibus votis precor, vt veritati et paci Ecclesiarum laboranti [Gap desc: Greek words] opem ferat, et studia nostra ad Ecclesiae salutem gubernet. Tibi etiam reuerenter gratiam habeo, quod mihi ac familiae meae, si isthuc accederem, beneuolentiam et humanitatem tuam defers, ac DEVM oro, vt vicissim tibi ac tuis benefaciat. Bene et feliciter Vale Rostochii postridie Epiphaniorum Anno 1575.

JOACHIMO KETELIO, J. V. D. Cos. Sundensi.

S. D. Magnifice et Clarissime Domine Consul. Sis Orphano pater et matri viduae patronus: tunc Deus diliget te magis quam mater tua: inquit sapiens Syracides. Cum autem Deus eo in loco, vbi multorum orphanorum pater estis, vos collocarit, spero huius etiam orphani, ingeniosi et modesti adolescentis, sed vtroque parente orbati, Petri Wencelii, cuius auus maternus ante 32. annos ecclesiae vestrae pastor fuit, Vos memores amplissimae promissionis Syracidae, non grauate suscepturos esse. Is carmen Genethliacon, in honorem pueri IESV Seruatoris nostri nobis nati et dati, scriptum, inclyto senatui vestro dedicauit. Quod a vobis exhiberi, et diligenter senatui commendari, et eleemosyna pia orphani pauperis studia iuuari, et mihi, qui communis in hac schola


page 292, image: s0292

pauperum procuratorsum, veniam dari, reuerenter oro. Gratias quoque vobis officiose ago, quod superiori autumno, rogatu meo, Typographi nostri Iacobi Lucii Biblia sua isthic efferentis causam, patrocinio et munificentia vestta iuuistis. Vt autem Paulus, exemplo Macedonum, Corinthios, ad eleemosynam largius conferendam, hortatur 2. Cor. 8. ita ego tum temporis, apud consulem Lubecensem et Hamburgensem Eberardum Mollerum exemplo sundensis senatus tantundem Lucio, ab illis quoque ciuitatibus impetraui. Quare et typographi et meo nomine gratiam me vobis debere agnosco, et ignosci mihi, denuo nunc pro orphano mendicanti, rogo. Non enim molestiam similem, toto hoc sequenti anno me vobis iterum exhibiturum esse, confido. Bene et foeliciter M. V. valeat. Datum Rostochii in feriis Genethliacis Filii DEI, a quibus annum nouum in Ecclesia ordimur: quam M. V. et toti Reipublicae Sundensi faustum ac felicem ex animo precor.

JOHANNI HARTMANNO, Jngolstadiae.

ET bene apud memores veteris stat gratia facti, inquit sapiens Poeta. Tu vero non solum, amicitiae inter nos superiori aestate initae, memoriam conseruas, verum etiam exigua sane officia, quae proficisci a mea tenuitate potuerunt, voluntate certe mea longe minora, sic praedicas et effers, vt tibi ea non ingrata nec iniucunda accidisse, ex tua commemoratione, non sine voluptate cognoscam, ac vt illustri aliquo et vero officio beneuolentiam tibi meam declarare aliquando possim, ardentibus votis optem. Quod si superstes D. Kirchouius fuisset, summa voluntate et fide, quod a me petis, vrsissem. Nunc mortuo illo pridie eius diei, quo filius isthic Palandum vulnerauit, affines


page 293, image: s0293

intelligo, expeditius forte quam si pater vixisset, pecuniam eo transmisisse, vt te et alios, qui fidem pro ipso vestram interposuistis, ab omni periculo immunes fore sperem. Mihi etiam post tuum a nobis discessum, Epidemica haec lues, quae totam Europam, vt intelligo peruagara est, et quae D. Kirchouium extinxit, filiam sedecimum annum ingressam, mense Octobri, abstulit: qua occasione, septem liberorum meorum, quos iam in caelestem patriam, breui ipse subsecuturus, praemisi; Epitaphia collegi, quae vna cum aliis pagellis mitto, et DEVM oro, vt te incolumem ac florentem seruet. Quod Noribergae literas meas fideliter reddidisti, amanter gratiam habeo. Adiunctum fasciculum, vel Lauingam, si hominis certi facultas tibi dabitur, vel in vicinum vobis oppidum Neumburg, ad D. Petrum Agricolam, Palatini consiliarium, doctrina, virtute et fide praestantem, cum quo amicitiam te quoque contrahere velim, transmittes. De Academiae vestrae statu vniuerso, et professorum nomina et singulorum lectiones, et siqui nostrae religioni iniqui sunt, de tota etiam Republica ducatus Bauarici, a te doceri cupio. Kirchouium enim huc statim rediturum arbitror, et Sebaldus Munsterer patricius Norinbergensis, literas ad se missas, fideliter illinc ad me perferri curabit. Bene Vale et M. Ieronymum Gerardum officiose verbis meis saluta. Rostochii postridie Calendas Februarii inchoantes annum 1581. Quem tibi et toti Reipub. felicem ac salutarem ex animo precor.


page 294, image: s0294

MICHAELI, THESSOLONICENSI Graeco.

??? [Gap desc: Greek words] .

MARTINO MOLLERO Cos. Buxtehudensi.

CVm peteret a me literas Filius tuus, et si nulla, quod sciam inter nos familiaritas hactenus intercessit: tamen communi Spiritu CHRISTI et literarum foedere arctissimo, quae vincula sunt amicitiae firmissima, animos nostros inter se deuinctos esse non dubitans; libenter ipsius voluntati morem


page 295, image: s0295

gessi, praesertim cum a te viro optimo, et sapientia, virtute, doctrina, et dignitate ornatissimo, id officium flagitari intelligerem. Oro autem Filium DEI Seruatorem nostrum Iesum Christum, a cuius Genethliis, quae aeternae salutis nostrae exordium fuerunt, anni etiam noui principium in ecclesia ducimus: vt non solum veniens Annus, sed totius etiam vitae cursus, felix, tranquillus, et salutaris, tibi omnibusque tuis existat, ac vt nos omnes doceat et gubernet, vt vasa misericordiae ipsi grata, et Reipublicae salutaria efficiamur. Sacrum Poema tuum, quo vatis Esaiae conciones, singulari sententiarum grauitate et copia, et splendore verborum ac figurarum, prae caeteris omnibus illustris, fideliter et feliciter reddere instituisti: summa cum voluptate et ingenii, pietatis ac industriae tuae admiratione, perlegi. Video enim te, inter grauissimas Reipublicae administrandae occupationes laborem hunc vertendi Esaiae, etiam otioso alteri difficilem futurum suscepisse, et venam ingenii diuinitus collatam, ad DEI auctoris laudes et scripta diuina carmine illustranda, conferre, ac inprimis miror, sententiam prophetae, tanta proprietate et adeo perspicua facilitate, reddi potuisse. Gratiam itaque tibi amanter habeo, quod eruditi poematis tui communicatione, me erudire et delectare voluisti: teque oro et hortor, vt inchoatum laborem, et feliciter iam progressum et Ecclesiae vtilem, ac tibi honori et ornamento futurum pertexas, vt diuino poemati tuo praescribi merito elogion possit.

[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words] .

Bene et felicitet Vale, et epistolam ac libellum tenuem a meis Musis agrestioribus elaboratum,


page 296, image: s0296

quem strenae loco in his noui anni auspiciis mitto, boni cosule. Rhodopoli dieThomae 1576.

ANTONIO COLLERO.

DE literis tuis, Calend. Decembris ad me datis, breuiter respondeo, me, prodigalitatem tuam, cuius in primo versu mentionem facis, nec accusasse vnquam, nec quenquam de eo querentem audiuisse: Si eadem adhuc voluntas tua est, quam Academiae superiori aestate significari per me voluisti, bene, vt inter bonos, transigi posse spero: Sin vendere domum 400. aut 500. voles, emptotem fortasse inueniemus. Orestem existimo, non sine M. Iohannis Holstenii consensu, in aedes immigrasse, et conditiones ac pacta certa inter vos inita, vel certe vtrinque proposita esse, audieram. Vir bonus, diligens et eruditus est, qui domum tuam lectione Homeri ornat, cuias Odysseae quindecim iam libros ordine interpretatus est, eosque ad finem deducere instituit, quod in publica Academia nondum a quoquam, quod sciam, praestitum est. Ego consilii inopem me esse in hoc negotio fateor, nam si tibi ad prodigalitatem. in iuuandis Academiae et pauperum studiis, hortator sim, vt M. Georgius Reichius domum rubei leonis, tuae vicinam, suo sumptu instaurauit: vt pauperes ibi gratis habitarent; tum de meo fortassis liberalem me esse iubebis, nec ex priuata disciplina, in Regentiis quic quam commodi, in hac fatali morum dissolutione et iuuentutis [Gap desc: Greek words] expectari amplius potest. Vix enim gratis studia sua fideliter iuuari examinibus praesertim et styli exercitiis vrgendis patiuntur etc.


page 297, image: s0297

THEODORICO MEIER.

CAstra metatur Angelus domini magnus ille Michael Filius Dei, inde ab initio ad ecclesiam missus, vt [Gap desc: Greek words] , Doctor et dux seu Imperator, habens exercitus angelorum, in circuitu timentium eum vt eripiat eos. Huic aeterno Duci et custodi ecclesiae suae [Gap desc: Greek words] ardenti pectore gratias ago, quod te annuam obsidionem, cum ecclesia tua Antuerpiae sustinentem, praesidiis Angelorum suis clementer texit, et saluum ac incolumem ex vrbe hostibus dedita, abire permisit, sicut Hieremias Propheta, vrbe Ierosolyma per Chaldaeos capta, suo arbitrio manere vel discedere hostis victoris concessu potuit. Praedicabilis etiam ad omnem posteritatem erit Alexandri Parmensis clementia, qua tot criminum laesae maiestatis reos et plane perfidos suo regi, ac periuros, alio domino recepto, armaque aduersus eum gerentes, admiranda bonitate et mansuetudine ac placabilitate, plus quam Heroica, aequissimis conditionibus, in gratiam pristinam recepit. Nam ad religionem quod attinet, intelligo, cum de illius libertate Antuerpiani apud Parmensem agerent, respondisse eum inter caetera: si libertatem religionis in vrbe repetisset, facilius gratificari illis, sua apud regem intercessione, potuisset. Sed cum Antuerp. ipsi pacem religionis inter se constitutam, violarint, et pontificiae religionis exercitium plane aboleuerint, rem ipsam docere, pacem et tranquillitatem ciuitatis publicam, conseruari non posse, nisi vna sola religio Catholica in vrbe retineretur. Narrationem, de obsessa et occupata vrbe per Parmensem, ad te scriptam, auide percurri, et D. Lucae, vt volebas, tradidi. Conditiones deditae vrbis, vna cum illius pictura, quas Hamburga ad me misisti, latine verti et edi curaui, sed a te emendari versionem optarim, pagellas mitto. Bene vale 10. Octob. Anno 1585.


page 298, image: s0298

JOHANNI ALBERTO DVCI Megapolitano.

S. D. Illustrissime Princeps, domine Clemenrissime. Grata mente tota posteritas celebrabit insignem, et heroico principe dignissimam Cels. V. pietatem et sapientiam, qua verae de Deo doctrinae et optimarum artium studia, in suis regionib. excitare, et Academiam, quaeverae doctrinae domicilium sit, illustriliberalitate, attributis reditibus annuis, fouere decreuit. Reuerenter itaque C. V. oramus, et per Christi gloriam et Cels. V. augustum nomen, et tot promissionibus ac literis declaratam constituendae scholae voluntatem, obtestamur: vt inchoatam et praeclare erectam Academiae fundationem, curet ad exitum salutarem et optatum tandem deduci. Nam in literis et indicib. redituum Academiae traditis, plurima sunt non satis expedita nec congruentia cum Cels. V. quam voce et literis Cels. V. declarauit: eas difficultates, quae impediunt, quo minus Illustr. Cels. V. voluntati, quod ad dotationem scholae attinet, satisfiat, in adiecta charta annotauimus, et cum debita subicetione et reuerentia Cels. V. oramus, vt difficultates illas, quantum hoc tempore fieri potest, clementertollat, et delectis ex nobilitate quaestoribus mandet, vt reditus de bonis oppignoratis interea soluant.

In hoc negocio ad Dei gloriam, et Cels. V. honestum nomen, et Ecclesiarum, huius ditionis et Reip. salutem pertinente, speramus, Cels. V. nostris precibusclementer gratificaturam esse. Non. n. nostra commoda priuata a nobis spectari, inde manifestum est, quod plerique ex hac vrbe se in alia loca conferunt. Nos veroqui adhuc docendi labores et communes miserias in hac scholasustinemus, Dei benignitatem et Cels. V. opem, ac serium et ardens studium laudabiliter constituendae huius Ecclesiae et scholae, patienter adhuc aliquandiu,


page 299, image: s0299

expectabimus. Bene et feliciter valeat Cels. V. Rostochii 16. Aprilis. Anno 1558.

Illustr. Cels. V. addicti.

Lectores Cels. V. in Academia Rostochiana.

PETRO AGRICOLAE, CONSIliario Palatino.

NOn ingratum Illustr. Principibus et tibi, studium et officium, in editione orationis de Palatino Wolfgango meum fuisse, toto pectore mihi gratulor, et Illustrissimis Principib. reuerenter pro clementissimis literis, propria singulorum manu subscriptis, et munete sp lendido: ac tibi inprimis, properpetua erga me beneuolentia et fide sincera, et hohorifica commendatione, gratias ago et Deum autotem et custodem politici ordinis et principum bonorum et generi humano salutarium ardenribus votis precor, vt Illu. Celsitudinibus ipsorum, et tibi vicissim benefaciat, et vos incolumes ac florentes perpetuo seruet et gubernet. Generosissimi etiam principis Wolfgangi Wilhelmi Heroicam indolem et ingenium coeleste, suis velocius annis, surgens, et omnia summa de se pollicens, clementissime regat, et prouehat, vt paternam et auitam virtutem ac gloriam feliciter aemuletur, ac quod Ill. patrem, intimis cordis penetralibus optarescio, longe etiam superet et vincat: sicut apud Homerum Hector filium Astyanactem suis palmis sublimem gestans precatur.

Osuperitalem fieri concedite natum,
Qualis ego existo et virtute excellere ciues,
Ingens vt patriae sit praesidiumque decusque,
Et si quado redit saeso feliciter hoste,
Et spoliis auctus conclament vndique ciues:
Hic superat virtute patrem etc.


page 300, image: s0300

Mihitres Filios dominus dedit, et iterum abstulit, superiori anno quartum Huldetichum addidit, Principi meo, qui baptismi testis fuit, [Gap desc: Greek words] , qui blande arridendo et ineptiendo, et aliquantum etiam balbutiendo, me quotidie, donec Deo placebit, oblectat. Liberorum, quos inpatriam coelestem breui ipse subsecuturus, praemisi, Epitaphia tibi mitto. Vna cum Encomio Marchiae Brandeburgensis, cuius linguam per iocum Atticam praeceptor noster Philippus nominare solebat, quod inter Misnicam et Saxonicam media esset, id Epitheton tu Saxonicae seu Cimbricae illi vetustissimae a Becano celebratae tribuis, de cuius scriptis sententiam meam paucis tibi significari petis. Ego vero Hermathena, Vertumnum, Gallica, Hispanica, superiori hyeme inspexi et perlustraui verius, quam legi, sed Beceselana ante aliquot annos mediocri diligentia perlegi, et ingenium hominis acutum, sagax, mirabile, et magnam doctrinae varietatem, et explicandi ea, quae excogitasset facultatem et orationis splendorem sane suspexi, ac multa, ex eo de Paradiso, de Arbore scientiae boni et mali, quam ficum Indicam fuisse ostendit: de capacitate arcae Noha: de loco, vbi requieuit arca in monte Parnasso seu paropaeniso, et similia, in Geneseos meae enarrationem transtuli. Inter Etymologias nominum propriorum, in Genesi extantium, maxime mihi concinna et apta Nimrodi notatio visa est, quem robustum venatorem et tyrannum ita appellari, ait. Nimrod. der den armen leuten das Vrod auss dem Mum. de nimpt. Alioquin Germanicarum vocum Etymologiae, venustiores sunt, quem Ebraearum. Meministi enim quam suauiter in appellationib. Wein und Bier philosophetur. Denique plurima sunt nonsolum erymologica, sed etiam philosophica, philologa ac historica inprimis, quae ociosum lectorem mirifice delectant, et de multis rebus erudiunt. Beatum, qui tristissimis calamitatibus patriae


page 301, image: s0301

praereptus sit. Quas multo maiores deinceps fore consentaneum est, postquam relicto rege Hispaniae Domino suo, Gallum elegerunt, cuius mentio, Praeceptotis Philippi sermonem mihi in memoriam reuocat. Qui nunquam placuisse sibi foedera cum Gallis aiebat, quia Paulus scripsisset: O stulti Galatae. Nunc Parisiensis laniena, non tam stultos, quam immani crudelitate et perfidia pollutos, ac vere [Gap desc: Greek words] esse hos reges, declarat. Miror itaque, cum princeps Vranicusiple, ante nouennium adeo turpiter a Gallo deceptus sit, demum ipsi in re tanta fidem haberi. Vicini vestri edictum, principi meo dedi, cumque historiam de auicula Abncensi in mensa narrarem, subiiciebat: Das sindttewere vögel/er magjhn aber gleichwol vor zur verhör gestatet haben. De Palatino Iohanne, quae scribis, non sine dolore legi, nec orationis exemplum ipsi miss, quod prorsus a nobis alienatum arbitrer. si quid de Lusitanicis, Italicis, Turcicis aut Gallicis rebus habes [Gap desc: Greek words] quaeso, vt impertias. Mitto Polonica, lectu non indigna, et bellum aduersus Moscos, publico comitiorum Warsouiensium decreto, continuatum iri, intelligo. In Borussia, Marchio Georgius Fridericus Regium montem 28. Ianuarii ingressus est. Antea enim pestis contagia metuit. Wigandus adhuc tenui filo haeret. Ciues Antuerpiani, ministros Ecclesiae Conf. Augustanae, a nobis petunt. sex misimus, Hispanis aduentantibus fortasse breui redituros. Deum oro, vt nos doceat et gubernet. Bene vale. Nonis Martii Anno 1581.

SAMVELI SIDEROCRATI MEdico episcopi Spirensis.

ETsi certo consilio nomen tuum in literis ad me datis, dissimulasti: tamen veteris amici et frattis beneuolentiam et humanitatem, vndiquaque elucentem, facile perspexi. Vt autem omnia desiderata magis, quam


page 302, image: s0302

assidue percepta iuuant: ita mihi ex tanto interuallo ignoranti, vbi locorum Deo et Reipublicae seruires, gratissimum fuit, de tua valetudine et conditione praesenti, tandem tuis literis doceri, Ego adhuc intervarias animi et corporis aegritudines, spiritum traho, vitamque extrema per omnia duco. Liberosin coelestem patriam, ipse paulo post subsecuturus, septem praemisi, quorum epitaphia nuper collecta meus gener edidit, detuae etiam coniugis et liberorum tuorum valetudine et statu felici, ex te cognoscere cupio. Libellosdogmaticos, literis tuis adiunctos, cuidam amico, statim cum eas accepissem, legendos dedi, qui nondum restituit, vbi recepero, meum etiam de illis iudicium tibi non grauare indicabo. Teoro, cum Brussellae habites, vt de collegii vestri fundatore primo, et annum fundationis inquiras. scio ex monasterio Odenaensi collegium illuc translatum esse, sed nomen Comitis Creichgoiae, qui primus illud instituit, et quoto anno Christi vixerit, et quae praedia ad Rhenum atrribuerit, et an comitum Creichoiae ditio, vsque ad Rhenum, vel etiam vltra Rhenum se extenderit, (nam episcopo Spirensi multa trans Rhenum oppida, a postremo Creichgoiae comite donata esse lego) doceri a te ex veteribus collegii vestri documentis cupio. Bene vale.

NICOLAO VORSTIO.

EManuelem et fratrem nostrum Filium Dei, a cuius genethliis, quae salutis nostrae exordium fuerunt, annum nouum recens exorsi sumus, toto pectore precor, vt annum felicem, tranquillum et salutarem, tibi et honestissimae familiae tuae tribuat, et nos omnes doceat et gubernet. Tua etiam consilia de migratione, ad Dei gloriam et tuam salutem dirigat. De Gustrouien si schola, cum Superintendente proximis diebus locutus sum, qui suum et Rectoris Omiclii animum tibi addictum


page 303, image: s0303

esse ostendit. Narrauit etiam inter caetera, te, nescio ad quem scripsisse, meas quasdam literas dimissionem tuam accelerasse, quod si ita est, sane doleo. Sed me potius, quam alios, de rebus ad me pertinentibus, primum moneri optarim. Tuum erit, per Gerardum Omichium aut Stephanum Gerdnerum, qui Gustroniam haud dubie proximis diebus ad mercatum iturus est, negocium vrgere: mihi etiam fides et diligentia non defutura est, tametsi de Wernero Oreste antea dictum, sed nihil adhuc decretum esse memini. De Belgicae pacificationis negocio duos mihi libellos typis excusos, Cancellarius Danicus, hac transiens nuper legendos dedit, vni titulus est, Ad Belgii ordines Exhortatoria ad pacem ORATIO, qua belli causis, et rebus, quae inter ordines et Auraici principem actae sunt, summatim explicatis, quid pacem hactenus impedierit, quidque eam promouere debeat, ostenditur. Alter, de tumultuosa Belgarum rebellione sedanda, consilium pollicetur, vt regia vi et armis oppressi, quascunque Rex praescribet pacis conditiones, accipere cogantur. Prior libellus [Gap desc: Greek words] eruditus et lectu dignus est. Alter ineptior, caedes ac sanguinem totus spirat: cuius autor se Cornelium Callidium nominat, et Friburgi in Brisgoia mense Octobri scripsisse ostendit. Tu sa quid [Gap desc: Greek words] de rebus Belgicis habes, communica, Bene vale.

VOLKERO WESTERVVOLDIO.

O [Gap desc: Greek words] , tanto mihi suauiores, multis aliis, eodem tempore allatis, tuae literae fuerunt, quod non solum beneuolentiae erga me tuae et [Gap desc: Greek words] memoriam, apud me tenouarent, verum etiam eruditam et candidam


page 304, image: s0304

disputarionem et fidam admonitionem continerent, et doctissimos Iusti Lipsii Commentarios haberent adiunctos: quorum lectione mirifice delectatus sum, ac in primae perlustrationis transcursu, tertius praecipue antiquarum lectionum liber, summae voluptatis et vtilitatis fructum mihi praebuit: dum tot veterum Poetarum et historiae scriptorum, ac Euangelistarum locis lucem singularem adfert, et veterum conuiuiorum ritus, et praecipue accubitus rationem, adeo luculente demonstrat, vt nunc primum, quomodo in sinu Christi, postremum coenantis, Iohannes recubuerit, cernere aliqua ex parte videar. Dabo autem operam, vt successiuis horis caeteras etiam Emendationes, ab hoc antiquae doctrinae, virturis et fidei viro, decem his libris expotitas, cum Liuii et Plauri, aliorumque authorum, quos laudauit, libris conferam, vt rectius et penitius acumen et diligentiam, ac iudicium tanti viri perspiciam, ne quod Vlysses Aiaci, tu mihi merito obiicias, poscit, quae non intelligit, arma. Fateor autem, nihil simili ingenio, ac cura et doctrina exquisita elaboratum, vicissim ex nostris officinis extundi posse. Sed cum qualiscunque etiam mutuae gratiae significatio, non improbetur: [Gap desc: Greek words] tibi remitti boni consules.

Quod autem scribis te a fide dignis hominibus intellexisse, Megalepoli comitia aliquot doctorum, et in his Iacobi Andreae, in perniciem Ecclesiarum vestrarum celebrata esse, id totum scito commentitium esse: sed fabellam inde ortam crediderim, quod mense Augusto rex Daniae, cuius duo filii, et totidem filiae, apud principem meum socerum educantur, liberos suos inuisere ac reducere voluit. Ea occasione Georgius Fridericus Marchio Brandeburgensis, qui cum noua nupta, regis Daniae nepte, apud Augustum Electorem Saxoniae erat, et alii principes inuitati conuenerunt: nec


page 305, image: s0305

tamen vllos in comitatu suo Theologos, mulro minus Iacobum Andreae, qui tum vltra centum milliaria in agro Wirtebergensi abfuit, habuerunt: nec vllis Theologicis deliberationibus, sed poculis non minutis etrorantibus potissimum vacarunt.

Sed vbique in Ecclesiis, et politiis [Gap desc: Greek words] , et fabellas ac calumnias spargens, quibus odia et dissidia doctorum et gubernatorum inflammentur. Noua de rebus Turcicis, Graecis, Polonicis et aliis, quae habui, ad Alaricum Sluterum, vna cum his literis, Embdam misi, vt ad te transmitterer. Bene et feliciter vale. Rostochii postridie Calendas Ianuarii, inchoantes annum 1580. quem vt faustum et felicem. tibi ac toti ecclesiae et patriae vestrae filius Dei tribuat, toto eum pectore precor. Tuae litetae 27. Iulii datae Idibus Nouembris primum redditae sunt. Veniam igitur tardius respondenti benigne dabis.

CONRADO PISTORIO.

FIlium Dei Doctorem et seruatorem nostrum Iesum Christum, toto pectore precor, vt tibi ac toti Ecclesiae suae et Reipublicae Belgicae, annum tranquillum tribuat, et consilia actionesque isthic tuas omnes, ad Dei gloriam, et multorum hominum salutem guberner. Nos hic de Catechismo earum ecclesiarum, quae Augustanae Confessionis doctrinam in Belgico amplectuntur, a bonis aliquot viris interrogati sumus, An loci, de Ascensione Christi in caelos, de Baptisino et definitio coenae Domini cum norma verbi diuini congruant. Intelligimus autem occasionem his quaestionib. praebere reprehensiones, quibus insignis ille et inquietus sycophanta Petrus Eikardes, cuius cacoethes in obtrectando tibi etiam multis iam annis notum est: arrodere isthic et multorum conscietias quiturbare et nouas distractionesi n tenera illa Ecclesia facere moliatur, Etsi autem merito nobis suspectum est. quicquid a v???ulento illo calumniatore ???ficiscitur: et scimus nihil tam circumspecte


page 306, image: s0306

dici aut scribi posse, quod non stropha aliqua eludi aut peruerti a sycophantis queat: sicut ipsius Lutheri definitionem Sacramenti in paruo Catechismo, scis a quibusdam, qui [Gap desc: Greek words] a Lutheri confessione absunt, ad suae opinionis patrocinium accommodatam esse: nos tamen nolentes aliena in Republica quidquam [Gap desc: Greek words] , ad te potius, qui propius omnia vides, et cui tenerae illius ecclesiae status, et libelli catechetici, quibus vtuntur, multo quam nobis, centum isthinc miliarib. dissitis, notiores sunt, rem totam referendam esse duximus, vt causa tota rectius cognita, commodius respondere sciscitantibus possemus, ne imprudentes immatura aliqua iudicii nostri significatione, maiora dissidia isthic accenderemus. Reuerenter itaque oramus, vt de toto ecclesiae illius statu ea, prae scire amicis licet, ac inprimis de libello catechetico, an communi doctorum aliquot, et non suspectae fidei ministrorum consilio, scriptus, et cuius autoritate ecclesiis illis commendatus sit, nos docere digneris. Etsi enim vtraque definitio baptismi et coenae Domini, ita [Gap desc: Greek words] composita est, vt vtrique parti apta esse videatur: tamen cum optime etiam et sincerissime dicta, deprauari calumniando a sycophantis soleant, malumus candorem bonis viris conuenientem in iudicando adhibere, et ambigua in meliorem partem interpretari: praesertim cum in prooemio testentur, se simplicem et nudam catechismi doctrinam rudioribus proponendam, nullis certaminib. admixtis, recitare voluisse, sicut Lutherum in paruo catechismo, simili ratione nullarum sectarum mentionem nominatim fecisse, cernimus. Docebis igitur nos prima occasione literis tuis, et de hac ecclesiae causa et de Republica Belgici, ad cuius gubernationem Alenconium regis Galliae fratrem accersitum esse audimus. Nos quod vnum possumus, Deum precamur, vt tot annorum calamitatem clementer mitiget, et pacem ac tranquillitatem salutarem tanto


page 307, image: s0307

desiderio expetitam et optatam, tandem restituat. Pridie Natalis Filii Dei inchoantis annum 1581.

NICOLAO KAAS, CANCELlario Regis Daniae.

FAustissimi ominis loco accepi, quod eadem die, qua superiori anno hac transeuntes me colloquio et amicitia vestra primum dignati estis, et quidem natali Filii Deiquae salutis nostrae exordium fuit, tandem mihi literae vestrae, 4. die Decembris Scandelburgo datae, redderentur, ex quib. eandem erga me animi vestri propensionem et beneuolentiam stabilem et firmam conseruari, magna cum voluptate intellexi. Filium Dei seruatorem nostrum Iesum Christum, a cuius Genethliis annum nouum exorsi sumus, toto pectore precor: vt Magnificentiae vestrae vicissim benefaciat, et Inuictissimo Regi, ac regno Daniae, et M. V. tanquam supremo post regem consiliorum regni gubernatori, annum foelicem, tranquillum et salutarem tribuat, vosque incolumes ac florentes perpetuo seruet. Cum autem benignissime ostendatis, si deinceps quoque in proposito commutandi vobiscum literas perstem, gratissimum vobis officium meum esse futurum: ego quoque singularis beneficii loco, adeo amicam inuitationem accipio. Quare ad vsitatum literarum mearum argumentum redeo, et Emanuelis Portugalliae Regis liberorum Genealogiam, lingua Italica mecum a consule Augustano Iohanne Baptista Hencelio, his dieb. coommunicatam, in qua coniugum etiam nomina, et anni natalis coniugii, et obitus singulorum, diligenter notati sunt, mitto. De Antonio rege notho, recens ab Hispanis profligato, saep??? dubitaui, quo patre procreatus esset, nunc ex Ludoico Priore de Craro (quod nomen magistri ordinis Iohannitarum in Lusitania Damianus a Goes ostendit) Philippo regis Hispaniae auunculo, natum esse video: antea enim falso mihi quidam persuaserat, Sebastiani in Africa caesi nothum fuisse. Eius belli Africani historia, a


page 308, image: s0308

Iohanne Freigio Noribergae edita, paucas quidem pagellas, sed Regum et principum lectione dignissimas contnens, apud nos recuditur: quam etsi antea vos vidisse, non dubito, tamen vbi absoluta fuerit, si non displice???e intellexero, exempla amicis distribuenda mittam. Nunc liberorum meorum epitaphia, a genero meo ???ollecta literis adiunxi, septem enim ex me natos iam in coelestem patriam, breui ipse secuturus, praemisi, po???tremam mihi epidemia lues, totam Europam, vt intelligo, peruagata, superiori mense Octobri, sustulit, sed ineptus fortasse sim, si talibus Naeniis meis tanto Heroi nolestiam exhibeam.

Ad postremam igitur Epistolae vestrae partem, qua Paecagogum aliquem doctum ac modestum, filiis Generosi et Nobilis Domini Iacobi Vlfeldii praeficiendum mitti peitis, respondeo: Gaudere me hanc facultatem, tali officio ???eclarandae meae, erga vos obseruantiae, praeberi. Et quanquam de filiorum amici vestri aetate et profectu, aliisque circumstantiis optarem plenius edoctum esse: tamen ne officio tardius praestito, gratia abesset, autor sui huic ingenioso et honesto iuueni, multos iam annos in Academiis, Lipsica, Wittebergensi et nostraversato, legum ciuilium studioso, vt M. V. isthic sese sisteret, vt coram videri et probari ipsius ingenium, industria et mores: atque vicissim ipse discipulorum aetatem, progressus, et functionis ad quam vocatur conditiones, exploratius cognoscere posset. Ostendi etiam, me non dubitare, siue vti ipsius opera D. Vlfeldus siue ad nos eum remittere decreuisset, sumptus itineris eum non grauate redditurum esse. Ad D. Vlfeldum, cum nulla mihi cum eo intercedat notitia, non scribo, sed vestram huic amico meo M. Paulo beneuolentiam et fidem peto, eumque de manu, quia aiunt in manum istam vestram benignitate et fide praestantem trado. Bene et feliciter M. V. valeat. Rostochii, Pridie festi trium regum quib. nomina sapiens quidam Ebraeus tribuit, Melchior rex Illustris,


page 309, image: s0309

Caspar Cancellarius, Balthasar dominus exercitus quibus indicare voluit reges ac regna et Regum Cancellarios ac exercituum praefectos, seu totam gubernationem togatam et bellicam, Christo summo Regi seruire et obedientiam ac fidem debitam praestare debere.

STEPHANO GERLACO.

??? [Gap desc: Greek words] , quam mihi grata et dulcis fuit, Cl. V. Martini Crusii Epistola proxima, significans te in reditu esse, et Sophia Bu???garorum literas ad ipsum et alios scripsisse. Nunc vero Rdus et Cl. ecclesiae Wittebergensis Pastor etiam salutem mihi nomine tuo precatur. Vnde te ipsi adfuiss??? coniicio. Quare ad officium beneuolentiae et obseruantiae erga te meae pertinere duxi, vt toto pectore gaudere me, de reditu in Germaniam tuo incolumi et foelici, ostenderem, nec tam tibi de [Gap desc: Greek words] illa rerum Asiaticarum et Graecarum, quam vniuersae Ecclesiae gratularer. Tibi quidem, toto vitae tuae tempore et ad omnem posteritatem honorifica et gloriosa haec peregrinatio futura est, sed ecclesiae et omnib. piis in tota Germania et vicinis gentib. salutare et iucundum erit, ecclesiarum in Graecia et Asia conditionem et statum, coram explorare et certe cognitum, te docente cognoscere. Qui labor, vt prima quoque occasione a te suscipiatur, et cum verae doctrinae et pietatis ac historiae ecclesiasticae studiosis communicetur, coommuni ecclesiae et meo, ac collegarum meorum nomine humanitatem tuam oro. Vtinam tibi, solitudines, Vngariae, Bulgariae et Asiae peruagato, huius etiam Balthici litorisvrbes non contemnendas, itinere per Magdeburgam, Brunsuigam, Luneburgam, Hamburgam, et Lubecam facto, videre et nobiscum coram colloqui et viuas audire ac reddere voces liberet. Nihil sane nobis optatius et gratius euenire posset. Verum [Gap desc: Greek words] . Literas tuas et Patriarchae Byzantini, quas D. D. Polycarpus te per Vratislauiam


page 310, image: s0310

misisse scribit, nondum accepi. Quare oro, vt nomem illius, cui eas tradi iussisti, significes et si Wittebergae hoc tempore coommoraueris, amice rescribas. Ego enim vnas tantum a te, Constantinopoli datas, accepi. Bene vale. Idibus Nouembris Anno 1578.

DAVIDI SRODERO.

SAlutem a Filio Dei seruatore nostro, a cuius Genethliis quae salutis nostrae exordium fuerunt, anni etiam principium recens duximus. Quem tibi ac nobis omnibus, faustum et salutarem ex animo precor. De literis a te Idibus Xbris ad finem datis, in quibus consilio te iuuari petis, a me tibi responderi adfinis voluit. Cum au???em [Gap desc: Greek words] sit [Gap desc: Greek words] Deum solum sapientem oro, vt [Gap desc: Greek words] in hac deliberatione tibi tribuat, et nos omnes doceat et gubernet. Scis aliquoties me facultatem in Academia perpetuo viuendi, diuinitus tibi praeberi, ex animo precatum esse, vt ingenium tuum, elegantiore doctrina et stylo dicendi magistro solidius excultum, et eruditorum familiaritate expolitum, vberiores scientiae ac industriae suae fructus Ecclesiae ac Reipublicae paulo post praeberet. Sed vel fata tua vel amicorum consilia te in fossas illas deduxeru nt, iin quibus fontem doctrinae et studiorum pueritiae foderes, vt Psalmi verbo vtar, et tuam coronam benedictionum, fidis Doctoribus in eodem Psalmo promissam, in coelis aliquando assequereris, nam in his terris fidus ludimagister hoc fructui fere solum pro labore referre, odium solet. Cum autem ratio nes tuae ita ferant, et aetas forte tua etiam flagitet, vt aliud genus vitae in ecclesia subeas: et nunc alterutram conditionem, vel in ecclesia tibi istic vicina, vel in hac vrbe, quamprimum recipere decreueris, quod vnum possum, Deum precor vt institutum tuum fortunet.


page 311, image: s0311

In hac vrbe potestas eligendi ministros iam penes solum senatum et ciues est, vt nec D. Simon, nec ego, vlla ratione alia, quam commendatione, quempiam iuuare possimus: nec recipitur quisquam nisi antea publice auditus et probatus. Et tanta hic expectantium, et mediocriter exercitatorum in docendo frequentia est, vt nisi peculiaris gratia consulum accedat, difficulter aliis locussit. Scribis autem te isthic certam conditionem iam habere, et a Ducissa confirmatum esse.

Vt igitur incerta spe huc te conferas, et post editum doctrinae et facundiae specimen publicum nihilominus dubiam Senatus et ciuium aleam subeas, consulere non ausim. [Gap desc: Greek words] , et Euripideum illud meministi, [Gap desc: Greek words] .

Vicissim etiam isthic te viduam, plures liberos ex priore coniugio habentem, ducere nolim, nisi ad perpetuas curas et miserias, patienter et constanter ferendas animum obfirmaris.

Quod si in Scholastico tuo munere diutius tibi fontem fodere, et aliquantisper in vtrumque parato, expectare liberet, donec consulum voluntates, et occasio aliqua tui in hac vrbe iuuandi exploraretur: certius aliquid paulo post rescribi posset. Haec pro amore et fide in te mea, bono et fideli studio respondere literis tuis rogatu tuorum volui, nihil tibi praescribens, sed tantum beneuolentiae erga te meae significationem ostendens. Tu quicquid statues, aeterni Dei fauore et benedictione prosperum reddi, ex animo opto. Bene et felicitervale. Dominica Nuptiarum in arundineto Anno 1582.

THEODOSIO FABRICIO.

MEministi, charissime Theodosi, dulcissime a Plutarcho [Gap desc: Greek words] praecipi; [Gap desc: Greek words] . Intercessit autem


page 312, image: s0312

mihi cum charissimo patre tuo et clarissimis patruis, Georgio praecipue, arcta et iucunda multis annis coniunctio, cuius semina nos in aeternam Dei et Ecclesiae coelestis consuetudinem allaturos esse, non dubito. Pergrata igitur mihi honestissima voluntas tua et desiderium, amicitiae paternae mecum etiam colendae accidit, teque mihi carissimum esse, et propter patris tui sanctam apud me et omnes bonos, quib. notus fuit, memoriam: et propter ingenii tui ac doctrinae elegantiam eruditam, ex epistola tua vndiquaque elucentem, certissime statues. Huius beneuolentiae erga me tuae testes has literas habebis. donec illustriorem occasionem animum tibi meum declarandi Deus offeret. Adiunctum libellum, de bello Africano, si historiarum lectionem caeteris studiis adiunges, lectu tibi non ingratum nec iniucundum fore spero. Bene et foeliciter vale. Rosto chii die Antonii Eremirae Anno 1581.

CHRISTOPHORO STVRCIADAE.

[Gap desc: Greek words] . Deum igitur fontem omnis sapientiae et consilii salutaris precor, vt mentem tuam, in deliberatione proposita, ad Christi gloriam, et tuam et Reipublicae salutem gubernet. Quod autem de mea sententia quaeris, existimo te prudenter et rectissime facturum esse si optimorum et sapientissimorum vitorum N. N. consiliis, beneuolentiae et fidei plenis, obtemperabis, et quae Deus tibi per haec sua organa et diuinae bonitatis suae dexteras, beneficentia et fide praestantes, offert et largitur bona: vtraque manu et grato pectore amplecteris, memor sapientissimi illius praecepti Homerici [Gap desc: Greek words] , praesertim cum finem et scopum hunc studiis tuis proposueris, vt honesto in Republica gradu collocatus, lucem ingenii et doctrinae ac industriae tuae aliis hominib. praebere, et multis mortalibus prodesse cum dignitate et splendore possis. Grato igitur pectore Inuictissmi et optimi regis beneficio


page 313, image: s0313

vtere, et cum in regno Inclyti Regis Daniae florebis, veterum amicorum, et in his mei etiam non obliuiscere, memor honestissimae illius Euripideae subiectionis, [Gap desc: Greek words] . Nec dubito, quin constantiam et fidem bono viro dignam D. Clingio etiam in [Gap desc: Greek words] negotio probaturus. Bene vale Rostochii die 16. Maii qua tuas accepi Anno 1581.

ERASMO MARBACHIO.

GEorgius ille, qui se Vranium nominabat, de cuius Polypragmonicis et Pleonecticis actionibus isthic susceptis, superiori anno ad me scripsisti, et furendi et viuendi finem fecit mense Decembri, Coloniae ad Sueuum in Marchia sepultus. Deus et ipsi et mihi propicius sit, cum non longe a vitae meta me quoque abesse sciam. Pro Theophili Golii Onomastico, quod Dauidulo meo misisti, gratiam habeo. Verum is iam in multo eruditiore et beatiore schola coelesti non Onomasticon discit, sed ipso sapientiae fonte augusto et perenni fruitur: euocatus ex his terris ante quadriennium. Tibi et fratri de honoris accessione gratulor, ac vt organa gloriae Dei salutaria perpetuo maneatis, Deum oro. Rectoris vestri cum Pappo Tragoedia an sedata sit, cupio a te doceri. Bene Vale Idibus Februar. Anno 1580.

NICOLAO THEOPHILO.

GRatiam vobis habeo, quod tandem ad pristinam scribendi consuerudinem redire dignati estis, ac pro veteribus nouis, vt nominatis, vetustiora de statu Ecclesiarum in Graecia et Asia et Patriarchae Constantinopolitani et Alexandrini epistolas aliquot vicissim mitto. Quarum lectionem scio vobis non insuauem fore. An Stadii prognostico, quod Hotomannus ad


page 314, image: s0314

Illustriss. principem Hassiae misit, euentus hoc mense Martio respondeat, doceri cupio, et Genealogiam Hassiacam a Carolo Magno deductam, dudum promissam mihi tandem transmitti optarim, vt libello meo Chronologico inseratur. De Concordiae negotio, quae scribis audiui. Ego totum iam biennium nullis deliberationibus nisi lectioni praefationis interfui: quae nuper etiam meo principi missa est DEVM oro, vt nos doceat et gubernet. Bene vale Idibus Februarii Anno 81.

MATTHIAE BERGIO.

PRoximis diebus perlustrans amicorum literas, in aliquot tuas superiori aestate scriptas, incidi. Quibus cum nondum respondissem, breuem epistolam tabellario isthac transituro dandam esse duxi. Vtautem commendationis aliquid, tenui et agresti meo epistolio accedat, aliquot Patriarchae Constantinopolitani, et familiarium ipsius scripta, in Germaniam recens missa, adiunxi. quorum lectionem gratam et suauem tibi fore prorsus confido. Testimonium de Georgio Fladungo tuum, cui et ingenii bonitatem et iudicii vim admirandam, et ardorem disciplinae recte promouendae singularem tribuis, eximium illius amorem et admirationem in meo pectore accendit. Quam confirmauit etiam et auxit schola sapientiae, ab ipso delineata, quam vt scripto pleniore explicet et illustret, meo etiam nomine rogari illum optarim. Nam ex [Gap desc: Greek words] illa quam ad me misisti, pulchritudinem et splendorem futuri operis, cum amplissima et vberrima studiorum sapientiae vtilitate coniunctum prospicio. significabis igitur, vbi nunc viuat ille, et de Idea huius aedificii pertexenda, quid nobis spei ille ostendat. De Iulio sinu quem perruptis obicibus


page 315, image: s0315

pristinam faciem sumpsisse, mense Iulio, scripsisti, non admodum miratus sum, memor veteris oraculi [Gap desc: Greek words] . An vobis cum illo pax seu potius amicitia intercedat, et quibus de caussis praecipue illa interpolata, coalescere tam difficulter possit, ex tuis literis, ea quae scire amico licet, cognoscere malim. Carmen tuum quo Friderici Myconii carmen Germanicum reddidisti, libenter legi, cum meum etiam et collegarum fatum in eo recognoscam, qui an foeliciter inter tot aduersationes, in discordi illo concordiae negotio progrediantur, eique Catastrophen comicam tandem imposituri sint, ignoro. Sed Deum oro, vt nos doceat et gubernet. Bene et feliciter Vale. Rostochii Anno 81.

TILEMANNO HESHVSIO.

GRatiam tibi habeo, quod me pro tuo candore de multis rebus vel admones, vel reprehendis. Sunt enim et haec officia in amicitia praesertim in ecclesia, necessaria, Oro autem, vt eodem quo te scribere ostendis, animo, meam purgationem accipias. Videris enim [Gap desc: Greek words] . Primum significas, rumorem isthic, cum in Academia, tum in aula, multum et frequentem spargi. me apud Bezelium Sacramentarium Bremae fuisse, et causam et librum Bremensem, cuius Bezelius sit auctor, approbasse. Respondeo simpliciter et vere more. Teutonico: Eum qui hanc ad te et alios isthic fabulam detulit, sceleratum et impudens figmentum detulisse. Nunquam enim toto vitae meae tempore Bezelium vidi, quod sciam, neque vllum cum eo verbum vnquam commutaui, multo minus caussam et librum Bremensem (cuius


page 316, image: s0316

an ille auctor sit, tu, qui refutationem, vt audio instituis, rectissime scies) apud ipsum vel alios probaui.

Tam igitur certum et firmum esse hoc primum accusationis caput vides, quam vera fuit Epistola illa, tuo nomine superioribus annis ad Illustrissim. Ducem Iulium, de horrendis erroribus Formulae Concordiae, et Iacobi Andreae flagitiis sparsa, quae non minus auide in multis aulis, quam in vestra nunc rumores de me disseminati, arripiebatur. et in Iohannis Sturmii [Gap desc: Greek words] velut authentica allegatur. Eam vero cum tu scias commentitiam fuisse: facile etiam, vt spero, me hac suspicione, de Bremensi colloquio, liberabis. quod impudentissimum, non minus, quam vox illa de opprimendo Praeceptore, olim mihi scelerate afficta, et nunc itidem a Sturmio repetita, commentum est.

Alterum reprehensionis tuae caput est, me ad Iureconsultos Wittebergenses scripsisse, formulam concordiae perpetuum [Gap desc: Greek words] in ecclesia futurum esse. Tu vero, si vllam me literam de Formula Concordiae, vel ad Collegium, vel ad vnum aliquem Iureconsultum Wittebergensem scripsisse, demonstrabis, non recuso quo minus solenniter a vobis condemner. Absunt a vobis Iureconsulti Wittebergenses tridui itinere, vt arbitror, sciscitare ex ipsis vniuersis vel singulis, omnes enim adhuc in viuis sunt, si verum esse, quod ad me scribis, comperies, ego damnas sim. sin vanum esse cognosces, virulentum hostem meum, et calumniatorem esse, qui istud ad te et alios detulit, non dubitabis. Soleo autem assidue adhuc a DEO precari, vt veritati et paci Ecclesiarum nostrarum vtiliter formula Concordiae istius seruiat, nec tristioris discordiae seminarium existat. Idem in familiaribus negotiis ad amicos, et semel


page 317, image: s0317

fortasse it literis ad amicum in Silesia optaui. Inde calumniam hanc, aliunde etiam mihi significatam, arbitror extitisse, nam ad Wittebergenses Iureconsultos vel alios, nullum iota me de hoc negotio scripsisse, scio. Praeterea vicio das, quod Pauli Eberi elumbem istam, eneruem, titubantem, nuspiam consistentem, et neque coelum, neque terram apprehendetem praefationem, suffragio meo approbem. Ego vero fateor, me summam confessionis Eberi, de praesentia CHRISTI corporali in Eucharistia probare, ac vt intra illas metas in Formula concordiae anno 1536. constitutas, explicatio contineri possit, optare, et te ipsum video, diuersum a nostris quibusdam, de physica Corporis CHRISTI locatione et conclusione sentire, vt de abstracto taceam, in quo aequior tibi Daneus, quam proximus ille vicissim tuus videtur.

Fateor etiam, moderationem illam, reiicientem ac damnantem errores, non integras ecclesias a nobis alicubi dissentientes, cum ipsius etiam Concordiae libri praefatione congruentem, mihi non improbari, vr nec in pontificiis Ecclesiis viuentes condemnare et diabolo tradere omnes velim. dogmataigitur impia, inquit D. Chrysostomus, et ab haereticis profecta arguere et anathematizare oportet: hominibus autem parcendum, et pro salute eorum orandum est; nam quod anathematizare et vitare aliud Euangelium praedicantes, Paulus iubet, de dogmatibus ipsis et dogmatistis pertinacibus, non de Ecclesiis aut populis errantibus, te ipsum interpretari, arbitror.

Deinceps Praefationem, libello de Vita et Morte, meo, praefixam, displicere tibi ostendis. Mihi vero non praefatio solum, sed etiam libellus ipse squalidior et ieiunior, et grauitati ac magnitudini rerum,


page 318, image: s0318

quas tractandas suscepir, non respondens, nec quales optarim, viuos et efficaces aculeos in pectoribus legemtium relinquens, displicet. Habes igitur hac quidem in parte reum confitentem, nec impedio, quo minus alii, pietate, ingenio, et doctrina mihi antecellentes, idem argumentum tractent luculentius et ardentius.

Postremo, hortaris me, cum ita late sparsi sint de me rumores, vt publico scripto me purgem, ac te bonis et doctis communicaturum esse meam epistolam ostendis. Ego vero aperta mendacia (quae multa singulis annis de me ab hostibus et Cainicis fratribus meis, etiam in vicinioribus aulis sparguntur) quale et hoc nouum de meo cum Beza, quem nunquam vidi habito colloquio, fingi audio, nulla responsione nisi coram accuser, dignari decreui, et DEO fidem ac conscientiam bonam probans, famae mendacia ridere iamdudum didici.

Et in tanta mentium nostrarum caligine et iudiciorum morosorum iniquitate, cum nihil fere vlli, nisi quod ipse facit et scribit, placere videam: [Gap desc: Greek words] : verendum est, ne dum mederi his vulneribus conemur peiora faciamus, et nouas theses et antitheses componendo, nouas calumniandi occasiones maleuolis imprudentes praebeamus. Nihil enim ita circumspecte scribi potest, quod Sycophantae non stropha aliqua eludere et deprauare queant, et antitheses ac theses de singulis articulis controuersis, in libro Concordiae extant, cui semel subscripsi. Quas ego quidem scriptas arbitrabar, vt tandem finis inter nostros de his controuersiis scribendo imponeretur, certe in illa ipsa praefatione, quam teporis accusas, satis opinor perspicuetestor, me errores, qui in communi illa nostrarum


page 319, image: s0319

Ecclesiarum confessione, iam publice repetita reiiciuntur, improbare. quomodo me purgem nostris ecclesiis luculentius, non video. Nam si ad quemuis rumusculum de me, ab inuidis et maleuolis, proximis 26. annis disseminatum, peculiarem apologiam scribere voluissem: nihil aliud mihi toto hoc vitae tempore agendum fuisset, et tamen velut Hydrae capite resecto, infinita alia renascerentur, inimici enim nullis se apologiis placari sinunt, sed rabiosius irritantur. Amici non ex maleuolorum rumusculis, sed vita et factis ipsis candide iudicant, et communi imbecillitati quaedam condonant, cogitantes non omnia etiam, quae ab ipsis proficiscuntur [Gap desc: Greek words] esse: [Gap desc: Greek words] . Bene Vale et R. ac CL. V. D. D. Hofmannum adfinem et collegam tuum, cui his literis simul responsum volo, reuerenter saluta. Rostochii, postridie Epiphaniorum Anno 1582.

COLLEGIO THEOLOGOrum In Academia Rostochiensi ex Stiria scriptae.

S. P. Reuerendi et Clarissimi Viri, Collegae colendi, Cum a Generosis et nobilibus Stiriae proceribus, Dominis hoc temporemeis, eques istuc ablegaretur, vt de familiae meae statu certo cognoscam: existimaui vobis non ingratum fore, et ad officium Reuerendo Collegio nostro et Collegis debitum pertinere, vt de negotiis, quorum causa in Styriam vocatus sum, ea, quae hic aguntur, vobis exponam: praesertim cum de verae doctrinae propagatione et Ecclesiae salute, communis omnium piorum sollicitudo et vota esse debeant. Colligit sibi Deus in his regionibus, miranda bonitate et omnipotentia,


page 320, image: s0320

publico Euangelii et Sacramentorum ministerio Ecclesiam aeternam, ac vere regnat in medio inimicorum suorum. Nam et in hac vrbe Graecia Styriae metropoli et aulae Archiducis sede ordinaria, eadem vox doctrinae de omnibus fidei articulis, in publico templo, et amplissima procerum et populi frequentia, sonat et propagatur, quam vos isthic profitemini: et iidem errores Pontificii et alii, non minus libere, quam isthic, taxantur, a quatuor collegis et comministris. Ex quibus Pastor vir eloquens, Iacobi Micylli gener est, et Heidelbergensis Ecclesiae Pastor olim et D. Tilemanni collega fuit. Similes ecclesiae et totidem collegae, puram Euangelii doctrinam publice docentes, Clagenfurdi etiam, quae Ducatus Carinthiae metropolis est, sedecim a Graecia miliaribus distans, et Labaci, quod in Ducatu Carniolae primas tenet, et Episcopi sedes est, publico Prouincialium sumptu aluntur, et passim alibi in oppidis pii ministri docent. Archidux Carolus, etsi palam in conuentibus et alibi ostendit, se nullius subditi Nobilis aut ciuis conscientiam in causa religionis onerare velle, tamen cum coniuge Bauarica, totus pontificiae teligioni addictus est, et vbi Ius patronatus in vrbibushabet, pontificios doctores collocat. In huias vrbis Parochia arci contigua Iesuitae vaferrimi concionantur, qui dissimiles Augustanae confessionis editiones, et Lutheri loca inter se, et cum Philippi postremis placitis pugnantia, in suggesto Principi et reliquo auditorio praelegunt. Pueris etiam in catechismi examine, praeter eas quaestiones et aesponsiones, quae in Catechismo paruo Catholicorum Canisii extant, alias interrogationes et responsiones absurdiss. ex Lutheri libris et sermonibus conuiualibus praecipue, foliorum numeris semper expressis, depromptas, earumque refutationes praescribunt,


page 321, image: s0321

ac praesente archiduce et Gynecaeo publice recitari curant. Die purificationis rotam concionem in confirmanda Cereorum benedictione et refutandis quinque Lutheranorum argumentis contrariis Orator consumsit. Obiectionem de Magica creaturarum bencdictione ita retorsit, vt allegato nostro paruo Catechismo, nos ipsos creatutis benedicere ad mensam quotidie precantes, Benedic nobis et his. tuis donis seu cibis, demonstrauerit. De ieiunio 40. dicrum spaciosissimum campum declamitandi habuerunt. nominatis et praelectis Testimoniis, Clementis, cuius titulo constitutiones Apostolicae extant; Canonum Apostolicorum, Ignatii et omnium patrum. Nostri pastores non tam in refutandis illis, quam vera et vtili ac necessaria ad veram pietatem doctrina, auditoribus proponenda, laborant, et auditorium, magnis agminibus confluentium vndique hominum stipatum, habent, in quo plerique etiam aulici ministri, Nobiles, Doctores, Scribae, et alii inferiores officiales. Senatus vrbis et ciues fere omnes, assidue conspiciuntur, in Sycophantarum illorumtemplo Princeps ac Gynecaeum et pauci assentatores aulici et alii ex nostris, curiositatis causa, vt noui aliquid cognoscant, subinde accedunt. Verum omni contentione, doctrina, assiduitate, facundia, maledicentia et similibus artibus, fulcire ruinas et recuperareac stabilire regnum pontificium conantur.

Negociis, ad quae vocatus sum, moram attulerunt comitia huius prouinciae in sextam vsque hebdomadam producta, in quibus Senatus Ecclesiasticus viginti virorum ex nobuitate et duabus vrbibus, cum plena potestate, nomine totius prouinciae de rebus Ecclesiasticis et scholasticis constituendi, delectus est, et ordinati quatuor Inspectores Ecclesiae et seholae prouincialium, Barone, doctrina et sapientia insignes, Ioh. Fridericus Hoffman, supremi prouinciae praefecti locum


page 322, image: s0322

obtinens, Georg Sifridus Vicedominus, ad quem appellationes ex inferioribus iudiciis primum deferuntur, Fel cianus ab Herberstein, et Christophorus a Kaknita Archiducis consiliarius. Hi caeterorum nomine negocia omnia tractant. ac primum de schola lectis deliberationib. iussu illorum exhibitis, pluquam ego praescribere ausus fueram, videlicet tria millia aureorum scholae assignarunt ex quibus stipendia etiam pauperib. scholasticis pendi, et Oeconomiam, in qua tenuiore precio peregrini viuant. iuuari volunt. Hieronymo Osio Rectori futuro quadring ntos Rhenenses fl. addixerunt, et suo sumptu familiam. psius adducunt, ac si post aliquot annos discedere volet, suis impensis reducere quo volet in Germaniam decreuerunt. Ecclesiastica tardius procedunt, sed tamen procedunt, Deo gubernante. Morae causa sunt non externi hostes quam infensissimi, sed Thrasystomus quidam, cuius antea mentionem feci, qui praecipue iuuare, sua auctoritate, consi io et eloquentia, Ecclesiam debebat. Is constituto Senatu, seu iudicio Ecclesiastico, cum solus antea suo arbitrio et nutu haec omnia gubernasset, decessutum aliquid de sua potestate sentiens, et schola ex ipsius iurisdictione exempta, variis machinis impedire deliberationes, de ordinatione Ecclesiastica scripto comprehendenda conatus est: et hanc a se constit???tam per manus tradi posteris sine scripto posse contendit.

Cum vero sex aut octo causas, cur scripto complecten da esset, exhibuissem, idque Senatus ex Prouin cialibus delectus decreuisset, prima de norma doctrinae [Gap desc: Greek words] fuit. Is enim, etsi a Nicolao Gallo Ratis bonese primum commendatus fuerat: tamen Osium, quia Ratisbonensis scholae Rector fuisset, et Iena iam pulsus esset: in suspicionem nescio quorum errorum adducere conatus est: et simpliciter ac nude corporis Doctrinae Misnici subscriptionem vrsit. Respondimus, nos


page 323, image: s0323

quoque libros iHos amare, et magnifacere et reeipere in eo sensu. qui in Lutheri catechismis, et confessione, et articulis Smalcaldicis, ex verbo Deiexpressus esset, ac ad collationem de singulis articulis, vt deprehendi error, si quo polluti essemus, a Dominis inspectorib. posset, nos obtulimus. Ille recusata collatione, nudam subscriptionem sine omni exceptione visit. Tandem inspectores litem diremerunt, ipso etiam allen iente, vt scriptasacra, Symbols, Lutheri Catechismi, et confessio, cum corpore illo coniungerentur, et declaratio inde sumeretur. Cum enim Lutherani vocemur, Lutheri scripta non prorsus a norma doctrinae excludenda esse. Ita igitur de norma doctrinae conuenit. Nunc de vocatione et ordination ministrorum agitur, nec magna sententiarum discrepantia est, Ceremonias plures quam ipse instituit praescribi nolet; nec ego quicquam de eis litigabo, tametsi nudae et paucae sunt: nullae vespertinae preces die Sabbathi aut Solis, nullae matutinae, nullae cantiones latinae in vniuersum. Sed haec relinquo et Deum oro, vt nos gubernet. Caelestinus hoc nomine faelicior est quam ego, quod a Ductore nostro Lerchio, cum quo assidue rixabatur, et se Viennam, ipso etiam inuito iturum minabatut, Birmae dimissus, ac Viennam recta profectus. statim inde quoque ad suos remissus est, nec molestiss. hisce et periculosissimis negociis interesse cogitur. Discessisse Vienna ipsum intelligo, 2. Ian qua nos Graeciam venimus. Ex Suecia legatus Romam missus est declarandae erga sedem Romanam obedientiae causa de quo multus sermo in hac vrbe et magna admiratio fuit. Existimo autem solius Reginae legarum fuisse. Ineptias indulgentiatum ipsi datas mitto, cum aliis pagellis de direpto et incenso oppido Canisae et aliis, quas siliber. perlustrabitis, et Deum pro me misero peccarore, sed tamen in magnis et periculosis negotiis hoc tempoi e versante, orabitis. Bene et faeliciter Valete. Graeciae in S???iria, die 20. Martii. An. M. D. LXXIV.


page 324, image: s0324

REINERO REINECCIO.

VEniam meo erga te amori, qui non inuitatus, ad sacrum nuptiale tuum accurrens, exiguam beneuolentiae significationem [Gap desc: Greek words] detulit, benigne a te dari, laetor: et pro [Gap desc: Greek words] carminis epithalamii, quod meo nomini inter amicos tues celebrato, honori et laudi esse iudico, reuerenter gratias ago. Clarissimum etiam virum, Henricum Meibom, vatem vero Deo et Musis carissimum, et laudum tuarum praeconem insignem, alterum Academiae vestrae lumen, verbis meis a te officiose salutari, et desiderium ineundae cum ipso amicitiae arctioris meum ipsi significari oro.

Historiam Lucelburgensem ac Orientalem mihi pergratam fuisse, antea testatus sum, eamque auidissime totam magna cum voluptate et fructu perlegi. Offendebat autem primo intuitu in Henrici VII, vita, quod cum in Ponti Heuteri genealogiis, non altius quam a patre Henrici VII. stirpem repeti vidissem: accuratiorem de parentibus et maioribus illius narrationem requirens frustrabar. Ac tibi gratiam habeo, quod a Carolo M gno nusquam interrupta sanguinis serie eam deducere in append ce adiuncta voluisti. Maiorem vero tibi debebo, si, cum diplomatis deficiamur, autores superioris huius partis Genealogiae mihi nominabis.

In eadem Genealogia, Annam Alberri Austriacifiliam, Sigismundi Imperatoris neptem, Gulielmo Duci Brunfuicensi nupsisse, dicitur: quod Pontus Heuterus etiam, in vita Philippi Boni fol. 122. 134. scriptum reliquit. Atqui Annam illam Austriacam, non Brunsuicensi, sed Saxoniae duci Wilelmo III. Friderici Placidi electoris fratri, nuptam fuisse constat, qui ea de causa etiam, post Ladislai adolescentis, vxoris suae fratris mortem, B???emiae rex a Silcsiis praecipue ordinibus electus


page 325, image: s0325

et Pragam profectus est. Gubelmus vero Brunsuicensis dux Victoriosus, qui eo tempore vixit, non Annam Austriacam, sed Caeciliam Brandeburgicam et Mechtildin Schawenburgicam. filius vero Gulielmus iunior. Elizabetham Bothonis comitis Stolbergensis filiam, vxorem habuit, lulii proauiam. Nescio igitur an [Gap desc: Greek words] aliquod [Gap desc: Greek words] , eo Heuteri loco inesse existimandum sit, sed in tuo iudicio exquisito acquiescam.

Caroli IV. vitam vix ad initium Imperii Caroli deductam esse doleo, et praecedentis narrationis simplicitas et sinceritas, desiderium similis expositionis rerum in Imperio gestarum, accendit. Sed grati fruemur praesentibus. Vsurpatur autem in ea parte vitae Caroli, quam edidisti fol. 26. facie secunda, vox, patruus, de Casimiro rege Poloniae, quem vxoris Wenceslai regis Boiemiae patruum fuisse dicit, cum quinto gradu agnatus fuerit. Sed alibi etiam Patruum pro agnato, quem Vetter Germani nominant, vsurpari comperi. Appendicem ad Haythoni expositiones tuam, non solum magnae cum vtilitatis et suauitatis fructu, verum etiam singulari cum admiratione perlegi, [Gap desc: Greek words] tuam et rerumscitu dignissimarum, et paucissimis ac forte nemini in Germania alteri notarum varietatem cognoscens, et omnia idoneis testibus, optimis autoribus, accurate etiam notatis librorum et paginarum numeris, ne quid in quirere volenti ad summam expeditamque facilitatem desit, confirmari videns. Inprimis vero gratum mihi et iucundum fuit, tot orientis regna, nomine fere solo ante ex Iouio et paucis aliis cognita, aperiri et propius inspicienda exhiberi, Saracenorum etiam Babyloniae et Aegyptiorum Calyphas: Medorum, Armeniae, beriae, Trapezuntis et Turcarum praecipue Reges primos, vsque ad nostram aetatem continuatos, praeberi intuendos. Quare publico et meo priuatim


page 326, image: s0326

nomine diligenter et officiose tibi gratias ago, quod ex [Gap desc: Greek words] tuae thesauro, velut fonte augusto et perenni, nubis historiarum studiosis tot regnorum riuos deduxeris, et in penetralia eorum propius ac penitius inspicienda, velut ianuis resecatis aditum patefeceris. Chronologiam nostram recte se habere ex pagellis quas vsque ad annum Christi 186. deductas ad me typographus misit, perspexi. De Academus Scoticis, quae in charta annotaueram, anno 1400. demum inserenda sunt: itaque tardius illuc allatam esse non intelligo. B???llerbogum in aulam Danicam vocari, ex Francisco a. Dunsdorff secretario regio, qui Reginam ad parentes, in nostrae vrbis portum, ippulsam, proximis diebus comitatus est, intellexi. Tum igitur Otientalem historiam rectissime ad eum mittes. Lubecensis episcopus ab eo tempore mihi etiam nihil respondit, magnam enim aestatis partem Spirae in iudicio Camerae visitando, et causis aliquot reuidendis cousumpsit, Quem si rediisse didicero, elicere responsum literis meis conabor. Epistolam continuationi Vandaliae et Saxoniae Crantzii praeponendam, politissimi iudicii tui censurae amanter subiicio; teque oto, vt per hunc tabellarium, recta ad nos rediturum, de Alfonsi etiam nostri Chronologia aliquid rescribas. Bene Vale, die Laurentii. Anno 1585.

LEONARDO FVCHSIO.

ETipsam artem medendi, et omnes in eo doctrina. genere excellentes artifices, agnosco diuinitus excitatos. et eximia dona Dei esse, qui vitam ac valetudinem hominum, per remedia a se condita, et Medici eruditi, felicis ac fidi consilio vsurpata tuetur, et propagat, propter hunc finem, vt vera de Deo et aliis reb. bonis doct. ina, in hac vita disci et late spargi, et iuniores


page 327, image: s0327

a senibus et sanis doceri, et gubernari possint. Huic [Gap desc: Greek words] vero Deo. cond cori et conseruatori vitae nostrae, toto pectore gratias ago, quod Tuam Exce lentiam, ad instauranda artis Medicae studia, et iuuentutem ad veram et salu: arem discendi et medendi Methodum, et puriss. Galeni et Hippocratis fontes, Arabum barbarie plane obstructos, reuocandam, in Germania excitau???t: et Excell. T. longum vitae spacium et tranquillam ac florentem se???ectam tribuit, vt doctrina longo vsu, et collatis multorum iudiciis. confirmata, iuuentutem studiosam sap enter erudire et vberes sapientiae et doctrinae tuae riuulos, ad posteritatem propagare possis. Cum igitur hos ingeniosos et modestos iuuenes, Theodoricum Aquarium et N. Saxones, artis Medicae studio flagrare intelligam, autor et hortator ipsis fui, vt ad Tuam Excellentiam profiscerentur. et Cygneae vocis tuae doctrina aliquot annos fruerentur. Reuerenter itaque propter Deum, Artis medicae autoren peto, vt discendi rationem rectissimam ipsis praescribas et non modo publicis praelectionibus eos, verum etiam priuatim de aliqua doctrinae parte sciscitante, non grauate erudias. Id beneficum et Deo gratum et Reipub. etiam paulo post salutare fore non dubito.

IACOBO HORSTIO.

LIteras tuas 9. Decembris Iglauiae datas. vna cum Generosi Domini Spanofsky epistolis accepi, quibus cum tabellatii certi facultas mihi daretur, statim respondendum esse duxi. Te oro. vt commodissimam hanc et certissimam occasionem, mittendae ad me pecuniae debitae, non praeter mittas. Chirographum enim tuum ab hoc tabellario recipies. Meministi in Plutarcho Perseum quendam amico mutuum dantem ad Praeturem et tabulas publicas eum deducere; et obiicienti amico


page 328, image: s0328

[Gap desc: Greek words] respondere, [Gap desc: Greek words] . Ita te non dubito [Gap desc: Greek words] quod a me beneuole et sponte tibi traditum est, huic tabellario redditurum esse. Domino Spanofsky adinnctas literas cum tibi commodum erit exhibebis. D. Pistorium audio Mesericia discessurum esse, et proponi Baronibus alium apud nos viuentem, longe illi dissimilem, de quo moneri Barones, ne quid praecipitanter agerent, per te optatim. potes id dissimulato meo nomine facere, nam et illi, quem Albinus quidam, vt audio, proponit, optime cupio. Sed an cum dignitate isti muneri possit praefici dubito. Bene et faeliciter Vale, die trium Regum. Anno 1580. Rostochii.

MATTHAEO FLACCO MEDIco Berlinensi.

LIteras tuas Clarissime Domine Doctor, vna cum disputatione de partibus hominis ingeniosa et exquisita, die 16. Aprilis accepi, et proximis diebus quantum succisiuis horis licuit perlegi. Fuitque eo mihi gratior lectio, quod de animae humanae origine, natura, immostalitate, et statu, post hanc vitam, superipribus annis quaedam in Schola mihi doctrinam de Morte et statu animarum et corporum post mortem, tradenti, attentius cogitanda, fuerunt. Nec de anima nobis cum caeteris animantibus communi dubito, eam vel calorem natiuum, vel spiritum vitalem, vel [Gap desc: Greek words] corporis esse: ideoque cum corpore mori et extingui. Proptiam vero Hominis animam rationalem seu meutem, qua per Spiritum Sanctum illustrata Deum agnoscimus, et Deo in sanctitate ac iustitia seruimus, post corporis mortem, vsque ad extremum diem quiescere et dormire nec priusquam corporibus resuscitatis rursum iungatur, beatam apud Deum viuere, scio et veteres aliquos.


page 329, image: s0329

sensisse, et nostro tempore Amsdorfium et alios palam adfirmasse: et Mathesium non negare. Nec ullam expeditiorem et compendiosiorem refutandi: dolatricam sanctorum Inuocationem, purgatorium, missas, orationes, ac exequias pro derunctis, viam fore intelligo.

Sed cum perspicua, verbi diuini, quod te quoque in tota hac disputatione, velut vnicam veritatis normam, proponere video, testimonia conuincant, animas seu spiritus piorum ex corporibus emigrantes, aeterni Dei et Seruatoris nostri Iesu Christi consuetudine frui, et Deum celcbrare: non Epimenideo somno eos opprimi, multo minus cum corpore mori: sed superstites post mortem corporis manere et cum Deo viuere credinus. 2. Cor. 5. Cupimus migrare ex corpore et praesentes opud Dominum adesse. Apocal. 6. Vidi animas interfectorum propter verbum Dei et seruiunt ei die ac nocte Eccles. 12. Puluis reuertitur in rerram vndeerat, et spiritus reuertitur ad Deum, qui dedit illum, Tob. 4. Cum acceperit Deus animam meam, corpus meum sepeli. Nec satis acumen explicationis dicti, corpus occidunt, animam occidere non possunt, assequor: cum ad spiritualem animae mortem, quae est peccatum, posterius membrum rcfers, ac in multis disputationis tuae partibus [Gap desc: Greek words] vocabulorum Spiritus, Animae, mortis etc caliginem offundere videtur: significat enim spiritus, alias spiritualem substantiam, alias motus et adfectus a spiritu sancto excitatos, et passim pro ipsa anima, non tantum hominis propria, sed eriam pecudum vsurpatur, ac in dicto I. Thessa. 5. Gratiam spiritus sanci seu lucem spiritualem mentis, vocabulo spiritus significari, Augustinus et nostri praeceptores, quos merito praedicas, testantur. Etsi autem ineptus sum, qui de doctissima disputatione tua semel tantum perlustrata, nec attente relecta, multo minus accunte expensa, al quid moneo: tamen tibi amanussime


page 330, image: s0330

hoc officium petenti qualibuscunque literis gratificari, quam tabellarium tuum reposcentem literas et librum, sine responsione dimittere malui.

Quod autem ad summam deliberationis tuae attinet, an edere a te inuenta et cum posteritate coommunicare debeas, ego quidem non hoc mihi sumo, vt meam opinionem, tuo et aliorum quos isthic habes amicorum grauissimo, anteferri velim: sed cum [Gap desc: Greek words] : Deum oro, vt mentem et spiritum tuum in hac consultatione regat, salutare consilium monstret. Metuo enim non tam Theologos, quorum quo quisque est indoctior, eo praecip tantius et audacius pronunciat: verum etiam tuae professionis homines medicos physicos, qui vsitatam suae doctrinae formam, nouis paradoxis mutari aegerrime ferent. Quare aliquantisper adhuc [Gap desc: Greek words] rectius iudico, et Deum precor, vt spititu sapientiae et consilii nostrum spiritum doceat, et guberner, vt Deo grata et nobis ac ali???s salutaria agamus. Bene Vale. 29. Aprilis. Anno. 1580.

IOHANNI BAPTISTAE Hainzelio.

LIteras tuas 14 Iunii datas, testes vereris ergame beneuolentiae ac fidei tuae accepi. Quarum initio de nouis Formulae concordiae impedimentis, (qnae nunc Dei beneficio soblata sunt) significas. Fausti autem ominis loco accipio, quod ea ipsa die 25. Iunii, qua in vrbe vestra, Confessio ante annos 50. exhibita, circumacto iub laeo, haec formula Dresdae publicata est. Deum aeternum fontem omnis sapientiae et veritatis ac concordiae salutaris oro, vt veritati et paci ecclesiarum nostrarum vtiliter seruiat. In nostris quidem et inferioris Saxoniae ecclesus, passim Gratiae Deo publice pro hac consensione actae sunt. Sed Daniae res in regnum suum


page 331, image: s0331

importari Formulam veruit, et Pontificis Romani iussu, Iesuitae delecti librum opponere feruntur, quo in plerisque articulis prorsus a primae confessionis Augustae oblatae sensu, concordiam [Gap desc: Greek words] dissentire demonstrent, ideoque huic adhaerentes, perinde vt Sacramentarios, beneficio Pacis religioni datae, frui nequaquam posse. Verum de his tibi rectius, quam vlli ali??? constabit. Imperatoris Moscouiae legatus ad Rodulphum Caesarem exeunte Augusto 14. fere dies apud nos commoratus est, saluum conductum expectans. Ex quo varia de eorum teligione, quae tota Graecis Ecclesiis conformis est: (Nam a Constantinopolitano Patriarcha episcopi Moscouiae confirmationem accipiunt,) per interpretem cognoui. Imperatoris sui pictatem, quotidie certas horas precationi et lectioni sacra tribuentem, praedicant. Itacundiam (sic immanem et barbaricam crudelitatem nominant) ipsi reprehendunt. Ex Lithuania literas, Caunae, quod oppidum paucis a Vilna milliaribus distat, datas, accepi. Quarum partem adiunxi. De Belgicis, Gallicis et Lusitanicis rebus scio vobis isthic omnia notissima esse. Regum Portug alliae et Hispaniae Genealogiam mitto, in qua Gradus cognationis competitorum coronae portu gallicae confpici possunt.

Anthonium nothum caeteris praelatum esse miror: nec diuturnum ipsius regnum fore arbitror. Sed regna regibus suis regenda relinquamus. Ex lunghero, quem superiore anno tibi commendaui, multa penes te adhuc conuentus Augustani anni 1530. Acta ad Religionem pertinentia seruari, intellexi, quae in meo libello pratermissa sint. Ea in re plane confido, te non solum mihi, sed multo magis ecclesiae libenter gratificaturum esse, vt cum pluribus illa communicentur. Fietgrata nominis tui, et aliorum, qui aliquid contulerunt, mentio in appendice, quam Apologiae


page 332, image: s0332

loco, in qua tum aliis, rum vero Lycophroni illi Neapolitano respondendum erit, adiungam. Ex eodem Iunghero rumores isthic [Gap desc: Greek words] de mea valetudine sparsos esse comperi. Ego vero quid de me maleuoli sentiant et spargant praestare nequeo, praesertim cum commenti illius vanitatem res ipsa refutet. Lilium conuallium, quod a Lamberto nostro petiuisti, cum auctario Rosae et lusciniae mitto, quae tibi lectu non iniucunda esse opto. Bene Vale. 1580.

IOHANNI REGI SVECIAE.

QVod de statu ecclesiarum in Germania, et subscribentibus praecipue aut tergiuersantib. R. M. V. quaerit, Quadriennium est, cum electoris Saxoniae mandato Theologi quidam, ex Academiis Wittebergensi, Lipsiensi, Tubingensi, Francofordiana, Rostochiana et Brunsuicensi, Torgam conuocati sunt, vt de controuersiis Ecclesiarum, Aug. confessionem sequentium, pie componendis ac dirimendis deliberarent. Cum autem fundamentum piae ac salutaris concordiae, in Ecclesia, sit consensus in vera de Deo doctrina, delinearunt Theologi seu potius antea delineatam relegerunt, Decem praecipue Articulorum, depeccato originis, libero arbitrio, Iustificatione, bonis operibus, tertio vsu legis, definitione Euangelii, coena Domini, persona Christi, Adiaphoris, et de praedestinatione; piam et perspicuam declarationem et decisionem: quae postea omnibus imperii statibus, Augustanae Confessioni adhaerentibus, iudicanda transmissa est. Ex iudiciis illis diuersarum ecclesiarum, cum Bergae ad Magdeburgam, Iacobus Andreae, Nicolaus Selneccerus, Martinus Chemnitius quaedam retexuissent: Elector Saxoniae denuo librum correctum, ad eiusdem imperi status remittitanno 1577. a ministris ecclesiae et


page 333, image: s0333

scholarum omnibus subscribendum. Probarunt librum et subscripserunt ministri Ecclesiarum Electoris Saxoniae, Brandeburgensis, et nuper etiam Palatinus Rheni, Iulius dux Brunsuicensis, Wilhelmus dux Lunae burgensis, Vlricus dux Megapol. et vrbes inferioris Saxoniae, Brema excepta, omnes. In superiore Germania Philippus Ludoicus Palatinus Rheni, Ludoicus dux Wirtebergensis, Badensis, Hennebergensis, vrbes Sueuicae, excepta Augusta et Noriberga, pleraeque Non subscripserunt Hessi, Anhaldini, Holsati Pomerani, quos nescio quis Tergiuersantes primum appellarit. Nunc de praefatione, libro, Electorum et principum nomine, praefigenda, deliberatur, de qua tres Electores Politici, primum inter se conuenerunt. ac Elcetor Saxoniae cum principibus sibi coniunctis librum illum Concordiae, vt vocant, publicare constituit, sicut concionibus publice editis, D. Iacobus Andreae, cuius potissimum consilio et opera in his negociis Elector vtitur, expresse pronunciar. Conciones illas si inspicere R. M. V. vacabit, a R. M. S. Secretatio Erico Matthaei exemplat accipiet. Filium Dei fontem veritatis et concordiae salutaris oro, vt ipse veritatem et pacem in Ecclesia tueatur, et R. M. V. incolumem ac florentem perpetuo seruet. Datum Rostochii 24. Martii Anno. 1580.

THEOLOGO CVIDAM.

FIlium Dei, a cuius Genethliis, quae salutis nostrae exordium fuerunt, anni etiam noui principium in ecclesia ducimus, toto pectoreprecor, vt annum faelicem, tranquillum et salutarem tibi et scholae tuae domesticae ac publicae tribuat, et amici nostri dolores clementer leniat et tollat. Iudicium a domo Dei incipit, et mirandum consilium Dei amicos suos grauius


page 334, image: s0334

in hac vita, quam hostes adfligentis, etsi in rebus secundis exponi vtcunque aliis potest, tamen in cruciatibus propriorum corporum, et sensu aernmnarum graniorum difficile est, iustitiae laude illi tributa vero corde probare. Prosunt ista mala, (inquit D. Augustinus) quae fideles pie proferunt, vel ad emendanda peccata, vel ad exercendam probandamque iustitiam, vel ad demonstrandam huius vitae miseriam, vt illa, vbi erit beatitudo vera, atque perpetua, et desideretur ardentius et instantius requiratur: et enarrans Psalmi 33. versum, Oculi Domini super iustos, et aures eius ad preces eorum. Clamo et tribulor, inquit, Tantum tutene vias eius, et quando tribularis, audit te. Sed medicus est, etc. Notissima enim tibi loca, et non has solum sententias, verum omnia, quae ad leuandos animorum dolores pertinent remedia vobis pie cogitata esse scio.

Quod atitem de Ecclesia N. nonnullos optare scribis, idem et ego opto, vt fideli, D. Kemnicii opera, nobilissima illa ecclesia gaudeat. Cumque ostendas te de alio loco, vbi totum te Theologico dedas exercitio, cogitate et rationem tui haberi petas: Ego sane, si auelli inde posses et velles, non dubitarem, Electori optimo aduentum in Academiam, tuum fore gratissimum, et ipse, ecclesiis et Academiae illi gratularer: verum an Illust. Princeps tuus te dimittere velit, vel retinere inuitum possit, constituere mecum nequeo, et a te doceri cupio. Constantino politanam epistolam tibi non ingratam fuisse laetor. Habeo aliam in monte Sinai scriptam, ab ecclesiae illius episcopo Eugenio, quae nullas eiusinodi gloriationes, de victoria et triumphis fidei Christianae, sed tristes querelas de tyrannide Turcica continet. Vtinam ardenti pectore Deo grati pro tantis diuitiis in nos cumulate effusis, essemus, et aurea hac pace et libertare Religionis, non ad certamina et lixas disputationum abuteremur,


page 335, image: s0335

sed ad verae pieratis et dilectionis exercitia, in nobis et aliis accendenda, eam transferremus. Bene Vale.

CAROLO DANCAEO.

INter charissima mihi [Gap desc: Greek words] asseruo epistolam M. V. superiori anno ad me datam, breuem quidem verbis et laconicam, sed sapientissimis sententiis et testimoniis, beneuolentiae erga me vestrae illustribus, stipatam, ex qua etsi per???ucundum mihi fuit praestantis ingenii et doctrinae ???c sapientiae vestrae, et Christianissimi Regis legati, regiam grauitatem et acumen cognoscere: multo tamen iucundius fuit benignitatem, amorem et fidem erga me vestram eonstantem et sin etam perspicere, cui vtinam, non solum amoris vicissitudine et obseruantia, verum etiam illustri aliquo officii genere possim respondere Sed Magnificen. Vestram tali bonitate et sapientia Heroica praeditam scio, in hac ingemi et fortunae meae tenuitate, etiam animi grati memoriam et praelicationem non aspernari. Nunc vt qualemcunque studii et obseruantiae erga Magn. V. meae significationem ostendam, libellum tenuem M. gn. V. mitto quo Deuteronomion Moysis illustrare conatus sum, cuius lectionem assiduam, cum Dens ipse, regibus et eorum vices in Republ. gerentibus, velut normam et regulam consiliorum, actionumque vitae, in gubernatione imperii et priuatis moribus omnium praecipiat, et ipsorum officio ac fastigio dignissimam iudicet: plane confido vestram quoque Mag. non grauate interdum has pagellas perlustraturam esse. Filium Dei Emanuelem et Seruatorem nostrum Iesum Christum, a cuius Genethliis annum nouum recens exorsi sumus, toto pectore precor, vt annum felicem, tranquillum et salutatem Mag. V. et toti regno Galliae


page 336, image: s0336

et Daniae tribuat, et nos in ecclesiis et scholis docentes doceat et gubernet, vt veritatem et pacem dil???gamus, et studiose quaeramus ea, quae ad pacem sunt serusalem, nec propter certamina, non necessaria vel [Gap desc: Greek words] inanes, turbemus Ecclesiam et distractiones maiores accendamus. In Germania quidem restituere ecclesiarum concordiam aliqui principes conantur, verum vt in chely vna et altera fide dissonante, tota harmonia confunditur, ita vereor, ne chordae quaedam discrepantes, totam Symphoniam et concordiam, magno labore diu quaesitam, plane disturbent. De Christianissimi Regni et Ecclesiarum Galliae statu, cupio ea, quae scite amico et clienti licet, ex vestris literis cognoscere; Germania tota nunc Dei beneficio a bellicis motibus tranquilla est, Belgica excepta, quae extremum conatum recuperandae libertatis suscepit, quo frustrata in extremam seruitutem se ipsam praecipitabit. Anno 1578.

ELIAE EISENBERGIO SECREtario Danico.

GRata mente et voce conseruo memoriam beneficiorum, quae mihi et Iohanni Fredero superioribus annis tribuisti, nec nostro nomine quicquam hoc tempore peto aliud, nisi vt beneuolentiam erga nos tuam conserues et inter eos, qui Exc. T. virtutem, ingenium, doctrinam, iudustriam, benignitatem admirantur, colunt et venerantur, nos quoque nosse et complecti digneris. Nunc orphani studia tibi commendaturus a Syracidae dicto ordior, Sis orphano pater tum Deus diliget te magis, quam diligit te mater tua. Quid vero potest promitti, maius amore Dei, tanto etga nos qui superet maternam [Gap desc: Greek words] quae est ardentissima. Spero igitur te quoque sine molestia, orphani ingeniosi


page 337, image: s0337

et modestissimi, ac vtroque parente orbi Iacobi Aetii, Germanice conuersam orationem, de laudibus Illustrissimae Principis Dorotheae, filii Friderici I. regis Daniae, et Inclytae reginae dedicatam accepturum esse. Etsi enim non tantum hostium, sed etiam Poetarum et, Theologorum literaria munera, [Gap desc: Greek words] in multis aulis iudicari scio: tamen inuictissimi Regis et Inclytae Reginae vestrae ea bonitas, sapientia et pietas est, vt in regum et principum tutela et patrocinio praecipue locatas esse literas intelligant, et ad officium regum pertinere, vt eas benigne foueant, et tum regibus honorificum esse, ornare doctrinas, tum vero discentibus calcar ad diligentius colenda et conseruanda studia Ecclesiae et Reipublicae necessaria adhiberi, cum ea regibus curae esse et regum benignitate foueri, sentiunt. Reuerenter itaque oro, vt data occasione commoda, literas et duos libellos adiunctos Inclytae Reginae exhibeas. Si quid a mea tenuitate proficisci officii, quod tibi non ingratum esse iudicarem, posset, diligentiam, fidem et obseruantiam vobis meam summo studio probarem. Nunc Filium Dei, Emanuelem et Seruatorem nostrum Iesum Christum, a cuius Genethliis Annum nouum recens exorsi sumus, toto pectore precor, vt annum felicem, tranquillum et salutarem vobis ac honestissimae coniugi vestrae, et toti inclyto regno Daniae tribuat; et nos omnes doceat et gubernet.

M. HENRICIS PASTORIbus Gustrouiensibus.

SIcut ipse Filius Dei ante agonem precatus est, vt Apostoli ac ministri Ecclesiae in Deo sint vnum, doceant vnum, fateantur et vnum, ita nos toto pectore ipsum oramus, vt concordiam et consensum Ecclesiarum vestrae et nostrae, in quibus sonat vox


page 338, image: s0338

Euangelii incorrupta, et in quibus fit vera inuocatio Dei, tueatur.

Prospicimus autem, ex lectione scripti vestri et [Gap desc: Greek words] , quas [Gap desc: Greek words] vester opposuit, hostem veritatis et pacis diabolum, multo maioris et tristioris dissidii et certaminis funestioris fomites accendere, et loco vnius scandali, quod remoueri deprecatione publica coram ecclesia optatis, tragoediam multo tetriorem, et decuplo plura et perniciosiora scandala parituram, moliri. Quorum principiis obstare et ad veritatis et pacis in vestra ecclesia conseruationem (qua multo magis quam iudiciali decreto, Dei gloria isthic ornabitur, et conscientiae ac saluti vestrae consuletur) consilia nostra referre mallemus, quam alio vt fieri solet, acta diiudicanda consiliario alicui mittere, in quo sententiam forte grauiorem vobis quam in amica et [Gap desc: Greek words] instituta transactione acciperetis. Id significandum vobis his literis duximus, vt de vestra voluntate vicissim nos doceretis, an compromissum hoc in iudicialem decisionem factum relinquere et amicae compositioni, vt coram aliqui nostrum petiuerunt, locum dare velitis. Quod nos quidem gloriae Dei, vestris conscientiis, saluti Ecclesiae et auersioni tristium scandalorum vtilius fore pro nostra simplicitate iudicamus. Bene et feliciter valete. Rostochii, pridie Martini, episcopi Turonensis, quem non tam doctrina et eloquentia, quam admiranda humilitas, patientia et pietas singularis inter sanctos Galliae et Germaniae omnium celeberrimum reddidit: euocati ex hac vita ante annos 1178.

[Note: Decanus et collegium docentium Theologiam in Academia Ro. stochiensi.]


page 339, image: s0339

M. HENRICIS PASTORIbus Gustroviensibus.

LIteras vestras 20. Nouembris datas, accepimus. Quae cum a transactione inter partes amica, vos alieniores esse et malle ex verbo Dei de vestro et collegae scripto, a M. Schirmero et nobis pronunciari, ostendant: Nos quidem, vestras voluntates sententiae; nostrae, quam saluti et tranquillitati illius Ecclesiae et vestrae accommodatiorem existimabamus, anteponere cogimur. Scribemus igitur ad M. Schirmerum, vel cum eo; prima occasione oblata, colloquemur: et cognito ipsius consilio, vel consistorio alicui non partiali diiudicanda acta mittemus, vel alioquin quod communi consilio decretum a nobis fuerit, respondebimus. Interea non dubitamus, vos tali pietate et mansuetudine Christiana praeditos, patienter hanc moram laturos, ac vt hactenus, ita deinceps quoque veritatis et pacis in vestra ecclesia [Gap desc: Greek words] retinendae studiosos fore. Filium Dei oramus, vt vos doceat et gubernet. Rostochii.

HENRICO IVLIO DVCI BRVNSvicensi Episcopo Halberstad.

FIlium Dei, supremum Ecclesiae Episcopum et custodem principum ipsi seruientium, a cuius Genethliis, quae salutis nostrae exordium fuerunt, anni etiam noui principium in ecclesia ducimus, toto pectore precor, vt Illustriss. Celsitudini Tuae, ad episcopae Halberstadensis gubernationem recens euectae; clementer adsit, et non modo venientem; sed omnes totius vitae annos, felices, tranquillos et salutares tribuat, et consilia actionesque Celsit. T. omnes ad summi Principis et Episcopi Ecclesiarum Christi gloriam, et Cels. T. dignitatem ac honorem, et multorum hominum salutem gubernet, et Celsitudinem T. vna cum Illustrissimo


page 340, image: s0340

Principepatre, singulari Ecclesiarum et studiorum doctrinae nutritio, et nobilissima matre, et Generosissimis fratribus et sororibus dulciss. totaque Illustriss. domo Brunsvicensi, incolumem et florentem perpetuo seruet et tueatur. Haec vota ad Deum ardentia assidue fundo, hoc praesertim tempore, quo Celsitud. T. solenni ritu in sedem Principatus Halberstadensis introductam esse, accepi. Quare vt inter caeteros Celsitudinis T. clientes meae etiam gratulationis testimionium aliquod publicum extaret, Libellum chronologicum, olim Illustr. principi patri tuo dicatum, superiori aestate a me recognitum, ad Inclytam Celsit. T. cui eum iam inscripsi, mittendum esse duxi, reuerenter orans, vt Illustr. Celsitud. T. tenuem hanc et exiguam obseruantiae erga Cel. T. meae significationem, clementer accipiat, et mentionem nominis sui insertam boni consulat. Scio Illustrissimam Cels. T. in lectione historiae Sacrae et veterum Graecorum et Romanorum, et huius inprimis Germanici imperii diligenter versari. Cum autem lumen historiarum sit temporum et locorum, in quibus res gestae esse scribuntur, consideratio accurata: spero alicui vsui et voluptati aspectionem huius Chronologiae Celsitudini T. futuram esse, ac vt sit ex animo opto. Bene et feliciter Cels. T. valeat. Rostochii 1578.

NICOLAO KAAS CANCELlario Regis Daniae.

ETsi in tanta occupationum vestrarum mole, et fastigio dignitatis eminente, inuitus vos interpello: tamen talis est vita hominum, vt sine gubernatorum et aularum ope viuere non possimus. Nec vero quidquam mea causa molestiae a vobis suscipi hoc tempore peto: sed Regiae Maiestatis alumni, iuuenis ingeniosi ac eruditi optimis moribus praediti N. causam


page 341, image: s0341

ago, cui, M. Vest. ante annum a R. M. stipendium centum Ioachimicorum impetrauit, quo adiutus studia praeclare inchoata pertexere, et paulo post R. M. fidelem et honorificam operam praestare coommodius posset. Is hoc anno Hugonem Donellum Iureconc. celebrem Heidelbergae audiuit, etc.

Adiunctum Liuoniae Chronicon, etsi plus iudicii, et stylum accuratiorem adhibitum esse optarim: tamen quia proximorum viginti annorum euentus et res a Moscouitis, circa Revaliam praecipue gestas, fideliter recitat, iam dudum ad vos mittere decreueram si in loco vobis viciniore aula Regia fuisset. Nunc oro, vt officium, 'quod mora tardauit, non ingratum vobis esse patiamini. Digniores omnino lectu sunt orationes elegantissimae; vna legati Archiducis Matthiae et ordinum Belgicorum in conuentu Wormatiensi habita, quae causas necessariae defensionis a Belgis susceptae, exponit: Neapoli in Palatinatu, vbi aulae Casimiri sedes est, edita; et altera ad equites Polonos et de iudiciis et moribus reformandis, ad Stephanum regem Polonum scripta. Quas in illo aulae regiae fastigio vos iam dudum vidisse, non dubito. Addidi litetas, Leopoli Russiae a legato quodam Dantiscano, tecens datas, vna cum Turcici Imper. ad Stephanum Poloniae regem epistola, quae executioni illi, in Walachiae Weivodam susceptae causam praebuit.

In bello, quod Hismael nouus Persarum rex, contra Amuratham gerit: Persae quanquam victores, pacem a Turcis petere, nec tamen iuri suo, in Babyloniae et Mesopotamiae prouinciis, a Solymanno olim occupatis, renunciare velle scribuntur. In quam renunciationem Matthias frater Hisimaelis, cui regnum patris testamento relictum erat, ante biennium consenserat: ideoque a Principibus, Persicis desertus


page 342, image: s0342

et ab Hismaele ad regnum euecto, in custodiam coniectus fuit. Turcae in finibus Vngariae et Stiriae fortissimum propugnaculum Pitski occuparunt, nam induciis Imperatori nostro a Turca datis, Carolum Archiducem non simul comprehendi Turcae iactant. Rodolphus interea cum Christo bellum in Austria gerit. Sed ineptus fortasse sum, qui talia M. V. in illo aulae regiae culmine notissima scribo. Itaque veniam mihi dari, reuerenter peto, et Deum oro, vt M. V. incolumem et florentem perpetuo seruet. Rostochii 1578.

IACOBO MONAV.

TErnas a te superiori anno, literas accepi, quibus, quod certo de homine isthuc ituro mihi non constaret: huc vsque rescribere non licuit, nec amicus ille, cui epistolam 6. Cal. Octob. scriptam dedisti, ad me accessit, alioquin summa voluntate singulis epistolae tuae capitibus rescripsissem, in qua primum fuit, de historiis rerum, a Lusitanis et Hispanis in India et nouo orbe gestarum. Vtinam vero vniuersa illa noui orbis historia, quam Fridericus Furius Caeriolanus, Valentinus Latine iussu Philippi Hispaniarum regis conscribere et confectis iam triginta libris vsque ad annum Christi 1540 deduxisse dicitur, publice extaret. Nunc do insulis noui orbis in occidente, anno 1492 a Christophoro Columbo, primum inuentis, et deinceps exploratis, et per ipsum et alios occupatis, nihil vberius, fidelius et eruditius scriptum ego vidt, quam Petri Martyris Mediolanensis de rebus Oceanicis et nouo orbe tres Decadas seu o libellos, qui ante quadriennium Coloniae vna cum lectu iucundissimis Damiania Goes scriptis de fide, Religione, moribus AEthiopum, seu Abissinorum Praeteso annis imperio subditorum, et le


page 343, image: s0343

bellis Cambaicis in India Orientali anno 1538 et 1546 etc. apud Geruinum Calerium excusi sunt.

Antverpiae etiam ante triennium, de rebus gestis, ab Hispanis in Peruvia, editi sunt libri quatuor, de Hispanico, in Latinum non inepte versi in 80. Scis doctissimum virum Simonem Grynaeum Basileae olim Aloysii Gadamudisti, Christophori Columbi, AMERICI Vesputii, Ludoici Wartomanni, et aliorum nauigationes, vna cum M. Paulo Veneto, de regionibus Orientalibus et Haithono, de Tartaris, in vnum librum, cui titulus est, NOVVS ORBIS: in folio edidisse. Et Venetiis, ante decennium tres iusti Tomi rerum in nouo Orbe gestarum, lingua Italica expressi sunt. Legi etiam de bello ciuili, quod in regtio Peru intet se Franciscus Pizarrus et Iacobus Almagrus gesserunt, cuius in annum 1548. exitus incidit: libros quanquam inscriptio est Leuini Apollonii Gandabrugaui, de Peruviae regionis, inter noui orbis prouincias, celeberrimae, inuentione et rebus in eadem gestis Antverpiae 1567.

De studiis et laboribus meis, quod quaeris, in extremo vitae meae actu versans, doctrinam de Morte et statu animarum et corporum post hanc vitam qua possum diligentia et fide auditoribus trado, et iam ad octauum et postremum caput, de vita aeterna perueni.

Quo explicato, iuuante Deo, discedam ex proscenio, et valete et plaudite, aequissimo animo dicam. Si quid supererit vitae, commonefactionibus, de ratione discendi pertexendis et aliis aliquot libellis, quos vtinam nunquam parturiissem, vel certe adeo immaturos non proiecissem, recognoscendis tribuam; Chronologia proximis nundinis Autumnalibus, vsque ad hunc annum deducta, exibit.


page 344, image: s0344

Series deliberationum et actorum de religione, cum confessio fidei Augustae in comitiis anni 1530. exhibita est: his nundinis Francofordiensibus ad Moenum, Latine edetur Officia in spongiam, vt existimo, abibunt, nolim enim post Ciceronem de officiis scribere, tametsi Ambrosius eodem titulo vsus est. Casimiriscriptum de causis belli a se suscepti, cuius in postremis literis mentionem facis, legi, vna cum oratione legatorum Archiducis Matthiae et Belgarum in conuentu Wormatiensi habita, et Neapoli Latine excusa, vbi Typographiam, scholam nouam Dux Casimirus aperire scribitur. Exotiuntur subinde nouae Academiae, veteres occidunt, vt omnium rerum humanarum vices sunt. Heidelbergae nullum iam Theologiae professorem doecre, audio. Helmstadiam mediocri frequentia florere intelligo. Caetera, ex D. D. Alberti Vrsinii literis cognosces. Antigonus ille Austriacus, his proximis diebus nouum equitatum in hac vicinia et Pomerania conscribit. Deum oro, vt exitum helli ad suam gloriam, et Belgarum libertatem et salutem gubernet. Bene vale, Rhodopoli, postridie Bartholomaei Anno 1578.

SVPERINTENDENTI ISLEbiensi Hieronymo Mencelio.

VTinam felici et salutati consilio, remedium aliquod leniendis aut sanandis vulneribus, quae Ecclesias vestras puritate doctrinae, constantia confessionis, et dulci concordia, hactenus prae aliis florentes et caeteris praelucentes, distrahere incipiunt, monstrare adeo sollicite et anxie quaerentibus, possimus. Sed cum [Gap desc: Greek words] sit [Gap desc: Greek words] , et in hac quoque deliberatione accidat nobis, quod ille in Tragoedia inquit: [Gap desc: Greek words] , Filium Dei


page 345, image: s0345

Principem magni consilii, et fontem omnis sapientiae et salutis nostrae, cum rege Iosaphat precamur, vt in tantis opinionum, odiorum et furorum confusionibus, ipse nos doceat, et gubernet; et consilia ipsi grata et Ecclesiae salutaria suppeditet. Liber N. qui Ecclesiarum vestrarum censurae subiectus, velut pomum Eridos fuit, quod primam occasionem distractionis praebuit, ad nostrum etiam collegium, et vicinas Ecclesias omnes a. Duce Saxoniae Iohanne Wilhelmo missus est.

Etsi autem principi insi nihil adhuc rescripsimus, cum tabellarius se non habere mandatum expectandi a nobis responsum affirmaret, nec quicquam interea a nobis flagitatum sit: tamen quod ad summam explicationis doctrinae de peccato originis et totius controuersiae scopum attinet: fatemur nos D. N. sententiae [Gap desc: Greek words] , cum et illustribus verbi diuini testimoniis plurimis, et rationibus bona consequentia inde deductis eam confirmari, et cum totius Ecclesiasticae antiquitatis orthodoxo consensu, et formis loquendi, in vsitata nostrarum Ecclesiarum doctrina receptis, congruere videamus. Quod autem ad vocabulum accidentis attinet, etsi rarius a nostris vsurpatum est: tamen peccatum non ipsam substantiam hominis, sed accidens nostrae naturae malum esse, quod non quidem nostris viribus, sed gratia et efficacia Dei, rursus a nostra natura separandum sit, in hac vita, non imputatione, et inchoata expurgatione, et in resuscitatis consummatione, haud dubie verum est. Discrimen etiam perpetuum, inter substantiam hominis per se consideratam, quae est opus et creatura Dei bona et peccatum seu corruptionem secutam lapsum Adae, quod per diabolum et primum hominem in mundum introiit, accurate retineri oportere, vos ipsi, in scripta ad collegam


page 346, image: s0346

vestrum, signo A notato, quod totum ex animo probamus, perspicuis verbi diuini testimoniis demonstratis, et Augustinus passim contra Manichaeos inculcat, et Lutherus in cygnaea cantione sua in Genesin 4. perspicue asseuerat, Spirituales homines debent distinguere inter peccatum originale et creaturam. Opus generationis est, creatura Dei bona et sancta. Est enim ex Deo benedicente, sed accessit illud venenum diaboli: haec omnia debent separaria creatura, quae bona est.

Huius perspicuae et immotae sententiae, cum indubitata veritas sit: miramur [Gap desc: Greek words] illas, seu [Gap desc: Greek words] Lutheri, quibus vsitatissimo etiam Scripturae more, interdum nomen effectus pro causa efficiente, et forma seu abstractum pro concreto ponitur, velut proprie dicta accipi, et dogmata inde contra [Gap desc: Greek words] Scripturae et Lutheri pugnantia, extrui. Nihilenim aliud hae Lutheri phrases: Quidquid ex patre et matre nascitur, Peccatum est. Totus homo est peccatum: ipsa natura corrupta est peccatum et similes significant, quam totum hominem peccato pollutum, viciatum et perditum, adeoque reum coram Deo et maledictum, et aeternis poenis destinatum esse, sic vestram etiam phrasin, qua naturam corruptam esse iniustitiam et iniquitatem dicitis, interpretamur. Sicut in abstracto etiam Iohannes loquitur, [Gap desc: Greek words] , quam definitionem, fundamenti loco, in prima acie disputationis suae, liber a vobis ad nos missus collocat. Sed nomen [Gap desc: Greek words] in abstracto retinet, [Gap desc: Greek words] vero in concretum commutat, vt ipsam substantiam naturae corruptae formaliter peccatum esse euincat. Nec caetera Scripturae testimonia ex Genes. 6. 8. Psalm. 14. 51. Iohan. 3. Rom. 8. citata, quidquam amplius confirmant, quam totam hominis naturam peccato corruptam et vitiatam, ideoque omnes illius


page 347, image: s0347

cogitationes, inclinationes, adfectus, [Gap desc: Greek words] , Legi Dei aduersari et a Deo reiici et damnari.

Quod si phrasin suam, qua ipsam naturam et essentiam hominis corruptam, peccatum esse defendit, eadem [Gap desc: Greek words] , quam Lutherus suis phrasibus passim ad iungit, interpretaretur: tolerarietiam haec loquendi forma, praesertim extra hanc controuersam posset. Sed quia hunc finem propositum fibi esse ostendit, vt inusitatam et absurdam et totius orthodoxae Ecclesiae consensu in Manichaeis damnatam propositionem, qua peccatum esse ipsa hominis substantia affirmatur, stabiliat, et alios, qui accidentis nomino in peccati descriptione vsi sunt, condemnet, nos quidem nec pium, nec tutum esse assentiri, existimamus.

Interea componi amice, et sedari hanc tentationem morbi et distractionis tristissimae, Ecclesias vestras iniudentis, optaremus. Apud nos superioribus annis controuersia inter pastores huius vrbis exors taet pro concione etiam aliquoties agitata: Principum nostrorum authoritate, vtrique parti, vt in suggesto a mentione certaminis illius deinceps abstinerent, mandatum, et Commissarii ex Theologis et politicis constituti sunt, qui causa cognita litem diremerunt.

Id an isthic, in ea multitudine comitum, et tanta authoritate illius, qui a vobis dissidet, impetrari possit, aut experiri vtile sit, vos scietis. Altera via et quidem prior ac rectior esset, vt in Synodo Ecclesiarum comitatus vestri, in qua confutationes antea editas videmus delibatas esse, haec quoque controuersia communibus suffragiis decideretur, et dissidentes amice et fraterne ad coniunctionem veritatis et pacis, in nostra Ecclesia deinceps tuendam adducerentur. Sed


page 348, image: s0348

accensis iam animis et ardentibus dissidiorum flammis quae libellis etiam editis auctae sunt: metuendum est, ne vt Nazianzenus de suae aetatis Synodo queritur [Gap desc: Greek words] . Tertia via tutissima esset, vt a Magistratibus vestris, vtriusque partis confessiones et scripta ecclesiis aliquot praecipuis diiudicanda mitterentur, et iuxta sententiam et censuram Ecclesiarum consentientem recte doceri, et contrarii ac reiecti dogmatis defensionem omitti, Magistratus autoritate mandaretur. Quod si haec via obtineri a comitibus vestris inter se dissentiontibus non porerit, et Synodo non sanatum magis, quam atrocius diuulsum iri vulnus existimabitis: et denuo amanter admonitus ille, quiescere non volet: vos tamen quiescite ita, vt post semel pro concione expositam, modeste et grauiter veram de hac controuersia sententiam, deinceps in suggesto, quantum fieri omnino potest, ab eius mentione temperetis, ac ne quidem aliquoties prouocati, respondeatis. Interea Filius Dei Samaritanus et Medicus vulneratae Ecclesiae vnicus, ardenti precatione excitatus, remedia magis salutaria ostendet, et tempestarem ac fluctus istos a spiritu maligno excitatos sedabit. Vtinam vero timore Dei et poenitentia, et metu irae ac iudicii diuini, aduersus peccatum, animos nostros et auditorum nostrorum, ad verae pietatis ac iustitiae et dilectionis Dei ac proximi exercitia, potius quam ad disputationum rixas, quae non sublatam, sed mutatam esse superioris aetatis Sophisticam ostendunt, adfuefaceremus. Sed has quoque postremae aetatis confusiones futuras esse praedixit Filius Dei, quem oramus, vt illustri aduentu suo, nos a tristi onere peccati et dubitationum liberatos, in clatam et tranquillam coelestis Academiae lucem quamprimum transferat. Quod in sine Epistolae nos ad edendam de peccato


page 349, image: s0349

riginis confessionem perspicuam cohortamini, nos quidem extare eam in pagellis a nobis editis arbitramur. Nec attrahere nobis sponte noua certamina, veritatem et pacem Ecclesiae et Academiae nostrae turbantia velimus, ac vere eadem voluntate sumus, qua Nazianzenus se olim in similibus rixarum confusionibus ad Basilium scribit. ??? [Gap desc: Greek words] .

DANTISCANIS.

S. D. Magnifici et Amplissimi Viri, sapientia, virtute et dignitate praestantes. Etsi in alienae Reipublicae negociis nihil curiose mihi sumere debeo aut possum, et intra meae vocationis scholasticae metas summa voluntate me continere, nec aliis me muneribus politicis aut contractibus, a studiis literarum remotis, miscere cupio, tamen non modo Principum et potentum, vt in veteri prouerbio est, petitiones coactiones sunt: verum etiam amicorum de nobis bene meritorum, preces, vim ac necessitatem illis parendi ac gratificandi coniunctam habent. Spero itaque Magnificentias Vestras tali bonitate, sapientia et humanitate praeditas, veniam mihi benigne daturas esse, quod eximii et singularis amici rogatu scriptionem hanc, a meo munere scholastico fortasse alieniorem mihi imponi passus sum. Meminerunt enim Magnificentia; V. Heroicum illum virum Achillem, interrogatum ab Aiace, quos sustinuisset in vita labores omnium


page 350, image: s0350

grauissimos, simul et iucundissimos, respondisse, Pro amicis susceptos. Quare et vestras Magnificentias pro heroica bonitate et benignitate sua, mihi has literas amici causa ad vos mittenti, comiter ignoscere confido. Fuit enim mihi in hac Balthici littoris Sarepta operas scholasticas facienti, mutuae beneuolentiae et fideifoedere iunctus, annis amplius 30.

Melchior Dancquardus Illustrissimi Ducis Megapolitani secretarius intimus, vir integerrimus; et propter fidem, industriam, virtutem, et in omni officio diligentiam principi charissimus. Ad cum et cohaeredes ipsius intelligo morte Henrici Riebii, cuius sororis, et legitimae heredis filiam in matrimonio habet, Summam pecuniae apud Rempubl. vestram depositae, hereditate recidisse, de qua et reditus annuos Magnificentiae V. semel ipsi numerari iusserint, et obligationes nouas legitimis heredibus dederint.

Nunc Harpyias quasdam, praedae illi inhiantes, mota lite iniusta, motam et impedimentum iustis heredibus obiicere et Magnificentias etiam vestras a tribuendo officio, ipsis debito, auocare accipimus.

Etsi autem autores consilii, de lite in aulam deferenda, et mora in soluendo nectenda, causas fortasse non iniustas nec leues se habere ex stimant: tamen nihil prorsus vobiscum de iure disputare amicus hic meus constituit, sed tantum ad M V. sapientiam, bonitatem, iustitiam, aequitatem confugiendum sibi censet:

Vt enim Demosthenes; louis optimi maximi throno, sapientiam et iustitiam, consiliorum omnium et actionum ac mandatorum inde emanantium gubernatrices assidue adstare ait, ita in laudatissimae ciuitatis vestrae gubernatione et sacro Senatus consessu; eosdem consiliarios, sapentiam legum, et iustitiam vnicuique quod debetur prompte et benigne tribuentem, perpetuo audiri et vrgere ac florere scio: quare non dubito


page 351, image: s0351

Magn. vestras generoso et sincero iustitiae et virtutis amore, huic meo amico et ipsius consortibus, quod aequum et iustum et obligatione vestra solenni sancitum esse tenetis, studiose prastituras esse.

Scio vt in artibus et dogmatum disputationibus, nihil ita vere et circumspecte dici potest, quod non stropha aliqua eludi et labefactari queat: sic in coommuni vita et contractuum negociis ac obligationibus, facile praetextum aliquem et callidam interpretationem iuris a forensi sophistica inueniri, quae, specie iuris ficta, quod per se iustissimum et clarissimum est, obscuret ac euertat. Sed vos tali sapientia et bonitate gubernatores scio, vt in caeteris sententiis et actionib. vestris, ita in hoc etiam negocio, non summi iuris acerbitatem, sed sapientiae ac aequitatis et benignitatis vestrae rationem in consilium adhibituros esse, ad quas virtutes, in vestro pectore et tota gubernatione lucentes, velut ad sacra numina meus amicus palmas tendit, et praesidium, auxiliumque petit. Etsi enim leguieii et rabulae, qui litibus miseriis alienis, aluntur et beati augentur: hortatores ei sunt, vt alias vias, in obliga one vestra, omni iuri et consuetudmi regni Polonici efficacissime renunciante, et se ad Aresta, si tempestiue non soluatur, obstringente, ipsi concessas persequatur: tamen qua est animi moderatione et prudentia singulari, amicas et pacatas rationes, fretus vestra aequitate et causae bonitate, sequi mauult. Alioquin enim non minus facile ipsi forte, quam Henrico Ramelio vel aliis foret, Arestum in vicinorum aliquot principum ditionib. obtinere: cum non solum principi Illustrissimo, cui seruit, ob fidem et integritatem charissimus sit, verum etiam Cels. S. intercessione aliorum principum beneuolentiam et opem sibi conciliare queat, et in Dania, toti Regia Cancellariae, et gubernatoribus praecipuis, notus et amicus est.


page 352, image: s0352

Sed ab inhumanis et durioribus hisce institutis toto pectore Melchior abhorret, et in vestra bonitate, iustitia, aequitate, spem ac fiduciam, obtinendi delatam ad se haereditatem, pecuniae apud vos depositae, omnem collocauit. Quae expectatio ne eum frustretur et fallat, toto pectore opto et simul reuerenter oro, si quid Amplitudines vestrae ac beneuolentiae meo erga vos studio obseruantiae et gratificandi voluntati vicissim tribuendum et reddendum iudicabunt: vt voluntatem erga me suam, in hoc amici mei negocio iusto, vt arbitror et legitimo, mature et plane expediendo, benigne declarent, et mihi tantopere amici causa laboranti, veniam amice concedant.

Magnificentiis Vestris studia et officia mea omnia vicissim, cum omni reuerentia et grati animi subiectione, perpetuo prompta et expedita, defero. Bene et feliciter aeternum valete. Rostochii, die Matthiae, Anno 1590.

AD ROSTOCHIENSEM CONSVlem, de controuersiis cum principibus amice componendis potius, quam coram Imp. iudiciali processu agitandis. Praescripta cuidam scholastico.

CVm gubernatio Rerumpublicarum in manu Deisit: et sapientes, iusti ac felices ciuitatum gubernatores eximia Dei dona existant, toto pectore Deo gratias ago, quod patriae meae charissimae vestram dignitatem, prudentia, virture et doctrina praestantem praeesse voluit, ac vt superiore mente Nouembri, cum Reipublicae causa spirae abessetis, non solum styli exercendi causa, quae praecipua et vtilissima studiorum nostrorum pars est: verum etiam, vt obseruantiam


page 353, image: s0353

et amorem erga vos meum qualicunque officio declararem, argumentum a praeceptore propositum composui, vosque ad causam libertatis patriae et salutis huius Reipublicae constanter agendam, adhortatus sum: ita nunc postquam incolumes et saluos in patriam vos Deus reduxit: gratulandum vobis de reditu ad nos felici existimaui.

Vtinam vero omnium nostrum votis ardentissime toto superiore anno expetitam causae nostrae decisionem, et de formis illius molis, manibus ac ceruicibus patriae impositae, demolitionem, qua nihil expectabamus certius, consequi nobis tandem, et laetissimis animis ac oculis spectare licuisset. Sed video, Deum fidem ac patientiam nostram diutius probare, nec ex humanis tantum consiliis et praesidiis, sed ipsius solius auxilio nos penderc: et quia diu desiderata omnia magis quam statim percepta iuuant, ardentiorem inuocationem et gratiarum actionem pro accepto beneficio in nostris pectoribus exuscitare velle. Vestra tamen fides et constantia in adflictis patriae rebus, consilio et opera industriae vestrae recreandis et in pristinum decus restituendis, omnium bonorum et patriae amantium grata mente et voce ad omnem posteritatem celebrabitur. Etsi enim alium ac optabamus Spirensis actio exitum habuit: tamen si bene sentire recteque facere ad immortalem gloriam consequendam satis est, non dubito vos, qui optimorum et rectissimorum consiliorum et summi erga patriam amoris et fidei conscientia sustentamini, veram et aetetnam laudem adeptos esse. Saepe autem sapientissimam Ciceronis sententiam cogito, vt in nauigando tempestati obsequi, artis est, etiamsi portum tenere nequeas: sin vero id possis velificatione assequi, stultum est eum cum periculo renere cursum quem ceperis, potius quam ec mutato, quo velis tandem peruenire: sic cum omnibus nobis


page 354, image: s0354

in administranda Republica propositum esse debeat, cum dignitate ocium, non idem semper agere, sed idem semper spectare debemus. Cum igitur spes pristinae libertatis et salutis integre Imperatoris auxilio recuperandae paulatim longius auolet, et paulo post, quod tamen Deus omen auertat, prorsus vana et irrita fieri possit: saepe cogito exempla vrbium, Brunsvigae, Luneburgi, Stettinae, Dantisci et aliarum, quae amicis transactionibus, cum suis principibus libertatem suam et cum dignitate ocium conseruarunt.

Video iudiciorum et disceptationum forensium exitus non minus quam bellorum incertos eile, in quibus victores iam et exultantes, saepe inopinato euertuntur. Etsi enim in camerae iudicio regulariter tandem bona causa triumphat, tamen magis dubia et fallacia sunt aularum iudicia, quae leui momento prece et preciohae et illac impelli possunt, praeserrim cum dei ciuitatibus ferenda sententia est, quarum libertati et potentiae, perinde vt gallus gallinam petit et subigit, aulas ipsas insidiari Demonsthenes olim dixit.

Videmus quantas calamitates, quarum finem adhuc nullum cernimus, patriae nostrae attraxerit peruicacia illorum, qui, cum in vrbe, ad transactionem amicam inter Senatum et ciues, se prudentes quidam etgraues viri obtulissent: spretis illis, ad principum aulas referri controuersias maluerunt, et principem armatum in. vrbem postea intromiserunt. Et quanquam clementem Imp. aulam hactenus experti sumus, et omnia fere amissa, hoc quidem tempore recuperata tenemus. tamen aura mutabiliores esse hominum voluntates, nec minorem esse virtutem quam quaerere parta tueri, constat. Dulcis in expertis cultura potestas amici est: Expertus metuit.

Video amica transactione Brunsvicenses optimis,


page 355, image: s0355

Lunaeburgenses mediocribus: Stettinenses olim et recens Dantiscanos tolerabilibus conditionibus, pacem cum suis principib. fecisse. et omnes hos domum principi inter moenia splendidam, non tamen munitam, quosdam et vectigalia quaedam concedere.

Video Bremenses exules, qui ex aulae Imperatoriae auxilio pendebant, tales concordiae rationes autotitate Imperatoris inire coactos, vt multo tolerabilius et, honestius ipsi priuatim, cum aduersariis conuenire potuerint.

Coniicio quot annis in sequestros Munichiae nostrae, in sumptus itinerum, Aduocatos, rabulas, fortassis etiam in honoraria iudicum vltra duodecim millia aureorum impendi. Hos sumptus, si adhuc decem, aut viginti annos sustinebimus, aliquot tonnae auri peribunt, quarum media parte fortassis pacem nunc redimere tolerabilioribus, quam a ludice pronunciabuntur conditionibus possemus.

Habetis in vrbe venerabiles ecclesiarum pastores, habetis Iurisconsultos et alios Professores, qui patriae nostrae ciues, et in aulis principum non ignoti sunt. Hos admonitos, communi patriae et saluti publicae consilio et opera sua non defuturos esse, consentaneum est.

Libertatem integram, qualis a maioribus nobis tradita est, retinere, maxime optamus, sed quid praesentia tempora ferant, in aliarum potentiorum vrbium, et Dantisci et Lunaeburgae exemplis, videmus. Meminerit etiam patria, se vniuersa, quae habet priuilegia et immunitates, a suis principibus et Dominis Megapolensibus accepisse. Ideo vicissim nos principibus gratitudinem et obedientiam debitam praestare, nec tamen velut mancipia in extremam seruitutem dedere decet. Litigare vero cum principibus in iudicio, an ad diuturnitatem nobis et posteris nostris profuturum sit, ignoro. Hoc ex multis principibus audio,


page 356, image: s0356

si sententia pro nobis iudicialiter lata fuerit, in maioribus nos miseriis et difficultatibus, quam er sunt, cum quibus nunc conflictamur, haesuros esse.

Haec, Clarissime Domine consul, etsi sapientissime a vobis et collegis vestris considerari et expendi, non dubito: tamen cum exercendi styli causa, mihi a praeceptore proposita esset, scribere ad vos volui, non vt consilium, quod in hac iuuenili aetate et imperitia nullum in me esse potest, vobis darem: sed vt scribendi facultatem, hac exercitatione augeam, et simul studium et obseruantiam vobis meam declarem. Quare vicissim vos candide et benigne hanc epistolam lecturos esse non dubito. Bene et feliciter valete. Rostochii Idibus Ianuatii Anno 1571.

NICOLAO CISNERO.

LItetas tuas die 6 et 20 Decembris datas, accepi, in quibus vtrisque mentionem persecutionis, ab Electore Saxoniae et consortibus aduersus eos, qui subscribere libro Concordiae recusent, suscipiendae facis. Ego vero ab his consiliis totum iam biennium plane absum, nec vllis interea deliberationibus, nisi lectioni praefationis, quae nuper etiam meo principi ad subscribendum missa est, interfui, nec vlla, de vi et armis in dissentientes mouendis, suspicio, hactenus vnquam fuit. Miratus igitur sum, et toto pectore cohorrui, cum mentionem belli hac occasione mouendi, in tuis literis fieri animaduerti. Quid aduersa pars ignoro: sed ex scriptis vehementibus et cruentis, quae sine fine modoque edunt, multos ad tumultum gestire video, sicut Gallus quidam, in Dania iam fere 30. annos legati munere functus, crudelem libellum, non atramento, sed sanguine scriptum, aduersus imprudentes istos Theologos (quod epitheton mihi quidem verissime tribui fateor) edidit, quem Wigandus publice


page 357, image: s0357

confortauit. Agnosco autem commune hoc Theologorum fatum, vt omnium malorum culpa in eos conferatur, sicut Augustiniastate, si tempestiue non pluisset, nec agricolarum spei messis respondisset, Christiani rei agebantur, vt de Gotthorum irruptionibus et Romae excidio taceam, cuius cum in Theologos Christianos ab Ethnicis causa transferretur, aureos illos de ciuitate Dei libros, occasione huius calumniae refutandae Augustinus scripsit.

Sed his insuauioribus relictis, vt de Republica et praecipuis in Europa negociis Noua a te recentia accipiam; vetera noua, sed non insuauia, nec ingrata vt spero futura, mitto epistolas aliquot Patriarchae Constantinopolitani, et familiarium ipsius proximis annis ad quosdam in Germania datas, quae si amicis quibusdam isthic non iniucunda fore existimabis, plura exempla in nundinis isthuc perferri curabo, nam viatorem morosum onerare pluribus pagellis non licuit. Addidi etiam Ducis Curlandiae literas, ex Liuonia recens mihi redditas, et a te vicissim Gallica, Hispanica et alia expecto. Inprimis vero an in Heidelbergam Academiam migraturus sis, a te doceri cupio. Bene vale. Idibus Febeuarii Anno 81.

LAMBERTO CALENIO.

Binas a te literas proximis diebus accepi, quatum priores Lubecae datae, gratum mihi nuncium de valetudine tua, Dei beneficio, firmiore, et de Nicolai Vorstii erga te beneuolentia et humanitate, attulerunt: alterae Lunaeburga missae. Lamberti Danaei libellum de Trinitate, adiunctum habebant, de quo Magnificum et ornatissimum virum D. Iohannem Witzendorpium sciscitari, an cum praeceptorum nostrorum, Lutheri et Philippi explicatione congruat?


page 358, image: s0358

ostendebas. Facile autem apparet conferenti, dissimiles sententias esse: Danaeus enim cum magistro sententiarum constanter negat, Essentiam diuinam generare vel generari: vel Patrem genuisse diuinam essentiam Fihi, vel id, quod personam Filii constituit, et a Patre discernit, esse essentiam genitam. Nostri vero, Filium vere esse essentiam genitam a Patre, nec tantum relationem esse terminum generationis, sed ipsam essentiam genitam, et in qualibet persona, non differre realiter essentiam et relationem, nec duas res esse essentiam Filii et relationem: sed quod reuera Filius sit essentia genita, non alia quaepiam res genita, affirmant. Danaeus autem primum caput concludens: Fundamentum et causam, quae personam in diuinis constituit, non esse quiddam reale vel essentiale, ait: qua ratione etiam vsitatam personae definitionem, quod sit essentia indiuidua, intelligens, incommunicabilis, non obscure reiicit. Extat in primo Wittebergensi Tomo Lutheri Disputario, quam cumprimum Wittebergam venissem, Lutherus praesidens, D. Georgio Maiori pro licentia respondenti, publice tuebatur, in qua diserte magistrum sententiarum reprehendit, quod essentiam diuinam nec generare nec generari determinauerat. Et eodem tempore Philippus in enarratione Synodi Nicenae materiam hanc copiosius et eruditius explicabat.

In secundo capite, vbi phrasin Symboli Niceni Deum de Deo duram et periculosam esse, diputat Danaeus, prorsus dissentit a magistro Sententiarum, catholice hoc dici affirmante. Constat autem appellationes Dei et Domini, seu Iehouae, etsi essentiam diuinam vere significant, tamen personaliter etiam in Sacris literis crebro vsurpari Ioh. 1. Verbum erat apud Deum, Exodi 34. descendit Dominus (persona Filii) in nube, et concionabatur in nomine Domini, Dan 9. Domine


page 359, image: s0359

exaudi nos propter Dominum (Filium Mediatorem) itaque non necessariam esse arbitror hanc intempestiuam reprehensionem Symboli Niceni et tot patrum, qui Deum (Filium) ex Deo (Patte) natum esse, et Filium de substantia Patris genitum esse docuerunt, sicut ex altera parte nimium audacter Erasmus in Apologia Tom. 9. operum ipsius inserta aduersus Eduardium Lexum in Philip. 2. multis verbis de Athanasii symbolo disserens, prorsus contraria iis saffert, quae in hoc capite Danaeus defendit, quae apud ipsum legi, quam hic recensere malo.

In tertio etiam capite, quo phrasin: S. Trinitas, vnos Deus, miserere nobis: acriter oppugnat, inanis subtilitatis et cauillationis studium potius, quam grauis et iusta dissentiendi necessitas se ostentat: cum constet, non aliter phrasin illam tot seculis in Ecclesia intellectam esse: quam tres personas esse vnum Deum, ac etiamsi nostra aetate aliquis ita demens et audax forte existat, vt Ttinitatem de tribus diuinis essentiis, seu triplicem Dei essentiam interpretetur; non propterea tamen in profligatae impietatis haereticorum gratiam vsitatissima tot seculis in Ecclesia phrasis baebariei accusanda et explodenda est, sed de his sublimibus mystetiis simplici fide in patefactionibus diuinis et symbolis adquiescendum, et modis loquendi, quos S. literae et symbola nobis praescripserunt, tamquam maxime propriis et commodis minimeque omnium periculosis religiose vtendum, nec studio nouitatis et pertiuaci defensione eorum, quae huic aut illi obiter exciderunt, in hoc imperscrutabili arcano fidei nostrae, nouo et atrociori incendio fomes subministrandus erat. De cateris Epistolae tua partibus breuiter respondeo. Fratri quod promisi, non retractabo. Meministi aurem semper meipsum de profectione incertum fuisse. Cumque es


page 360, image: s0360

aliena principis mei voluntate pendeam, qui concesionem Palatino factam proximis literis mutauit, multo nunc sum, quam antea, incertior. Hencelii literas filio D. Laurentii Kirchhofii Fraucofordiam et Tubingam eunti, commendaui. De beneuolentia erga ine tua et desiderio mecum viuendi, quae scribis, gratissima mihi fuerunt: verum quod inter caetera refers, te non tantum crucifigi, sed et mori mecum malle, quam mea consuetudine priuatum aut plane ab ea auulsum vi uere; eam constantiam et fidem, vereor, ne Petri ex emplo, vsqad ancillae vocem praestitutus sis, sed extra iocum, si in alio vitae genere ingrediendo, ad quod parentum voluntas et aetas tua te inuitant consilio meo te iuuaripo posse existimabis, paternam fidem et heneuolentiam tibi fideliter praestabo. Functionem tua virtute, doctrina et autorirate dignam, in hac vrbetibi contingere, ex animo optarim, sed per senatus ministros, ac tuum inprimis illum singularem patronum et conciuem, res tota apud nostros coficienda esset. Mea enim commendatione parum te apud istos homines iuuari posse, intelligis. Mitto noua quae ad manum habui, ex Vngaria etaliunde scripta, quae Reuerendo seni patri tuo, et magnifico viro D. Witzendorgffio, quibus salutem reuerenter et officiose opto, si placet, coommunicabis. Belgias miserias vobis notissimas esse, non dubito. Bene vale. Postridie Palmarum, Anno 1579.

LEOPOLDO GRABNERO AVstriaco.

CVm Lacedaemonii olim aduersus vicinos Messenios bellum difficile et anceps gererent, consultum ab eis oraculum respondit, victores fore Lacedaemonios, si ducem belli ab Atheniensibus flagitarent. Athenienses vero Lacedaemoniis, virtutis suae aemulis, bello adflictis velut insultantes, cognito oraculo, Tyrtaeum


page 361, image: s0361

quendam, hominem deformi facie, haesitante lingua, claudum, nec ad bellandum, nec ad loquendum, sed tamen ad scribendum carmen idoneum, miserunr. Hic cum ad belli munia ineptus esset: carminibus a se scriptis Lacones aduersis casibus fractos rursum erexit et inflammauit, ac vt fortiter pro patriae salute praeliarentur, cohortatus est, ita vt profligatis hostibus, victoriam sibi ac patriae salutarem ac gloriosam consequerentur.

In Graeca historia celebratur Achaeorum dux Philopaemen, virtute et gloria praestans, sed ore distorto praeditus, is in hospitium quoddam cum suis nobilibus et ministris, quibus non vestitu, quem illis fere parem aut viliorem vsurpabat, sed laboribus et virtute antecellere studebat, diuerterat. Hospita de apparando prandio sollicita, conspecto duce, quem vnum ex vilissimis ministris esse robatur, Accipe, inquit, et ligna arida, et tenuia secato, quibus pisces elixari statim possint. Dux seipsum ridens, arrepta securi, mandatum laborem subit. Interuenientibus autem nobilibus ministris ac mirantibus, Iam, inquit ille, deformitatis oris mei poenas luo, ac hospitam deprecantem clementissime complexus muneratam, dimisit.

Sed ineptus hauddubie sum, qui isthaec ad vos scribam. Verum eximia et singulari bonitate, sapientia et humanitate veltra fretus, spero vos miseri et infirmi animo ac corpore clientis; qui Heroicae virtutis vestrae praestantiam reuerenter colit et admiratur, studium et obseruantiam erga vos non aspernari. Ego cum aliquot horas inscribendi labore (quem M. Christophorus discedens mihi imposuit) hodie consumpsissem, hoc epistolion, teliquae scriptioni, etiam animi recreandi causa intertexui. Reuerenter a. peto, vt Exc. V. si absque incoommodo et molestia fieri poterit, ad prandium in hospitio nostro sumendum accedere dignetur. Mea studia et officia omnia Exc. V. vicissim perpetuo constabunt.


page 362, image: s0362

HENRICO ET IERONYMO WITzendorpiis, patritiis Lunaeburgensibus.

MAgnum et excellens decus, et praesidium; ac oculus patriae vestrae ettotius viciniae fuit, felicis ac laudatae memoriae, pater vester, Franc. Witzendorff, Inclytae Reip. Luneburgensis consul, cuius pietatem, sapientiam, grauitatem ac beneficentiam erga Ecclesiam, scholas et literarum studiosos, apud omnes bonos, in tota Saxonia celeberrimam saepe, et prolixe apud me, cum alii ipsius alumni, tum vero etiam Henr. Occanus Lipspringensis praedicauit. Cum autem vos non solum patrimonii, et facultatum, sed etiam pietatis et virtutum paternarum hereditatem adiisse: ac quos pater fouendos sua benignitate suscepit, vobis etiam curae esse, non dubitem, spero vos non grauate hoc epistolion, rogatu paterni clientis vestri scriptum, accepturos esse. Vixit n. familiariter mecum in hac Academia continuum fere sexennium hic Henricus. Quem propter pietatem, modestiam, rectitudinem iudicii, diligentiam in studiis et omni genere officii, vt fratrem diligo, ac optime collo. cata esse patris vestri beneficia testor. Cum a. ea iam ipsius eruditio, et aetas etiam grandior, ac iudicii maturitas sit, vt Ecclesiae vel Reip. vtiliter seruire ipsius industria possit: hortator ipsi fui, vt vsitato in scholis gradu Magisterii velut testimonio doctrinae et virtutis publico, ornari se a collegio Academiae pateretur. Quare sumptus promotionis necessarios liberalitate vestra leuari eumque patris vestri exemplo iuuari, a vobis et prouehi reuerenter peto. Nec dubito hanc vestram beneficentiam Deo gratam et Ecclesiae ac Reipub. cui Deo benedicente vtiliter Henrici industria seruiet, salutarem fore: ac perpetua grati animi celebratione ab ipso conseruarum iri. Ego etiam omnia obseruantiae, et grati animi studia, ac officia vobis ac vestris vicissim defero. Datum Rostochii Cal. Augusti. 1574.


page 363, image: s0363

IOACHIMO MORLINO Episcopo Sambiensi.

S. D. Reuerendissime Domine patrone colende, [Gap desc: Greek words] . Has magno cu desiderio aliquot menses, in deliberationisbus, de pia constitutione Ecclesiarum in Austria, expectauimus. Tandem vero die 13. Augusti tractatio finita et conclusa est: et de ordine agendorum in Ecclesiis duorum statuum Austriae, quibus solis petentibus, Imperatorem scis religionem liberam permisisse, vtriusque partis consensu, Dei beneficio conuenit. Nec in literis Imperatoris, quibus ego vocatus sum, quidquam amplius petitum est, quam vt duorum statuum Austriae videlicet Baronum et nobilium Ecclesiis in ea tractatione, pro mea tenuitate seruirem. Itaque liber Agendorum, omnes Administrationis Ecclesiasticae partes complectens, mediocri diligentia et fide delineatus est: sed illi quorum censuram liber subiit, et qui cum ordinum deputatis postea contulerunt, doctrinae explicationes a rituum descriptione seiungi voluerunt. Nudior igitur, quam fortasse oportebat, Agendorum liber prodibit, praesertim cum consistorii etiam Instructio et ratio vocandi et ordinandi ministros Ecclesiae et caetera quae ad politiam ecclesiasticam pertinent, auulsa sint. Cum enim ab Episcopis, ordinationem, iuxta praescriptam formam, sine impiis obligationibus accipere ministros, eisque obedientiam legitimam, quae etiam in Augustana confessione referretur, praestare iuberent: idque ordines recusarent et Imp. ad conuentum in Vngariam discederet: Deliberatio illa in aliud tempus reiecta est. Et interea ordinib. petmissum, vt concionatorem pium, eruditum et moderatum foueant, qui vocatos ad ministeria examiner, et idoneis testimonia tribuat. Sed ritum ordinationis publicum hoc tempore non vsurpet. Saepe a. inculcatum


page 364, image: s0364

est, Imperatorem, quod duobus statibus de religione promisisset, id Caesarea fide velle seruare. Promisisse autem duobus statibus in eorum arcibus, domibus, oppidis, et pagis, doctrinam Augustanae confessionis et ceremonias cum ea congruentes. Id non retracta tum iri. Itaque et templum in vrbe Vienna publicum, quod non Senatus Viennensis, sed duo illi ordines petiuerunt, prorsus hoc tempore negatur. Interea tamen in plerisque etiam vrbibus Caesareis, Vienna et Neapoli excepta, concionatores pii et moderati in publicis templis tolerantur. Et ip ipsa vrbe Vienna, totos quatuor menses dum ibi vixi, singulis hebdomadis aliquoties collega meus Christophorus Reiterus palam in nobilium aedibus docuit et Coenam Domini distribuit. Toto igitur corde pro his initiis piae emendationis Ecclesiarum Filio Dei gratias ago: eumque precor ardentibus votis, vt haec exordia clementer prouehat et confirmet opus quod operatus est, propter templum sanctum suum. Ego domum reuersus, in controuersiam collegarum meorum de momento consecrationis, et de regula vsitata, Nihil est sacramentum extra vsum, incidi, quae proposita vtrique parti formula doctrinae, veram sententiam breuiter explicante, et phrases ambiguas aut inusitatas reiiciente, dirempta est, ita vt Scaligerus, qui adquiescere in ea formula nolebat, dimissus sit: quod eam quoque ob causam significo, vt si quid ad te, vel collegas tuos refererur, querelarum, rogarem, quod tua sponte facturus eras. [Gap desc: Greek words] . Intelligo collegas meos in Academia et Ecclesia omnes, te iudicem totius controuersiae non recusare. Mitto D. Marbachii propositiones et literas heri primum ad me Vienna delatas, de quibus iudicium tuum ita mihi explicari velim, vt de eo ad ipsum quoque mihi liceat referre. Rogatus etiam sum a fratre


page 365, image: s0365

meo Nathane, vt patrocinio tuo carmen ad Ducem Borussiae scriptum, quod superiori aestate Zacharias Stopius Medicus Rigensis aulae exhibuit, commendarem. Exemplum versiculorum literis adiunxi. Te, quoad sine incommodo et molestia poteris, spero ipsi haud grauate beueuolentiam tuam declaraturum esse. Bene vale. Rostochii, die Catharinae, Anno 1569).

PASTORI CVIDAM.

MEministi dulcissimam [Gap desc: Greek words] Plutarchi sententiam, [Gap desc: Greek words] . Cum igitur ab ornatissimo viro, doctrina, virtute, prudemia et fide praestante fratte tuo iam sesquimensem, non modo in mutuum amicitiae foedus humanissime receptus sim, verum etiam sanctissimo hospitii iure et omnibus orficiis hospitalibus, ab humanitate illius singulari benignissime oblaris, fruar: agnosco me non ipsi solum omnia beneuoli et grati animi ofiicia perpetuo debere, verum etiam fratrum ipsius me communem amicum esse oportere. Siquidem ista lex amicitiae laudatiss. est, vt cum amicorum omnia communia sint, maxime conueniat coommunes amicorum amicos esse, eos praesertim qui communi Spiritu Christi et eiusdem de Deo fidei ac confessionis societate deuincti et in Deo copulati sunt, sicut D. Hieronymum de veris hisce et solidis Christianae amicitiae vinculis, scribere meministi: vera illa necessitudo est, et Christi glutino copulata, quam non vtilitas rei familiaris, non praesentia tantum corporum, non subdola et palpans adulatio, sed Dei timor et diuinarum Scripturarum studia conciliant. Etsi autem semina istius amicitiae in aeternam Dei et Ecclesiae caelestis consuetudinem hauddubie adferemus: tamen interea etiam in his terris eam mutua beneuolentia


page 366, image: s0366

et literarum, aliorumque officiorum coommunicatione colamus. Animis tamen excelsis et Heroicis omniaquae in his terris accidere nobis secunda vel aduersa possunt spernentes: et caeleste [Gap desc: Greek words] nostrum [Gap desc: Greek words] spectantes, vt Nazianz. seipsum cohortans ait, [Gap desc: Greek words] . Bene et feliciter vale, Coloniae ad Sveuum, prid. Martini Episc. Turonen sis, qui in finibus Pannoniae et Stiriae ex nobili familia natus, et militiam sub Constantio et Iuliano aliquot annos secutus, tandem Christo in docenda et regenda Ecclesia militauit, et Turoni in Gallia die II. Nouemb. obiit ante annos 1173.

PAVLO NEOMAGO.

FIlium Dei Dominum nostrum lesum Christum, a cuius die natali annum in Ecclesia ordimur, ardentibus votis precor, vt sanctiss. regi vestro, totique Ecclesiae Danicae, et tibi, praecipuo eius episcopo, annum felicem, tranquillum et salutatem largiri dignetur. Cumque ego in hac mea tenuitate non possim sapientissimo Regi, celeberrimae Academiae, tibi et Bordingo referre gratiam pro hac summa erga me beneuolentia et fide debitam, eundem Filium Dei oro, vt ipse vestra beneficia vberrime compenset. Quas in tuis literis causas non recusandae vocationis recenses, me quoque vehementer mouent, et obsecutus essem tuo consilio, quod Helias mihi exposuit, nisi veritus fuissem: et Illustrissimum principem deme optime meritum et alios mihi, leuitatis, ingratitudinis et perfidiae crimina obiecturos fuisse, si prorsus ignaro principe, meamoperam aliis addixissem. Cumque Bordingus iubeat me non patefacere aliis hoc negocium, nihil etiam meis principibus aut aliis de hac vocatione me sciente indicabitur, priusquam Bordingi literas denuo accipiam. Annotaui autem praecipua meae deliberationis capita, in iis quas


page 367, image: s0367

ad Bordingum dedi, literis, vt tota re in vtranque partem expensa, facilius, quae ratio suscipienda sit, statuere possimus, [Gap desc: Greek words] . Caetera desunt. Anno 1560.

M. PETRO WITTEBVRGIO.

CVm ex literis tuis prioribus intelligerem, te propter rituum quorundam insolentiam et stipendii tenuitatem, de mutanda praesenti functione cogitare: bono consilio scripsi ad te ea, quae tum legendo hauddubie cognouisti. Prorsus vero idem nunc quoque sentio, quod tum consului, ne accessionis stipendii, quod te satis amplum habere intellexi, vllam primo anno mentionem facias: sed diligentia et fide in officiis vocationis, et laborum assiduitate, prius ostendas, te honesto loco, et salario ampliore, dignum esse. Haec enim vera et rectissima crescendi ratio est, modeste, diligenter et sedulo munera vocationis suae obire, et labore, industria, virtute aliis antecellere studere. Idem tibi censeo faciendum, vt diligenter in ecclesia et schola doceas, et beneuolentiam eorum, qui te Illustriss. Electori feliciter commendare possunt, fideliter instituendo vel examinando interdum eorum liberos, et epistolas ac historias, quas parentibus exhibeant praescribendo etc. retinere studeas. Agendo enim et laborando res Romana creuit, non [Gap desc: Greek words] vel ocio delicato et lautitiis aulicis, quae bonorum saepe et diligentium animos eneruant, vt ille inquit, res secundas etiam sapientum animos fatigare. Mitto dispositionem concionum et Graimmatica scholia in Iohannem, quae bona fide asseruata mihi paulo post remittes, et quamprimum docere isthic in collegio incipies. Mihi etiam bono et fideli animo monenti veniam dabis. Bene vale. 18. Ianuarii 1573.


page 368, image: s0368

DISCIPVLO CVIDAM praescripta.

QVod apud Herodotum rex Persicus inquit [Gap desc: Greek words] : id vestra Excellentia charissimo patri meo et mihi, vero et illustri exemplo, et pluribus iisque amplissimis beneficiis, verum esse declarauit, et perspicue ostendit, se non modo [Gap desc: Greek words] , verum etiam [Gap desc: Greek words] . Vtinam vero Exc. vestrae vicissim eximio aliquo officii genere possim meae erga vos reuerentiae et gratae mentis significationem qualemcunque demonstrare. Sed dum facultas referendae illustrib. officiis gratiae mihi in hac fortunae tenuitate deest. plane confido vos, tali bonitate et sapientia praeditos, animum memorem et gratum non aspernaturos esse. Interea sedulitate in praecipuarum artium methodis ordine discendis: et diligentia in moribus pie et modeste regendis: et quam vestra ad me grauissime et amantissime scripta episto, la mihi mandastis, obseruantia, ac pietate erga meum praeceptorem et hospitem carissimum D. Dauidem, vestrae expectationi, vt spero satisfaciam. Mihi certe de hac felicitate gratulor, quod apud virum optimum et fidelissimum, et exemplo pietatis, modestiae, humanitatis, diligentia et multarum virtutum mihi et aliis praelucentem, familiariter viuere possum. Ac Deo iuuaute pro virib. enitar, ne mihi ipse defuisse videar. Nam ad colenda studia et praestandam discendi affiduitatem, tota die mihi in collegio, vbi Musaeum est mei praeceptoris: quietum et liberale ocium conceditur, nec vllas operas oeconomicas nisi vna hora post ptandium et post caenam obire soleo. Haec felicitas cum tuo beneficio et commendatione mihi contigerit: agnosco me tibi perpetuam gratitudinem debere. Hospita mea honestissimae matronae coniugi tuae, pro missis munerib. reuerenter gratias agit, eamque suis verbis amantissime petit salutari. Apud nos Dei beneficio Ecclesia et schola tranquilla est, etc.


page 369, image: s0369

CYRIACO SVPERINTENDENTI Hamburgensi.

EX literis Amplissimi Senatus ad Collegium nostrum, et tuis ad D. Lucam, exeunte superiori mense datis, intellexi te communi Spiritu Christi, ac eiusdem de Deo fidei et confessionis societate nobiscum coniunctum amanter de schola nostra sentire et honestissimo gradu Doctorum Theologiae a collegio nostro velle ornari. Et si autem nulla inter nos hactenus intercessit familiaritas, tamen cum pectora nostra in Deo copulata et consensu verae de Deo doctrinae. vnita esse perspiciam, non ingratum tibi fore officium scribendi meum iudicaui. O [Gap desc: Greek words] : vt grauissime Nazianzenum dicere meministi. Quod autem petis a D. Luca, tibi de oratione in actu publico habenda significari, de eo, vt aliis etiam de rebus omnibus ad praesens institutum pertinentibus, non dubito illum respondisse, tuo arbitratu materiam tuae orationis et quaestionis eligi posse, ac quo neruosius, et breuius vtramque elaborabis, eo rectius et tuae existimationi et scholae consuetudini consules. Propositiones Disputationis nisi aliae occupationes iuexpectatae incident: Decanus Collegii nostri circa Calendas Maii isthuc ad te mittet, vel certe vt hic eas ad diem 8. Maii paratas inuenias curabit. Mea studia et officia, qualiacunque esse in hac mea tenuitate possunt, omnia tibi amanter et reuerenter defero, et vicissim a te beneuolentiam et fidem Christiano Episcopo et amico dignam expectabo. Mitto noua de rebus Gallicis Turcicis et aliis quas nuper accepimus, nam de morte et se pultura Selymi et successoris Amurathis fratricidiis et donatiuis mili???


page 370, image: s0370

et officiariis aulae distributis germanicam narrationem copiosiorem iamdudum vos legisse arbitror. Anno 1575.

JOHANNI ALBERTO Duci Megapolitano.

INditae sunt a Deo pectoribus parentum [Gap desc: Greek words] et mirificum incendium amoris erga sobolem, vt non modo vere et ardenter diligant ex sese natos, et rebus eorum secundis laetentur, aduersis doleant, sed etiam commonefiant de vero et ardenti amore aeterni patris erga suum Filium et erga nos qui propter illum [Gap desc: Greek words] . Ac quo naturae parentum sunt praestantiores et propius ad diuinam bonitatem accedunt; eo etiam [Gap desc: Greek words] sunt expressiores, quae quidem in morte, morbis aut aliis calamitatibus natorum, praecipue sese tum ardentioribus amoris flammis, tum dolorum ac luctus acerbitate exerunt.

Itaque non dubito Celsitudinem Vestram propter immaturum ex hac vita primogeniti, et generosissima indole praediti ac charissimi Celsitudin. Vestrae Filii, Alberti discessum, magno in moerore ac lucta esse, et has ipsas [Gap desc: Greek words] diuinitus generosis naturis insitas, magnopere Cels. V. dolorem augere.

Etsi autem scio non solum nota esse Celsitudi. Vest. omnia remedia, quae ad moderandum dolorem, a sapientissimis hominibus in Ecclesia et apud philosophos tradita sunt, verum etiam quia pietate veta Filium Dei Celsitud. Vestr. colit, consolationem in Celsitud. V. corde per verbum Dei ab illo ipso [Gap desc: Greek words] aeterni patris et spiritu [Gap desc: Greek words] accensam esse: tamen cum ad clientis grati officium pertineat, in tali casu ostendere se


page 371, image: s0371

Principis dese optime meriti luctu affici, cum debita subiectione et reuerentia, aliquot fontes verarum et efficacium consolationum duxi Cels. Vels. hac epistola breuiter indicandas esse, quibus spero dolorem acerbissimum, quo Celsi. Vestram carissimi Filii obitus excruciat, mitigatum et paularim sublatum iri.

Memini sanctum quendam virum dicere, se in magno moerore, propter mortem Filii sui versantem cum forte in luctu recenti alio proficiscendum esset, casu in diuersorio, in psalterium forte oblatum, et in hanc sententiam Psalmi 100. incidisse: Scitote quoniam Dominus ipse est Deus, ipse fecit nos et non ipsi nos. Nos autem populus eius et oues pascuae eius. Hanc sententiam de prouidentia lectam, sic in suum animum penetrasse affirmabat vt diuinam quandam lucem et consolationem subito in suo pectore accendi senserit, et postea mediocriter adquieuerit. Haec exercitia fidei, dolorum et consolationum, cum non dubitem, vestrae etiam Celsitudini nota et vsitata esse, gratam fore Cel. V. huius exempli commemorationem existimaui.

Saepe autem illum ipsum virum audiui, de Filiae suae quam habuit charissimam, calamitatibus et morte loquentem, affirmare, se ex doloribus, quos propter filiae sua earumnas longo tempore acerbissimos circumtulisset, hunc fructum amplissimum cepisse, quod didicisset nullis aliorum scriptorum literis vnquam proditum, videlicet [Gap desc: Greek words] in pectoribus parentum erga liberos esse vestigium et imaginem Storgae et amoris diuini erga pios.

Vt igitur nunc carissimi Filii mortem, cum nullo scelere aut turpitudine coniunctam Cels. V. intuens, vero et ardenti ipsius amore et desiderio afficitur: ita Divm aeternum patrem, non dubium est intuentem nostras aerumnas, nostris sceleribus et rurpitudinibus accersitas, multo ardentius nostri misericordia affici,


page 372, image: s0372

et nostram vicem dolere, ac nostris miseriis opem et salutem velle adferre, vt scriptum est: Quemadmodum pater miseretur filiorum, misertus est Dominus timentium se. Item, Nunquid obliuisci poterit mater infamem suum, vt non misereatur filii vteri sui, quod si illa oblita fuerit, ego tamen non obliuiscartui.

Scit autem Cels. V. hanc praecipuam consolationem, Non casu, non sine Dei consilio et voluntate accidunt nobis calamitates, sed vere Deus est inspector et conseruator vitae piorum, quo sciente et volente, omnia nobis tum bona, tum aduersa accidunt, sicut scriptum est, ne capillum quidem in terram cadere sine voluntate patris nostri caelestis. Haec sententia quanquam nondum est integra Consolatio, tamen initium est et fundamentum necessarium Christianae consolationis, quae sola vere efficax est, et veram tranquillitatem animorum parit.

II. Necessitas obediendi Deo, qui certo consilio Ecclesiam praecipue et homines pios aerumnis exercet. Huius sapientiae et iustitiae nec debemus nec possumus repugnare, vt scriptum est, Voluntati eius quis resistet?

Vtrunque autem de voluntate Dei statuendum est, non solum omnes creaturas rationales ad obedientiam Deo praestandam obligatas esse, Sed etiam Deum posse mutare et tollere calamitates et nostris precibus stecti, vt tollat, sicut scriptum est Inuoca me in die tribulationis, et ego cripiam te, et tu glorificabis me, Item, Deus potest super omnia, et excellenter opem ferre, supra quam petimus aut intelligimus.

Quod si non statim tollit Deus calamitates, et moram nectit inliberatione, aut etiam euentus dat contrarios iis, quos expetebamus, tamen scimus ei obediendum esse, vt Dauid se ad obedientiam offert: Si inuenero gratiam in oculis Domini, reducet me. Si autem non volet me reducere praesto sum, faciat quod bonum


page 373, image: s0373

videturipsi. Et quotidie oramus, Fiat voluntas tua. Humiliari nos oportet sub potenti manu Dei, iuxta dictum Psalmi subditus esto Deo et ora Deum.

Et summa ingratitudo esset, cum tot bona a Deo accepetis, vitam, veram de Deo doctrinam, lucem verae agnitionis Dei et initia vitae aeternae in tuo corde accensa, arram Spiritus sancti, veram pietatem, virtutem, excellens ingenium, maximarum rerum doctrinam, felices successus in tua vocatione, honestum in vita locum, celebre ac honestum nomen, piam, pudicam, ingeniosam et industriam coniugem, multos liberos forma corporum et egregia ad virtutem indole, mediocres opes et alia infinita, non vicissim reuerenter et placide obedire voluntati Dei, vna cruce te exercenti.

Philosophi etiam Necessitatis mentionem in consolando faciunt, sed hi tantum immutabilitatem intuentut, cum enim dolendo mutari et tolli calamitas non possit, necessitati parendum est, nec dolore et indignatione calamitates augendae sunt, vt apud Homerum Achilles Priamum consolatur. [Gap desc: Greek words]

[Gap desc: Greek words] Itemille in Tragoedia [Gap desc: Greek words] , Sed nos in Ecclesia voluntatem Dei intuemur, non Stoicam, sed paternam et misericordem, quae precibus piorum flecti et mutari possit.

III. Exemplatotius generis humani et praecipuorum luminum Ecclesiae Dei quae ostendunt, Dei voluntatem esse, vt similes efficiamur imaginis Christi, vt vna cum illo patiamur, si conglorificari cupimus et iniustitia ac inaequalitas esset, recusare communia onera, quae praestantissimi et sanctissimi homines ferunt. etc.


page 374, image: s0374

PHILIPPO MARBACHIO.

DIuinitus insitae sunt pectoribus parentum et liberorum [Gap desc: Greek words] seu flammae amoris mutui quas Nazianzenum his dulcissimis versibus describere meministi

[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]

Vt autem quaeque natura optima et generosissima est, ita [Gap desc: Greek words] maxime expressis et excitatis flagrat. Vero igitur et ardenti dolore et desiderio te, in Clarissim. et Reuerendi patris tui obitu affici et profundis gemitibus hunc Doctorem et aurigam Israelis, Ecclesiae publicae, et nobis ereptum deplorare, ex meo etiam moerore et luctu coniicio. Quem non solu veteris et paterni amici ac patroni fidelissimi interitus, verum multo margis publica Ecclesiae Dei, fidelissimo et singulari Doctore ac Gubernatore peritissimo orbatae calamitas auget. Tua etiam causa doleo, te studiorum et laborum omnium spectatorem et approbatorem, parentem, cuius senectus in tua virtute et suauitate inprimis acquiescebat, hoc potissimum tempore amisisse. Verum ne lugeamus vt gentes ignarae propositae immortalitatis, et beatitudinis aeternae, iustum est, nos non humanitatem solum et [Gap desc: Greek words] in nostrorum interitu, sed pietatem etiam, moderantem moestitiam, ostendere, et auocare animum a luctu ad cogitationem de Dei voluntate, decommunibus Ecclesiae et generis humani confusionibus et aerumnis, quas qui propius confiderat, non difficulter obremperat? Deo, ex hac opinionum et furorum confusione, ad tranquillam et claram caelestis Ecclesiae lucem euocanti, in qua pater tuus iam praesentibus et secututis Ecclesiae calamitatibus, quas spectare et sentire ipsi


page 375, image: s0375

tristius morre futurum fuisset, praereptus, et in cubile suum ingressus, placide quiescit, et cum Deo viuens laetus in illa meliore vita nos expectat: in qua Deo ipso in mentibus nostris fulgente, sapientia sine errore, lux sine caligine, Iustitia sine peccato, vita sine morte, requies sine labore, gaudium sine moerore, dignitas sine tremore, sanitas sine languore futura est, et Deum, qui finis erit desideriorum nostrorum, sine fine videbimus, sine fastidio amabimus, sine fatigatione laudabimus, libet enim Augustini verbis, ciuitatem Deisuam concludentis, hanc epistolae partem finire.

Te et fratres virtutis et gloriae haeredes, hortor, vt publicis monumentis historiam vitae et administrationis ipsius Ecclesiasticae et colloquiorum, reformationis ecclesiarum, et scholarum, et aliorum, in quibus versatus est, negotiorum praecipuorum, distinctis temporibus notari, et scripta conseruari curetis: non solum vt memoria patris in his terris diuturnior sit, verum etiam vt testimonium de doctrina ecclesiarum nostrarum illustre ad posteritatem propagetur.

Venio nunc ad alias epistolae tuae partes, ac primum tibi pro libellis mecum communicatis gratiam habeo quos etsi [Gap desc: Greek words] . Ex N. litteris intelligo, tandem aliquos ad delineandam Apologiam grauem et neruosam conuenire, quos vt gubernet et adiuuet Filius Dei fons sapientiae, toto eum pectore precor. Ego a feriis paschatis huc vsque lecto adfixus decumbo et de morte quotidie cogito. Orationem de studio Theologiae, quam vt isthic recitarem, ante biennium delineaueram, mitto: quae etsi moderatissime scripta est, tamen


page 376, image: s0376

nouis calumniis forte occasionem in vtraque parte praebebit. Dauidis Razii nullam in tuis literis mentionem fieri, et multo magis ipsum nihil scribere miror. An ad Iacobum Aetium sororis meae filium, Argentinae viuentem, literas, quibus aureos quindecim incluseram, postremus tabellarius ciuis noster Hermannus tibi fideliter tradiderit, a te doceri cupio. Bene et foeliciter Vale. Pridie Pentecostes. 1581.

HIEREMIAE HOMBERGERO.

VAlde gratum mihi munus Bernardus noster attulit. Epistolam tuam, veteris erga me beneuolentiae et fidei sincerae testem. Priores vero illas literas, quarum argumentum commemoras. scito mihi non redditas esse, nec Vdalricum illum Holtzerum hactenus vidi. Proceres auditores tui specimen pietatis et constantiae in confessione ad omnem posteritatem memorabile, superiori hyeme ediderunt. Itaque cum tuam operam expetant, ac te retinere cupiant, meo etiam loco, hortator sum vt diutius te in stationem illam collocatum esse statuas; ex qua iniussu illorum, per quos te Deus vocauit, nequaquam tibi discedendum sit. Etsi enim pro concione non doceres: tamen consilio et authoritate tua ecclesiae et scholae studia gubernabis. AEmulus tuus, quis isthic sit, de quo tantopere quereris, diuinare non possum, nec quaerere ex his hospitibus libet, sed huiusinodi obtrectationes, vt boreae flatus horridiores, aut coniugum ineptias, scis contemnendas, et publicae tranquillitati et saluti condonandas esse. D. Iohannis Hoffmanni, Obadiae Prophetarum in illis regionibus, consilia et actiones, vt Deus deinceps etiam gubernet et adiuuet, ardentibus votis precor. De Carniolana Bibliorum editione an succedat, a te doceri cupio. Granum sinapis tui libenter et attente


page 377, image: s0377

legam. Scriptum de Aug. Conf. quod Steini, te mihi tradidisse ostendis, inter mearum chartarum aceruos non inuenio. Inquiram vero diligentius, et cum typographo de editione agam. Marbachium ex tristissimis opinionum, odiorum et furorum nostri temporis confusionibus, in serenam et beatam vitae coelestis lucem et tranquillitatem euocatum esse ipsi quidem gratulor. Nostra et ecclesiae causa doleo, sincerum et fidelem, ac vsu peritum collegam, a nobis auocatum esse. Nec dubito, quin publica haec, ex concordiae deliberationibus orta, Theologorum praelia Cadmea, et intestinum praecipue cum collega dissidium et inuectiuas, postremo ab illo editas, videre, multo ipsi morte tristius fuisset. Quod igitur monumento suo Aleander inscripsit, [Gap desc: Greek words] . Bene et feliciter vale. Rostochii, 10. Iunii 1581.

REVERENDO ET CLARISSIMO VIro, D. Eberardo Overman, Magisto hospitalis Luneburgensis amico suo veteri et carissimo.

FVndamentum et origo aeternae salutis nostrae, et summum, admirationeque dignissimum opus Dei, et testimonium veri et ardentis erga genus humanum amoris Dei, maxime illustre, est miranda diuinae et humanae in filio Dei, domino nostro Iesu Christi naturae copulatio et vnio, hodierna die 25. Martii, inaluo virginis Mariae facta, cuius consideratio, et celebratio, praecipua et propria Ecclesiae Dei sapientia, in omni aeternitate futura est. Cum igirur studia et cogitariones in scholis nostras, ad verae Ecclesiae societatem aggregari et adiungi maxime deceat: commendaui auditoribus scholae nostrae, D. Bernardi orationem hodierna die habitam: in qua, mirandum decretum consilii diuini


page 378, image: s0378

de Redemptione, per incarnationem et mortem filii Dei perficienda, illustri et admiranda hypotyposi, et Dialogismo veritatis ac iustitiae diuinae cum pace et misericordia Dei, velut in tribunali apud iudicem de homine lapso disceptantium, splendidissime et dulcissime exponit, et de vsu ac fructu passionis Christi et gratuita remissione peccatorum ac vita aeterna propter solius Christi meritum gratis donata, admodum illustre testimonium recitat, quod doctrinam Ecclesiarum nostrarum grauissime confirmat.

Scio autem te virum, sincera pietate, et fide ac integritate vitae Deum colentem, et non professione tantum, ac verbis, sed vita et moribus sinceris et sanctis [Gap desc: Greek words] : et in partum Iectione diligenter versatum: sanctissimis hisce et dulcissimis patrum et doctorum Ecclesiae veterum concionibus, quae ad veram pietatem augendam conducunt, et sanctorum affectuum flammas in pectoribus accendunt, mirifice delectari. Quare voluptatem, quam ex hac Bernardi concione proximis diebus relecta coepi, tecum mihi communem esse volui. Bene vale, die Annunciationis Mariae 25. Mattii Anno 1580.

IOHANNI FICHARDO JVRISconsulto Francofurt.

TAntus splendor est verae sapientiae, virtutis, et doctrinae excellentis, vt ignotos etiam et longis locorum interuallis dissitos, ad sui amorem admirationemque rapiat: Fateot itaque me multos iam annos, audientem praestantis ingenii, doctrinae, eloquentiae, grauitatis et moderationis in omni officio tuae, praedicationes honorficas celebri et consentiente bonorum et eruditorum voce sonantes, mirifico tui amore accensum et inflammatum fuisse, ad quem superiori autumno, magna


page 379, image: s0379

anccessio facta est, cum me isthac transeuntem singulari cum beneuolentiae erga me vestrae significatione, in hospitio meo salutare, et aliis Heroicae bonitatis vestrae testimoniis ornare dignatus es. quae perpetua gratae mentis memoria conseruo. Nec dubito te tali honitate et sapientia praeditum, in hac ingenii, et conditionis meae tenuitate, animum tamen et vocem beneficii accepti memoriam probare. Duo quidem hi iuuenes mei familiares, nobilibus ingeniis ornati et nobiliss. LL. studiis dediti Philippus a Suindern Liuonus et Hartmannus Ostringerus Heidelbergensis, mea praedicatione virtutum et humanitatis tuae adducti, et desiderio et amore tui mirifico inflammati ita sentiunt, quanquam ex omnibus orbis partibus, plurima hoc tempore spectatu dignissima ad mercatum isthuc deferant, et vrbs ipsa multos praestantes viros et alia ornamenta [Gap desc: Greek words] habeat: tamen nihil pulchrius et admirabilius, ingenio, virtute et humanitate Iohannis Fichardi Francofurdiae cognituro esse, quem cum intuebuntur, videre sibi aliquem ex veteribus illis Heroicis viris videbuntur, qui propter sapientiam, doctrinam, eloquentiam, scientiam politicam, morum grauitatem atque elegantiam, in Republica primas tenuerunt, qualem Romae Laelium, Seruium Sulpitium, aut Vlpianum, Athenis Periclem aut Hyperidem fuisse legimus. Reuerenter itaque et officiose a te peto, vt amanter et benigne hos duos Iustinianeos nouos, beneuolentia tua et optimi cuiusque non indignos, excipias, vt intelligant meam commendationem aliquid momenti et ponderis apud te habuisse. De Academiae huius et Reipub. ac totius viciniae statu. quae volet, ex ipsis Exe. T. cognoscet. Mitto pagellas si forte inspicere eas vacabit, et Deum precor, vt Exc. T. incolumem et florentem diu seruet. 1578.


page 380, image: s0380

SUECICO CVIDAM BAroni.

S. D Generose et illustris Baro, Domine colende. si quis alius in Germania, honori et laudibus inclytae gentis Suecicae ex animo fauet, existimo me vnum exillis esse, qui praestantissimorum et vere acrium Suecorum Suantonis, Stenonum et Gustaui principum, acerrime et fortissime, pro libertate et salute patriae dimicantium, res gests, superioribus nnis, plerisque in Germania ignotas, apud multos etiam, ex imperitis vulgi rumoribus infamia passim laborantes, pro mea virili literis illustrare volui, et de Gostaui praecipue actionibus praeclaris, et praedicatione et laude dignissimis, veras et integras expositiones complecti, et aliis cognoscendas tradere, in adiuncto Chronico conatus sum, id que libro quarto, 6. et 7. potissimum, a fol. 553. 554. vsque ad 561. et fol. 189. 590. vsque ad 612. si forte ea loca inspicere libeat, et de mea in fortissimam et acerrimam in rebus gerendis gentem Suecicam beneuolentia et iudicio honorifico, non dubitare. Haec praefanda duxi, ne odio honestissimae gentis vel fauore hostium istius, intercedere pro adolescente, ob Epitheta quaedam in carmine longe aliud agente inconsideratius posita, videar. Tametsi, vt ingenue, quod res est, fatear, SVEC OS honestissimo Epitheto, eximiam singularis virtutis et fortitudinis significationem habente, ACRES indigitat, quod viros fortes, magnanimos, industrios, in rebus agendis non remissos, sed sedulos, vigilantes, intentos, constantes, et Heroico impetu negotia vrgentes, ac instantes nec prius quiescentes, quam ad exitum et finem optatum ea deduxerint: non ignauos, non segnes, non inertes, non desides significat. Habuimus ante 25. annos collegam in hac Academia, Poetam ingenio praestantem, Iohannem Belerum. Is Regum Daniae et Ducum Megapolitanorum, Elogia


page 381, image: s0381

edidit, ac in his Illustrissimi nostri Principis, adhuc superstitis, laudes ab hoc Epitheto orditur. Ager Vdalricvs, nec tamen quisquam ei iniuriarum vel infamiae crimen, hoc praetextu intentari posse, fomniauit. Honestius enim et laudabilius hoc Epitheton est, quam vt Acges Suecorum animi, magnitudinem [Gap desc: Greek words] suam, in eo a se repellendo et vindicando exerere debeant. Multo iustiorem indignandi causam, altetum Danicae gentis adiunctum, Danis praeberet; quorum tamen iniurias Cl. V. hoc tempore vlcisci non decreuisse arbitror. Quod si barbariei mentio, littori Finnico apposita offendit: quid vsitatius est vulgo Italorum, etiam eruditorum, quam omnes Germanos, Barbarosappellare. Sic superiores Germani plurimi, totum hoc littus Balthicum, velut barbarum traducunt. Quid igitur mirum est, adolescentem, aetatis imprudentia et vulgi iudiciis inductum, de remotioribus illis Finnorum littoribus, candem opinionem habuisse. Scimus alioquin, eas solum gentes, ad quas, cum verae religionis cultu, bonarum literarum et morum elegantia non penetrauit, vere barbaras esse et nominari: sed tamen aliae regiones aliis eultiores sunt, vt hoc ipsum littus Balthicum; tot ciuitatibus, splendore aedificiorum, opibus, vera de Deo doctrina, studiis literarum, et honesta ciuium disciplina ornatum, tamen religione excepta, minus quam Gallium et Italiam excultum, et expolitum esse, ipsi paulo post regionibus illis perlustratis fatebimini. Cum autem aetatis imprudentia, et communis hominum vulgi iudiciis lapsus hic adolescens, non ex proposito et fraude, seu animo quenquam mortalium nedum laudatissimam gentem, quam honestissimo Epitheto Acrium Suecorum ornat, malitiose deformandi verba quaedam inconsideratius posuerit: reuerenter Clem. V. oro, vt maiorem heroicae bonitatis et mansuetudinis suae, magnis et


page 382, image: s0382

Heroicis viris dignissimae, quam iustae etiam iracundiae rationem habeat. Vt. n. in Deo misericordia et bonitas, supra caeteras virtutes eminet et elucet, ita in acribus etiam et Heroicis natutis, quo quisque est maior, magis est placabilis itae. Et faciles motus mens generosa capit. At lupus et turpes instant morientibus vrsi, et quaecunque minor nobilitate fera est. Tunc vero praecipua mansuetudinis laus est, cum irae caussa iustissima est. Oro igitur per vestram bonitatem, vt adolescenti huic, Martino clementer ignoscere; et plurimis ac honorificentissimis inclyti Regis Gostaui et totius gentis Suecicae virtutibus, ac rebus laudabiliter gestis, a me prolixe celebratis, vnam hanc imprudentioris adolescentis offensam condonare dignemini, praesertim cum serio eum huius errati poeniteat, et Stesichori exemplo id emendare oblata occasione cupiat. Quare si meae, quanquam hactenus vobis ignoti, nec familiaritate vlla coniuncti; preces aliquid apud vos ponderis et momenti habent, significationem remissae indignationis et condonationis offensae apud Rectorem ostendetis, vt adolescens ille studiosus et non malus, ex aresto liberatus, tranquilliore animo, studiis suis et reliquae vocationis laboribus, vacare possit. Id beneficium etiam hospiti illius D. Michaeli Grasso, Illustriss. Principis nostri et Academiae nutritii Cancellario, gratum, et vestra virtute et bonitate Heroica dignissimum erit. Bene et feliciter valete Calendis Octobris, Anno 1588.

FRANCISCAE NIGRONAE D. IAcobi Bordingi Medica viduae ad sororium illius in Gallia delineata.

EXintimis cordis mei penetralibus gratias vobis ago, charissime adfims, quod beneuolentiam et fidem erga me, liberosque meos, quanta non ab affine, sed fratre


page 383, image: s0383

vix requiri et expectari poterat, in tantis locorum et tempotum, quibus seiuncti sumus, interuallis, constanter tuemini, eamque non literis solum crebris et amantissime scriptis et vera pietate et consolatione ac sapientia diuina plenis, quas inter charissima mea monilia asseruare, et subinde exosculari soleo, declaratis: verum etiam aliis beneficiis plurimis et amplissimis, quae in charissimos filios meos Nicolaum et Iacobum proximis annis paterna voluntate et fide contulistis. quos cum patris vestigia feliciter ingressos esse videam: et Deo iuuante, paternae virtutis ac doctrinae haeredes paulo post aliis hominibus vsui et praesidio, et mihi, ac caeteris liberis meis solatio et honori fore, sperem: nihil in his terris mihi gratius contingere porest, quam vt vestra, vestrique similium virorum, eruditione, pietate et autoritare praestantium, consiliis et officiis regantur et iuuentur, nec vllum patrimonium liberis meis amplius et opulentius relinquere me posse sentio, quam virtutis et doctrinae possessionem, et virorum virtute et dignitate excellentium beneuolentiam. Inter quos, cum vos praecipue Deus mihi et filiis meis benefactorem et patronum eximium dederit: toto pectore Deo gratias ago, eumque ardentibus votis precor, vt vobis ac vestris liberis vicissim benefaciat: vobisque omnia bona, vestris animabus et corporibus salutaria, cumulate tribuat. Qupd aurem proximis ad me literis die 26. Iulii Vraniae datis, non modo de sincero et constanti ac fraterno erga me liberosque meos amore vestro testificamini, verum etiam detotius vitae meae, meorumque liberorum conditione, vos meis literis certiores reddi cupitis: agnosco etiam hac in parte fraternam de me rebusque meis omnibus solicitudinem


page 384, image: s0384

et curam vestram, sed longum esset integram exiliorum et migrationum mearum ab eo tempore, quo ante triginta fere annos, relicta dulcissima patria mea Carpentoracte carissimum maritum meum secutussum, historiam hoc loco texere. Anni iam septendecim sunt, cum Rostochii primo habitare coepi. Inqua vrbe, veterem Academiam, sed temporum iuiuria collapsam, instaurare principes huius regionis Megapolitanae Henricus et Iohannes Albertus, marito meo, ad medicae artis propagationem, et aliis viris eruditis aliunde accersitis, incipiebant. Vbi cum septem annos commorati essemus, fato quodam nostro, vocante maritum meum ad sui corporis curationem et artis Medicae in Academia Haffniensi professionem inclyto et optimo rege Daniae Christiano II Lin Daniam cum septem liberis, Philippo, Iohanna, Nicolao, Iacobo, Henrico, Sara et Petro concessimus. Vbi cum maritus meus, laudatissimo Regi et aliis praecipuis viris in eo Regno familiaris et carus esset, rem familiarem mediocriter augere, et liberis nostris rectius fortasse et liberalius largiri sumprus honestos potuissemus, si longius viuendi spacium Deus marito meo tribuisset. Sed et ego valetudine aduersa saepe et periculose, in eo regno conflictata sum, cum quidem interea coniugio nostro Deus duabus filiabus Dorothea et Margarita benedixisset: et carissimus maritus meus, anno tertio post migrationem vix dum finito, ex hac vita euocatus est, cum paulo ante maximam natu filiam Iohannam, erudito et honesto viro M. Lucae Bacmeistero Lunaeburgensi elocasset. Redii igitur cum grege nouem liberorum in hanc vrbem Rostochium, vbi et consolationem necessariam, ex concionibus verbi diuini (quae nullae in Dania Germanico idiomate habebantur) haurire poteram, et aliquos amicos veteres, quos charissimi mariti mei bonitas et virtus mihi conciliauerat,


page 385, image: s0385

me habere sciebam. Quorum opera hoc etiam effectum est, vt gener meus, honestissima et liberali conditione in hanc vrbem vocaretur, vbi filiae meae primogenitae et generi, aliorumque amicorum veterum consuetudine et complexu mihi frui et conciones verbi diuini, salutaris doctrinae et consolationis plenas, audire quotidie licet. Cum autem ante biennium, saeuissima lues pestilis in hac vrbe et tota vicinia grassaretur, Deus exfamilia etiam mea, tres plantulas in coelestem hortum transtulit, ac in his maximum natu filium Philippum, Philosophiae magistrum, qui iam exemplo patris, medicinam feliciter faciebat, et vicinae vrbis Stralsundensis Physicus erat. Hunc secuta est filia Dorothea septem annorum puella, et filius Petrus. Cum caeteris sex liberis adhuc viuo et valeo, et Deum oro, vt me cum liberis clementer gubernet, et seruet. A vobis etiam peto, vt vicissim vestrorum et charissimae sororis meae liberorum nomina et vitae conditionem mihi significetis, et duos filios meos in Gallia hoc tempore viuentes, vestro consilio, autoritate et patrocinio paterno iuuetis. Et a me, meisque liberis, omnia obseruantiae et grati animi officia perpetuo expectetis. Bene et feliciter Valete Anno 1567.

ERICO MATHAEI, JOHANNIS III. Sueciae regis Consiliario.

ETsi raro conceptae expectationi euentus in aulis respondent: tamen commune [Gap desc: Greek words] est miseroum, vt ab aulis auxilium petant, sicut hi etiam miseri ciues nostri, amissis non procul a Nerua, naui et fortunissuis, et isthuc traductis, sperant, se bonorum intercessione aliquid ex serenissimi Regis benignitate recuperaturos esse. Oro igitur, quoad sine molestia et in commodo poteris, vt vel reipsa, vel consilio, vel consolando


page 386, image: s0386

miseros iuues, vt intelligant nos [Gap desc: Greek words] calamitatis eorum affici et meas apud te literas ponderis aliquid habuisse. De priori negocio dedicationis, nihil amplius scribo, sed ex silentio vestro et iis, quae publice isthic fiunt, ratiocinor talem [Gap desc: Greek words] parum gratam fore. Pro munere tuo Gotthico, libellum de morte ac vita aeterna remitto, quia te quoque in hac senecta saepe de morte et aula Regni coelestis tranquilliore et beatiore cogitare scio. Bene et feliciter Vale. Die S. Bernardi Abbatis Clatae vallis, et Doctoris Ecclesiae vere melliflui, anno 1163. die 20. Augusti ex his terris euocati.

CONRADO PISTORIO MINIstro Ecclesiae Antuerpiensis.

SAlutem a Filio Dei seruatore vnico. Pergrata est mihi vir Reuerende, assiduitas scribendi tua, non inanes tantum [Gap desc: Greek words] , sed rerum maximarum, ad Dei gloriam et Ecclesiae ac Reipublicae statum pertinentium historias cognitione dignissimas complectens. Ordine autem mihi redditae sunt, quas Lubecae, Hamburgi, Amsterdami et nunc Antuerpiae dedisti. ac Filio Dei Duci ac custodi piorum, castra metanti in circuitu timentium eum gratias ago, quod te saluum ac incolumem ad Ecclesiam Antuerpiensem venisse, et Deputatis illius praesidibus, tuum aduentum gratum fuisse, intelligo. Oro etiam vt te ac collegas in eodem ministerio tuos doceat et gubernet.

Cum autem et Respublica isthic perturbata et tetra opinionum dissimilium contagia sint, propter quae Ecclesia etiam vestra tenera, minus tranquilla et facilius omnis generis ostensionibus obnoxia est: primum vos propter filium Dei redemptorem et supremum. Ecclesiae suae pastorem adhortor et obtestor, vt vos


page 387, image: s0387

qui idem genus doctrinae amplectimini et consenlum vestrum et animorum coniunctionem tueamini, quam ad rem etiam arte, non solum animi moderatione et [Gap desc: Greek words] et tolerantia opus est: deinde communis nostri Praeceptoris verbis quaeso, vt praecipue ad vtilitatem Ecclesiae directa fit oratio. Doceatur populus de rebus necessariis, vt recte cognitis doctrinae fontibus piae mentes, et ament hoc genus doctrinae et contraria iudicare et refutare possint. Hostes vero discernatis. Est interdum refutatione opus, quae cum fit grauiter et placide, multo plus conducit, quam si quis velit scurrilitate cum aduersariis certare. Cumque auditorum nostrorum aliqui, non malitia adhuc habeant aliqua errorum contagia, sed quia specie veri seu religionis, animi occupati sint, quomodo sanandi sint cogitandum est. Et de tuendo consensu doctrinae, iuxta vestrae Ecclesiae confessionem ante 14. annos editam, praecipua vestra cura sit. De ritib. vero non mandatis expresso verbo Dei, seu adiaphoris, inter quos, recte priuatam absolutionem quoque numeramus, nullo modo contendito, multo minus ipsi priuato consilio, in ritibus Ecclesiae vestrae quidquam mutate sed senatus Ecclesiastici seu Deputatorum deliberationem de ea re expectare. Multi suae consuetudini fauent, nec opus est pugnare, vt omnino ritus vestri, ad nostram in Saxonia Ecclesiarum consuetudinem congruant, priusquam matura deliberatione Senatus Deputatorum et ministerii, cum Ecclesiae consensu certum aliquid decernatur. Haec bono et simplici studio, tibi ac collegis tuis, pro mea erga vos beneuolentia scribo, atque vtinam non solum per literas, sed etiam coram interdum colloqui possemus. Ad D. D. Deputatos de iis quae monuisti diligenter scripsi, ac existimo quod ad doctrinam de coena Domini attinet, posse vos bona conscientia formam loquendi in confessione Antuerpiensi praescriptam ad Christi verba


page 388, image: s0388

proxime accedentem retinere. Et cum Catechesin suam iuxta confessionem intelligi et declarari velint: nihil de definitione illa contendite: cum vere et recte dicatur, sacramenta esse actiones. De coena Domini et in omnibus templis pariter singulis dominicis seruetur, nolim te puguare. In Wirtenbergensi ducatu vix singulis mensibus semel in vna vrbe celebrant: at isthic singulis dominicis dispensari intelligo. Paulatim consentiente senatu et ministerio toto, conformitas cum nostris Ecclesiis hac quoque in parte institui poterit, sed non nimium properate. Ad timorem Dei, fidem, inuocationem, constantiam et patientiam in his bellorum calamitatibus et incertis adhuc euentibus, si forte durius eos Deus castigare vellet, potius au ditores vestros hortemini. Haec multo magis, quam rituum similitudo, necessaria et salutaria sunt. Consolationes in simili fere casu tempore belli Saxonici scriptae ex libello Iusti Menu von der Nothwehr sumi possunt.

Illam orationem tuam (semper iudico potiorem rationem habendam Ecclesiae renascentis et publicae concordiae, quam priuatarum concertationum affectuum et commodorum) omni auro et adamante fulgentiorem et omnibus gemmis ac margaritis preciosiorem, et ex spiritu Christi sine dubio profectam, summa cum voluptate et applausu legi et aliis praelegi.

Caetera, quae de statu Ecclesiarum, Amsterodamensis praecipue et Academiae Leidensis coommemoras, propter historiam mihi pergrata sunt. Verum Embdae mirorte nullam Henrici Paulini, ad quem literas me tibi darememini, mentionem facere. Literarum tuarum [Gap desc: Greek words] adfini Coruiuo missum, recepi: idque a Collegis meis et Oswaldo lectum D. Wedmanno vt petis, Regiomonte exhiberi curabo. Inde nihil post tuum discessum accepimus. Rex Poloniae ad diem 15. Iunii


page 389, image: s0389

exercitum in finibus Moscouiae Zablothae lustraturus erat. [Gap desc: Greek words] adhuc nihil gessit. Bremense colloquium ab Archiepiscopo, qui suam Reputationem et iurisdictionem in eo laedi queritur, impeditum iri arbitror. Episcopus Verdensis, vt archiepiscopo gratificaretur, Dedekindum Senatui Bremensi negauit. Quare nec meus collega illuc accedet. Farensbecius Lubeca, in Liuoniam, praemisso Rigam milite, discessit. Rigenses die 7. Aprilis Regi Poloniae iurarunt: recepto Burggrauio et duabus tertiis Accisae partibus Regi concessis, quod valde miror. Qupd de Ambrosio Wolfio Herdessiano significasti, gratiam habeo. Etsi enim [Gap desc: Greek words] , vulnerum nobis inflictorum autorem certum cognoscere. Vxor et filia tua Dei beneficio recte valent. De restitutione Polycarpus nihil adhuc significat, sed sciscitabor ex eo prima occasione, Bene vale, Rostochii, die congressus Mariae et Elisabeth. 1581.

D. GEORGIO LIEBLERO TVbingensis Academiae Professori.

QVod tardius humanissimis literis tuis, amice integerrime, respondeo, quamcunque causam aliam potius quam obliuionem veteris amici, vel negligentiam existimes. Aberam eo tempore, quo literas tuas dedisti, integrum fere trimestre in Franconia et ad Rhenum. Totidem menses fere hoc anno, propter aduersam valetudinem domi me continui, nec semper certi homines isthuc ituri osteruntur. Nunc igitur proficiscente in patriam genero meo, quem ego sane huius itineris sumptibus parcere maluissem: epistolion ipsi dedi, vt gratissimas mihi, ac iucundissimas literas tuas fuisse cognofceres.

Tibi de tranquillo et beato hoc vitae genete, quod


page 390, image: s0390

in studiis Philosophiae fideliter propagandis [Gap desc: Greek words] egisti, toto pectore gratulor. Meae vitae cursus inquietior aliquanto et turbulentior fuit, in hac Balthici littoris Academia consenescentis, in qua vtinam mihi perpetuo licuisset manere, nec ab aulis ad alia negocia subinde euocatus fuissem. Sed vtriusque nostrum vitae fabula iam fere peracta est, ideo de altera et meliore vita serio cogitemus, cuius amorem et desiderium aliquod vt in meo pectore accenderem, doctrinam de vita aeterna, proximis annis in schola proposui et edidi.

Te duos ex carissimis Filiis tuis, cultores Dei, ac ministros Christi, in publica Euangelii propagatione Deo et Ecclesiae vtiliter seruientes, et filiam viro Clarissimo, et eruditissima Physicae et medicae artis studia honestissimo loco in Academia vestra tuenti, elocatam videre, ex animo tecum laetor. Nec dubito caeteris etiam tribus filiis et filiabus tuis, Deum paterna bonitate benedicturum esse, iuxta dulcissimam psalmi promissionem, Generatio rectorum benedicetur, quam athnicus poeta alicubi auditam, hoc dulcissimo versu, expressit, [Gap desc: Greek words] . Ego septem liberos in coelestem Academiam praemisi, quorum Epitaphia si vacat, perlustrabis. Reliqui sunt duo filii, in hac senecta mihi a Deo dati, proximo mense Martio Dauid III et ante biennium, Vlricus, qui bellis argutiis et ineptiis suis, me senem et morti vicinum, dum Deus volet, oblectant. Filias superstites duas, alteram Ioanni Fredero elocaui, alteram iuueni vestrati, Ioanni Georgio Godelmanno. Is cum ad vos hoc tempore proficiscatur viuae epistolae loco mihi apud te futurus erat, sed tamen ve???eri amicitiae nostrae deberi hoc officium iudicaui, vt humanissimis literis tuis responderem. Genero tuo, viro Clariss. D. D. Andreae Planero salutem meo nomine reuerenter et officiose dices et adiunctas


page 391, image: s0391

de Russis et Tartaris pagellas exhibebis. Bene et feliciter vale pridie Iohannis Baptistae 1582.

IOHANNI WIGANDO.

VIdemus studiose a multis gubernatoribus in aulis et ciuitatibus vbique locorum expeti, et auidissime atripi occasiones deformandi et opprimendi ministros Euangelii fideles, vt recens exemplum amici nostri aulicum tibi non ignotum est. Eo igitur ardentiori precatione nos a Deo regi ac defendi petamus, et singulari vigilantia ac circumspectione [Gap desc: Greek words] et mutuis admonitionibus et consiliis [Gap desc: Greek words] , innocentiae opem ferre conemur. Nullos iam habemus Constantinos, qui pallio tegere naeuos ministrorum velint, sed plurimos, vt in aulis Constantiorum, sycophantas, qui etiam Athanasio, Magiae et adulterii crimen obiicere, et in synodis Tyriae similibus probare non vereantur, sed aduersus haec [Gap desc: Greek words] , nullum aliud praesentius remedium est, quam patientia et petitio auxilii diuini et Magistratus: Qui cum nos deserit, vt plerunque fieri solet, [Gap desc: Greek words] .

MARTINO AEDITVO CONSVLI Amsterdamensi.

LIteris tuis superiori anno ad me grauissime, amicissimeque scriptis, Magnifice Domine Doctor, Clarissime Consul, multo ante respondissem, si certorum hominum isthuc euntium facultas mihi data fuisset. Sed tristibus hisce bellorum tumultibus securitatem itinerum passim turbantibus, nemo se, praeter hunc nostrum ciuem, qui superioris anni vere Antuerpiam proficiscens meas tibi fideliter reddiderat, mihi obtulit. Initio autem ardentibus votis aeternum et praepotentem Deum, autorem et custodem imperiorum


page 392, image: s0392

et ordinis politici, toto pectore precor, vt honestissimae Reipublicae vestrae, ac toti Beigico, tranquillitatem et quietem optatam reddat, et tristissimis hisce bellorum miseriis tandem sublatis, durabilem et firmam pacem, cum vera libertate coniunctam clementer praebeat et consilia de mutatione praesentis formae imperii seu gubernatore et principe nouo adsciscendo, ad Christi gloriam et populorum Belgicorum salutem guberner. Nisi enim Dominus custodierit ciuitatem in tanta rerum conuersione et periculo, et toties iam nobilitata illorum regum persidia, plus quam Punica, metuendum est ne [Gap desc: Greek words] haec plane [Gap desc: Greek words] existat.

Memini ante triginta annos, cum nondum immania haec perfidiae exempla, quae proxima aetas in feriis Bartholomaei vidit patrata essent; praeceptorem meum Philippum Melanchthonem, incidente mentione foederis, quod elector Mauritius cum Gallo facturus erat: dicere, Nunquam sibi foedera cum Gallis placuisse, quia Paulus scriberet [Gap desc: Greek words] . At nostri Galatae cum quibus nono abhinc anno, optimus princeps Vranicus cum fratre Ludoico, foedus faciebant, se non tam [Gap desc: Greek words] , quam [Gap desc: Greek words] , esse declararunt. Itaque denuo illis, in re tanta, et ad totius Belgici statum mutandum spectante, fidem haberi sane miror.

Sed sapientissimum principem et amplissimos ordines, iustas et graues consilii sui causas habere non dubito. Quod iraque vnum possumus, piis et ardentibus votis, institurum eorum a Deo aeterno bonorum principum et populorum custode, feliciter gubernari precamur.

Religionis dissidia vehementib et violentis certorum hominum scriptionibus et conuiciis, debachationibus probrosis, indies magis magisque exacerbari, vna recum vero pectore doleo, atque vtinam quod optas in hac seditione, existat tandem aliquis pietate grauis, quo conspecto,


page 393, image: s0393

sileant ii, quibus furor hactenus arma ministrat, arrectisque auribus astent, et se dictis sapientibus et moderatis regendos et mulcendos praebeant.

Me semper optasse, salua veritate per [Gap desc: Greek words] coire et conciliari dissidentes partes, potius quam distrahi et diuelli atrocius DEVM [Gap desc: Greek words] testem facio. Accidit igitur mihi, quod pacificis et concordiam amantibus euenire Nazianzenus docet [Gap desc: Greek words] : vt a vehementioribus vtrinque plagas accipiam, et nunc mei etiam, et D. Chemnitii nominatim mentionem parum amicam in recentibus scriptis, a N. N. fieri significatur. Quem virum, vt caeteris in Germania literatis auctoritate et eloquentia praestat, sic difficillimis hisce temporibus, remedia vulneribus adflictae Ecclesiae idonea et salutaria afferre, ex animo optarim. Video autem, ex illo medicorum genere esse, quos epistola tua describit, qui, quod per [Gap desc: Greek words] aut [Gap desc: Greek words] vtcunque posset sanari et leniri vulnus, asperiore curatione et cauteriis ac sectionibus ita exacerbant, vt in malignum cacoethes plane degenerarutum appareat.

Sic vero accensis vtrinque iracundia et surore animis, quae possunt remedia alia, quam gemitus et preces a nobis adhiberi, vt illa in Tragoedia inquit se [Gap desc: Greek words] .

Quos enim distractae Ecclesiae membra, in vnum corpus iterum coalitura speras, si quis eruditione, probitate, auctoritate, et pietatis studio vir conspicuus, neutrorum insolentiam conuiciis exasperaret, sed mansuetudine et doctrina retunderet: pium sane votum et ex sancto, et Ecclesiae tranquillitati et saluti optime cupiente pectore profectum, agnosco et celebro. Sed tali auctoritate virum Germania, hoc


page 394, image: s0394

tempore, quod sciam, nullum habet, et cui authoritatem praecipuam eruditio et elegantia latini sermonis, et moderatio, qua ante haec tempora vsus est et eximia in rempub. literariam bene merita pepererant; longe aliam curationis viam ingressus est, ciuus asperitas nunc eos etiam quibus respondendi necessitas incumbit, vehementius inflammat.

Deo igitur Ecclesiam et vos coommendemus, et singuli nostro loco, quantum possumus, moderatis cosiliis et rationibus, aegrum Ecclesiae corpus fouere et sanare, et veritatem ac pacem Ecclesiarum tueri conemur, donec Deus [Gap desc: Greek words] auxilium adflictae ecclesiae, ferat, vel iterum adueniens ad iudicium Seruator noster, in Synodo illa omnium gentium, controuersias istas componat, et zizaniis ac scandalis omnib. ex suo regno sublatis, beatam tranquillitatem et gloriam aeternam ecclesiae suae tribuat. Haec de praecipuo Epistolae tuae singulari pietate et sapientia et grauitate plenae argumento, respondere prolixius volui. Caetera a q voles, de Reip. et Ecclesiae nostre statu ex Balthasaro, qui has tibi exhibet, de bello a Poloniae rege in Moscouia gesto, et deinceps gerendo, ex illius epistola, et de aliis rebus cognitione non indignis, ex pagellis adiunctis cognosces. Bene et foeliciter Vale vir optime et praestantissime. Rhodopoli Idibus Martii 1581.

NICOLAO CISNERO.

QVod initio tuae epistolae optas, ego etiam toto pectore Deum precor, vt vel componantur dissidia illa, vel certe, inter dissidentes sententiis, non tanta sit animorum, voluntatumque acerbitas et abalienatio. Duas esse factiones in Europa eorum, qui pontificis idola oppugnant, video, potentia, et viribus fere aequales: in quarum reconciliatione et concordia, non solum Ecclesiarum nostrarum, verum etiam Europae salus posita


page 395, image: s0395

sit. Rursum durante acerba hac dissidentium conflictatione vtrique interitum portendi. Verum, vt Plato loquitur, [Gap desc: Greek words] , nec ad mittent peccata nostra vt tantum beneficium nostris temporibus tribuatur: et scriptores vehementes vtrinque incendium inflammant magis, quam restinguunt, quibus classicum canentibus, nunquam animi coalescent. Cum igitur nullis moderatis consiliis locum esse videamus: et [Gap desc: Greek words] vtrinque vapulent: sinendum est, vt [Gap desc: Greek words] ista ferantur, donec Deus [Gap desc: Greek words] nos respiciat. Quod me studium, operamque meam, ad certum tempus electori Palatino addixisse scribis ego sane vno eodemque modo semper respondi: Me patriae aliquantisper seruire non recusare, si Principis mei Vlrici Megapolitani consensu et concessione clementi liceat, cui non obstrictus alia conditione hactenus vnquam fui, quam vt dimidio anno ante vterque alteri renunciare possit. Cum autem iam fere 28. annos ipsius Clementiae seruierim, nolui etiam Wormatiae, quidquam alia conditione Iulio Micyllo Electoris nomine mecum agenti promittere, quam si ille assentiretur. Superiore vero anno, cum me omuium rerum inscio et ignaro, ex aula Palatini, omnia quae Wormatiae inter nos acta erant, ad principem meum mitterentur, et hic, non immerito mecum expostularet, quod C. ipsius non consulta, mecum a Palatino ita agi passus fuissem: electoris etiam nomine scriptae literae ita inclementet et aspere mecum agerent, ac si viginti annos mancipium illorum fuissem: ego rem a maleuolis ita instructam esse metuens, vt in vtriusque principis indignationem pariter incurrerem, cum nota mala optima esse iudicarem, meum principem ita placandum mihi esse statui, vt nihilominus ea, quae Palatino promisissem, seruare possem. Itaque totum hoc negotium, vt ab initio feceram, DEI et priucipis mei voluntati integre permisi, ac interea, me pure passiue


page 396, image: s0396

habui, paratus isthuc proficisci, principemeo iubente mansurus non inuitus, si non permittat. Concesserat autem dimidium annum, nunc rursus, vt intelligo, sententiam mutauit. Ego ex aliena voluntate pendens, rem totam Deo commendaui. Quem toto pectore oro, vt me gubernet et seruet. Si quid de Lusitanicis, Indicis, Persicis, Turcicis et Gallicis rebus habes [Gap desc: Greek words] , quaeso, vt impertias, Belgica mediocriter nobis nota sunt. Indies euim ad nos perferuntur. Buceri liber a Perna recens editus, quo titulo excusus sit, quaeso significes, Bene vale 1579.

FRIDERICO STOKIO.

LIteras tuas postridie Iohannis Baptistae anni superioris, et alteras 15. Cal. Ian. daras, eodem fere tempore recens accepi, ex quibus de statu Relligionis apud vos, ea, quae prius ex aliorum sermonibus et litteris summatim audieram, accurarius cognoui. Filium Dei Seruatorem nostrum Iesum Christum toto pectore precor, vt Ecclesiae suae propitius misereatur, et nos omnes doceat, gubernet et seruet. De libello carminum et orationum vestrarum, quem a vobis propediem expectari indicas, piget et pudet scribere. Initio chartarius Graboensis in mora fuit, qui decimo mense postquam cum ipso transegistis, decem tantum fasces papyri nec subtilis admodum nec candidae mittebar, pro qua aegre duas Rosas nobiles, ab illo, per quem pecuniam ad editionem necessariam suppeditari voluistis, M. Frederus extorsit. Nam Mollerus ille, Syndicus Hamburgensis, cui Viennae pecuniam tradidistis, maligne et tarde eam soluisse dicebatur, reliquam charram nunc demum proximo mense Martio accepimus, et Iohannes Theodoricus hesterna die primum viginti Ioachimicos ad sumptus editionis mihi, absente Fredero, qui in Borussiam expatiatus est tradidit. Interea


page 397, image: s0397

lacobus Lucius nostcr cum prelo et typis latinis Helmstadium migrauit, vbi Academiae Iuliae typographus deinceps futurus est, nec scio, an Stephani Myliandri opera, cuius typos minus probare videbamini, nunc vti liceat, sed quia alium magis idoneum hoc tempore non habemus, post pascha editionem ab eo inchoari curabimus. Generosum Baronem nostrum quem Italiam propediem ingressurum esse indicas, isthinc iam dudum abesse arbitror. Frustra igitur scribere nolim, praesertim cum incommode valeam, et ille prioribus meis non responderit. Erasoeum Stockmannum existimo nos Collegam in Academia habituros esse loco M. Christophori Gerdneri, initio huius anni aqua intercute extincti. Te in Academia Heidelbergensi locum inter Professores honestum si ipse voles, habiturum esse non dubito Hoc vnum requirunt in mediocriter idoneis, vt vel Flaciani sint, vel Quitistae. tametsi illos, qui ista optimo Principi inculcant, ipsos quid loquantur, intelligere non existimem. Optarim tamen de tua voluntate mihi constare, an vocatus parere possis. Mea tibi fides et diligentia nulla in re vnquam defutura est. Bene et foeliciter Vale. Die Ambrosii Episcopi Mediolanensis 1579.

FRIDERICO II. REGI Daniae alteri praescripta.

CVm summa Regnorum et Reipublicae tuendae instrumenta et dignitatis Regiae praesidia et ornamenta praecipua sint, LEGES et ARMA: quorum auxiliis et tutela communitates hominum vniuersae potissimum continentur, grauissime et sapientissime, Rex legum peritissimus et in beliis felicissimus, in vestibulo doctrinae legum praefatur: Imperatoriam


page 398, image: s0398

Maiestatem non solum armis decoratam, verum etiam legibus oportere esse armatam, vt vtrunque tempus bellorum et pacis recte possit gubernati. Vt autem caeteras Regiae gubernationis partes Regia maiestas tua, DEO optimo maximo bonorum regum custode, regno tuo benedicente, felicissime administrat: sic duo haec summa Regum et Regnorum praesidia et decora, omnes videlicet togae et belli artes, summa cum dignitate tuetur. Quis enim Regum hoc tempore in Europa neruis belli, fortissimis ducibus et armis instructior? Quis hostibus, terra marique oppressis triumphator felicior? Quis totius maris arctoi et Balthici dominus et protector vicinis omnibus magis metuendus? cuius imperium, a multis seculis dum Daniae regnum stetit, flotentius fuit et latius. Haec maxima regni decora et ornamenta omnes etiam ex vulgo intelligunt et magnifaciunt, Sed multo maiora regni tui bona sunt, quod summi Regis veri DEI, et Redemptoris nostri Iesu Christi domicilium et templum, et verae religionis, iustitiae, legum, pacis, studiorum doctrinae omniumque artium et virtutum officina, et Ecclesiae Christi hospitium et sedes est tranquilla et florens, cum caetera toto orbe terraram regna vel Mahometicarum vel Pontificiarum blasphemiarum Iustra sint, vel dissidiis opinionum turbata, aut bellis perterrefacta, minus tueri studia doctrinae et gubernationem possint. In amplissimis vero R. M. tuae regnis Halcyonia, ecclesiis Christi, vna consentienti, verae de Deo doctrinae voce, disciplinae sanctitate, docentium concordia, rituum grauitate et populi in ornando ministerio et omnibus pietatis officiis, diligentia, clementissime DEVS tribuit, quae eximia et summa politiarum et regnorum bona, vt aeternus DEVS Rex Regum et custos regnorum ipsi seruientium perpetuo seruet, et R. M. V. et


page 399, image: s0399

Inclytam Reginam et Regios filios et filias incolumes et florentes tueatur, toto pectore precor.

Cum autem ad haec tanta munera administranda, Regiae M. T. multorum operis et ministeriis opus sit, non bellica solum virtute et armis (quae etiamsi interdum necessaria, tamen ideo tantum capienda sunt, vt depulsis hostibus et restituta pace, homines legibus et iudiciis regi et colligi Deo aeterna Ecclesia possit) valentium: verum etiam Legum diuinarum et humanarum, quae totius gubernationis Rerum publicarum norma sunt, peritorum, atque ego a prima aetate studiis doctrinae legum praecipue inuigilauerim: reuerenter et subiectissime Regiam Maiestatem Tuam oro, vt inter caeteros R. M. T. alumnos et clientes, ad me quoque clementissime respicere, et annuo subsidio studia mea et Oeconomiae a me iam inchoandae rationes subleuare, Regia et munifica manu sua dignetur. Pro qua bonitate et munificentia Regia vicissim R. M. T. operam meam fidelem et subiectissimam reuerenter defero, et in negotiis quae R. M. Tua, in his aut remotioribus Germaniae partibus, per meam tenuitatem expediri posse iudicabit, nulli diligentiae, labori aut industriae parcam, et R. M. T. Regiam diguitatem, honorem, existimationem et commoda, omnibus animi et corporis mei viribus defendam, propugnabo. Bene et foeliciter R. M. T. aeternum valeat.

IOHANNE WITZENDORFIO.

PLane confido vos, pro Heroica bonitare et candore vestro, veniam mihi benigne daturos esse, quia in proocmio libelli, de morte et vita aeterna, nominatim vos compellare et tenuem illam lucubratiunculam vobis inscribece ausus sum. Feci id bono et simplici studio obseruantiae et amoris erga vos mei et animi grati publice testificandi,


page 400, image: s0400

quem aliquibus etiam post vtriusque nostri mortem notum esse in his terris cupio. Coniugis etiam vestrae honestissimae memoriam, scio vobis non ingratam nec iniucundam fore. Itaque prolixius deprecari nolo. tantum in fine prooemii aliqua, quae vehementiores in vtraque parte irritabunt magis, quam placabunt, omissa fuisse optarim. Noua quae habui M. Lamberto Calenio dedi, Apologiam principis Vraniae, Proscriptioni Hispanicae oppositam, quae multas Historias cognitione dignas, vel arcana domus et aulae Hispaniae patefacit, vos legisse arbitror.

Egoa festo Paschae, animi et pedum dolore aeger decubui, ac ne nunc quidem firmiter insistere aut ingredi queo.

Etiam Reginae filiae meae postremae sacrum nuptialecras DEO iuuante celebrandum est. Quod vestris precibus sanctis et castis Deo auctori et custodi coniugum piorum ardenter commen dari, reuerenter oro. Mitto excerpta ex literis Constantinopoli hoc an. 1581. ad me scriptis, et Reualiensem narrationem Baldasaris Russouii, qui Chronicon Liuonicum edidit. Bene et felicitcr Valete Rostochii 29. Maii Anno 1581.

Exliteris Ad Cyriacum Spangenbergerum.

Caeterum, quod certamen de peccato originali in vestris Ecclesiis in dies crescere scribis, magnum et acerbum mihi ac Collegis meis dolorem attulit. Vere enim [Gap desc: Greek words] Docentium in Inclyto comitatu vestro, veiut oculus exercitus Dommi prae caeteris puritate doctrinae, constanti confessione et dulci concordia, et veritate fraterna, cuius benedictionem et vitas in seculum Spiritus sanctus promirtir, hactenus effulsit. Hoc tantum decus sincerum et illibatum conseruari, et deinceps quoque, te, ac D.


page 401, image: s0401

Mencelium, et caeteros collegas, [Gap desc: Greek words] , omnes pii in tota Ecclesia sanctorum optant. Nos in hac Academia, simplicem Catechismi doctrinam, in qua a teneris annis instituri sumus fideliter retinemus et propagamus, et substantiam animae et corporis nostri, vna cum omnibus membris et sensibus, nunc quoque a Deo conditore nobis dari et conseruari, et filium Dei, substantiam animae et corporis nostri absque peccato assumpsisse: et hanc nostram naturam per spiritum Dei sanctificari, et mundari, et in extremo iudicio sine peceato resurrecturam esse, confitemur. Ideoque vt in ciuili hominum societate, ordinem Magistratuum, Legum, Iudiciorum, paenarum diuinitus sancitum, discernimus ab [Gap desc: Greek words] et confusionibus ordinis diuini, quas Diaboli et hominum malitia inuexerunt: ita in doctrina de homine, substantiam a Deo conditam, et opere generationis quod est, creatura Dei bona et sancta, vt Lutherus ait propagatam accurate et perpetuo distingui oportere, a peccato quod non a Deo conditum est, sentimus. Nec ex dictis Scripturae Gen. 6. v. 8. Psalm. 14. v. 51. Ierem. 17. Rom. 7. 8. aliud effici videmus, quam cor hominis seu totam hominis naturam peccato horribiliter deprauatam et perditam, ideoque ream coram Deo et maledictam et aeternis paenis destinatam esse. Quod patres aliqui magnitudinem huius tristissimae deprauationis significantius demonstrare cupientes, per metalepsin efferunt dum totum hominem nihil aliud quam peccatum esse dicunt, sicut sceleratiss. nebulonem indicare volentes, scelus nominamus. Nam hoc ipso exemplo Lutherus, ad Galatas de peccato loquens vtitur. Haec bono et simplici studio, ad te scribo, vt intelligeres, nihil nos ardentioribus votis optare, quam vt cum D Mencelio, et ceteris in comitatu vestro pus et sinceris Christi


page 402, image: s0402

ministris [Gap desc: Greek words] deinceps etiam in hac parte doctrinae tueri studeas, et in declaratione articuli de peccaro originis, confutationibus vestris inserta, ad quiescas. Idem Reuerendi senis Superintendentis Hamburgensis votum esse non dubitamus, qui triste, et funestum hoc certamen, in hatum regionum Ecclesias et scholas, attrahi non debete, ante aliquot menses ad nos scripsit. Otristem et omnibus piorum gemitibus deplorandam Ecclesiae conditionem, cuius vulnera, quae coalescere et sanari tuenda modeste et grauiter veritate et pace, et praecisis contcntionibus funestis debebant, quotidie atrocius diuelluntur, nec vllus finis miseriarum apparet. Deum oto, vt nos doceat, gubernet et regat. Bene vale, die S. Augustini. Anno 1572.

GRATVLATORIA DE Coniugio.

PRopria Ecclesiae Dei sapientia, et nota peculiaris est doctrina de coniugio integta et illibata, quam omnes caetetae gentes impune concessis diuortiis et vagis libidinibus, et pontificii, impura lege de coelibatu et permissis solutorum contuberniis, corruperunt. Est autem coniugium miranda bonitate et sapsentissima deliberatione totius Diuinitatis institutum et sancitum, non modo vt fons et origo generis humani et Ecclesiae Dei ac Reipublicae seminatium et totius vitae humanae fulcrum et vinculum: verum etiam vt schola pietatis, mutuae dilectionis, beneficentiae precum, patientiae et multarum virtutum de Deo nos commonefacientium, et imago mirandi inter Christum et Ecclesiam faederis esse. Vt enim in coniugio honesto et sancto sex res praecipue florent et conspiciuntur, primum amor mutuus, suauis, sincerus, ardens, sine morositate, sine fastidio, suspicionibus, simulatione, [Gap desc: Greek words] , etc.


page 403, image: s0403

Deide fides coniugalis, qua in mutuo amore adquiescant, et vterque vni suo coniugi corpus castum et sanctum seruet: praeterea societas omnium bonorum et aerumnarum, Generatio, Defensio et [Gap desc: Greek words] , infirmitates, et naeuos inter se mutuo condonans. Ita inter Christum et Ecclesiam similis amor est, quem hoc illustri [Gap desc: Greek words] Christus declarauit, quod Ecclesiae Sponsae suae salutem proprio sanguine et vita profusa redemit, et quidem solam Ecclesiam side fibi copulatam diligit, et omnia suae sapientiae, iustitiae, vitae et laetitiae aeternae bona ipsi im pertit, peccata et paenas Ecclesiae in se deriuat. Quotidie etiam plura membra Ecclesiae per verbum et spiritum S. generat: quae aduersus ommia mala defendit et multas eorum infirmitates tolerat et condonat. Hoc mirandum foedus amoris inter Christum et Ecclesiam mutui, vt considerare et aspicere propius possemus, Coniugum societatem Deus instituit et omnibus qui in coelibe vita mundiciem animi et corporis illi batam retinere nequeunt, seuerissime mandat, et promissiones suae praesentiae, auxilii, benedictionis et custodiae diuinae amplissimas adiungit. Nec vero vlla suauior et dulcior amicitta, et fides mutua, et dolorum ac curarum omnium leuamen, et consolatio gratior est, quam inter coniuges honestos et vera animorum beneuolentia in Deo copulatos. Toto igitut pectote tibi, de coniugc, et socia vitae dulcissima et fidissimatecens adiuncta gratulor, et Deum aeternum patrem Domini nostrilelu Christi authotem sanctissimi et dulcissimi foederis coniugum oro, vt coniagium felix, tranquillum, foecundum et salutare tibi ac pudiciss. Sponsae tuae tribuat: et pectora vestra spiritus sui nexu conglutinet et vniat, vt coniunctis animis Deum colatis et celebretis, inque Deo sit mens vna, sit vnus amor. Efficiat etiam, vt domus vestra sit et maneat Ecclesia DEI et hortus coelestis, in quo


page 404, image: s0404

procreentur, educentur et foueantur plantulae recte Deum agnoscentes et inuocantes, et celebraturae Deum in hac vita et omni aeternitate. Haec vota pro R. D. T. et honestissimae sponsae coniugio felici et salutari ad Deum assidue fundo, et sponsi ac sponsae dexteras inter se iunctas, Dei dexterae precibus meis infero et connecto, quas efficaces et ratas fore propter Filium ipsius sponsum et redemptorem nostrum Iesum Christum plane confido. Addo et [Gap desc: Greek words] exiguum [Gap desc: Greek words] . Bene vale, Idibus Aprilis Anno 1580.

IVSTO LIPSIO.

FRetus eximia bonitate et manduetudine tua vir praestantissime, quae cum excellenti sapientia et doctrina semper coniuncta, et magnis ac Heroicis viris dignissima est: libenter ad te multo ante, datis literis, studium et obseruantiam erga te meam, et desiderium inchoandae ac colendae tecum amicitiae indicassem. Legens enim eruditissima scripta tua, in quibus [Gap desc: Greek words] : et constantiam inprimis, Flexanimam, Suadae medullam, penetrantem in pectora et mentes legentium, et aculeos pietatis ac timoris Dei, et firmae et effieacis consolationis in animis relinquentem (in qua vt Basilii verbis vtar, [Gap desc: Greek words] ) fateor me mirifico tui amore et admiratione iam olim inflammatum fuisse, semper tamen hactenus, nescio quae verecundia me remorata est, quo minus tantum virum, Europae no strae phaenicem vnicum [Gap desc: Greek words] , alloqui litetis meis incultiotibus ac minus politis auderem. Video autem in epistolis a te recens editis, quae meros amores erga virtutem et literas, earumque studiosos et fidem in hos vere paternam spirant: etiam inferioris ordinis homines, in quibus aliqua virtutis et doctrinae


page 405, image: s0405

significatio apparet, et in his aliquot meos olim auditores et familiares, ab eximia humanitate tua non fastidiri, ac testes beneuolentiae et animi a me quoque non alieni habeo, [Gap desc: Greek words] tuam probissimi oris [Gap desc: Greek words] effigiem: manu tua inscripram, cui mea manu, Lucretii a te laudati distichon multo verius de te, quam sectae illius, quam in physicis secutus est, autore vsurpandum, adscripsi. Hic genus ingenio humanum superauit, et omnes extinxit stellas, exortus vt aethereus sol. Alteram etiam ingenii et animi tui simulacrum aere pertennius, penes me habeo, aureum de constantia librum fidae ac solertis dexterae tuae, tot opera Deo grata et hominibus salutaria elaborantis, autographo ornatum. Quae signa inter charissima et praecipua meae Bibliothecae [Gap desc: Greek words] , seruo et amicis ostendo. Nunc igitur abiecto tandem inutili pudore, epistolam hanc mei erga te amoris ac reuerentiae et desiderii constituendae, cum hoc Musarum et Charitum sacrario amicitiae, indicem mitto. Nec dubito vt in Solonis historia Anacharsis opinor, hospitem amicitiae Solonis cupidum adducens praefatur. [Gap desc: Greek words] ; ita te quoque nostri seculi. (Politica tua Lector) Solonem, amiculi, ingenio quidem et fortuna tenuis, sed pietatis et philosophiae verae amantis, coniunctionem non prorsus aspernaturum esse. Legi pleraque tua, quae calamo in mentem tincto [Gap desc: Greek words] , paucis verbis res plurimas complectente, oratione pressa et neruosa, et verborum numerum sententiarum numero fere aequante, scripsisti. Quibus, vtinam de iuuentutis institutione consilium, a te, vt ex epistolis video flagitatum et Grammaticen communem, Belgio vniuerso atque vtinam Europae toti adiungas. Memini Praeceptorem meum Philippura Melanthonem seria iocis miscentem aliquando dicere: se, si Romanus Imperator esset, duas vtilissimas


page 406, image: s0406

leges laturum, vt vna tantum Grammatica et vna Catechesis (quam a doctis ac iudicio inprimis valentibusi et vsu docendi peritis aliquot viris communicato consilio condi oprabat) in toto Imperio, in omnibus scholis proponeretur, ac mirifice sibi placere ostendebat Epicharmi elogium, quodin Epigrammatis Theocrito adiunctis exat, [Gap desc: Greek words] . Id ego inquit maius decus iudico, quam Troiam capere. Nec dubito, si, quae ad Paulum Busium Scholae vestrae curatorem, de Philosophiae studiis et Aristotele praecipue, in scholas publicas reuocando, literis consignasti, vidisset: quin pleno ore probaturus fuerit, vt ego sane ex animo probo. Tametsi non solum obinsitam harum regionum hominibus et penitissime impressam de Philippe persuasionem; verum etiam, quiae vere vtiliores multorum aliorum compeadiis, ipsius Isagogas iudico, ad has potissimum in doctrina Ecclesiae, et omnibus Philosophiae partibus, initio discendas, studiosos adhortor, sicut recens etiam, in his de Physices studio admonitionibus feci, quarum ineptias, si inspicere libet adiungo. Addidi etiam Vandaliae nostrae Pagellas, regionum Balthicam littoris nostri [Gap desc: Greek words] Chorograpnicam, et numum bicipitem, quem vna cum hac epistola, meae erga re obseruantiae et iudicii de te honorifici Symbolon esse patietis. Bene et feliciter aeternum Vale vir praestantissime, Rhodapoli pridie Calend. decemris 1590.

HENRICO RANZOVIO.

S. D. Nobilis et Magnifice Heros, Patrone colende, Post eaquam de Nobilissimi generis ac ingenii iuuene, senilem prudentiam, et virtutis maturita em ante viriles annos adepto, filio tuo, Caio, superi oribus


page 407, image: s0407

diebus ex hac vita euocato, intellexi: ad officium pietatis et gratitudinis, Domino et Patrono de me optime metito debitae, pertinere iudicaui, [Gap desc: Greek words] meam et doloris ac moestitiae societatem, tali tempore declarare.

Vult enim Deus, nos aduersis amicorum et Patronorum casibus vero moetore affici et simul de communi naturae nostrae infirmitate, de causis ingentium misetiarum et mortis humanae, et de fontibus consolationum, quos Deus monstrauit, cogitare. Magnum quidem et acerbum vulnus praepropera et immatura mors talium liberorum cordi nostro infligit, in quibus ingeuium coeleste suis velocius annis surgit, et ante annos animum que gerit, curasque viriles: qui virtute et industria singulati exculti, ac politi, iam patriae suae, et regibus ac principibus patriae dominis, cum laude seruire caeperant, et quos si diutius vixissent magno Reipublicae et suis praesidio et ornamento futuros, spes erat. Sed non casu fortuito, nec causis secundis tantum, nasci et occidere homines, vt pulcherrimi arborum et herbarum flores, hoc anni tempore subito defluunt ac pereunt, vel vt poma, alia matura, alia ante maturitatem decidunt, sed certo DEI Patris coelestis consilio et voluntate, certa vitae spacia aliis longiora, aliis breuiora tribui scimus. Definiti enim dies hominis sunt, vt vox diuina inquit, Numerus mensium illius penes te DEVS est, constituisti terminos eius, qui praeteriri non poterunt. Etsi autem causas diuini consilii optima quaeque prius a nobis auferentis et impleri numeris deteriota suis, permittentis, omnes peripicere non postumus: tamen cum omnibus hominibus statutum sit semel mori, multis calamitatibus et periculis tempestiue morientes praeripi non solum exempla plurimorum, fortuna prius, potentia,


page 408, image: s0408

dignitate, florentium, Pompeii, Ciceronis Crassi, Polycratis, Valeriani Caesaris quibus diutius vixisse nocuit: verum etiam caelestia oracula confirmant, et vno veluti fasce, Seneca mortis tempestiuae commoda complectens, exclamat. Oignaros malorum suorum, quibus non mors vt optimum inventum naturae, laudatur, quae siue felicitatem includit siue calamitatem tepellit, siue societatem et lassitudinem senis terminat: siue iuuenile aeuum dum meliora sperantur, in flore deducit, siue pueritiam anteduriores gradus reuocat: omnibus finis: multis remedium: quibusdam votum: de nullis melius merita, quam de iis ad quos venit, antequam inuocaretur. Floruit filius tuus ingenii sagacitate, et prudentia senili: singulari in rebus agendis dexteritate, ac industria: motum grauitate et victore omnium voluptatum animo plane adhuc iuuenis, Iam quicquid ad summum peruenit, ad exitum properat, ait idem Seneca. Eripit se, aufertque ex oculis perfecta virtus, nec vltimum tempus expectauit, quae in primo maturuerunt. Ignis quo clarior fulsit, eo citius extinguitut: sic ingenia, quo illustriora, eo breuiora sunt, vt de Marcello adolescente, Augusti sorotis filio, Virgilius cecinit: Ostendent terris hunc tantum fata, nec vltra Esse sinent. Augustus ipse viuum et vnicum fere, inter Reges, Aristotelicae beatitudinis, cum excellenti sapientia, virrute et felicitate caetera etiam fortunae bona coniuncta habentis, exemplum: Duos nepotes suos, Caium et Lucium, in quibus spem generis et imperii praecipuam collocarat, inipso aetatis acrerum gerendarum flore, amisit. M Cato ille sapiens et senex, filium praetorium, virum optimum et virtute praestantem, terrae se mandasse refert, cum contra sibi abilio parentari decuisset, Paulus AEmilius ille, qui Perseum Macedoniae Regem a se captum, in triumpho duxit, cum ex


page 409, image: s0409

quatuor filiis duos adoptandos, in Scipionum et Fabiotum familiam dedisset: duos superstites, illis ipsis triumphi diebus, ante se ex hac vita migrare vidit.

Haec cum summis istis Imperii Romani luminibus, et aliis principibus et priuatis, in Ecclesia Dei euenerint, iniustum esset, a nobis similia onera recusari, praesertim cum Deum sapienti et grauissimo consilio nostrae potissimum vtilitatis et salutis causa, nos morbis et nostrorum morte et aliis aduersis casibus interdum exercere sciamus, vt timor Dei, fides, inuocatio nostra, patientia et caeterae virtutes, quae rebus omnibus ad voluntatem fluentibus, languidiores fiunt, et paulatim prorsus extinguuntur: per crucem et calamitates in nobis explorentur, exerceantur, crescant, et confirmentur.

Vere enim Demetrius, vitam securam, et sine vllis fortunae incursionibus, mare mortuum appellat, quod nullis ventotum flatibusvt caetera agiretur, nihil habere ad quod exciteris, ad quod te concites, cuius denunciatione et incursu firmitatem animi tui tentes, vt Attalus etiam Stoicae disciplinae Philosophus, dixit, malle se, vt eum fortuna in castris suis, quam in deliciis habeat, sed nostrae potius Philosophiae principis Christi, testimoniis vtamur, qui omnis dolotis ac aerumnarum expertes, pro spuriis et nothis, non pro filiis a Deo haberi ostendir. quis enim est filius quem non erudit subinde et castigat pater.

Quod igitur te quoque, non Aristotelica solum felicitate, vt de Augusto Caesare paulo ante dixi, sapientia, virtute, doctrina, splendore, gloria, flore liberorum, opibus, latifundiis, plena autoritatis et dignitatis senecta virentem: sed etiam post mortem, secuturam Beatitudinem in caelis aeternam, expectantem; subinde mortalitatis et fragilitatis humanae DEVS tuorum funeribus et aliis rebus incommodis admonet


page 410, image: s0410

beneuolentiam Dei erga te paternam hac quoque in patre agnosces, nec voluntati Dei vehementius repugnabis. cumque carissimus filius tuus, in vera agnitione et inuocatione filii Dei Domini nostri Iesu Christi decesserit: certo statuimus eum, in aeterna cum Deo et Ecclesia coelesti consuetudine, consecutum esse aeterna cum Christo gaudia: et laetari, se miseriis aerumnose huius vitae mortalis perfunctum esse, et nunc coram frui conspectu et voce Filii Dei, et clarissimorum regum Dauidis, Iosiae, Constantini, Catoli I. Christiani III. Friderici II. et Nobilissimi Herois Iohannis Ranzovii, avi paterni, et fratrum, qui eum praecesserunt; et tuam ac Nobilissimae matris et fratrum, sororumque superstitum salutem Deo commendare.

Quod si in Christum credimus, et fidem verbis ac promissis eius habemus (inquit D. Cyptianus) cur non cum Christo futuri, et de Domini pollicitatione securi, ad Christum cum quo victuri, et semper regnatuti sumus, laeta securitate viuimus? Quis non ad meliora festinet? Iam tetrenis coelestia et magna paruis, et caducis aererna succedunt. Quis hic anxietatis et sollicirudinis locus est? quis inter haec trepidus et moestus est, nisi cui spes et fides deest, eius est enim mortem timere, qui ad Christum nolit ire: eius est nolle ad Christum ire, qui se non credit cum Christo incipere regnare Et paulo post. Non igitur sunt lugendi fratres et liberi nostri, accersione dominica de seculo liberari: cum sciamus non eos amitri, sed praemitti: recedenres praecedere, vt proficiscentes et nauigantes, desiderari eos debere, non plangi: nec accipiendas hic esse atras vestes quando illi ibi indumenta alba iam sumserint.

Non dubito autem, te vniuersam Ecclesiae doctrinam, et hunc praecipue portum vitae ac salutis aeternae, n quem filius tuus tempestiuo cursu iam peruenit, intuentem,


page 411, image: s0411

et haec quae coommemoraui omnia, et alia dolorum remedia cogitantem, mediocriter in Dei voluntate adquiescere et moestitiae repugnare. Existimaui tamen ad officium patrono et amico de se optime merito debitum pertinere, tali tempore, aliquam communis moestitiae et luctus significationem ostendere. Quod te tali sapientia et bonitare virum, non aspernari, confido. Deum aeternum patrem Domini nostri Iesu Christi fontem omnis consolationis et vitae praefentis ac aeternae, ardentibus votis precor vt tibi, et nobilissimae coniugituae, vires animi et corporis confirmet, et vitam ad multorum hominum et Reipubucae salutem proroget et vniuersam familiam vestram incolumem et florentem perpetuo seruet. Datae Rostochii. Calendis Maii. Anno 1591.

IOACHIMO CAMERARIO.

CVm honestissima cupiditate, et desiderio te [Gap desc: Greek words] et Ecclesiam, ac Scholam vestram videndi profectionem in illa loca suscipiant, hi ingeniosi et modesti Adolescentes Gothi et Sueones, non debui ipsis, aditum sibi ad te meis literis patefieri flagitantibus, hoc officii genere deesse. Etsi igitur hactenus pudore a scribendo et timiditare quadam abstinui: tamen eximia et omnibus aliis ac mihi etiam ipsi perspecta humanitate, et mansuetudin? tua fretus, spero non ingtatum hoc meum scribendi officium tibi futurum esse. Quo et Adolescentes optimos et amore bonorum non indignos, tibi commendarei et de quibusdam Herodoti locis obscuriorib. decreui ex te sciscitari. Id beneficium eo propensiore animo mihi, vt opinor tribues: quia cohortatione et defensione Herodoti tua adductus et breuibus quidem, sed eruditiss. annotationib. praefixis a te editioni Basiliensi, adiutus, dulcissimum et optimum autorem illum in schola praelegi. Sunt autem loca difficiliora, quae mihi


page 412, image: s0412

hoc tempore in mentem veniebant, haec fere, de quibus doctrinae [Gap desc: Greek words] tuae copia erudiri et instrui reuerenter cupio.

In [Gap desc: Greek words] 162. nominantur [Gap desc: Greek words] , De his dubito, an [Gap desc: Greek words] sint, vt ex Thucyd. eandem Historiam libro I. recitante potest intelligi. An vero [Gap desc: Greek words] fuerint, quorum in singulis decem tribubus duodecim totidem [Gap desc: Greek words] prae erant, quatum munus Nauim vnam, ad vsus bellicos instructam et paratam exhibere et durante bello alere. Postellus in cap de demarchis libro I. historiae Herodoti mentionem facit, in quo [Gap desc: Greek words] vocentur ipsi [Gap desc: Greek words] , sed bunc ipsum [Gap desc: Greek words] . locum indicari non dubito, in [Gap desc: Greek words] pagin. 15. [Gap desc: Greek words] dubito an [Gap desc: Greek words] significet, eum qui iram frenare non possit, vt de Aristagora in fine [Gap desc: Greek words] . dicitur, [Gap desc: Greek words] non compos mentis, ac an ita reddi illa sententia possit Cynaxates (erat enim vt ostendit non compos irae) aspere valde et contumeliose insectatatus est:

In eadem pagina versu 35. non satis assequor, quid sit, [Gap desc: Greek words] . Et an recte transtulerit Valla (quem tamen vsitatae versionis authorem esse vix crediderim) qua illa humeris cennectuntur, legens forte [Gap desc: Greek words] . In [Gap desc: Greek words] pag. 35, [Gap desc: Greek words] terram continentem vsitate significet, et an ab [Gap desc: Greek words] vel aliunde deriuetur. Item in versu 10. An [Gap desc: Greek words] ab Ionibus aedificata sit Velia, cuius in Topicis Ciceronis mentio fit, an Eleazenonis Dialectici patria, Item versu 46. [Gap desc: Greek words] In [Gap desc: Greek words] pagina 183. vbi de honoribus Regum Spartanorum agitur inter caeteta inquit [Gap desc: Greek words] . Caetera desunt.


page 413, image: s0413

CHRISTIANO TALHAMER.

CVm de sincera et singulari erga me beneuolentia et candore vestro nihil dubitem: deque fide certa sit mihi certa fides: existimaui ad officium amicitiae mutuum pertinere, priusquam ex his regionibus discederetis, aliquid vobiscum, de iis negociis, de quibus coram contulimus, liberius communicare. Initio autem gratiam vobis pro omnibus eximiae humanitatis et benignitatis officiis, ac nominatim pro splendidis muneribus quae apud me et coniugem meam et filiolum Vlricum [Gap desc: Greek words] vestri erga nos amoris esse voluistis, toto pectore habeo, et Deum oro vt vobis ac vestris vicissim benefaciat, et vos incolumes et faluos ad carissimam coniugem saluam reducat, et non solum huius viae, verum etiam totius vitae cursum clementer gubernet.

Deinde significo magnum et acerbum dolorem me inde percepisse, quod in postremo colloquio vos animo tristiore et conturbatiore a nobis discedere et nescio quid mali vel dolenter ferre vel praesagire videbamini. Spero autem ve sol serenus vobis toto eo biduo, in itinere affulsit, sic animo etiam vestro pristinam serenitatem et quietem rediisse.

Quod vero ad deliberationem de Inspectore Ecclesiatum vestrarum idoneo attinet; cum minus candide et ingenue vobiscum apud nos actum esse, ac etiamsi deinceps aliquid eadem de causa vrgeatur, tamen id frustra fore cernatis: existimo abiecta omni de D. Bacmeistero obtinendo cogitatione inani, serio de alia persona mediocriter idonea, quae haberi absque magna difficultate et sumptu grauiore possit, laborandum esse.

Talem, si forte D. Colerus etiam recusaret, aut minus vobis probaretur, his literis indicabo. ita tamen, vt non ex mea commendatione, sed vestro iudicio et arbitrio, cum coram visum et auditum hominem


page 414, image: s0414

aliquam diu probaueritis, de eo vel retinendo; vel dimittendo statuatis. Nec quenquam vos consecuturos existimetis, in quo omnia perfecta et optata, et omnis naeui expertia sint. Satis est enim aliquem, vt veteres de Hercule dixerunt, etiam [Gap desc: Greek words] sit, [Gap desc: Greek words] .

Fuit autem notus mihi amplius 30. annis, Doctor Theologiae Contadus Pistorius Brunsuicensis, qui viuente adhuc Luthero, mecum Wittebergae vixit. Et sedecim annis in hoc Ducatu Ecclesiarum Superintendentem egit, et cum hac Ecclesia et schola Rostochiensi, de omnibus doctrinae partibus pium consensum semper coluit. Hunc ante annos duodecim, comitem mihi in Austriam adiungere decreueram, vbi eum in domo mea, vir Nobilis Christophorus Maimingerus vidit. Persona procera est, Opitium fere excedens. Exercitatus in ministerio et gubernatione Ecclesiarum iam annos 24. Mihi fere aetate aequalis vel paulo maior. Doctrina, de omnibus religionis partibus sincera, mores casti et integri, de quibus testimonium a collegio nostro ipsi a nobis discedendi datum legendo cognoscetis. Causam discessus coram exponere quam literis complecti malim, magnanimitatem et [Gap desc: Greek words] , si qua fuit, aetas senescens et aerumnae iam domuerunt, vt illum in Tragoedia senem, [Gap desc: Greek words] . Et in Ecclesiarum inspectione, non dubito vos, sincerum pietatis studium et petitiam, ac fidelitatem in omnibus ministerii partibus magis, quam excellens ingenii acumen, et linguarum, artiumque eruditionem praeclaram, requirere.

Hunc Doctorem Contadum Pistorium si literis ad me vel ipsum datis significaretis, non displicere vobis, vt futura aestate isthuc vestro sumptu expatiaretur, vt coram audiri et probari posset: existimo non


page 415, image: s0415

grauate ad vos iturum esse. Nulli enim hoc tempore principi, aut Ecclesiae, quod sciam deuinctus est, etc quamquam ab Antuerpiensi Ecclesia Confessioni August. adiunctus vocatur, tamen Austriacis Ecclesiis potius quam Belgicis operam suam nauabit. Hanc indicationem meam, vt ex sincero, et Ecclesiis Austriacis optime cupiente animo profecta est, sic a vobis etiam benigne acceptum iri non dubito. Fateor enim me, Austriacis pro eximia et singulari erga me clementia et benignitate, et vestrae inprimis Magnificent. pro constanti erga me beneuolentia et munificentia proximis diebus declarata, perpetuo nexu deuinctum, et ad omnia verae gratitudinis et obseruantiae officia obstrictum esse. Quare cum in hac ingenii et fortunae meae tenuitate, gratiam aequalem referre nequeam; Fidem tamen et integritatem ac candorem ingenuum vobis probabo. Quem apud nos in aliquibus non immerito vos desiderare intelligo. In Germanica oratione de statu Ecclesiarum Graeciae, et Epitaphiis liberorum meorum Pagellae aliquot, nondum in officina Typographica absolutae, cum vobis primas traderem, deerant. Eas interea expressas, nunc mitto, et carmen [Gap desc: Greek words] , quo iter vestrum piis votis prosequimur, ab ingenioso quodam et modesto adolescente scriptum, quod eo die, quo discedebatis, exhibiturus erat, adiungo. ac spero vobis hoc officium, quod proprio tabellario misso Magnificentiam vestram denuo, priusquam ex his regionibus omnino discederet, salutare, et de Inspectore Ecclesiarum mediocriter idoneo, qui D. Lucae succederet, monete volui, noningratum fore. Bene et feliciter valete, Rostochii Anno 1580. die Andrea.


page 416, image: s0416

IACOBO MONAVIO.

DEcubui a feriis Paschae, nunc prorepo iterum ex lecto, et denuo ingredi disco, veniam igitur dabis animo et corpori aegro, si nudius et praecisius, ad singula literarum tuarum capita tibi respondere videbor. Symboli tui, doctissimorum hominum epigrammatis illustrati exempla accepi et amicis distribui Hodie etiam Nicolao Caasae in Daniam libellum ipsi inscriptum misi, additis Anacharsae opinor ad Solonem verbis: [Gap desc: Greek words] De donario, ad templum amicitiae nostrae a me quoque ferendo, quod petis versiculos Theologicos. h. e. rudes et impolitos, vt proletarii illi apud Mosen pilos caprarum offero, si inuisum illud Chytraei nomen, iudicabis sine aliorum offensione adiungi, ornatissimis illis emblematis posse. Quod litem haereditariam ita composuisti, vt animi tranquillitatem et ocium ad studia, necessarium retineres, et inuocationem quotidianam non impedires, prudentiam et pietatem tuam agnosco et laudo: Et mihi quoque imitandam propono.

Recitanda in Panoriis oratio mea, nunc edita est, fortasse nouum [Gap desc: Greek words] erit, in quo exagitando N. et N. genuinum suum exerecant. Vtinam exactissimi iudicu tui limam adhibere prius tibi libuisset. Censuram orationis de Maximiliano II. Imp. ab amico quodam zelote ad me missam, in qua sex haeresium rea illa peragitur, his literis adiunxi. Deus bone quot haereses in altera illa inimici notabunt, O miseram scribentium et publice chartas a se illitas edentium conditionem, atque ego quidem toties acceptis plagis, saxa tamen refero, rursus ad icta pedem. Historiam Ecclesiasticam regni Galliae, quia a te promissa est certo expecto.

De Apophthegmate illo, vt nominas, per Seidemam num, et Iohannem ministrum Philippi, ad Philippum


page 417, image: s0417

relato, quod scribis, quaeso vt cogites, an non vanitatem commenti illius haec ipsa testium productio demonstret, Iohannes minister Philippi obiit anno 1553. in feriis Paschae, vt intimationum libelli restantur. Vox illa sclerate mihi afficta, exeunte anno 1556. triennio aut quadriennio post, primum Witrebergam delata est, cum paulo aute in deliberatione de concordia inter Philippum et Illyricum restituenda, optimo animo a principe tum meo Ioh. Alberto instituta, in consessu Theologorum actionem illam dissuasissem, et nunquam inter Philippum et Illyricum concordiam, dum viuerent, vsque ad extremum diem a nobis constitutum iri, dixissem. Id vnus ex collegis et fratribus meis Cainicis, Iscariotes, mutilatum et deprauatum Wittebergam scripserat, me dixisse, Nullam dum viueret Philippus concordiam in Ecclesia futuram esse (omisso scelerate Ilyrici, quod coniunxeram nomine.) Id postea Peucerus, Vincentius et alii arreptum in varias formas transformatum et exaggeratum disseminarunt! Nullam in Ecclesia concordiam nisi extincto Philipposperandam esse: Tollendum aut opprimendum esse praeceptorem: in exordio Epist. schol. Witt. datum esse Illyrico consilium, de extinguendo praeceptore, ne impediat quae alii mollantur; Alius nunc atrocissime controuersias has tolli non posse, nisi caput Philippi tollatur. Ita quod cuiusque odio splendida bilis suggerit, ego dixisse dicor, et violentia ac impudentia hostium obruor, qui in apertissimis etiam mendaciis deprehensi et conuicti, tamen in sequentibus scriptis eadem repetunt et inculcant, quasi quod per se falsum est, saepius asseuerando et inculcando verum flat. Et alioquin [Gap desc: Greek words] : Quare iuxta Symbolum tuum, Deo viam meam commendo, et in eo spero et ipse faciet.

Torgensem librum Bergensi ego etiam multis modis


page 418, image: s0418

praefero. Et me non adhibito ille primum mutarus est, mense Mattio a III. viris Iacobo, Selneccero et Kemnicio. Postea mense Iunio alli etiam tres pro forma aduocati sumus, cum omnia iam transacta essent. Et tamen quod semel subscripsi, retractare iam nec possim nec velim.

Scriptum Philippi de Synodis iam misi, priorem partem de Foedere, Hentschelio tuo describendam dedi, vna cum actis conuentus Naumbergensis et aliis pagellis, si forte eas perlustrare tibi placebit. Notas in libellum Regularum vitae tuas expecto.

Responsiones Philippi ad quaestiones Maximiliani habeo. Vides quomodo in prima illa quaestione, de ludice dirimente controuersias nostras haereamus. Scriptum de potestate Pontificis in conferendo titulo Imp. a te expecto, si rursus edetur [Gap desc: Greek words] mea oratio, ex Budowizianis recentissimis, quaedam adiungam. Lycaonia nondum peruestigaui. Historiam belli Moscowitici Typographo dedi, Danieli tuo officia, quae proficisci a mea tenuitate possunt, libenter praestabo. Literas anno 1573. ad te datas et librum Peruuium, ad manum non habeo. LX. Epistolas ad Alb. Hardenbergium si imperties, bona fide remittam, vide etiam illas ad Vitum Theodorum epistolas, cum Sturmio communicatas esse, qui eas aduersus Pappum commentariis suis illustratas edidit. Praefationes illas, a Wittebergensibus prioribus reiectas, non amplius habeo. Polonicam historiam Eberardo Mollero mittam. De Legatione Moschi Romana nihil audiueram. Grata mihisignificatio fuit. Respondi vt existimo omnibus vel certe plerisque literarum tuarum capitibus, nimis fortasse breuiter et squalide. Sed veniam animo et corpori aegro benigne dabis. Bene Vale. Nonis Maii, Anno 1581.

Manum et amicum nosti.


page 419, image: s0419

DAVID CHYTRAEVS REINERO Reineccio.

S. P. D. Legi Methodum cognitionis historiarum tuam, vir Clarissime, quam maiorem in mudum probo, et Reuer. ac Ill. principi tuo Henrico Iulio, non solum heroicam indolem et ingenium caeleste suis velocius annis, ad omnia summo principe digna praeuolans, et pieratis ac doctrinae et historiarum inprimis studium et amorem ardentem, verum etiam de hac felicitate gratulor quod te [Gap desc: Greek words] omnium in his gentib. memoriae, antiquitatis et rerum veterum ac recentium peritissimum, iudicio, diligentia et fide praestantem, studii historici gubernatorem consecutus est.

Vt enim laudatissimus princeps Theodosius, regio filio inter caetera vitae priuatae ac Reipub. recte regendae, omniumque belli ac pacis artium praecepta doctrinas etiam, et historiarum praecipue cognitionem commendat:

Artibus ingenuis aetas dum mollior, instes.
Et quae mox imitare legas, nec desinat vnquam
Tecum Graia loqui, tecum Romana vetustas.

Ita de Illustrissimi Ducis Iulii consilio et mandato, filium principem, reipublicae gubernaculis destinatum, non modo Latinam et Graecam linguam et caeteras humanitatis artes feliciter discere, et sacram historiam singulis hominib. cognitu necessariam quotidie legere, sed etiam domesticae antiquitatis principum Saxoniae, ac Imperii Germanici, et veterum regnorum, ae monarchiarum historias a sapientissimis scriproribus Graecis et Latinis luculerte expositas, studiose euoluere intelligo, vt exemplis bonorum et salutarium generi humano principum et officiorum ac virtutum in bono principe necessariarum et consiliorum gubernationis reip. ac euentuum fellcium aut infelicium eorumque causis et occasionibus, in aliorum fortuna consideratis, ad


page 420, image: s0420

imitationem et culturam virtutum et consiliorum salutarium et cauendas mutationes rerumpubl. et horribilium bellorum et publicarum calamitatum causas, crudiatur et adsuescat. Nam inter duas rectioris consiliorum et actionum, vitae humanae Normas, Legum videlicet praecepta et Exempla, diuinitus propositas: multo conspectiora legum mandatis et Illustriora sunt exempla in regum ac ducum magnorum historiis expressa, quae cum horrendas iniustorum consiliorum ac scelerum poenas et recte factorum praemia, commemorent, multo efficacius et validius, quam nudae decalogi leges penetrant in animos, et ad frenandas iniustas cupiditates et imitationem recte factorum, et colendam iusticiam ac caeteras virtutes accendunt et impellunt.

Estque historia sapienter scripta, vere Regula vitae ac vt Thucydides loquitur, [Gap desc: Greek words] , perpetuus thesaurus exemplorum, quae in consiliis gubernationis et vitae priuatae sequamur aut fugiamus, et expressa totius vitae humanae imago, ad omnia mundi tempora congruens, in quo personis tantum Regum ac principum subinde mutatis, eadem fabula in theatrum affidue reducitur: eadem aut consimilia gubernatorum ingenia, negocia, cupiditates, cuentus, et calamitates, singulis fere aetatibus renouatae redeunt. Quas cum similibus, ex omni antiquitatis memoria comparare, et futuros inde casus prudenter prospicere, et totius humani generis ortum, propagationem, monarchiarum et regnorum ser em, et omnes insignes mutationes, in conspectu habere non modo iucundissimum est, menti generosae, verum etiam dignissimum, viro principe, et multis rerum maximatum deliberationibus fructuosum et salutare.

Cum autem in Amplissimo historiarum a plerimis et dissimilintis autoribus descriptarum Oceanc, et labyrinthis


page 421, image: s0421

fere ineaetricabilibus, certa elut Cynosura et Ariadnes filo opus sit, assiduis subiectionib. et monitis, ac inprimis methodo tua, duce, et viam monstrante, princeps [Gap desc: Greek words] tuto ingredi pelagus illud lectionis historiarum, et iucunde ac faeliciter peracto cursu, tandem ad portum, non scientiae solum rerum variarum et magnarum, incertas veluti classes et ordines digestarum, sed etiam augendae et alendae prudentiae renctricis consiliorum et actionum vitae humanae et orationis rerum similium, ex omni antiquitate excemplis ornandae et locupletandae, poterit peruenire.

Merito igitur de tali duce et moderatore studii historici, Generosissimo principi tuo grarulor, quem ad doctrinae ac virtutis et sapientiae gloriam, qua prae caeteris regibus in tota Europa ante 130. annos Alfonsus Neapoliranus praecipue floruit, rectissimo cursu contendentem tu velut Theseus alter seu Antonius Panonmita gubernas. Hunc enim rex Alfonsus quotidie, quamtumuis occupatus esset, certa et destinata studiis horalegentem veteres autores, ac in his Liuium praecipue et alios historiarum scriptores sapiemissimos audiuit: eumque tanta benignitate complexus est, vt obscriptum de dictis et factis Alfonsi librum (quem Illustrissimo principi tuo, et omnibus viris Nobilibus, vna cum Aeneae Syluii respondentibus principum Germanicorum exemplis, familiariter notum esse opto) praeter ordinariam liberalitatem, mille aureis Alphonsinis donauit.

Te vero praeclare, non solum de principe tuo, verum de tota etiam Republica et posteritate mereri iudico, qui et veterum Monarchiarum ac regnorum, a sapientissimis autoribus sacris, et Graecis ac Latinis luculente scripta historiarum momumenta, occasione familiarum, quae in singulis regnis, rerum poritae sunt, erudite illustrasti: vt vere Syntagma illud, qnemadmodum


page 422, image: s0422

inscribis [Gap desc: Greek words] vberrima, ad lectionem ram sacrorum bibliorum, quam aliotum bonorum in vtraque lingua autorum existat: et recentiores aliquot praesertim gentium Saxonicarum et Henetarum historicos, Wittikindum Detmarum Mersburgensem, Helmoldum et alios edidisti, additis paratitlis et scholiis eruditissimis, in quib. [Gap desc: Greek words] , (vt de Thucydidis oratione veteres censuerunt) et de rebus dubiis ac incertis diuinationes ac iudicia tua proxime ad veritatem collineantia, excant, vt vere te [Gap desc: Greek words] existimemus.

Operis vero tui historici, quod nunc in manib. habes, elaborationem spero ad totius Germaniae et harum praecipue Saxonicarum et reliqui orbis Arctoi gentium illustres familias et res gestas posteritati tradendas, directam esse. Quam a te, Reinere, tali industria, iudicio, fide ac diligentia praedito, pertexi, Reip. causa laetor, eamque prorsus necessariam esse, iudico, cum de reb. nostra aetare et in conspectu pene nostro, actis, adeo indiligenter et vane, multa literis mandari in dies videamus. Basileae edidit quidam de Moscorum in Liuonia bellis recentib commentarium, Herbersteinii historiae Moscouiticae, adiunctum, in quo se ipsum in Liuonia vixisse testatus, narrat, Magnum Holsariae Ducem, post celebratas cum sorore magni Moscouiae ducis nuptias, Reualiam solerter occupasse, et eiectis inde Suedis eam sui iuris fecisse, idque an. 1570. accidisse. Hoc vero totum, inane et falsum esse omnes scimus, etsi enim instructus Moschi exercitu Magnus, Reualiam eo anno obsedit: nunquam tamen vtbe potitus est, quae in hodietnum diem fortiter a Suedis defensa retinetur.

In Metropolis Crantzii recens editae catalogo episcoporum simul anneaeo, nulla fere diaecesis est, cuius episcoporum postremorum, qui nostra tamen memoria fere omnes praefuerunt, nomina aliqua non praetermissa vel petuersa Sint, nam vt de tui solummodo Dueis


page 423, image: s0423

Halberstadiensi Principatu dicam, ante Sigismundum Marchionem Brandeburgensem, quem 41. Episcopum statuit, duos proxime ipsum praecedentes (Iohannem Albertum Friderici Ansbacensis filium, Casi miri et Georgii fratrem, qui Albertum Cardinalem, an. 1545. mortuum proxime secutus est, et Fridericum Ioachimi II. Electoris Brandeburg. filium, (qui Halberstadii vt opinor an. 1552. obiit) prorsus omittir. et vltimo seu 41. loco collocat N. Marchionem Brandeburgensem: cum post Sigismundum an. 1566. defunctum, nullus ex familia march. Brand. amplius, scd Illustrissimus princeps tuus Henricus Iulius infans postulatus sit, similia tum in illis ipsis catalogis Metropoli Crantzianae adiunctis fere omnibus, tum in aliis recentibus Chronicis multa de teb. ob oculos pene nostros positis monstrari possunt, vt vere cum Thucydide mirari liceat [Gap desc: Greek words] adeo negligentes plerosque et nullius in veritate petuestigande laboris tolerantes esse, tametsi non tam penes inquirentes, quam aliorum a quibus verae et certae natrationes et literarum monumenta petuntur, vel inscientiam, vel peruersitatem huiusce rei culpam residere fateor. Cum enim pertexere Metropolin superiore anno instituissem, ideoque exseniorib. quorundam collegiorum et aularum partim coram, partim per lireras quaedam sciscitater: solus Episcopus Lubecensis, Eberhardus Verdensium antecesforum suorum historiam et Decanus Hauelbergensis ac consul VVitstochii nomina et seriem ecclesiae illius Episcoporum quos Crantzius non descripsit, mecum coommunicarunt, multi alii nihil responderunt, quidam ne proximorum quidem ab an. 1500. episcoporum suorum nomina mihi indicarepoterant, vel volebant, aliquos etiam in aulis, ex suo haud dubie ingenio de aliis aestimantes, hanc veritatis inuestigationem scriptori necessariam ambitionis et curiositatis et aucupii pecunit quaerendae insimulasse intelligo.


page 424, image: s0424

Sic penuria monumentorum, et annalium qui in singulis diaecesibus confici olim solebant: et hominum certorum, a quibus petenda illa fuerunt ignoratione, vel etiam socordia, velinterpretatione malitiosa impeditus et destitutus, laborem inchoatum tibi vel aliis me magis idoneis et instructis absoluendum reliqui.

Scio enim Illustrissimum Patronum tuum Ducem Iulium, omnia quae ad honorem nobilissimae familiae ipsius et communis patriae illustrandum pertinent, studiosissime prouehere cupientem, nullis sumtibus, ac multo minus literis pro te scriptis, in conquirenda principum et Episcoporum gentis Saxonicae historia pleniore, parsurum esse, cum multos alios in res nihili prodigos ac profusos, in iuuandis vero honestissimis huiusmodi eruditorum laboribus, cum publica vtilitate et ipsorum laude coniunctis, prorsus tenaces et sordidos esse comperiamus, vt non immerito de nostris etiam principibus quibusdam Theocriteum illud vsurpemus, [Gap desc: Greek words] , Sed in hanc querelam, nescio quo pacto, veluti [Gap desc: Greek words] delabor, dum abundantia mei erga te amoris prouectus longius, nimis fortasse prolixe humanissimis et eruditissimis literis tuis rescribo, quae non solum etudierunt me et dubitationes de aliquot locis, a coommuni praeceptore nostro in Chronico citatis, quos sedulo inquisitos, cum peruestigare in ipsis autoribus non possem: socordiam et oscitanriam meam gemens deplorabam, sultulerunt: verum etiam significatione beneuolentiae erga me tuae singularis et iudicii de me amici et candidi magnopere delectarunt.

Tu vero de vtroque Xenophontis loco; et quo, ab authore illo, tribus Elamis de Cyro nominetur; et quo, primi mortalium Chaldaei late regnasse dicantur, memoriae


page 425, image: s0425

[Gap desc: Greek words] esse certo adfirmas. Quod vero Henticum Aucupem in veterib. Germanicis historiis nominari Humilem scribit: existimo eum locum esse, quem de vita Ditmari Mersburgensis ex Chronico quodam Antissitum Merseburgensium vetusto, ipse recitas, pagina Ditmaritui centesima vigesima secunda.

Widekindum et Angriuarios tuos summa cum voluptate vidi, vtinam operis tui historici, quod elaboras specimen breui cernamus, sed interea dum illud perpolis et elimas, Methodon hanc cognitionis historiarum tuam, et in hac, [Gap desc: Greek words] , quod ipsum historiae corpus esse iudico (tempota vero et loca, [Gap desc: Greek words] , ad illustriorem rerum gestarum positionem necessarias,) praecipue amplexabimur. De Genealogiis vero quibusdam valde optarim me cotam tecum conferre prolixius posse, nam is, cui tu palmam in hoc genere Syntagmati tuo [Gap desc: Greek words] tubuis, mulra sane perperam recitare conferenti aliorum historias et monumenta [Gap desc: Greek words] comperitur. Mitto quas petis pagellas procemii [Gap desc: Greek words] : metropolis et orationis de studio Theologiae, a rixis ad exercitia pietatis transferendo et Francisci Billerbegi epistolam recentem, ex qua, de Asiaticis, Aegyptiacis, Persicis, et Constantinopolitanis rebus, multa scitu non indigna nec iniueunda cognosces. Bene et feliciter Vale. Rhodopoli Pridie Calendas Februarii. 1583.

GEORGIO FABRICIO.

CLarissime Vir, patrone colende, [Gap desc: Greek words] . Libet enim iisdem verbis te alloqui, quibus Heroicum Achillem Clytemnestra compellat: cum ingenue futear verba mihi deesse, quibus vere heroicam


page 426, image: s0426

bonitatem tuam et virtutem, fidem, humanitatem, ac pectora lacte, Et non calcata candidiora niue, praedicem et extollam. summa enim beneficentiae officia esse grata mente et voce agnosco et profiteor, quod amorem et fidem erga me synceram et constantem, in tanta multorum aduersus me acerbitate fitmiter conseruasti, et fratrem meum Nathanem, paterna beneuolentia et humanitate non modo in familiam tuam receptum, multos menses fidelissi me erudiisti, et omnibus officiis hospitalibus benigne et liberaliter prosecutus es, verum etiam absentis secula et vitam, tuis consil???is, doctrina et literis instituis et gubernas: Praeterea eruditissimis poematis tuis, in quibus non Musa tantum et Gratiae tenellos digitos suos fragranti rosarum succo delibutos, abluerunt, sed Deus ipse scribentis pectus complens, carmina Deo digna, acutis, exquisitisque et religiosa pietate plenis sententiis, lectissimis verbis et concinnis ac elegantissimis numeris elaborata et polita fundit: Nomen meum praefigere dignatus es, cui sane tenue illud et indignum, quod tali operi adiungatur, elogium adscriptum esse doleo: praesertim cum multo neruosius et illustrius libello de Poetarum lectione, recte instituenda, intexuissem. In loco vbi Gregorium Nazianzenum et Prudentium, ac caeteros poetas Christianos, a te coniunctim editos et illustratos recenseo et Georgio magis, quam Gregorio conuenire argutum illud et grauissimum Nazianzeni encomium concludo.

[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words] .

Etsi autem fateor, in hac ingenii et fortunae meae tenuitate nihil a me proficisci posse, quo beneuolentiae ac meritis erga me fratremque meum, tuis pariter aequaliterque


page 427, image: s0427

respondere valeam: tamen te virum tali bonitate et sapientia praeditum scio animum memorem et gratum non aspernari. Mirto tibi pagellas aliquot, et inhis Genealogiam Principum Saxoniae qui ex Widekindi stirpeprognati sunt. quam vt perlustres et errata candide indices, et seriem Marchionum Misniae a Dieterico Widekindi magni abnepote, vsque ad Fridericum I. Electorem deductum, intexas reuerenter oro. Scis in vulgato Saxonum Chronico Brunonem Henrici Aucupis proauum, Wigberti filium, Widekindi Magni nepotem, et Walberti fratrem poni. Vnde igirur petita sit recentior descriptio, quae Brunonem Widekindi Magni fratrem facit, doceri a te cupio. Quod de libellis meis recognoscendis et colligendis ad fratrem scripsisti, petspicio in ea admonitione, eximiam et singularem erga me beneuolentiam tuam. Sed accidit mihi in studiis, iuuenili quadam cupiditate, omnia degustare volenti, quod apud Xenophontem Chrysantus, opinor, ait [Gap desc: Greek words] , arque nunc primum sero agnoscere incipio, rectius me facturum fuisse, si vnicum genus studii secutus in vnico libello diligenter et accurate expoliendo, elaborassem. Mitto Vngaricos, vnum Matthiae Regis coruinum, alterum Danicum, alterum tibi, alterum coniugi. Bene Vale 1568.

ANDREAE MYLIO.

S. D. Clarissime Vir, Patrone colende. Scimus Illustrissimi principis dignitatem et honorem vobis non minus quam vlli nostrum, illustrissimam eius Celsitudinem vera et aeterna laude florere cupientium, summopere curae esse. Cum itaque inter bonorum Principum laudes non postrema sit, quam ex pietate et mun. ficentia in studia literarum et scholas et earum domicilia consequuntur, non dubito, te quoque, cum semiperfectam collegii nostri


page 428, image: s0428

domum hodie a te inspectam esse intelligamus, optare, ne summo cum Academiae dedecore inchoata collegii aedificatio deseratur, inquam plures 1200. florenis, hactenus insumpti sunt, ex quibus 600. ab illustrissimis principibus, 100. a Ioachimo Holsteinio accepimus. Reliquum aliunde mutuo sumpsimus, quod vnde aut quando creditoribus persoluturi simus, plane ignoramus. Pertexi autem et absolui aedificationem, quingentis adhuc florenis posse confi dimus, cuius summae dimidium, si ab Illustrissimo principe precibus nostris supplicibus impetrare possemus, Ducem Vlricum tantundem additurum esse scimus. Nec dubitamus hanc pecuniam, ab Illustrissimis Principibus vtilius collocatum iri, quam multa millia in milites proximo biennio effusa. Deum oramus, vt Illustrisimum principem, incolumem, et florentem perpetuo seruet. Datum Rostochiii 2. Augusti, Anno 1567.

CONRADO PORTAE.

REuerende Vir, amice colende. Etsi diu iam scribendi consuetudinem vtrinque intermisimus, et huic ipsi consolationis officio, quod mora tardat, gratiam forte abfuturam esse verebar, tamen nunciato nobis honestissimae coniugis tuae discessu, tali amici tempore aliquam [Gap desc: Greek words] significationem per literas ostendendum esse, iudicaui. Cum enim coniugem honestissimo loco natam, et omnibus virtutibus piae matronae conuenientibus ornatam et dulciss. liberorum matrem, cum qua nouem annos concordissime et suauissime vixisti, amiseris, et quidem partus doloribus superatam, magnas te, et doloris et desiderii causas habere agnosco. Vere enim congruisse coniugium tuum ad normam. his dulcissimis Nazianzeni versibus intelligo.


page 429, image: s0429

[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words] ,
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words] .

Quo igitur dulcior inter vos consuetudo, et verae pietatis, concordiae, et suauitatis plenior fuit, eo grauiore in maesticia et luctu te iam versari intelligo. Etsi autem lugere pium est, et quo naturae sunt generosiores, eo veriores natiua [Gap desc: Greek words] dolores ciet: tamen simul etiam nos paternae Dei voluntati in aerumnis patienter et aequo animo subiici et obaedire iustum est. Nec vero iam magnifica et fortia illa Stoici animi excelsi et doloribus inuicti dogmata tibi propono, quae vitam securam et nullis fortunae aduersis casibus infestam, mare mortuum vocant, nihil habere ad quod exciteris, ad quod te concites, cuius denunciatione et incursu firmitatem animi tui tentes: et quae in fortunae castris se, quam in deliciis haberi malunt.

Illas te consolationes, quas Deus Ecclesiae suae in doctrina Christiana tradidit, et quas tibi notissimas, et a te aliis saepe propositas esse scio, tuo etiam dolori opponere non dubito, quod videlicet scimus, nec nasci nos, nec extingui casu, ac ne quidem passeres sine Dei voluntate vitam amittere. Cum igitur Dominus fecerit nos, et non ipsi nos, et certo consilio singulis certa vitae spacia et metas constituerit: non decet nos, ac ne possumus quidem, Dei sapientiae et voluntati repugnare. Cumque nos qui Christo nomen dedimus et fide corporis ipsius inserti sumus victimas morti destinatas,


page 430, image: s0430

et omnis generis ad flictionibus obnoxias esse sciamus: non competit nobis sanctissimum victimae nomen, si frementes et inuiti manum Domini nobis impositam sustinemus. Eruditissima omnino et plena Christianae pieratis et sapientiae, et omnib. piis pane quotidiano magis necessaria est, haecsanctae crucis schola, vbi vocabula nostrae professionis, quid dolor, quid consolatio sit, quid fides in dolorib. et aerumnis, Deum nos propter Christum diligere, nobis adesse, et openferre statuens, quid fiducia ex solo Deo et non ex humanis praesidiis pendens? Quid vera et seria inuocatio Dei? quid patientia? quid constantia sit, quid amore iustitiae et non timore poenae Deo obedire sit? vt cunque intelligere incipimus: et Timorem Dei, contritionem, fidem, in paterna Dei beneuolentia et misericordia propter Christum promissa adquiescentem, veram inuocationem et spem vitae ac consuetudinis cum Deo aeternae aliquantum exuscitamus, exercemus, polimus, et ardentiorem ac firmiorem reddimus. Nam in rebus prosperis, et ad voluntatem nostram perpetuo fluentib. quam languidae sunt, et debiles hae virtutes Christianae Ecclesiae propriae, quantum frigus sit pietatis, quae glacies nostrorum pectorum, in his moerorib. experimur, in quib. paululum animus sursum ad Deum erigere et desiderium aliquod vitae et gloriae cum Deo aeternae, quod in vita tranquilla et secura perexiguum est serio concipere, et assiduis cogitationib. et votis ad caelestia et diuina bona aspirare, et terrenam gloriam negligere et contemnere incipimus, vt in grauissimo Nazianzeni vetsu dicitur [Gap desc: Greek words] .

Ad hanc supernae et caelestis vitae consuetudinem, et veri ac summi boni fruitionem, quod sanctissima coniunx tua iam euocata est: gratulari ipsi de caelestis Ecclesiae consuetudine merito debemus, in qua paulo post rursus eam complecteris, et sine vllo peccato, sinc


page 431, image: s0431

erroribus, sine caligine, Dei sapientia et luce vna fruentes viuetis.

Vt autem qui nocte iter facit aurorae lucem et solis exortum auidissime expetit: ita nos ex hac tristi et tetra caligine dubitationum et sordium peccati, quod in hac impura massa reliquum est, educi in lucem caelestem, et conspectum Dei et nos totos et semper ardere dilectione Dei et laetitia in Deo optamus. Qua faelicitate, priot nunc sancta coniugis tuae anima in caelis beata fruitur: vbi multas sanctas matres cernit, quae multo tristiores casus, quam si partus dolorib. extinctae fuissent, in hac vita expertae sunt: Euam quae filiorum parricidia vidit, Rebeccam quae similem Tragoediam inter suos filios quotidie metuit: Leam et alias multas. Cumque in militia sexus foeminei propria, fidem et bonam conscientiam ad extremum vsque vitae spiritum retinens decesserit: vere ipsam quoque his Pauli verbis describi non dubito. [Gap desc: Greek words] . His te consolationibus, quas aliis adflictis et maestis subiicere soles ipse sustentabis, vt donec volet Deus, te in statione huius vitae et ministerii tui manere, alacri animo et corpore ipsi seruire, et Ecclesiae vestrae, opem et praesidium tuae pietatis, prudentiae, grauitatis, modestiae cum zelo spiritus coniunctae, flagitanti vtilius et diutius prodesse possis. Quod enim sollicite in vtramque partem, de gubernatione Ecclesiae D. Petri suscipienda deliberas: plane iudico grauiora multo esse D. Superintendentis et reliquorum argumenta, et plus apud me ponderis habere, quam ea, quae tu recusandi causa verecunde colligis. Sequere igitur Christo ducente vocationem diuinitus tibi propositam. Nos piis votis et precibus ad Deum ardentibus, cum tota Ecclesia nostra subsequemur Bene et faeliciter Vale. 1575.


page 432, image: s0432

SENATVI STOCHOLMENSI.

S. Magnifici et Amplissimi Domini, sapientia, virtute et dignitate praestantes. Legimus optimum principem Leonem I. Imperatorem, cum Eulogio ludimagistro stipendium liberale addixisset, ideoque ab aulico quodam moneretur, rectius hanc pecuniam in militum stipendia conferri: grauissime respondisse: Vtinam ea tranquillitas meae gubernationi beneficio diuino concedatur, vt omnia quae nunc militib. tribuo, in fouenda literarum studia et alendos scholasticos, Deo grata et Reipublicae salutaria discentes, tr???nsferre possim. In hoc exemplum non dubito, vos quoque pro vestra pietate et prudentia toto pectore intueri. Nam et hactenus aluistis multos alios, qui se in scholis ad Ecclesiae vtilitatem praepararunt, et M. Ericum, virum pietate, doctrina, moderatione animi et virtute praestantem, summa liberalitate fouetis, quam, cum saepe mihi, addita singulari significatione suae erga vos obseruantiae et gratitudinis, praedicarit, et a me petierit, vt suo nomine vobis reuerenter gratias agerem: literas ad vos dandas esse censui: testes vtriusque nostrum erga vos beneuolentiae et gratae mentis, quam vtinam illustri aliquo officio declarare possemus: Sed scimus virtutem vestram nihil nisi animum memorem ac gratum desiderare, et vos hac vera laude contentos esse: quod et Deo vestra liberalitas grata est, et omnium bonorum iudiciis approbatur et vestra Ecclesiae ac Reipublicae salutaris est. Cum enim pro vestra prudentia prospiciatis, quanta salutarium bonorumque Doctorum Ecclesiae penuria paulo post secutura sit, nunc maiori pietate tanquam nutritii idoneos homines fouetis, ac vt maiori cum fructu paulo post Ecclesiae Dei seruire possint, in Wittebergensem Scholam eos mittitis, ex qua fontes verae de Deo doctrinae primum


page 433, image: s0433

scaturierunt. Basilius scribit se eo consilio ex vrbe Attica Neocaesaream, quae 180. milliaribus inde abest, profectum esse, vt Gregorii Neocaesariensis, cuius tum praecipua erat in Ecclesia DEI auctoritas, iudiciis se confirmaret. Eodem consilio vestros quoque ciues in studiis versantes tantum terra marique iter conficere, vt Philippi voce erudiantur, laude dignissimum est. Quare et pro hoc beneficio vobis gratiam meis verbis dici M. Ericus voluit, quod veniam ipsi Vitebergam redeundi et sumptus necessarios dedistis. Cum autem superiori anno vltra vsitatas expensas, aliquid in accipiendo gradu Magisterii, vt vocant, insumpserit, et praesens pecunia sumtibus Magisterii, et praeterea vnius anni, quo Vitebergae victurus est, non sufficiat: reuerenten petit, vt aliquid ad priorem summam addatis. Etsi autem non dubito vos in hoc genere officii praestando maximam tum Dei ipsius qui hanc vestram beneficentiam et probat, et cumulate compensat, tum vestri ordinis cui Ecclesiae et studiorum turela commendata est, rationem habere, tamen et propter meum testimonium vos ad exercendam hanc liberalitatem expeditiores fore confido. Scitis Tiberium II. Imperatorem, qui propter beneficentiam erga pauperes celebris est, cum dicerent familiares, exhauriri fiscum Regium eleemosynis, dixisse: Numquam defuturam pecuniam fisco Regio, dum pauperes eleemosynas acciperent. Quare et vestram hanc beneficentiam Ecclesiae salutarem cumulatissime Deus compensabit, quem oro, vt vos ad ipsius gloriam et Ecclesiarum salutem, in toto vestro regno seruet incolumes. Bene et feliciter Valete. Rostochii. Die Iohannis Baptistae. Anno 1553.


page 434, image: s0434

JOHANNI ALBERTO DVCI Megapolitano.

EPistolam Adriani Iunii eo maiori cum voluptate et laetitia legi cum collegis et relegi, quo illustrius et splendidius Heroicae virtutis et sapientiae ac benignitatis vestrae elogium luculentis et ornatissimis verbis expositum continebat Nec dubito Celsitudinem Vestram haec sapientum et bonorum de excellenti virtute iudicia, omnibus triumphis anteponenda iudicare. Cum in comitatu Illustrissimi Principis Cels. V. fratris Vdalrici anno superiore, ad Danubii Vuerdam venissemus, statim a pastore eius vrbis, sene erudito, et magna iis in locis authoritate praedito, interrogati sumus, an ne iste princeps Megapolitanus esset, quem adeo liberali et munifica donatione Academiam Rostochiensem recens ornasse, Chytraeus in sua Geneseos explicatione praedicaret. Hanc interrogationem excepit Commemoratio laudum Celsitudinis Vestrae sapientiae, doctrinae, Clementiae et benignitatis erga Ecclesias et literarum studia, ex qua plus verae et solidae laudis ac gloriae Regibus et Principibus existere et propagari, quam ex vllis qualia aetate nostra geruntur bellis, idque minore cum sumptu et periculo, omnes prudentes vident. Ea tamen fere comparci, defraudatis scholis et pauperum scholasticorum eleemosynis apparet, quod aceruatim et plena manu in milites plerunque ingratissimos et tristissimas calamitates Dominis attrahentes, profunditur. Cum vero Celsitudinis Vestrae sapientia et pietas mihi explorate perspecta et cognita sit: non dubito Celsitudinem Vestr. deinceps quoque honestissimam voluntatem benigne fouendae et ornandae Ecclesiae et huius Academiae Rostochiensis conseruaturam esse Inquisiuimus autem hactenus magna circumspectione


page 435, image: s0435

et fide artificem, qui artis Medicae et Mathematum superiorum studia in Celsitud. Vestr. Academia propagaret. Hunc cum DEVS nobis sollicite exquirentibus clementer tandem obtulerit Medicum et Mathematicum eximium, ac virum doctrina, virture et humanitate plane Bordingo nostro similem, sed Geometram et Astronomum praestantiorem, Doctorem Henricum Brucaeum Alostensem: reuerenter a Celsitudine Vestra peto, vt eum nobis collegam, assignato Bordingi 200. Tal. stipendio, clementer adiungat. Conduxit Celsitudinis Vestrae frater recens Medicum iuuenem Leuinum Battum, qui Arithmeticae et Sphaerae initia hactenus tradidit. Verum hunc Henricum Brucaeum excellenti ingenio et doctrina sua spero et Celsitud. Vestr. et toti Academiae magno ornamento et praesidio fore. Is cum nostro consilio et rogatu huc accesserit, Celsitudo Vestr. coram eum videre, et viuas audire ac reddere voces et de re tota cum eo transigere poterit. DEVM oro, vt Celsitudin. Vestr. incolumem et florentem seruet, et praesentia cum ciuitate Rostochiensi negotia ad DEI gloriam et Cels. Vestr. dignitatem et honorem et subditorum salutem gubernet, Bene Valete 1565.

DVCI BORVSSIAE.

LEgimus optimum Principem Tyberium II. Imp. cum nimia liberalitate et beneficentia e???ga pauperes aerarium exhaurire diceretur, ideoque a ma???re Sophia reprehensus esset, grauissime respondisse. Nunquam defuturam esse pecuniam fisco publico, quamdiu pauperes scholastici eleemosynas acciperent. Similis in Leone Imper. qui annis 110. Tiberium anrecessit amor et munificentia erga scholas et literarum studiosos celebratur. is cum belli tempore, Eulogio cuidam scholam aperienti salarium liberale constituisser,


page 436, image: s0436

ideoque a Ducibus moneretur, rectius eam pecuniam, tali tempore in militum stipendia conferri. Vtinam, inquit, ea felicitas meae gubernationi diuinitus contingat, vt omnia, quae nunc alendis militum praesidiis impendere cogor, in ornanda doctrinarum studia et prouehendas scholas, et homines ingeniosos, optimis artibus quae fontes sunt praecipuorum bonorum et ornamentorum Ecclesiae et ciuilis vitae excolendos, collocare possim. Non dubito autem Il. C. V. his turbulentis et difficilimis Reipub. temporibus, et multis ac molestis nostrae aetatis inquietae negotiis publicis, quae sumptus publicos vbique augent, eandem suae etiam gubernationi tranquillitatem perpetuo ardentibus votis optare: nec tamen in mediis negoriorum fluctibus deponere voluntatem iuuandi bona ingenia, quae literis ex culta Ecclesiae et Reipublicae magno vsui et praesidio fore, spes est, ac in his praecipue eorum studia promouere, qui in vesta ditione nati, expectationem de progressu in studiis Reip. profuturo eximiam praebent. Cum igitur ingeniosus et eruditus iuuenis Cels. V. subditus benignissimara Cels. V. voluntatem et beneficentiam grata mente et voce praedicaret et literis ad Cels. V. suis, meas etiam adiungi peteret, reuerenter gratias agere volui quod singulari pietate et constantia patrocinium literarum tuetur, ac vt inter caeteros benignitatis suae alumnos, hunc etiam Georgium Schalestinum Lilio politanum benigne foueat reuerenter peto, quem Celsitu. Vestr. amore et beneficiis dignissimum esse et summa cum modestiae ac diligentiae in studiis et in omni genere officii laude in hac schola, viuere vere testor, et paulo post DEO iuuante, magno vsui et ornamento Reipublicae futurum esse plane confido. Reuerenter itaque C. V. animum oro, vt subsidium studiorum ipsi clementer latgiri, et sua beneuolentia et patrocinio eum complecti dignetur. Deum aeternum custodem Principum bonor im


page 437, image: s0437

precor, vt C. V. ad illustrandam ipsius gloriam et salutem Ecclesiae et scholarum in his terris diutissime seruet incolumem et florentem. Datum in Academia Rostochiensi Calendis Iulii.

SENATVI BRVNSVVICENSI.

MAgnifici et Amplissimi Domini, cum in ciuitatibus et Imperiis homines eam ob causam praecipue consociarit Deus, vt sint domicilia et templa Dei, in quibus vera de Deo et Redemptore nostro Iesu Christo doctrina luceat et alii aliis exempla virtutum et testimonia de Deo ostendant, merito laudanda est sapientia et pietas vestra ac munificentia eximia, qua in ornatissimae vrbis gubernatione inter caeteras grauissimorum negotiorum moles curam fauendi et propagandi veram de Deo doctrinam et literarum studia Ecclesiae ac Reipublicae necessaria praecipuam suscipitis, et ingenia ciuium vestrorum, quae literis et virtute exculta, Ecclesiae aut Reipublicae paulo post vsui et praesidio fore spes est, benigne et liberaliter fouetis. Est autem praestansingenium, et diligentia in studiis eximia, et profectus in doctrinis egregius, et singularis modestia ciuis vestri Henrici Camerarii, quem Deo iuuante paulo diutius in Academiis, doctrina vberiore excultum et exercitatum, aliquanto post salutare organum Ecclesiae et Reipublicae in verae doctrinae propagatione, vel ciuilis vitae officiis regendis futurum esse non dubito. Cum veto a matre vidua tenuioris fortunae sumptus neccssarios habere nequeat: ad Ampliss. senatum vestrum, velut ad communem patrem patriae, confugit, et auxilium et opem, ad pertexenda inchoata studia submisse flagitat. Etsi autem scio vos in hoc genere officii praestando, maxima cum Dei ipsius, qui hanc vestram beneficentiam et flagitar, et cumulatissime compensat, tum vestri ordinis, cui Ecclesiae et studiorum tutela


page 438, image: s0438

commendata est, rationem habere, tamen vt propter testimonium meum expeditiores sitis, ad exercendam hanc liberalitatem, et stipendium ipsi aliquot annos prorogetis reuerenter oro. Scitis Tiberium II. Imp. qui propter beneficentiam erga pauperes celebris est, cum dicerent familiares, exhauriri fiscum Regium eleemosynis dixisse: Nunquam defuturam esse pecuniam aerario publico, quamdiu pauperes scholastici eleemosynas acciperent. Quare et vestram hanc benignitatem, Ecclesiae salucarem et huic ingenioso et modesto ciui vestro necessariam cumulatissime Deus compensabit. Quem oro vt vos ad ipsius gloriam et Ecclesiae ac Reipublicae salutem seruet incolumes et florentes. Datum Rostochii 1567.

GRATVLATIO DE CONIVGIO.

IN ritibus nuptiarum Atticis legimus puerum faces ardentes praeferentem sponso in thalamum nuptialem cunti praecinisse in solenni carmine [Gap desc: Greek words] . Quod etsi grauiter et vere, et sanctius etiam de coniugio dicitur, quam eiusdem vrbis philosophi scripserunt, vxorem non [Gap desc: Greek words] , vt eam nostrae literae appellant, sed [Gap desc: Greek words] , et plane cum, verbis primae promulgationis decreri diuini de conditione sexus foeminei, et cum Salomonis sententia, qui vxorem inuenit, foeliciter ducit, inuenit bonum et hauriet voluptatem non ab vxore tantum, sed a Domino miscente dulcem curis amariciem, congruere videtur: tamen praecipua et summa coniugii bona, et fontes verae laudationis coniugii, in sola Ecclesia noti sunt: quod mirauda bonitate et sapientissima deliberatione totius diuinitatis institutum et sancitum est, non modo vt fons et origo generis humani, et Ecclesiae Dei ac Reipublicae seminarium, et totius vitae humanae fulcrum et vinculum, verum etiam vt schola pietatis, mutuae


page 439, image: s0439

dilectionis, beneficentiae, precum, patientiae et multarum virtutum de Deo nos commonefacientium, et imago mirandi inter Christum et Ecclesiam foederis esset.

Vt enim in coniugio honesto et sancto hae sex res praecipue florent et conspiciuntur, primum Amor mutuus, suauis, sincerus, ardens, sine morositate, sine fastidio, suspicionibus, simulatione, [Gap desc: Greek words] etc. Deinde fides coniugalis, qua in mutuo amore adquiescant et vterque vni suo coniugi corpus castum et sanctum seruet, praeterea societas omnium bonorum et aerumnarum, Generatio, defensio, et [Gap desc: Greek words] , infirmitates, et naeuos intet se mutuo condonans: ita inter Christum et Ecclesiam similis amor est, quem hoc illustri [Gap desc: Greek words] Christus declarauit, quod Ecclesiae sponsae suae salurem proprio sanguine, et vita profusa redemit, et quidem solam Ecclesiam fide sibi copulatam diligit, et omnia suas sapientiae, iustitiae, vitae et laetitiae aeternae bona ipsi impertit, peccata et poenas Ecclesiae in se deriuat: Quotidie etiam plura membra Ecclesiae per verbum, et spiritum Sanctum generat: quae aduersus omnia mala defendit, et multas eorum infirmitates tolerat et condonat. Hoc mirandum foedus amoris inter Christum et Ecclesiam mutui, vt considerare et aspicere propius possemus: coniugum societatem DEVS instituit, et promissiones suae praesentiae, auxilii, benedictionis, et custodiae diuinae, amplissimas adiungit. Nec vero vlla suauior et dulcior amicitia, et fides mutua, et dolorum ac curarum omnium leuamen et consolatio gratior est, quam inter coniuges honestos et vera animorum beneuolentia in DEO copulatos: cum alioquin non in aulis tantum sed tota hominum vita fere inane nomen esse amicitia, a multis existimetur. Toto igitur pectore tibi de adiunctione noui amici omnium in toto genere humano carissimi


page 440, image: s0440

et suauissimi gratulor, et Deum aeternum patrem Domini nostri Iesu Christi authorem sanctissimi et dulcissimi foederis coniugum oro, vt coniugium foelix, tranquillum, faecundum et salutare tibi ac honestissimae sponsae tuae tribuat, et pectora vestra Spiritus sui nexu conglutinet et vniat, vt coniunctis animis Deum colatis et celebretis inque DEO sit mens vna, sit vnus amor. Efficiat etiam vt domus vestra fiat Ecclesia Dei et hortus coelestis, in quo procreentur educentur et foueantur plantulae recte Deum agnoscentes et inocantes et celebraturae DEVM in hac vita, et in omni aeternitate. Haec vota in sacro tuo nuptiali, ad quod accedere [Gap desc: Greek words] non licebat, animo et voluntate praesens ad Deum fundo: et precibus meis, sponsi ac sponsae dexteras inter se iunctas, Dei dexterae insero et connecto. etc.

IACOBO RVNGIO.

VT in vsuris, quarum literae ad me tuae mentionem faciunt mora aliquid lucri adfert creditori: ita cunctatio tot annorum quibus scribendi officium praetermissum est, humanissimam mihi epistolam peperit plenam sapientiae, grauitatis et piae sollicitudinis de Ecclesia, et conseruanda inter vicinos mutua coniunctione, a qua non alienum me esse tot annis colaphos linguae virulentae, a quibusdam, concordiae et coniunctionis studiosissimos se profitentibus, boni consulentem: et nihilominus [Gap desc: Greek words] : tibi quoque constare existimo. Certe enim et ego non is sum qui prodesse Ecclesiae, contentionibus et rixis cum maledicis aut morbis illius opem vllam adferre possim. Speraui etiam, haec et alia Ecclesiae vulnera


page 441, image: s0441

quiete et abstinentia rectius, quam agitatione, et motu contentionum sanari et sopiri posse. Sed cum indies ea exulcerari et maiora reddi proximis annis viderimus: magno certe cum gaudio recens D. Iacobi Andreae librum Imp. Maximiliano et omnibus imperii electoribus principibus Ecclesiasticis et politicis inscriptum legi, in quo suae legationis superiore anno obitae, historiam et in omnibus, quas adierit, Ecclesiae summum de omnibus doctrinae articulis consensum se inuenisse commemorat, et firmam concordiam Ecclesiarum, quae Augustanae Confessioni adiunctae sunt, in Synodo Zeruestensi restitutam esse, omnib. ordinibus Imperii nunciat. Hoc vt ita esse libentiss. crediderim, ita omnibus in vtraque parte litigantibus efficaciter persuaderi optarim. Ego sane, quo diutius haec Cadmea docentium praelia intueor, eo studiosius simplex et rectum doctrinae Lutheri, et Philippi depositum conseruari et retineri debere statuo, ac que vnum in tanta animorum et rerum exacerbatione possum: ardentibus votis Deum precor, ne hoc ipsum Depositum sub praetextu nominis Lutheri et Philippi subinde longius ab hac simplici norma in praecipuis articulis deflectendo et altercando amittatur. Vtinam vero, praeter ea, quae in locis Philippi dogmata ad veram pietatem alendam maxime vtilia et necessaria explicata sunt: nullae aliae disputationes ad vulgus praecipue, in Ecclesia publice agitentur. Sed cum controuersias Lutheri tempore agitatas subinde renouari hoc tempore experiamur: fateor equidem, cum nostra de illis confessio flagitatur, nos ex Lutheri confessionibus explicationes illarum vberiores hactenus deprompsisse. Idque te etiam facere, vt in litetis tuis ipse ostendis, non dubito. Agnosco autem et ipse meam ruditatem, et de tantis rebus, quae singulis fere annis nouae mouentur, cum eruditis, bonis, candidis,


page 442, image: s0442

et veritatem ac coniunctionem serio quaerentibus, nec captatione verborum, aut delineatione ad altos aut deprauatione calumniosa simpliciter et candide dictorum, distractiones et odia acerbiora accendentibus colloqui maxime optarim. Talem cum te ingenio et doctrina excellentem et multis illustribus beneuolentiae officiis et loci vicinitate nobis coniunctum, esse sciam: ego sane saepe conferre nos amanter et candide sententias de rebus tantis cuperem: Idque nobis et conseruationi veritatis et pacis, in vicinis ecclesiis ac scholis, non inutile fore arbitrarer. De quaestione a te proposita: si regurlam vsitatam, quod Euangelion politicas ordinationes, cum lege naturae et caritatis proximi conuenientes non aboleat, veram et certam esse iudicamus: existimo non difficile iudicium esse et habentibus studium retinendae fidei et bonae conscientiae in iis casibus, quos expressisti, pie consuli posse, sed [Gap desc: Greek words] aut dogmata condi nequeunt, priusquam de certa vsurae definitione constet, de qua erudiri a te peruelim. Nam vsitata descriptio vel amplior esse definito, vel certe minus perspicue naturam definiti explicare et euoluere quibusdam videtur. Bene vale die aequinoctii autumnalis Anno 1571.

MATTHAEO LVDECO CANONICO Hauelburgensi.

LEgimus exemplum literarum Caroli Magni, quibus Collegium Ecclesiae cathedralis in Saxonia Bremae, anno Christi 788. instituit: in quibus praefatur, se cum gente Saxonica tot annos bellum gessisse, non vt sibi victori, sed Domino Deo et Redemptori nostro Iesu Christo, vera fide et obedientia deinceps seruiret, ac Osnaburgi nominatim constituit, vt


page 443, image: s0443

vnus ex canonicis, Graecae linguae peritus professor, in eo collegio assidue existat. Eodem consilio annis 170. post hanc primam in Saxonia Caroli fundationem, Otto primus Imp. genti Henetae recens a patre Henrico Aucupe et a se deuictae, collegia docentium Hauelburgae, Misnae, Brandeburgae, Parthenopoli, Mersburgae etc. erexit, vt verae de Christo doctrinae fidi custodes et propagatores, et totius administrationis Ecclesiasticae Gubernatores in tota viciniae essent. Nec dubium est, formam collegiorum veterum ad exemplum Ecclesiae in populo Israel magno consilio institutam fuisse: quae non aboleri, sed emendatis abusibus, religiose conseruari et ad veterem formam restitui ac defendi optandum est. Praecipue autem ad collegiorum curam pertinet, doctrinae coelestis et literarum ac linguatum, quae ad recte intelligendam et explicandam Ecclesiae doctrinam necessariae sunt, conseruatio et custodia diligens, et studium fouendi bona ingenia, quae exculta literis spes est, Ecclesiae vsui fore. Cum igitur hic Simon Brismannus Graecum carmen ad collegium vestrum erudite et grauiter scripserit, et mores eius honesti et placidi sint, reuerenter oro quoad sine molestia et incommodo fieri porerit, vt vestra authoritate et patrocinio eum iuueris, vt non grauate Reuerendum collegium, poema ipsius accipiat. In Osnaburgensi Collegio iam non modo Graecae linguae professor nullus fouetur, verum etiam senatui vrbis, ludum literarium eruditiorem aperire volenti, Canonici aduersantur. Vestrum autem collegium, ac te inprimis, etsi in Othonis fundatione fortassis non fit nominatim Graeci professoris mentio: Tamen Graecae linguae se aliarum artium optimarum studia ardenter amare, colere et omnibus officiis prouehere scio. Quare


page 444, image: s0444

et huius adolescentis officium collegio vestro non ingratum fore spero. Deum oro, vt re, ornamentum Ecclesiae Hauelburgensis et praesidium literarum praecipuum, diutissime incolumem et florentem seruet, et nos omnes doceat et gubernet. Datum die 16. Septembris 1570.

IOHANNI FREDERO.

SI assiduitatem in scribendi officio tuam, et literarum, qua superiori anno vti solebas, frequentiam, inhibent a me obiter aliquando commemoratae, summorum virorum sententiae, quae vnum hominem in studiis agere et non multa, sed multum paucos et optimos authores legere ac iterare, nec multa negligenter, sed pauca bene et accurate scribere iubent: doleo sane, secus ac sentiebam, orationem meam a te acceptam, et priorem illam scribendi copiam et assiduitatem, in Pythagoricum plane silentium conuersam esse. Etsi enim h [Gap desc: Greek words] : tamen communia haec humanitatis et literarum ad amicos officia, et sermones cum absentibus familiares, non plane intermitti volebam, sed in vno aliquo studiorum genere certo, ad quod natura ducereris, et inprimis elaborare, et in carminibus praecipue scribendis, non tam multitudini et copiae venuum studere, quam pauca, bonis et grauibus sententiis et noematis stipata, et [Gap desc: Greek words] et allusionibus venustis argute ornata, diligenter elaborare et expolire, et familiares etiam ad amicos Epistolas, non inanibus aut sordidis sententiis et verbis, et literarum figuris, negligenter exarare, sed tempus et considerationem nenessariam adhibere iubebam, cum de toto hominis ingenio, natura et moribus, ex vna Epistola saepe indicetur. In eam sententiam existimo Xenophontis dictum a me citatum esse: [Gap desc: Greek words]


page 445, image: s0445

[Gap desc: Greek words] , et illud Basilii. [Gap desc: Greek words] etc.

ANDREAE SCOPPIO.

LIteras tuas 17. Augusti Erxlebii datas, postridie Nonas Octobris accepi, Luneburga ad me allatas, quae mihi quidem et propter significationem amoris erga me tui, multis illustribus testimoniis iam olim perspecti, et candorem ac pietatem admonitionum necessariarum et in ferenda aduersus amicum veterem condemnationis sententia cunctationem et [Gap desc: Greek words] prudentem, pergratae fuerunt. Video enim te antiquissimae illius et iustissimae legis normam in iudicando sequi decreuisse: [Gap desc: Greek words] . Nec vero si de omnibus accusationum illarum capitibus, mihi in iudicio respondendum esset: vllos quam te et tui similes iudices optarim et quod ad primum accusationis caput attinet etc.

IOACHIMO CAMERARIO.

EPistola tua senili grauitate et sapientia, et illustri significatione verae erga me beneuolentiae plena, quam die 17. M. Septembris Lipsiae dederas, tandem mihi pridie Nonas Decembris a ciue vestro reddita est. Etsi autem officio responsionis, quam tot mensium mora tardauit, gratiam abesse intelligo: tamen eximiam bonitatem et mansuetudinem tuam confido huic cunctationi, nulla mea negligentia allatae, veniam benigne daturam esse.

Basbicium cuius initio epistolae mentionem facis, genhtis suae non indecorem fore, et aliquid conciliaturum sibi laudis peculiaris, pater omnino sperat: nos quoque vt expectationi patris euentus respondeat, optamus. Ac gentilem ipsius Ioachimum Basbicium, excellenti ingenio et virtute, et latine scribendi facultate,


page 446, image: s0446

praeditum, ornamento et praesidio suis et Reipub. futurum esse, certo confidimus. Sed huius vt iststic [Gap desc: Greek words] . De hoc igitur hactenus. Quod de Pannonicis rebus significas, [Gap desc: Greek words] : vere adfirmo eos proceres et delectos a nobilitate, cum quibus ego aliquot menses familiariter vixi: Vbicurique ius patronatus in templis habent, vel alloquin per Pontificios licet, plerunque in templis vsitatis ad sacra conuenire. Viennae cum templum publicum non concederetur, in priuatis aedib. synaxes, quibus saepissime interfui, celebrabant, nec tamen alio quam azymo pane vnquam vsi sunt. nec vti alio quemquam cognoui, nisivnusforte sit ex ministris, qui Helueticos et Heidelbergensis Ecclesiae ritus, magis quam Saxonicos probant, Vt cereos in sacro accendere liberum esset; ordini Agendorum etiam assentientib. Nobilitatis delectis insertum est. Et his ipsis tandem comprobantibius, Presbyterisacrum celebrantes, veste Ecclesiastica, vel linea, vel alia talari, pro cuiusquam Ecclesiae in duorum ordinum ditionib. consuetudine, vti, in libro Agendorum iussi sunt. Spirae, pro elegans oppidum familiae Kirchbergiae ad Danubii ripam, tredecim supra Viennam miliaribus est, vbi duos menses antequam Cardinalis coommendiuus amandaretur, hospitium in aedib. Kirchbergeri habui. Templum imaginibus et statuis refertum est, cuius pastor etsi a Monasterii Bauarici Abbate Altacense et Episcopo Patauiense constituitur: tamen concionatorem, virum pium et doctum, maritum, in vestra vicinia, Torgae natum, fouet, qui corpus doctrinae et ritus omnes in Misnicis Ecclesiis vsitatos retinet, et singulari fide et foelicitate Lutheri catechesin teneris pueroru animis instillat. Eius Ecelesiae doctrinam et ritus hos, probare, communi vsu coenae Domini ego


page 447, image: s0447

et collegae mei ostendimus. Etsi vero, alicubi inquietos et turbulentos [Gap desc: Greek words] ex superiori Germania pulsos, inconsideratius vociserati non negauerim, tamen quae ipse coram vidi et certo ac explorate cognoui, vere coommemoro. Recens etiam literas M. Octobri datas ex iis locis accepi, quae ab hac narratione non discrepant, praecipuam delectorum ex duob. ordinibus sollicitudinem, et curam esse ostendent, vt Inspectorem suarum Ecclesiarum pietate, moderatione, studio pacis, prudentia et doctrina mediocri praeditum nancisci queant. Qua in deliberatione vt eos gubernet et adiuuet Filius Dei, [Gap desc: Greek words] toto eum pectore precor. Quod de studio piae consenfsonis et detestatione turbulentae audaciae et professione voluntatis erga bene meritos de piis studiis, magnam te coepisse voluptatem scribis: laetor equidem tibi virtute, et sapientia praestantisimno viro, voluntatem et studium meum non improbari. De quo vere testati possum, etsi accidit mihi, quod pacificis coniungi et conciliari partes dissidentes potius quam atrocius distrahi et diuelli optantibus euenire Nazianzenus ait [Gap desc: Greek words] : tamen nunc multo etiam magis me in hac sententia confirmari. Vt omissis tandem et abruptis conflictationibus disputationum seu [Gap desc: Greek words] potius [Gap desc: Greek words] : Vtilius esse iudicem, in simplici et recta forma Doctrinae, in Lutheri et Philippi scriptis, ac huius praecipue locis coommunibus constitutae, plane acquiescere, quam singulis fere annis noua dogmata, et nouas ac inusitatas docendi et loquendi formas in Ecclesiam induci, nec vllam stabilem et certam conseruari [Gap desc: Greek words] inquit Basilius in proxima [Gap desc: Greek words] . Ita summe optarim dogmata maxime


page 448, image: s0448

in Ecclesia, ad veram Dei agnitionem et pietatem alendam vtilia et necessaria, singulari iudicio in locis D. Praeceptoris exposita sint: omnes disputationes alias inani ingeniorum curiositati, et augendis distractionibus magis quam [Gap desc: Greek words] seruientes prorsus praecidi et ab omnibus in Ecclesia docentibus praeteriri. Assidue igitur in hac Sarepta D. Praeceptoris Locos et Examen vel repetiui ipse, vel ab aliis proponi et praelegi Iuuentuti publice curaui. Idque nunc etiam facio studiosius, nec [Gap desc: Greek words] vnquam quod meminerim publice dixi aut scripsi, sed in catechesi definitionem vsitatam recito, et quaedam de discriminibus idiomatum seu attributorum ex Cyrillo, Eusebio, Epiphanio et aliis veteribus scripta, moneo, quae a senioribus reuerenter et sobrie cogitanda sint. Id an reprehensiones publicas adeo atroces mereatur, Deus iudicet. Sed et de his satis. Ego me Deo commendo, quem toto pectore precor, vt te praecipuum Ecclesiae et Reipub. literariae decus et senem [Gap desc: Greek words] . Deus te diutissime incolumem et florentem seruet. Datum Idibus Ianuarii Anno 1571.

MARTINO KEMNICIO.

EIlio Dei sedenti ad dextram aeterni patris, et danti dona hominibus, [Gap desc: Greek words] , ne sicut pueri fluctuemus et circunferamur omni vento doctrinae, toto pectore gratias ago, quod te spiritus sui donis ad illustrationem doctrinae de personali Vnione duarum in Christo natutarum, quae vt totius fidei et salutis Christianae fundamentum est, ita omnibus etiam temporibus variis opinionum monstris a Diabolo hoste filii Dei et salutis nostrae, oppugnata est, excitauit et instruxit. Nec dubito toti Ecclesiae piorum et eruditorum veritatis


page 449, image: s0449

amantium gratam fore, adeo piam, perspicuam, neruosam, simplicem tamen et rectam et aptissimo ordine distributam amplissimae doctrinae, et multis difficilimarum controuersiarum labyrinthis intricatae, explicationem. in quisiui et ipse mediocri studio superioribus annis testimonia Scripturae, et veteris Ecclesiae consensum, de praesentia Christi in Ecclesia et sacra Coena, et diuersis generibus ac modis [Gap desc: Greek words] , et caeteris materiis quae in hac quaestione miscentur, vt meam mentem ambigentem, firmis testimoniis confirmarem. Ac Cyrilli inprimis dicta, cum nostra confessione congruentia, multa et valde illustria me delectabant. Postea Theodoreti refutationes anatematis morum et dialogos legens et Augustini, ac aliorum sententias dissimiles considerans, comperi de tota hac controuersi a verum esse, quod de [Gap desc: Greek words] corporis Christi, quidam nobis [Gap desc: Greek words] inquit, Antiquitatis testimonia non satis de ea consentire. Imo plurima patrum dicta speciose ad [Gap desc: Greek words] corporis Christi, vnico tantum loco comprehensi et symbolicam seu typicam illius in Coena praesentiam et spiritualem solummodo [Gap desc: Greek words] accommodari, sicut et Hilarianum illud locis communibus insertum. Haec sumpta et hausta efficiunt, vt Christus in nobis sit et nos in ipso: tantum ad fidelium manducationem pertinet, de qua sextum caput Iohannis concionatur et de qua sola Sacramentarii loquuntur.

Saepe igitur dolui; cum tanta contentione Lutherus initio suorum certaminum, ex solo Dei verbo, et non ex Patrum scriptis, iudicari de dogmatibus voluerit: postea patrum scripta, velut vnicam certissimam iudicii normam in controuersiis [Gap desc: Greek words] , toties a quibusdam praeceptoribus nostris allegari et constitui. Quare graussima mihi lectio tui libri fuit, in quo non solum fundamenta doctrinae de Vnione hypostatica,


page 450, image: s0450

ex sacris literis deprompta ostendis, verum etiam quia Petrus Martyr et alii [Gap desc: Greek words] vicini nostri, magnos aceruos testimoniorum, ex patribus contra [Gap desc: Greek words] cumularunt. Periucundum erit piis, tot illustres patrum sententias, quibus vera sententia confirmatur, a te collectas, vno intuitu complecti. etc.

IOANNI MARBACHIO.

[Gap desc: Greek words] quam mihi gratae et dulces fuerunt tuae litterae proximis calendis Maii datae, ex quibus te pristinam et paternam erga me beneuolentiam et fidem multis illustribus testimoniis toto vitae meae tempore declaratam conseruare perspexi, subuerebat enim, quia alium ac oportebat, et nos vtrinque expectabamus, exitum habuisset, consilium de migratione a me isthuc suscipienda: ne fato quodam meo isthic etiam amici veteris quem habebam praecipuum, voluntas immutaretur. Gratiam itaque tibi, quantam maximam animus meus capere potest, habeo et habebo, in omni aeternitate, quod [Gap desc: Greek words] . Rursus autem in Academiam vestram quae vt Athenae olim [Gap desc: Greek words] dicebantur: ita hodie in tota Germania te ctae et felicis adolescentum institutionis magistra et exemplar est: ex hac ditione tres Adolescentes nobiles mittuntur, quos vt tibi praecipue commendarem, diligenter a me petiuit Ioachimus Crusius, vir nobilis, et principum nostrorum Consiliarius praecipuus, qui tuus olim in Academia Witebergensi amicus et conuictor fuit. Oro igitur, vt paterna fide et benevolentia tua, omnibus bonis et studiosis exposita, hos etiam adolescentes complectaris, et de hospite ac Praeceptote priuato fideli ac industtio ipsis


page 451, image: s0451

prospicias, et in parentis locum succedas. sumptus neccessarios mater et tutores tempestiue isthuc mittent. Nec dubito de hac re tota, copiosius ad te scriptutum esse Ioachimum Crusium, qui hesterna die ostendebat, se veterem amicitiam tecum per literas velle renouare. Schola nostra post tristes pestilentiae et belli calamitates mediocriter restituta est, a qua multos vicinarum vtbium ciues oppressio libertatis huius vrbis alienauerat. Eam nunc Imperatoria Maiestas missis commissariis restituere conatur. Hi cum principibus nostris hodierna die tractationem inchoarunt, quam vt gubernet Filius Dei ad suam gloriam et salutem publicam toto eum pectore precor Rostochii die 18. Iulii Anno 1567.

MARTINO HELSINGIO.

S. D. Clarissime vir, frater charissime, [Gap desc: Greek words] . Intercedit autem mihi arctissimum amicitiae vinculum, et ius hospicii etiam cum patricio et ciue Sundensi Christiano Smiterloio, viro erudito, humano, suaui, et tua ac omnium bonorum et doctorum beneuolentia et fide dignissimo. Eius causam iustissimam, nec odiosam, vt spero commendaui D. N. cuius mandato, aliquot pannos ipsi, qui nulla prorsus cum Smiterloiis vel Suartis Mercaturae societatem habet, vna isthic ex quadam taberna mercatotum ablatos esse intelligimus. Causam totam ex adiunctis ad N. literis cognosces, quarum exempla vbi legeris, quaeso vt hunc, qui tibi exhibebit literas, consilio tuo instruas, quando et vbi, an praesente Regia Maiest. vel alias reddere epistolam N. debeat, et quomodo responsum oportunum flagitare et obtinere possit. In summa sic velim te hanc causam agete, ac si ad me ipsum ea pertineret. Nam huius amici causa, non minus, quam mea laboro, et mea officia


page 452, image: s0452

tibi vicissim defero. Bene valen 22. Novemb. 1566. Martini Suardi epistolam tibi mitto, in qua scribit mille taleros, scholasticis vestris distribuendos, isthic ab ipsius ministro R. M. redditos esse.

CANCELLARIO REGIS Sueciae.

MAgnifice Domine Cancellarie, Patrone colende, Vt Dei Thtono, ita regibus bonis, consiliarios proximos, sapientiam, bonitatem et iustitiam assistere oportere: Demostbenes etiam, etsi verae religionis ignarus fuit, scriptum reliquit. Vt enim in Deo eximia bonitas et clementia salutem hominibus impertiens, supra caeterarum virtutum chorum eminet et elucet: ita in Regibus et eorum amicis, Dei imaginem et vices in his terris gerentibus, quoad Dei similitudinem et cognationem propius accedunt, eo magis etiam has virtutes diuinas lucere et conspici decet. Cum igitur Inclyti et inuictissimi regis te amicum intimum ac fidelissimum scirem, iustitiae et aequitatis patronum, et Arcem praecipuam in toto regno esse, non dubitaui, rogatus ab homines S. R. Mtis et gentis vestrae studiosissimo et amico meo coniunctissimo, causam iustam et facilem, vt spero, ac expeditam, Magnificentiae vestrae commendare, non secus, ac si ad me ipsum ea pertineret, et meae ipsius fortunae omnes periclitatentur. Causam totam Mag. vestra, ex literis huic meo epistolio inclusis liquido et vere cognoscet, quae ipsae testimonium sunt bonitatis viri optimi et Regiae maiestatis ac gentis vestrae amantissimi: qui tanta lenitate et mansuetudine de rebus suis isthic ablatis, nullam animi offensi significationem ostendens scribat et loquatur. Agnoscit autem Mag. vestra iniustissimum esse, homines innocentes et ab omni culpae societate alienos, cum sontibus plecti et magna fortunarum suarum parte spoliari. Apparebit enim re diligentius


page 453, image: s0453

inquisita: nullam omnino, hunc Christianum amicum meum, mercaturae societatem, cum reliquis Smiterloiis vel Suartis vnquam iniisse, sed suo ipsius priuato periculo merces illas in regnum Sueciae hoc belli tempore transmisisse. Quanta vero diligentia, assiduitate, et contentione, superiori anno Mattinum Suartum vna mecum vtserit, vt fidem R. M. datam de mille Ioachimicis scholasticis gentis Suecicae exoluendis, seruaret: ego ipse, qui tum eius negotii causa Sundium profectus eram, et huius Christiani Smiterloii, Patricii Sundensis, viri eruditi et optimi hospitio fruebar, certissimus testis esse possum. Reuetenter itaque a Magnificentia vestra peto, vt re tota recte inquisita, huius Christiani causam a caeteris, qui vel socii Martini Suarti, vel fideiussores fuerunt seiungat, et precium iustum pro 25. pannis, partim a R. M. mercatore emptis, partim postea in arcem delatis, huic Christiano praeberi, mandet. Id officium, cum iustissimum sit, et Deo custodi Regum iustorum gratum, et inclyto Regi, ac vestrae Magnis. in his regionibus, in quibus nomen Christiani Smiterloii omnibus bonis notum est, valde honorificum et gloriosum erit et plurimorum bonorum beneuolentiam erga S. M. R. et M. V. augebit. Ego etiam, non alio loco, hoc beneficium habebo, quam si in me ipsum a M. V. esset collatum. Bene et feliciter valete, Die 22. Nouembris Anno 1566.

IOACHIMO CRVSIO.

FIdelium ministrorum Ecclesiae in aulis et ciuitatibus conditio fere serui illius Plautini similis est, qui Dominum, ministerio suo, velut lippis oculis vti, ait: quibus cum carere, eosque plane abiicere nequeat: tamen perpetuo de iis queratur, eosque sibi molestos et odiosos esse palam ostendat. Etsi autem multos sapientes,


page 454, image: s0454

de toto hoc impiis odioso concionatorum ministerio, et certaminibus, videmus non aliter sentire, quam ille apud Salustium inquit. Frustra niti, nec quid quam aliud fatigando sese, nisi odia hominum et infamiam quaerere extremae dementiae est: tamen aliud esse iudicium Filii Dei supremi Pastoris, et tuum, tuique similium non Epicureorum sed piorum ac Spiritu DEI eruditorum, sapientum, scio: qui necessaria vocationis officia, ministros diligenter et sedulo facere et beneuolentiam ac praemia non ab hominibus, sed a Christo iudice expectare: eosque filio Dei conformes fieci oportere, intelligunt. Cuius Exemplum in accusandis et acriter taxandis auditoribus impiis (quos progenies viperarum Hypocritas, aliisque iniuriosis verbis Christus appeellasset) cum quidam pius Pastor consuli suo reprehendendi concionum ipsius acerbitatem, ac vt benevolentiae senatus et ciuium, et commodorum rei familiaris rationem maiorem haberet, amice hortanti opposuisset: tursum infert consul darinn gieng es ihm auch also: significans Christum effreni lingua et maledicentia sua, foedi exitus calamitatem et furias, supplicium sponte attraxisse.

Idem de optimo et fidelissimo Christi ministro. Doctore Contado ipsiusque collegis, multos prophanos homines in aula et alibi iudicare nuper cum Actioni aduersus eos ab aulicis quibusdam subornatae et instructae interessem: multoque magis postea, ex concordiae formula et recessu ipsis dato, cognoui. Etsi autem decreta illa non mutatum iri vereor: tamen tibi viro sapienti, et pio, et Ecclesiae studioso, quem in illo ipso Gustrouiensi iudicio, multa donec ei interfuisti, moderatius quam quidam volebant, egisse scio, significandum esse dolorem meum duxi, quem inde potissimum capto, quod


page 455, image: s0455

multas necessatias officii diuinitus ministris commendati, partes eo decreto inhiberi et opprimi: et impiae tyrannidis in Ecclesiae et scholarum ministros deinceps exercendi fundamenta in eo iudicio iacta esse, intelligo. Nam si auditoribus, propter manifesta et enormia peccata, paulo asperius taxatis, actionem iniutiarum aduersus pastores suos instituete licebit: pastotibusque ipsis officio suo fideliter functis, iudicialis Reuocatio, et deprecatio priore loco facienda imponetur: eaque deprecatio solennibus literis et principum manu ac sigillis confirmata, vt in Gustrouiensi causa accidit, tanquam in triumpho circumfertetur et ostentabitur: plerique pastores muti canes fient, confirmabitur in auditoribus petulantia et proteruia, impune laxans frenos non tantum impietati omni et delictis contra ptimam tabulam Decalogi, quae a Magistratu alioquin raro puniuntur, verum etiam omnibus aliis cupiditatibus et sceleribus: delebitur et tolletur ex Ecclesia prima pars ministerii seu praedicatio poenitentiae: sicut expresse, ne excommunicationis mentio amplius in suggesto fiat, in articulo prohibitum est. Tandem plane oppresso ministerio, nobiles etiam et ciuitates durius prementur: cum ministris gubernatorum peccata arguere non amplius licebit. Fateor Concionatores homines esse, et, quae dam asperius, aut vehementius, quam decebat, ab iis dici et agi posse, etc.

BERNARDO A MENZINGEN.

S. D. Carissime Bernarde. Filum DEI fontem omnis sapientiae et doctrinae salutatis, custodem adolescentum, vera pietate, diligentia in studiis, modestia et caetetis virtutibus nobilium, toto pectote precor, vt studia tua et vniuersae vitae


page 456, image: s0456

curriculum clementer gubernet et prouehat, vt virtute eximia et optimarum artium doctrina illustri excultus, paulo post Ecclesiae Dei et Reipublicae, magno praesidio et ornamento sis, ac illustrioris nobilitatis initium tuis posteris existas. Hoc argumento prolixius ad te scripsi in Epistola, quam libello continenti summam Christianae ac orthodoxae de Deo doctrinae, recens a me recognito, tibique dedicato, praefixi. Etsi enim sponte tua scio te ad decus et laudem virtutis, et doctrinae incitatum ferri, tamen currenti iam [Gap desc: Greek words] calcat addere meo etiam loco volui. Acer enim et ad palmae per et cursurus honores, si tamen horteris, fortius ibit equus. Accipies igitur hunc libellum velut [Gap desc: Greek words] meae erga te beneuolentiae: et clarissimo patri tuo felicis memoriae et nobilissimae matri de studiis meis optime meritis, obseruantiae et gratitudinis debitae: quam tenui hoc et qualicunque officio declarare cupio.

IOANNI STVRMIO Argentinam.

INter paucissimos, qui serio statuunt [Gap desc: Greek words] : et quibus recta liberorum ex se natorum, institutio curae est, non postremum esse scio, in hac ditione Megapolitana Vlricum Malzanum qui tres filios hoc tempore in vestram scholam erudiendos, et virtute ac doctrina ipsis ac Reipublicae salutari instruendos ablegat: addito centum Ioachimicorum viatico, quos a priuato ipsorum praeceptore et hospite asseruari, et in vsus puerorum necessarios conferri cupit. Cum autem meis literis eos Rectori Academiae vestrae, quam vt Athenas Thucydides [Gap desc: Greek words] vocat, ita Germaniae totius


page 457, image: s0457

scholam optime constitutam esse omnes sentimus, commendari peteret: summa voluntate ipsi gratificatus sum. Existimo enim omnibus officiis studia Nobilitatis, Reipublicae gubernaculis destinatae, iuvanda et prouehenda esse. Te etiam [Gap desc: Greek words] , consilio et autoritate tua ipsis in deligendo Praeceptora priuato, ac hospite fido ac industrio, et studiorum ratione rectissime instituenda et reliquae vitae rationibus adfuturum esse, non dubito. Ex nostra Schola, in hoc littore Balthico, intra sesquiannum, vndecim Professores publici et in his Arnoldus Burenius senex, qui putam et splendidam orationem latinam scribebat, et Ciceronis libros publice praelegebat, morte sublati sunt. Valde igitur solliciti sumus de vocando styli formatore idoneo, qui ad puram et natiuam latini sermonis formam ipse assuefactus sit, et Ciceronis scripta assidue in schola explicet, et rationem resoluendi verba, et sententiarum formas, easque in suos ordines digerendi, et imitatione similitudinem aliquam puritatis et elegantiae veterum exprimendi, studiosis ostendat. Talem ex vestra potissimum schola iuuenem et laboris patientem nobis indicari optamus, qui linguae latinae velut coloniam isthinc in hanc Balthici littoris Sareptam deducat. Stipendium alioquin latinae linguae Lectori constitutum sunt centum Ioachimici, quod si dexteritatem in docendo et fidem ac industriam scholae probaret, non dubito honesta accessione illud paulo post auctum iti. Oro igitur vt mediocrem formandae orationis latinae artificem tuis litetis per hunc tabellarium nobis indicare, et an libros de ratione latine loquendi, ac scribendi tuos breui accepturi simus, ostendere digneris. Nostrae Scholae studia et officia tibi et metropoli tuae, ex qua coloniam in hanc maris Balthici


page 458, image: s0458

Sareptam deducere cupimus, vicissim deferimus Anno 1567.

JOHANNI STVRMIO.

??? [Gap desc: Greek words] . Id enim in suscepto consilio meae migrationis experior, ea, quae certo decreueram non succedere, et insperatas mihi aduersationes obiici, quas in literis ad D. D. Ludoicum Grempium et antea ad D. D. Marbachium prolixius indicaui. Etsi autem magnam animo molestiam et dolorem capto, ex hisce difficultatibus, quae meam quoque fidem et voluntatem constantem apud vos in suspicionem adducere possent: tamen cum sint, tua, viri sapientia et bonitate praestantis pectora lacte, et non calcata candidiora nive: beneuolentiam et fidem erga me tuam multis illustribus testimoniis amantissime proximis literis declaratam, imminui non patiere. Quam ego certe omnibus obseruantiae et animi grati officiis tueri et confirmare perpetuo studebo; Magna cum voluptate legimus superiore anno, scholas Argentinenses et Lauinganas, ac optamus in omnibus Germaniae et exterarum tegionum ludis literariis eandem pueritiae instituendae rationem seruari. Ad me iis ipsis diebus forte, quibus scholas tuas acceperam ex Erici Regis Suecici aula scribebat Carolus a Gera, eruditione et virtute praestans. Is Regem suum etiam inter media arma consilium de constituenda Academia (de qua sententiam meam petenti antea perscripseram) et de caeteris in toto regno scholis ad vnam et similem instituendae pueritiae formam redigendis, non abiicere, significabat. Statim igitur tuas illi scholas, velut ideam Gymnasii recte constituendi optimam misi. Valde autem a mulus in hoc Balthico litore studiosis, et bonis


page 459, image: s0459

viris desiderantur et auidissime expetuntur libri de latine loquendi et scribendi ratione tui de quibus spem nobis ante multos annos in libro de amissa dicendi ratione, fecisti. Quaeso igitur, vt quid tandem de illis spei nobis reliquum esse debeat, significare digneris. Sum hortator auditoribus nostris, vt tuum de ludis literatum recte aperiendis libellum, velut rectissimam et vtilissimam, discendi et docendi rationem familiarissime sibi cognitum reddant. Ad hunc si officina elocutionis latinae et purae, quam promittis accedat, singulare vtrique studiorum fini [Gap desc: Greek words] adiumentum, in omnibus scholis adferens, Iulii Camilli theatrum quod celebras, desiderari a nobis non paterere.

IOANNI ALBERTO.

S. P. Illustissime Princeps, Domine clementissime, Scimus Inclytam Cels. V. vt bonitate, clementia et benignitate erga scholas et literarum studia, ad optimorum et clarissimorum principum, qui in historiis veteribus celebrantur, laudes, proxime accedit; Ita prorsus eadem voluntate et animo esse, quem laudatissimus princeps Artaxerxes Longimanus declarauit, qui dexteram manum eam ob causam sibi longiorem a Deo datam esse dixit [Gap desc: Greek words] , quia tueri et augere et accessionem adiungere suis beneficiis, principe dignius esset, quam delibari ea, et diminui, vel etiam prorsus pripi a suis et alienis videre. Magno autem cum dolore toties molestiam exhibere Cels. V. cogimur, quo minus beneficio Ceisitud. V. solido quiete frui possimus. Caetera desunt.


page 460, image: s0460

AD AMICVM DELIBERANTEM Demutanda Conditione.

LEgi querelam tuam, et agnosco communem bonorum sortem, in qua ego quidem saepe hoc Nazianzeni versiculo me consolatus sum, [Gap desc: Greek words] : sursum mens specta terrenaque despice cuncta. Dum respicimus et vertimus nos immortalitas aderit. [Gap desc: Greek words] enim nostrum, non Gandersheimiae, Rostochii, aut Argentinae, sed in coelis est, vnde seruatorem expectamus Dominum Iesum, qui [Gap desc: Greek words] , et nos a tristi onere dubitationum, trepidationis, curarum, angorum, liberatos, aeternaluce, tranquillitate et quiete laeta ornabit. Interea singuli nostro loco durare, et nosmet rebus seruare secundis studeamus. Vituperatur miles, qui ex statione sua, iniussu Imperatoris discedit, quare nos etiam loca nostra, non temere deseramus, sed donec licet doctrinae salutaris semina spargentes cum lachrymis, in agro Ecclesiae nobis commendato, laboremus, et fructus laborum nostrorum Deo benedicente vberes, nos in horrea Ecclesiae coelestis illaturos esse speremus. Meministi quantae difficultates Diuum Augustinum totos quadraginta annos, in Ecclesiae Hipponensis gubernatione exercuerint, ad quas tandem omnium in vicinia Africa Ecclesiarum, quas tot annis sanae doctrinae voce et consiliis ac scriptis fuis rexerat, et templorum etiam euetsiones per Vandalos factae, et Vrbis, in qua senex viuebat, obsidio accesserunt. Etsi igitur prorsus frustra niti, nec quidquam aliud fatigando se quam odium et exitium accersiuisse videbatur: tamen fides innixa Deo trepidantia


page 461, image: s0461

firmat pectora, et in moesto securum tempore tempus, praesumit confisa Deo, nam non metuendi, fidere causa Deo; vt Paulinum vatem Nolanum canere meministi: ipsius etiam Augustini labores, etsi Aphrotum Ecclesiae a Vandalis euersae, et postea Saracenorum et Arabum Mapalia, factae sunt: tamen non itriti fuerunt, sed totius posteritatis Ecclesias, in multis gentibus erudierunt: Quare nec tuos labores, in statione illa Brunsvicensi, diuinitus tibi attributa, inanes fote speres, ac inprimis nolim te propter corpus doctrinae Philippi recens vobis traditum ab Ecclesia discedere. Etsi enim de controversis horum temporum doctrinae articulis, quaedam generalius in eo posita sunt, tamen cum in omnium patrum scriptis naeuos multo foediores et si pertinaciter defenderentur, plane intolerabiles, pietati ipsorum, et meritis erga Ecclesiam condonemus: cur non multo magis, in his libris, ex quibus doctrinae summam didicimus, candorem adhiberemus, quem in nostris Pagellis censendis vsurpari vellemus.

ERICO MATTHAEI ET CAEteris Secretariis.

S. D. Clarissimi viri, sapientia, virtute et doctrina praestantes: Leonem Imperatorem, qui post annum 460. orientem gubernauit, scribunt belli tempore Eulogio cuidam scholas literarum nouas mandato principis instituentis largos reditus annuos addixisse. Eam liberalitatem cum reprehenderent aliqui propterea, quod in stipendia militum rectius collocaretur, Vtinam, inquit, ea felicitas meae gubernationi diuinitus contingat, vt omnia, quae


page 462, image: s0462

nunc alendis militum praesidiis, tribuo, ad studia literarum et scholas, quae sunt Reipublicae et Ecclesiae Dei seminaria conferre possim. Hoc Leonino animo, Regiam quoque Maiestatem Sueciae praeditam esse, et Constantini Magni exemplo, simul et necessariam ac iustissimam patriae defensionem, et curam Ecclesiarum ac scholasticorum paternam siscipere, ex animo laetor, et apud multos principes et praestantes viros in Germania praedico. Ac DEVM qui dat salutem Regibus, quotidie ardentibus votis precor, vt Regiam ipsius Maiestatem et totum regnum, quod Christi regno sedem et hospitium tranquillum praebet, vmbra manus suae, aduersus omnium hostium insidias et violentiam protegat et tueatur. Nec dubito vicissim DEVM Regiae Maiestati benefacturum esse: ac vt verissime Tiberius II. Imperator matri Sophiae eum reprehendenti, quod aerarium eleemosynis exhauriret. Caetera desunt.

ANDREAE A MEIENDORFF, Consiliario Archiepiscopi Meideburgensis.

S. D. Nobiliss. Domine, Patrone colende Reuerenter vobis gratias ago, quod de Pagellis a me delineatis libere et candide sententiam et censuram vestram piae prudentiae ac zeli singularis plenam, ad me scripsistis. Mihi enim in hac occupationum et aerumnarum varietate et confusione, quod ille apud Xenophontem inquit: Impossibile est multa simul facere et eadem omnia benefacere. Quare eximii beneficii loco amicorum, iudicio spiritus et fide praestantium, admonitiones et sententiarum


page 463, image: s0463

collationes expeto. De quibus Salomon etiam inquit: Ferrum ferro acuitur, et homo acuit faciem amici sui. Quod autem misso ad nos tabellario, cognoscere cupitis, an ea quae in censurae vestrae pagellis annotastis, mutare in notula reformationis velim: significo vobis, me definitionem, Animae hominis, Imaginis DEI et peccati aliquanto neruosi ores et dilucidiores ex vestra indicatione contexuisse, quas in adiuncta pagella denuo vobis iudicandas et limandas mitto. Eodem consilio etiam locos de Coena DOMINI, et de Adiaphoris et Reformationem monasteriorum, a me interea scriptam addidi, in ea delineanda vsui mihi Responsiones vestrae ad propositas quaestiones fuissent. Sed has nondum accepi.

In Articulo liberi arbittii existimo sententias nostras, vel plane congruere, vel certe non multum a se inuicem dissidere, etiamsi alius alio magis circumspecte et proprie fortassis loqui studet. Certe non aboletur a spiritu sancto substantia voluntatis humanae a DEO condita. Sed conuertitur ad DEVM, renouatur, cuius voluntatis proprietates, quibus a causis naturalibus, arboribus et saxis differt, sunt, velle et nolle expetere et auersari, Bonum velle desiderare, in rebus spiritus prorsus amissum et extinctum est, et successit malum velle, nam voluntas propriis viribus, non potest in rebus spiritus, Bonum velle, desiderare vel perficere. Accendit autem spiritus sanctus, per verbum auditum et cogitatum, in mente et voluntate a DEO auersa, scintillam fidei, qua rursus ad DEVM conuertitur et sanatur, vt velit, agat, et expetat ea, quae Deo probantur sicut manus paralytica, quae omnem facultatem apprehendendi


page 464, image: s0464

amisit, nec potest se vllo modo propriis viribus, ad amplectendum obiectum applicare: tamen cum a medico sanati caepit, et adiuuatur, oblatam et sibi insertam alterius dexteram vtrunque apprehendit.

Nec existimo impiam phrasin esse, vt ego scripseram, ex mala in bonam immutata, deinceps Deo vires suppeditante, Deum timeat, inuocet, celebret. Etsi enim timor, fides, inuocatio et caeterae virtutes omnes sunt fructus spiritus, et opera Dei: tamen in et per voluntatem hominis conuersam et reuocatam, a spiritu sancto efficiuntur, qui voluntatis et cordis actiones, quae sunt expetere, auersari, timere, diligere, a Deo auersas et peruersas corrigit et sanat, et ad Deum conuertit, et puras ac bonas reddit, sicut Paulus inquit: se mente seruire legi Dei. Cum autem de re ipsa inter nos conuenire non dubitem: deverbis et loquendi formis nihil disputabo. Quare si ambiguas et periculosas esse phrases in quarta parte articuli, de libero arbitrio, iudicatis: totam eam partem prorsus omittam, sicut ante 40. annos, quidam bonus et pius vir, Georgius Richius, iam non solum cruda vtrique senecta, verum etiam antiqua virtute et fide venerandus pastor in hac vrbe, cum Luthero exposuisset, aliquot pios homines in Belgico certis quibusdam scriptorum illius partibus offendi: hoc responsum accepit, Taugs nicht so kratze es auß/kratzs auß.

Lutheri explicationes et phrases, veras et viuas et efficaces esse, et in animos ac pectora legentium penetrate et aculeos in eis relinquere, vna vobiscum sentio, et saepe praedico, ac doleo iam paucissimos, imo neminem fere ex iuuenibus Theologiae studiosis, aliquid studii et operae legendis sedulo Lutheri scriptis didacticis tribuere, quod et mihi iuueni accidisse fateor, et mens aliis phrasibus et explicandi formis im??? difficulter iam multo viuacioribus et diuinioribus


page 465, image: s0465

illis Lutheri phrasibus, assuescit. Admonitionem de exitu, ex papatu, articulo de Ecclesia rectissime inseri existimo: Nec tamen quidquam grauius, breuius et neruosius de ea re scribi potest, quam in articulis Smalcaldicis scriptum est, quos adiungi corpori doctrinae in reformatione, velim. Si hunc tabellarium; ad diem Matthiae huc remittetis, efficiam Deo iuuante, vt vnum exemplum reformationis compactum, circa Idus Mattii accipiatis, alterum etiam paulo post mittam. Necreferre puto, etiamsi duae diuersae scriptorum manus in libro appareant.

IOBO MAGDEBVRGIO REctori Scholae Lubecensis.

S. D. Clarissime vir, amice colende. Etsi de nostris laboribus et aerumnis, quas in verae de Deo doctrinae, et bonarum literarum cultura sustinemus, multi ita iudicant, vt ille apud Salustium ait: Frustra niti, nec quidquam aliud fatigando se, nisi odia quaerere, extremae dementiae est: tamen aliud supremi agonothetae et Rectoris certaminum nostrorum Filii Dei, iudiciu esse scimus, qui aliquos verum de se testimonium in genere humano dicere et fontes doctrinae a se traditae fideliter custodire et propagare iubet; et successus laborum docendi nostrorum mediocres in his terris, et praemia in caelis aeterna pollicetur: qui transit per vallem lachrymarum, in quit Psalmus, et fontem fodit, certe benedictionibus coronabitur Doctor, vt appareat in Zion Deus, item, Euntes eunt cum lachrymis, et spargunt speciosum semen. Venientes autem venient cum gaudio, portantes manipulos suos. Saepe etiam hac Esaiae sententia, Nobis scholas docentibus et consolationem necessariam, ac dulcem proponi; et dignitatem ac fructus laborum nostrorum amplissimos comendari,


page 466, image: s0466

cogitaui. Posui verba mea in ore tuo, dicit Dominus, et vmbra manus meae, protexite, vt plantes caelos et fundes terram, etc. Tu quidem multos iam annos, in oppido Misena, et nunc in corona vrbium Saxonicarum, Hortum seu paradisum caelestem plantas, in quo purissimae et optimae partis generis humani, tenerae videlicet aetatis surculos Christo inseris, et in caelos ducis: Seminaria Ecclesiae Dei ac Reipubl. feliciter excolis: terramque fundas, h. e. doctores et gubernatores hominum in terris viuentium paulo post futuros instituis, et ad omnia vitae officia rectius gubernanda praeparas et expolis, ac vere [Gap desc: Greek words] Deo offers, qui vicissim omnibus studiis et actionibus tuis benedicit, et iuuentutis Saxonicae a te eruditae studia reget et prouchet, vt late fragrantem tuae pietatis, doctrinae, et fidei odorem, in Ecclesiis et Rebuspublicis vniuersae Saxoniae paulo post spargant, et Deum in hac vita et omni aeternitate celebrent. Non dubito migrationem ex cultissima gente Mysorum, quae sola fere, omnis elegantiae literarum et morum possessionem in Germania retinet, in hanc horridiorem oram tibi et familiae aliquid molestiae adferre, et per se, [Gap desc: Greek words] , sed vndelibet terrarum aequale in caelos spacium est, quod vterque nostrum iam fere confecit. Vbicunque igitur vivamus, vocem doctrinae a Deo traditae fideliter sonemus, et plantemus caelos in his terris, donec ex sua quenque statione Dux vitae auocet, et in eam transferat vitam quae sola vita nominanda est. His cogitationibus cum meos interdum dolores lenire, et me reficere ac consolari soleam: accidit mihi, rogatu amici cuiusdam et compatris mei ad te scripturo, quod in graeco prouerbio dicitur, [Gap desc: Greek words] . Petit autem amicus ille fidus et veteranus in hac vrbe Euangelii minister M. Lucas Randonius, vt filium ipsius


page 467, image: s0467

ipsi [Gap desc: Greek words] tibi commendem. Cum enim intelligat [Gap desc: Greek words] . Filium etiam a te celeberrimo formandae iuuentutis arrifice, insti???ui et excoli vera pietate et honestis moribus, ac optimi???literis expoliri optat, praesertim in hac tenera aetate, quae ad discendum maxime idonea est, [Gap desc: Greek words] , inquit Nazianzenus, [Gap desc: Greek words]

[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]

Cum autem huius quoque adolescentis pater, ministerio Ecclesiae seruiens, ea conditione sit, quo Socrates, [Gap desc: Greek words] : reuerenter orat, vt victum gratuitum alicubi apud ciuem honestum adipisci, et intra aliquot hebdomadas vicissim de tua voluntate, et quid de mensa obtineri queat, certior reddi possit. Puer, quem commendo, Christo cum senioribus in templo disputanti aetate aequalis, eaque ingenii et corporis firmitate est vt puerum primas literas discentem instituere et in scholam ducere, et reducere possit. Oro igitur, propter honestissimum virum, patrem ipsius, compatrem meum charissimum, et Euangelii ministrum, quem osculari, h. e. omnibus beneuolentiae et humanitatis officiis fouere propheta iuber, et proptet amicitiam nostram, vt preces meas non irritas apud te esse patiare. Officia mea omnibus in rebus vicissim tibi perpetuo constabunt. Bene Vale. Idibus Ianuarii 1571.


page 468, image: s0468

REVERENDO VIRO, ERVDITIONE et virtute praestanti, D. Iohanni Gallo gubernanti Ecclesiam Filii Dei, in oppido regionis Graiorum Solisfeldia, domino suo et amico venerando DAVID CHYTRAEVS.

S. D. Grauissima est et haud dubie ex doctrina Ecclesiae sanctorum Patrum initio deprompta veteris versiculi sententia, qui inter Sibyllinos recitatur:

[Gap desc: Greek words]

Exemplumque Dei, quisque est in imagine parua.

Conditi enim sunt a Deo homines, vt essent imagines Dei et specula, in quibus sapientia et iusticia Dei opificis luceret, et ipse tanquam in domicilio et Templo habitans, ac radios suae lucis ac virtutum spargens, vicissim agnosceretur, et in omni aeternitate celebraretur.

Fulserunt igitur in mentibus hominum a Deo conditis, radii lucis et sapientiae diuinae, illustres et firmae noticiae monstrantes naturam et voluntatem Dei et discernentes, tanquam vallo, recta ac honesta, a turpibus et prauis. In voluntatibus arsit incendium dilectionis Dei, fidei reuerentiae, inuocationis, iusticiae et omnium virtutum sine vllo peccato. In cordibus, amor Dei, Parentum, liberotum, spes, laetitia in Deo, et omnes affectus et appetitiones, sapientiae diuinae in mentibus lucenti, sine vlla contumacia et [Gap desc: Greek words] obtemperarunt: ideoque corda hominum sine vllis pauoribus, in perpetua laeticia et gaudio inenarrabili diuinitus accenso, victura fuissent, si primam integritatem conseruassent.

Etsi autem nunc quoque exemplum Dei quisque est, in parua quidem imagine; sed tamen imagine: et aliqua adhuc testimonia de Deo et de voluntate D???i in


page 469, image: s0469

Lege expressa, in mentibus lucent: tamen horribiliter haec effigies Dei deformata et corrupta est, laplaprimorum Parentum. Quo natura humana, quae initio politum speculum et expressa imago ac templum Dei fuerat, in laruam diaboli conuersa et in peccatum mortem et aeternas poenas praecipitata est. Nec potest vlla hominis eloquentia exhauriri magnitudo tristissimorum malorum, in quae, rum animi, tum corpora hominum inciderunt, postquam libera voluntate morem gerentes impellenti diabolo, haec summa bona, quae in ipso Deo optima sunt, nobis communicata, horribili ingratitudine amiserunt.

Ac in his miseriis, vniuerso generi humano pereundum fuisset, nisi immensa bonitate et misericordia Filius Dei deprecator intercessisset. Hic in illo arcano concilio diuinitatis, pro genere humano supplex factus est, et veram, iustissimam, ac horrendam iram Dei et poenas in se deriuauit: Et postea decretum de recipiendis hominibus propter Filium, mirando iusticiae et misericordiae diuinae temperamento factum ex arcano sinu aeterni patris protulit, et primis parentibus patefecit, edita promissione de Christo semine mulieris, per quod peccatum et mors tollenda, et imago Dei, iusticia et vita aeterna reddenda esset. Instituit etiam ministerium docendae et propagandae huius promissionis et certam de se doctrinam trad dit, scriptis Prophetarum et Apostolorum comprehensam, cuius voce, et non aliter, aeternam Ecclesiam sibi colligit, et veram sui agnitionem et initia lucis ac vitae aeternae, in mentibus credentium accendit. Hoc vno modo vult a nobis agnosci, inuocari et coli Deus, Sicut se in his libris Ecclesiae traditis patefecit. Vult se vnum agnosci, verum Deum, qui se illustribus testimoniis, tradita promissione de Semine, seruato Noha in dilu???io, eductis filiis Israel ex Aegypto, misso Filio, resuscitatis


page 470, image: s0470

mortuis etc reuelauit. Vult hoc vno modo, videlicet vera fide et obedientia, iuxta vocem Eunngelii, et legis a se datae, coli. Et eos affirmat esse Ecclesiam suam et haeredes caelestium bonorum, qui hanc doctrinam de Christo Mediatore in monumentis Propheticis et Apostolicis traditam, legunt, audiunt, cogitant, fide amplectuntur et iuxta eam sua consilia et actiones gubernant.

Omnium igitur hominum prima esse cura debet, vt hanc doctrinam in Mose, Prophetis et Apostolis propositam cuius lectione et cogitatione, Deus veram et aeternam lucem in mentibus accendit, discant et amplectantur, et docendo ac enarrando integram et incorruptam transmittant ad posteritatem.

Nec est, vlla alia vtilior ratio versandi in studio Theologico et veram ac salutarem doctrinae caelestis cognitionem comparandi, quam praelucente quotidiana et ardenti precatione, textum librorum, quos Deus Ecclesiae commendauit, diligenter et attente legere ac meditari. Et summam doctrinae Theologicae complectentem praecipuos locos, pie et methodice explicatos, animo complecti, ad quam, omnes sacrae scripturae partes, historiae, Testimonia, dicta, conciones, conunentarii etc. apte referantur.

Vt autem Textus librorum sacrorum a rudiorib. legi, intelligi et ad vsum in alenda fide, inuocatione, in omnib. vitae consiliis, actionib. et periculis transferri possit, neceste est, voce docentium, in Ecclesiis et scholis, rudiores de Locis praecipuis, de phrasib. linguarum propriis, de figuris, de corruptelis verae sententiae alicubi admoneri, quam ad rem interpreti, peritia linguarum, artium dicendi, historiarum, et aliis adiumentis opus est.

Cum igitur partem muneris docendi veram de Deo doctrinam, in hac Academia sustineam, sedulo collegae mei et ego conamur, auditores et ad infigendam animo doctrinae Christianae summam merhodice comprehensam, et ad Textum Bibliorum attente legendum, inuitare.


page 471, image: s0471

Ideoque et Loci, doctrinae Theologicae methodum complectentes, assidue repetuntur, et textus aliquot librorum veteris et noui testatnenti enatrantur.

Ac in praelectione librorum Moysis, quifons est totius Sacrae scripturae, et Praeceptor reliquorum prophetarum et Apostolo. alicubi vtiles, vt spero, et studiosis profuturae coommonefactiones additae, et ab auditorib ante aliquot annos collectae sunt. Que si aliquib. gratae futurae sunt, agent et Deo gratias, et praeceptorib???meis, Philippo inprimis, qui sua voce et paterna fide studia mea formarit, cui et ego acceptum refero, quantuluncunque est, quo aliorum studiis nunc prodesse possum, [Gap desc: Greek words] , vt a pud Platon. Socrates inquit, [Gap desc: Greek words] Tibi vero. Reuerende vir et Mecaenas colende, hunc libellum, quo Exodi, seu secundi libri Mosis enarratio continetur, inscripsi, vt testimonium meae ergate pietatis et gratae mentis publicum haberes. Cum enim me inde vsque a prima pueritia, paterno amore complexus sis, et tuo consilio et auctoritate iuueris, vt in Academia Wittebergensi, apud Praeceptores [Gap desc: Greek words] in doctrinae studiis viuere possem, agnosco me tibi sempiternam gratitudinem debere.

Deinde etiam publico nomine tibi gratia et honos debetur quod singulari pietate, vigilantia, assiduitate, constantia et fide, per ministerium Euangelii Ecclesiam aeternam Deo, amplius triginta annis, in regione Graiorum collegisti, et inter summa pericula, qua partim a Tyrannis, partim a fanaticis Doctoribus imminebant tranquillam et impollutam conseruasti: ita, vt puritate doctrinae, et sacramentorum, seueritate


page 472, image: s0472

disciplinae, grauitate rituum et populi obedientia, attentione et frequentia in ornando ministerio, caeteris Ecclesiis exemplo sit. Praeterea constat, te, pietatis, doctrinae, constantiae, et omnium virtutum exemplis non modo auditoribus tuis, verum etiam aliis Ecclesiarum gubernatoribus praelucere, et, vt I. Timoth. 4. Paulus praecipit, Typum esse fidelium, in doctrina, integritate morum, dilectione, Spiritu, fide et castitate.

Hoc illustre Boni Pastoris exemplum pluribus notum esse prodest, non solum vt alii se ad eam, normam componant, sed etiam vt Filio Dei sedenti ad dextram, Patris, a quo solo salutares doctores Ecclesiae excitantur, multi gratias agant, quod talium pastorum ministerio pias Ecclesias constituit, seruat, regit et ornat: eumque rogent, vt deinceps quoque salutares Ecclesiae gubernatores excitet et tueatur. Bene et faeliciter Vale. Rostochii ad litus maris Balthici. Anno 1556. die 18. Februarii quo ante annos decem instaurator verae de Deo doctrinae et praecipuus Pastor ac Gubernator Ecclesiae nostri temporis D. Martinus Lutherus, ex hac mortali vita, inaetemam Dei et Ecclesiae caelesti consuetudinem euocatus est.

CHRISTOPHORO VVIDMANNO Poetae Medico Academiae Viennensis.

S. D. Clarissime Domine Doctor, Vates vero Deo et Musis carissime [Gap desc: Greek words] eruditissimum, et omnibus elegantiae numeris perfectum carmen tuum Calend. Martii ad me datum, in quo vt in Callimachi carmine Musae et Charites ipsae tenellos digitos suos fragranti rosarum succo delibutos abluisse mihi visae sunt, quod ego quidem velut [Gap desc: Greek words] praestantis ingenii et doctrinae ac beneuolentiae et studii


page 473, image: s0473

erga me tui singularis, inter carissima [Gap desc: Greek words] mea perpetuo asseruabo. Vere autem non ego laudandus, sed sunt tua pectora lacte et non calcata candidiora niue. Etsi igitur quas mihi tribuis ingenii laudes non agnosco, tamen amate me literas et homines doctrina et virtute praestantes, profiteor, ac inprimis Poetas ingeniosos, qui Deum et opera diuina, virtutem et benefacta bonorum, condito carmine celebrant, singulari veneratione et honore persequor.

[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words] .

Itaque et tuo erga me amore et candore mirifice delector, ac opto vicissim mihi facultatem aliquo illustri officio declarandi obseruantiam et gratitudinem tibi debitam praeberi. Spero autem te tali bonitate et sapientia praeditum [Gap desc: Greek words] , animum memorem et gratum non aspernari. [Gap desc: Greek words] . Frater etiam meus, qui in eodem studio Musico tecum versatur, et D. Posselius, qui Graeco carmine Christum et res sacras celebrat, summi beneficii et muneris loco, eruditissima poemata, acceperunt. Quos suis literis, de sua erga te obseruantia testatos esse non dubito. Nunc pagellas mitto, ex quibus scholae nostrae, quae vestram Academiam, omnium in Germania et antiquitate, et dignitate, et doctrinae frequentia primam, reuerenter colit et veneratur; statim aliqua ex parte cognosces. Bene et faeliciter Vale, ac vt caepisti memoriam nostri cum beneuolentia perpetuo conserua. Rostochii die Aequinoctii verni, Anno 1570.


page 474, image: s0474

GEORGIO GERA BARONI Suecico.

S. D. Generose et Illustris Domine, Patrone colende. Cum hodierna die annum nouum inchoemus, toto pectore Filium Dei, [Gap desc: Greek words] et [Gap desc: Greek words] seu fontem et finem omnium bonorum et custodem Regnorum et hominum ipsi seruientium, et principem pacis aeternae, precor, vt annum faelicem, tranquillum et salutarem, toti patriae, Inclyto regno Sueciae, et vestrae inprimis Celsitudini, ac collegis, quorum fideli opera Deus in restituenda gentibus et regnis A???ctois, pace tot annorum ardentib. votis expetita, vsus est, benignissime tribuat et constitutam vestra fide et diligentia pacem firmam, ac diuturnam vel potius aeternam tueri dignetur.

Scio autem apud Romanos vsitatum fuisse, vt clientes patronis et dominis suis, hac die strenas et xenia mitterent. Ego vero clementissimae beneuolentiae et donis Cels. V. amplissimis, nulla referre munera alia, qua fidem et obseruantiam cordis subiectissimi, et ardentia pro Celsit. vestrae incolumitate ad Deum, vota possum. Has pagellas Encomium pacis et vicuperationem belli continentes, et Siclum seu staterem argenteum, ad formam monetae in regno Iudaico vsitatissimae, cuius creberrima in Bibliis mentio fit, expressum, adiunxi, cujus aspectionem Celsitudini V. a qua sacram scripturam studiose legi scio, non ingratam fore, confido.

Nam Exodi 30. singuli Israelitae quotannis dimidium Sicli seu didrachmon h. e. quartam partem aurei Rhenensis templo soluere iubentur: quam pensionem cum postea Romani ad se transtulissent, Christus etiam, exigentib. didrachma in fine capitis 17. Matthaei staterem h. praesentem nummum ex ventre piscis extractum, pro se et Petro soluit, Nu. 18. Primogenita hominum Deo aut templo consecraret, quinque siclis hoc est duob. aureis Rhenensib et dimidio redimi iubentur. Leuit. 27. vbi de votis


page 475, image: s0475

agitur, plus quam decies sicli mentio fit, item Num. 3. 7. Deuter. 22. Iosuae 7. 2 Reg. 18.

Denarius octaua aurei Rhenensis et decima coronati parte valet. eius mentio fit Math. 22. vbi Iudaei sciscitantes, an tributum Caesari Tyberio pendere liceret, Christo denarium exhibent. Matth. 18. duo debitores sunt, quorum alter centum huiusmodi denarios, I. decem coronatos, alter 10000. talentorum, h. 60. ???onnas auri, vt nunc loquimur, debebat.

Math. 20. operarii in vineam conducuntur promissa ex aequo diurna mercede denario.

Ioannis 6. Andreas Arithmeticus ad pas???endos 5000. homines, vix sufficere panes 200. denariis emp???os ratiocinatur. Quae computatio, singulis ex 5000. panes duob. nummis Lubecensibus emptos destinat, quantum etiam famelico saturando in vna coena satis est.

Marci 14. Iohan. 12. Vnguentum a Maria in Christi pedes, h. ministros Euangelii effusum trecentis denariis, h. e. 30. coronatis a Iuda aestimatur.

Act. 19. Precium librorum magicorum Ephesi exustorum 50000. denariorum seu quinque millia coronatorum superat. Haec sacrae scripturae loca inquisita, tenuis huius et exigui nummi aspectionem efficient gratiorem. Cels. vestram pro heroica mansuetud. ne sua, spero, hanc meam siue facilitatem, siue fatuitatem, studium certe et animum simplicem et sincerum non improbaturam esse. Ego me totum Celsitudini V. cum omni reuerentia defero. Alterum siclum, si ex guum pa???peris amici numus non reiectum iri existimabitis, collegae vesto Domino Benedicto Gûlten strenae nomine, hoc noui anni initio exhiberi optarim. Bene Valete Calendis Ianuarii inchoantibus annum 1571.

IACOBO ANDREAE.

S. D. Binas a te literas hoc anno, eiusdem fere argumenti accepi, testificantes de studio concordiae


page 476, image: s0476

piae in Ecclesiae restituendae tuo, et tollendis scandalis dissensionum, quibus a vera doctrina Euangelii plurimos absterreri, multos etiam offensos ad vomitum redire videmus. Hanc praeclaram voluntatem tuam, et omnibus [Gap desc: Greek words] probari non dubito: ita magnitudine et difficultate negotii et conspectu eorum, quae actionem de pace tuam secuta sunt, mouentur multi, vt plane [Gap desc: Greek words] tentari existiment. Hoc enim inter caetera effectum esse tua pacificatione vident, vt doctrina de maiestate Christi, a Luthero, Brentio, et te praecipue propugnata, nunc velut teterrima et absurdissima haeresis palam traducatur, ac vt Serueciani, Flaciani, Stenckfeldiani: ita nunc etiam Brentiani et Iacobiani, ab illis ipsis, quorum authoritatem, vt scribis, sartam tectam seruare cupis, (ad quam tuendam et augendam patrocinio tuo fortasse nihil se egere existimant) palam proclamentur et posteritati transmittantur. Hi Briarei manibus, tum alia scripta, tum etiam adiunctam epistolam alteri praescriptam passim in his Ecclesiis spargunt. Nec dubito, nisi Deus [Gap desc: Greek words] opem ferat, paulo post exclusis a confessionis Augustanae societate [Gap desc: Greek words] Lutheranis, qui idem de coena domini, et maiestate naturae humanae Christi, cum Luthero sentiunt, (qui iam communi nomine Flacianorum appellantur,) solos contrarie sentientes [Gap desc: Greek words] , pro veris, Augustanam confessionem amplectentis Ecclesiae ciuibus, in plerorumque principum Euangelicorum aulis, habitum iri.

Normam doctrinae, a vobis in Synodo Seruestana constitutam, candide et ex animo, collegae mei et ego, probamus, sed an Smalcaldicos articulos, illi ipsi, qui interfuerunt, omnes probent, tu rectissime scies.

Quid de Heshusii conuitiis sentiam, ex me cognoscere cupis. Ego vero, et tibi et causae quam agis multo minus nocere illa cogito, quam clandestinas eorum,


page 477, image: s0477

quos te vbique excusasse, et patrocinio tuo defendisse, in itinerario scribis, molitiones et machinationes astutas, qui non prius se apertos hostes profitentur, quam clandestinis scriptis, famosis libellis, aliisque machinis, aduersarium prostrauerint; ac quod paucos scriptorum illorum authores esse, caeteros tecum sentire arbitraris: existimo te pro prudentia tua ipsum cernere, in eiusmodi communitatibus fieri solere, quod Romae olim de Reipub. dignitate quibusdam in senatu dicentibus: Iulius Caesar, qui sua tyrannide caeteros oppressos tenebat, respondit: Ego sum Respublica: vtinam de tot controuersiis rerum maximarum, simplex et explicata veritas, in Synodo aliqua legitima, plurium eruditorum sententiis illustrari et ad posteritatem transmitti possit: Sed postrema haec tempora infaeliciora sunt, quam vt tantum bonum sperare ausim. De statu Ecclesiarum in hoc ducatu et meis domesticis aerumnis cognosces ex adiunctis pagellis. Bene et faeliciter Vale, et salutem coniunctam cum omni beneuolentiae et gratitudinis officio dices Reuerendis et Clar collegis tuis D. D. Theodorico, et D. D. Herbrando, praeceptoribus meis colendis mense Maio. Anno 1571.

THOME HOLTZHVTER, ANdreae Coruo et Iohanni Isenseio ministris VVismariensibus.

ACcepiliteras vestras, quibus dolorem et querelam de casu Iohannis Beati vestram prolixe exponitis, et me, ac collegas meos ad pia tranquillitatis consilia hortami, Est autem mihi quidem haec Pauli sententia, velut regula vitae sanctissima, in conspectu assidue posita, [Gap desc: Greek words] . In hoc sitis ambitiosi, vt quieti sitis et propria agatis. Itaque cum me in Austria absente, controuersia inter huius Ecclesiae ministros exarsisset: praecipua mea cura


page 478, image: s0478

fuit, vt pie et amice reconciliari dissidentium animi, et salna doctrinae veritate, quies Ecclesiae optata restitui posset. Cognoueram enim ex Actis, quibus causae totius cognitionem vos Principum commissarii complexi ostis: caeteros concionatores, non minus quam Beatum, veram et realem corporis Christipraesentiam in vsu caenae legitimo, non negare. Non igitur, velut Sacramentarii erroris reos, aut non recte de essentia caenae sentientes, huius Ecclesiae ministros, quorum mihi in omnib. doctrinae Christianae partib. fidei puritas tot annos perspecta erat, condemnare bona conscientia potui aut debui. Beati vero Ecclesiam, sui Pastoris voce priuatam esse, non minus quam quisquam alius, doleo. Nec tamen ipsum, si, vt abeo commissariise petiuisse ostendunt; deinceps quiescere et abstinere ab insimulatione collegarum, quasi de essentia caenae non recte sentirent, (quam et falsam esse et perpetuis certaminibus ac turbis occasionem praebituram esse prospiciebant) voluisset; vnquam dimissum fuisse crediderim. Nam propter hanc propositionem, quod corpus et sanguis Christi praesens ad sit in vsu caenae, eum ab officio remotum esse, nemo vere dicet. Cum ipsi fateamini, eam in formula confessionis, a principibus proposita, velur piam approbari, et in hac etiam Ecclesia, formis loquendi in sacra scriptura et Augustana confessione vsitatis, retinere sciatis.

Quod de accusatione vestri apud Principem suspicammi: scio neminem ex collegis meis et ministris huius Ecclesiae, post latam a principibus sententiam, et Ecclesiae renunciatam principum voluntatem, vllo verbo, pro concione, vel causae Beati vel concionatorum Wismariensium unquam meminisse. Negant etiam, a se vllam vestri accusationem apud Principes factam esse. Idque multo minus a me profectum esse, scio. Quaeso igitur, ne sinistris aut falsis suspicionibus nos quietos


page 479, image: s0479

et propria agentes, qui nunquam vos, quod ego sciam, laesimus, nec laedere cupimus, oneretis. Nos propria nostrae vocationis officia diligenter discendo et fideliter auditores nostros, in vsitata catechismi doctrina docendo, iuuante Deo, deinceps etiam faciemus: et Spartam nobis a Deo commendatam tueri et ornare, et in principio nos ipsos accusare et naeuos ac peccata nostra, Deo confiter, nec cuiusquam conscientiam onerate decreuimus.

Quod si bona conscientia vos quiescere non posse existim???bitis, duas vias vobis propono: vt vel amico et placido colloquio rationem concordiae et amicitiae, quae inter nos hactenus fuit, conseruandae ipsi quaeramus, vel de summa controuersiae ad N. et N. quos ipsi iudices delegistis pariter scribamus: eorumque sententiam et iudicium expectemus: ac interea in eo ambitiosi simus, vt quieti simus et propria agamus.

Ego me a vobis moneri aut reprehendi non aegre fero. Sunt enim et haec officia praesertim in Ecclesia necessaria. Et vos pierate et sanctimonia et zelo, et multis aliis virtutib. addo etiam prudentia et doctrina, et laborum assiduitate, mihi misero et languido ac stulto peccatori, longe antecellere, ipse confiteor. Itaque videri a me sollicitudinem vestram, aut plane contemni vos monitores, scribere nihil opus erat. Mihi voluntatem et studium conseruandae in hac Ecclesia et schola veritatis et pacis non deesse scio. Nec dubitate velim, eosdem etiam vestris consiliis fines propositos esse. Opto igitur, vt in Domino vnum simus, et ex duobus mediis retinendae inter nos concordiae, antea propositis, alterutrum quamprimum eligamus: et interea quieti simus, et ab insectatione amicorum non necessaria abstineamus. Bene Valete. Rostochii die 15. Ianuarii. Anno 1570.


page 480, image: s0480

LAZARO SVENDIO SVMMO EXercituum Maximiliani II. Imperator. Capitaneo.

S. D. Generose et Illustris Domine, patrone reuerenter colende, Testimonium praesentiae Dei in genere humano illustre est, quod Heroas singulari virtute, ac foelicitate in reb. gerendis, supra reliquam hominum multirudinem praestantes, subinde excitat, et peculiarib. donis ac motibus ad virtutem ardentibus ornat et adiuuat, per quos Imperii, Rebuspub. et totis gentib. opem et salutem adfert. Talem cum videam Cels. V. diuinitus Imperio Germanico Heroem ad pacis et tranquillitatis publicae defensionem, et ordinis ac concordiae, in Ecclesia et politiis restitutionem, et tuendam ac ornandam Rempub. excitatam esse: praesentiam et donum Dei eximium ac singulare agnosco, et Deum oro, vt Celsitudinem V. ad Ecclesiae et Reipub. honorem et salutem perpetuo incolumem et florentem seruet. Vt autem in Deo bonitas et clementia, supra caeterarum virtutum chorum eminet, et elucet: ita in heroicis naturis, quo ad Dei cognitionem et similitudinem propius accedunt, eo insigniorem humanitatem, mansuetudinem et beneficentiam erga caeteros mortales enitere et conspici videmus. Quarum virtutum Heroicarum in vestra etiam Cels. velut in speculo illustri relucentium, consideratio, ingentem vestri amorem admirationemque in pectore meo accendit. Nec alio consilio ad scribendum adductus sum; quam vt obseruantiae et gratitudinis, pro eximia humanitate, beneficentia et munere a Cels. V. mihi donato, significationem aliquam ostenderem: et reuerenter Cels. V. orarem, ne scriptum illud quod Celsitud. V. mandato et consiliis ac operis communicatis Viennae delineaui, sub meo nomine cuiquam monstraretis. Fateor enim, modestiae metas me transiisse, quod in tanta inge???i et doctrinae tenuitate de re tanta, consilium


page 481, image: s0481

adumbrare ausus sum. Deinde, hoc ipsum consilium, quod concordiae et paci Ecclesiarum in Germania non obfuturum esse Cels. V. iudicabat, meo nomine addito, fortasse a multis, qui alioquin illud non improbarent, vituperabitur. Vt enim in Romana Ecclesia summus Pontifex ex sua autoritate omnia pendere contendit: sic in altera parte, quidam potestatem sibi maiorem fere sumunt, et nihil, nisi a se profectum, probant. Nolim autem publicae vtilitati, quam praecipue Cels. V. in consilio illo scribendo spectasse scio, meum nomen obesse, quod propter studium moderationis et quietis, et quia nullis factionibus apud nostros me immiscere volui, apud turbulentos, vtrinque in suspicione et odio est. Vt enim qui in mediis domuum contignationibus habitant, ab inferioribus fumo vexantur, a superioribus aqua perfunduntur: ita ego, qui coniungi dissidentes quam atrocius distrahi malo, apud vehementiores in vtraque parte male accipior. Sed Deo me commendo: eumque ardentibus votis precor, vt consilia Ecclesiae et Reipub. salutaria Inuictissimo Imperatori et vobis ipsius amicis et consiliariis suppeditet, et successus prosperos ac felices addat.

Vtilissimum ad concordiam Ecclesiarum haud dubie futurum esset, si ordo Agendorum congruens ad Saxonicarum Ecclesiarum formam, quae externis ceremoniis, Romanae magna ex parte similis est, authoritate Imperatoris publice proponeretur: eumque seruare aequabiliter omnes, qui deinceps Augustanae confessionis doctrinam sibi concedi peterent, iuberentur. Eam formam seu librum Agendorum, in comitiis deliberationi statuum Imperii subiici et coommunicatis consiliis sanciri et confirmari prodesset, postea de Iurisdictione et ordinatione ministrorum ac iudiciis Ecclesiasticis, aliisque rebus, ad restituendum in Germaniae Ecclesiis ordinem obedientiam et concordiam necessariis, deliberari et constitui


page 482, image: s0482

facilius posset, sed haec summis gubernatoribus ac vestrae inprimis Cels. absque monitore curae esse scio. Inter vicinos Reges Arctoos bellum atrocius quam antea vnquam recrudescit. Postridie Martini, Scaniae arcem Warberg a Danis receptam esse natrant, ac in oppugnatione Danielem Ranzouium praestantem virtute et fide Ducem, tormenti ictu periisse. Vtinam Christiani Reges robur militiae, quod intestinis bellis eneruant, et absumunt, coniunctis animis tandem in haereditarium Christiani nominis hostem Turcam et aemulos ac hostes dignitatis et Imperii Germanici vertant, qui vt in totam Italiam, sic in Germaniam quoque vniuersam colonias suas deducere et tyrannidis suae iugum ceruicibus nostris paulo post imponere meditantur. Horum crudelitati arma principum Germanicorum opponi iustissimum erat. Bene et feliciter Cels. V. valeat. Rostochii Anno 1569. die 19. Nouembris, quo ante 338. annos S. Elizabeth nata patre Vngariae Rege Andrea, et coniunx Ludouici Landgrauii Thuringiae, qui Fridericum secundum, in Palaestinam secuturus Brundusii obiit pulsa a Leuiro Marpurgi in exilio obiit.

D. IOHANNI MARBACHIO SVperintendenti Ecclesiae Argentinensis.

LIteras tuas mense Iulio et calendis Augusti datas, cum scriptis adiunctis hodierna die 21. Nouembris Rostochii accepi. Cumque casu tabellario Spiram et Augustam ituro, epistolas eadem hora tradidissem, eadem occasione tibi etiam breuiter respondendum esse duxi. Ego ex Austria rediens, Praga literas ad te misi, quibus de exitu illarum actionum mediocri, qui in 13. Augusti incidit, te certiorem reddidi.

Proceribus consilium de recipienda Episcoporum impiorum iurisdictione nunquam dedi, sed in colioquio


page 483, image: s0483

cum aliis quibusdam Caesaris consiliariis, duas vias esse conseruandae concordiae dixi, vt vel Episcopis ordinariis, si veram doctrinam amplecterentur, et in suis dioecesibus propagari et idololatricos cultus aboleri sinerent, obedientia legitima, iuxta Conf. Aug. praescriptum redderetur: vel singuli magistratus in suis ditionib. similem ordinem gubernationis et gradus ministrorum Superintendentes et iudicia Ecclesiastica constituerent. Postea cum missis ad me actis Synodicis Witebergae editis; quibus Episcopi Gurcensis nomen in fronte inscriptum erat, vnus ex illis, qui etiam sex vel octo loca, in quibus Episcopis Pontificiis, si modo nostros non persequerentur, obedientia defertur: elenchis notauerat, demonstrare vellet: Patauiensi Episcopo, ad cuius dioecesim Austriae pars maxima pertinet, ordinationem ministrorum et Iurisdictionem ecclesiasticam, a duob. statibus dynastarum, et nobilium Austriae relinqui debere: modeste respondi, (allegatis scripturae dictis, quae coommunionem Christi et Belial prohibent, et contrariis praeceptorum nostrorum sententiis, ante et post Interim pronunciatis) me bona conscientia assentiri non posse. Itaque tota deliberatio de Superintendente et consistorio quod duo ordines suo sumptu constituere volebant, in suspenso postea mansit: et hoc solum permissum est, vt concionatorem alerent, qui vocatis ad ministeria, Examine exploratis, testimonia daret, sed ritum ordinationis publicum non adhiberet.

De tua disputatione et libello, quem proximis diebus, cum collegis meis attentius legam, quod quaeris etc. Egoquidem propositiones tuas pie, erudite et circunspecte scriptas esse, video, et imaginem Dei, in homine, non tantum accidens, verum ipsam animae substantiam luce diuina illustratam, et rectitudine voluntatis, seu iusticia et sanctitate vera ornatam fuisse, plane nihil dubito. Vt autem cor hominis, seu substaniam vires et motus


page 484, image: s0484

animae et corporis humani, per peccatum horribiliter deprauatos et corruptos esse, firmissime credo: Ita peccatum quoddam esse ipsam substantiam aut essentiam hominis, dicere nequaquam velim. Etsi enim addi interpretatio commoda fortasse potest, tamen verba ipsa, vt sonant cum norma [Gap desc: Greek words] , et veteris ac orthodoxae Ecclesiae iudicio, quae hanc loquendi formam plane auersata est: et nostrorum praeceptorum phrasibus omnino non congruunt, ac miror ad confitmationem illius propositionis etiam Augustanae Apologiae et scriptorum Philippi testimonia citari. Vt collocutio piorum fratrum conseruandae veritatis et pacis causa, instituatur, ex animo opto, ac scribam ad eos, quorum in literis tuis mentionem facis, prima occasione. Coram colloqui non potui, cum per Boemiam et vrbem Dresdam ac Berlinum recta domum contenderem. Nec literas tuas eo tempore acceperam.

Nunc de D. Iacobi Andreae pacificationibus solliciti sumus, a quo superiori anno, in arce Lycaonia scriptum latinum de conciliandis nostris Ecclesiis consilium suum explicat, accepi. In quo articulus, de libero arbitrio, et alii quidam, satis perspicue et neruose explicati, vt errores cum vera sententia pugnantes additis canonibus, diserte reiecti erant. Nunc Germanicum scriptum multo nudius, omissa non modo personarum, et singularum controuersiatum, verum etiam omnium fere errorum, in singulis articulis indicatione et reiectione diserta, circumferri ab eo intelligimus. Ante mensem, Luneburgae a ministris illius Ecclesiae subscriptionem petiuisse, inde Bremam profectus esse dicebatur, ad nos nondum accessit. Syrmiensis synodi consilium in coniunctione ecclesiarum, symbolo ambiguo restituenda, reprehendi ab omnibus, et tamen Exemplum illud, eos etiam qui sapientissimi


page 485, image: s0485

et moderatissimi inter nostros videri voluerunt, in formula Francofordiensi, et praesenti conciliatione sequi videmus. Deum oro, vt consilia veritatis et pacis conseruandae pia et salutaria Ecclesiae suae suppeditet, et nos omnes doceat et gubernet.

In vicinis regnis Arctois bellum recrudescit, ac proxima die 12. Nouembris, Scaniae arcem maritimam Warburgum a Danico exercitu, cuius dux fortitudine et fide praestans Daniel Rantzouius in oppugnatione periit, receptam esse audimus. Mitto Catecheseos libellum, quem isthic, si videbitur, prelo subiici et emendate exprimi, quod te facturum esse humanissime recepisti, curabis. Addidi et Imperatoris literas, quibus domum dimissus sum. Bene et feliciter vale, die 21. Nouembris, qua Institutiones iuris a Iustiniano Imperatore ante annos 1035. primum editae et confirmatae sunt.

DVCI IOHANNI ALBERTO.

S. D. Illustrissime Princeps, Domine Clementissime. Vt apud Xenophontem dux Persicus de optimo et laudatissimo rege Cyro inquit, Bonum Principem nihil a patre bono differre: ita Cels. Vest. scimus paterna beneuolentia et fide subditos suos complecti, et omnia gubernationis consilia eo referre, vt Reipublicae tranquillitati et saluti consulatur, vt conseruata et defensa pace, alii alios in templis, scholis et familiis, de Deo et omnium virtutum officiis docere, et communi voce Deum celebrare et ciues alii, aliis exempla virtutum et testimonia de Deo ostendere possint. Hac paterna sollicitudine et cura de subditorum salute adductam esse Cels. V. non dubitamus, vt ante mensem, legatos suos, ad dirimendas ciuium nostrorum cum senatu controuersias in hanc vrbem mitteret. Vtinam vero etc. 1563.


page 486, image: s0486

ALIA.

ILlustrissime Princeps Domine Clementissime. Vt Palaestinam, primam Ecclesiae Dei sedem ad littus maris Syriaci collocatam, hic artifex Tilemannus Stella, multo eruditius ac elegantius, quam quisquam priorum descripsit: sic Celsitud. V. ditionem (quae nunc ad maris Balthici littus, tranquillum Ecclesiae Dei hospitium praebet) nullis Artificum tabulis antea illustratam, nitidissima pictura expoliuit. Cum autem non dubitaremus Cels. V. hunc Tilemanni laborem et studium illustrandae etiam apud exteras gentes inclitae ditionis vestrae gratum fore: hortatores ipsi fuimus suscipiendae ad Cels. V. profectionis. Primum vt coram intelligat, num Cels. V. suam regionem solam, et a vicinis locis euinctam ampliori forma edi, an vero totius Germaniae descriptioni, quam nunc instituit inseri tantum velit. Deinde vt praecipuorum locorum situs et intervalla accuratius ab hominibus petitis in aula cognoscat. Postremo cum Cels. V. Doctori Bordingo nuper exposuerit, se globorum Astronomicorum erudite et eleganter depictorum desiderio teneri: signifi candum duximus hunc artificem, cui Cels. V. laborem conficiendi globi mandare poterit. Quod autem Cels. V. inter caeterorum negociorum moles, huic etiam pulcherrimae doctrinae, de motib. siderum aliquid temporis tribuit, ea in re et cultum acceptissimum Deo praestat, qui gratam de se famam in astris et doctrina astrorum sparsit, et principum, qui omnibus temporibus vixerunt praestantissimorum exempla imitatur. Ideo Atlas machinam coelestem humeris suis sustinere scribitur, quia globum ad similitudinem machinae coelestis fabrefactum et stellarum imaginibus insignitum primus fabricauit. Ideo Orion rex Tanagrae in Boeotia et Chiron Achillis magister,


page 487, image: s0487

inter sideta relati sunt: quia doctrinam astrorum excoluerunt et ad posteritatem propagarunt. Nec quisquam est qui intuens omnium in caelo pulcherrima sidera Orionis et Chironis non mirifice illorum principum recordatione delectetur. Iulio Caesari hanc anni formam, qua nunc vtimur commodiss. et facilimam debemus, qui quidem apud Lucanum praedicat se media inter praelia semper, stellarum caelique plagis superisque vacare. Postea Augustus, Theodosius, Fridericus II. Imperatores et Alfonsus Lusitaniae rex haec studia excitarunt et fouerunt. His laudatiss. principibus, tua quoque Cels. a posteritate annumerari summum decus erit. Cognoui etiam ex D. Bordingo, Cels. T. de instituenda Bibliotheca optimorum authorum ac praecipue historicorum cogitare. Quare seriem illustrium scriptorum, qui continuam mundi historiam, ad nostra vsque tempora deduxerunt collegi, acspero hanc meam voluntatem, qua reuerenriam et gratitudinem meam V. Cels. omni officio declarare studeo, Cels. V. non improbari. Deum oro vt Cels. V. diu seruet incolumem et florentem.

CHRISTOPHORO PHILIPPO Zoth, Consiliario Caesareo.

NObilis et Generose Domine, Patrone colonde, Testimonium prouidentiae et praesentiae Dei in genere humano illustre agnosco, quia singulis aetatibus, summis gubernatorib. aliquosheroas, excellenti sapientia, virtute, industria et felicitate in reb. gerendis, supra communem hominum multitudinem praestantes, excitat et adiungit, per quos Imperiis, Ecclesiae, Rebus publicis et totis gentib. opem et salutem adfert, ac vt in Deo bonitas et clementia supra caeterarum virtutum chorum eminet et elucet, ita in tua Excell. et paucis aliis, Heroica et diuinavirtute praeditis, bonitatem et mansuetudinem ac humanitatem multo maiotem et suauiorem quam in vulgaribus


page 488, image: s0488

et plebeiis naturis enitere et ad sui amorem admirationemque cunctos rapere animaduerti. Ego quidem heri cum virtutem et humanitatem et sermones inprimis vestros, in quibus vere [Gap desc: Greek words] inerat, cogitans; fateor me mirifico vestrae Excell. amore accensum, et obseruantiam ac studium erga vos meum, quibuscunque potero officiis declaraturum esse. Iustum erat vt veteres venustissma charitum imagine notarunt, quas ita pingebant, vt vna faciem ad intuentes conuerteret, duae auersam ad beneficii authorem referrent: pro vno beneficio geminam gratiam vicissim restitui et persolui: sed in hac ingenii et fortunae meae tenuitate, scio E. T. tali bonitate et sapientia praeditam, animi grati memoriam et venerationem non aspernari. Fretus autem Heroica mansuetudine et benignitate tua, reuerenter nomine Humanissimi et ornatissimi senis Doctoris Rademanni, oratoris Suecorum, qui cum amplius mense in hac vrbe caeteros expectaret, morae pertaesus, eadem, vt arbitror, die, qua E. T. aduenit, discesserat; oro et obsecro cum hodierna aut crastina die certo huc rediturus esse existimetur, si absque Exc. T. incommodo et molestia fieri poterit, vnicum adhuc diem expectationi illius et collegarum: quos si accedere volunt, his Etesiis spirantibus venire necesse est: benigne tribuat. Quod non solum Clarissimo seni Doctori Rademanno, ipsiusque collegis gratissimum futurum est, verum etiam communi Reipublicae in his gentibus Arctois tranquillitati et saluti fortasse seruiet, ad quam iuuandam tua tuique similium virorum Heroicorum consilia et actiones omnes praecipue dirigi et referri debent. Bene et feliciter Exc. T. valeat Ex Musaeo nostro 3. Nonas Iulii Anno 1571.


page 489, image: s0489

VISITATORIBVS ECCLESIARUM.

S. D. Nobiles, Reuerendi et Clarissimi viri, Domini et Patroni colendi, vtinam distributio bonorum Ecclesiae, cuius crebra in canonibus mentio fit; vt quarta pars Episcopis ad sumptus iudiciorum, visitationis, Synodorum, et priuata alimenta: altera Ministris Ecclesiae inferioribus, Tertia pauperibus ac praecipue scholasticis, qui se ad ministerium Ecclesiae praeparant; Postrema fabricae templorum impenderetur; In prima Ecclesiarum emendatione velut postliminio instituta fuisset, potius quam permissum, vt vel patroni ea in priuatos vsus conuerterent, vel alias Harpyiae Briarei manibus vbique diriperent et dissiparent. Cum autem vos nobilitate generis, sapientia et pietate praestantes Heroas intelligamus, in Ecclesia Sternbergensi hoc tempore operam dare, vt bonorum Ecclesiasticorum reliquiae adhuc superstites, ad vsus legitimos seruientium Ecclesiis ac scholis, et docentium ac discentium veram de DEO doctrinam incolumes conseruentur, speramus non grauate petitionem nostram rogatu adolescentis, non familia solum et virtute maiorum sed ingenio et modestia, et foelici in studiis progressu nobilis, Iohannis Praestentini scriptam, vos cognituros esse. Is beneficium 18. marcarum, olim a maioribus ipsius Praestentinis et Berneris fundatum, sibi aliquot annos ad sumptus studiorum attribui, reuerenter petit. Cumque Burcardus Raptor et Bernerus quidam, hactenus illos reditus collegisse et nunc quoque apud Raptorem 40. aut 50. Marcae asseruari ferantur, illam quoque summam ad dissoluenda debita, studiorum causa, in hac vrbe, apud doctissimum virum M. Nicolaum Goniaeum Colegam nostrum contracta, sibi tradi lubiectissime orat. Intelligimus autem ex praeceptore ipsius M. Nicolao,


page 490, image: s0490

et Collega nonstro Doctore Simone adolescentis nobilis ingenium, non modo literarum capax et auidum esse, sed cos etiam progressus hactenus fecisse, et fundamenta eiusmodi iecisse, vt praeclaram spem et expectationem, de singulari in doctrinarum studiis profectu concitarit. Cum igitur natos in familiis nobilibus gubernationi Reipublicae alioquin destinatos, vera pietate et eruditione solida instrui et expoliri plurimum Ecclesiae et Reipublicae referat: amanter a vobis petimus, vt propter nostram etiam intercessionem, benigne huius Iohannis Praestentini studia, collatione beneficii a maioribus ipsius fundati iuuetis. Id beneficium Deo gratum, et Deo benedicente salutare Ecclesiae et Reipublicae futurum est, et huic vere Nobili adolescenti inprimis necessarium. Nostra etiam officia vobis et vestris vicissim constabunt. Bene Valete, Rostochii 19. Iunii, Anno 1571.

EX EPISTOLA QVADAM AD Christianum III. Daniae Regem, fragmentum.

SEruet Ecclesiae suae et literarum studiis quae in hac boreali ora Mundi R. M. V. praecipuum et pene vnicum habent patronum et Nutricium. Etsi autem multis etiam aliis insignibus ornamentis Inclytum Daniae Regnum nunc caeteris in hoc toto orbe longe antecellit: tamen hoc decus inter praecipua et laude dignissima eminet, quod sanctiss. R. M. V. pietate, sapientia et liberalitate, tranquillum et Clarissimum Ecclesiae Dei et studiorum doctrinae hospitium extitit et domicilium. Florent Ecclesiae Danicae prae caeteris puritate verae Euangelii doctrinae, docentium eximia consensione, seueritate disciplinae, populi in ornando ministerio frequentia, assiduitate et intentione, rituum grauitate et elegantia, et plerisque ecclesiis in Germania quas quidem ego vidi (vidi autem praecipuas) antecellunt.


page 491, image: s0491

memor, iam nominis sui, et Ecclesiae DEI vniuersae et toti posteritati, non tam opibus aut rebus bello gestis, quam hisce duobus factis com mendauit, quod accersitis ex Iudaea LXXII. interpretibus curauit libros diuinitus Ecclesiae traditos, ex fontibus Ebraeis in linguam Graecam, quae tunc in amplissima orbis terrarum parte omnibus maxime familiaris erat, conuerti, et quod omnium disciplinarum studia fouit ac prouexit, et homines eruditos singulari clementia et liberalitate ornauit: ita R. M. Vestr. omnium piorum et totius posteritatis amorem hoc beneficio etiam inprimis meretur, Quod libros sacros continentes thesaurum sapientiae coelestis de vera De agnitione et inuocatione et aeterna salute nostra iussit in linguam Danicam, cuius in amplissimis regionibus quae R. M. V. imperio subiectis, praecipuus vsus est, transferri iussit ac publicari, et quod omnium bonarum artium, ac inprimis verae de DEO doctrinae linguarum et artis Medicae studia conseruat et ad posteros propagar, Qua in re etiam de hac foelicitate R. M. V. gratulor, quod cum alia egregia ingeniorum lumina nunc in regno suo fouet, tum vero recens clarissimum virum IACOBVM BORDINGIVM, artis medicae doctorem, [Gap desc: Greek words] , qui summum nostrae Academiae decus ac praesidium fuit, consecuta est.

desunt aliqua.

Quo in munere etiam meos principes et Dominos Illustrissimos R. M. V. cognatos et affines D. IOHANNEM ALBERTVM et VLRICVM Duces Megapolitanos etc. complecti debeo, qui R. M. V. exemplum secuti, eximia liberalitate aureos annuos ter mille et quingentos huic Academiae Rostochianae ante anno 130. primum in hoc litore Balthico institutae, attribuerunt. Cuius beneficii memoriam omnes pios in hisce regionibus grata mente conseruare decet.


page 492, image: s0492

Oro autem Deum aeternum patrem Domini nostri Iesu Christi custodem regum sanctorum vt R. M. V. et principes Ecclesiae Dei et scholarum nutritios clementer seruet, et pet Euangelii vocem et piae doctrinae studia semper sibi aeternam Ecclesiam in hisce borealibus regnis colligat. Reuerenter etiam a R. M. V. peto, vt hanc Epistolam et puerile scriptum, quod velut testimonium meae Erga R. M. V. obseruantiae et gratitudinis adiunxi, clementer accipat. Bene et feliciter valeat R. M. V. Rostochii anno Christi 1558. Calendis Iulii.

HIERONYMO MENCELIO.

REuerende et Clarissime Superintendens, [Gap desc: Greek words] Gratissima igitur mihi in acerbo moerore et luctu meo, literarum vestrarum consolatio fuit. Quae cum et societate lachrymarum et thesauris verbi diuini salutarium et carminibus etiam politissimis, moestitiam meam aliquantum leuarint: vere post turbulentam et saeuam tempestatem serenitas aliqua animo affulgere visa est. Etsi autem ingens et summus dolor est, quem ex carissimae coniugis discessu capio, et ex carissimorum liberorum, quos talem matrem rectricem habere, plurimum referebar, et valetudo iam hanc vitae sociam fidissimam, et non virtutis egentem, praecipue requirebat: tamen non minorem doloris cruciatum mihi adferunt tristissimae dogmatum confusiones, indies crescentes et accumulatae, et imminentes iam Ecclesiae, ac eandem fere obruentes tenebrae et occasus doctrinae Lutheri ministerio instauratae, et eorum, qui pontificias et caeteras sectarum corruptelas hactenus constanter oppugnarunt, funestae distractiones et cadmea inter ipsos proelia, quae vtinam illustri aduentu suo Filius Dei Dominus noster et Redemtor Iesus Christus tandem abrumpat, et nos ex hoc tristi et caliginoso carcere eductos


page 493, image: s0493

et a diro onere peccati, dubitationum et angorum liberatos, in coelestis Ecclesiae lucem et tranquillitatem beatam transferat: Nullum enim amplius piis et rectis consiliis aut remediis, locum in tantis confusionibus esse apparet. Nec quid quam adferrepereunti veritati et Ecclesiae auxilii possumus, quam vota et gemitus ad Deum ardentes et nudam confessionem. Quae cum a singulis Doctoribus aut Ecclesiis diuerse editur, vt de communicatione idiomatum a Wigando, Reineccio, Brentio, Selneccero proximis annis factum est, ipsa dissimilitudo speciosiores aduersariis calumniandi occasiones praebet, et plus, quam silentium Ecclesiis et veritati nocet. Vtinam igitur, de praesentium temporum controuersiis, quae omnes fere fidei Christianae articulos complectuntur, colloqui plurium Ecclesiarum doctores, veritatis et pacis intelligentes et amantes, et claram ac perspicuam Doctrinae formam posteris suis relinquere possint. Sed in tantis distractionibus et dissimilitudine opinionum et dogmatum, de singulis fere controuersiis, inter eos ipsos, qui communi confessione alioquin coniuncti hactenus fuerunt, quid sperari tale potest? Quod igitur vnum superest, cum ignoramus quid agendum sit oculi nostri ad te Deus tolluntur. Tu rege consiliis actus pater optime nostros, Nostrum opus vt laudi seruiat omnetuae. De quaestione vestra M. Conrado respondi, vtinam conferre coram de cunctis rebus liceret. Literis enim exponi ista, nec commode nec tuto queunt. Deum oro, vt nos doceat, gubernet et seruet. Datum Rostochii die S. Catharinae. Mitto libellum consolationum, cuius editio absoluta est, antequam mihi vestra Epicedia redderentur, Alioquin ea suo loco inseri curassem. Nunc peculiari pagella adiungi caeteris curaui. 1571.


page 494, image: s0494

CONRADO PORTAE.

QVod ad corpus doctrinae Mysorum attinet, quod vobis etiam propositum iri, veremini, Collegae mei et ego communicatis inter nos consiliis, non recusandam esse subscriptionem simpliciter sentimus. Cum enim sex illa corpora doctrinae seu libros, summam doctrinae certa methodo comprehensam, explicantes, hactenus pro norma doctrinae praecipua non modo diligenter didicerimus et amplexi simus, verum etiam aliis praelegamus: Cumque nullas extare methodos doctrinae Christianae meliores, nec a quoquam componi fortasse eruditiores posse constet: qua fronte simpliciter et sine vlla conditione subscriptionem recusemus. Etsi autem verum est, non esse in Ecclesia faciendam communem subscriptionem [Gap desc: Greek words] cum iis, quos [Gap desc: Greek words] a nobis dissentire scimus, ne [Gap desc: Greek words] , et nostro testimonio errores confirmemus et infirmos ambigentes magis sauciemus: tamen auerti haec incommoda posse sentimus, addita subscriptioni declaratione in locis ambiguis, vt de praesentia Christi in coena Domini et similibus, quos, in aliam sententiam a nostra dissidentem, de torqueri ab illis videmus. Eam declarationem verae sententiae ingenuam et perspicuam subscriptioni additam, si tolerare ii qui imperant non volent, donec attentius omnia relegantur, fortasse non negabunt. Interea cum pluribus piis communicari sententiae poterunt, et conscientia tranquillior, et firmior in ferenda cruce erit, cum se necessaria modeste et grauiter egisse, et plane necessariam ac immutabilem causam subeundi pericula habuisse recordabitur. Sed hoc ipsum consilium deliberationi et censurae vestrae subiicimus, et rectiora monentibus


page 495, image: s0495

libenter cedemus. Mitto libellum consolationum, cuius editio, antequam carmina vestra acciperem, absoluta fuit, alioquin suo loco intexi singula curassem. Reuerendo et Doctissimo Viro M. Andreae amanter et officiose pro eruditissima epistola et carmine gratias ago etc.

JOHANNI ALBERTO MEGAPOLENSI.

ILlustrissime Princeps, Domine clementissime, cum proximis viginti annis, quibus C. V. beneficio in hac Academia vixi, omnia bona et ornamenta Ecclesiarum et scholarum in hac vrbe et toto Ducatu, a C. V. pietate, sapientia et benignitate tanquam ex primo fonte augusto et perenni, emanasse meminerim, Toto pectore Deum custodem et gubernatorem Principum ipsi seruientium precor vt C. V. incolumem et Horentem diutissime seruet et difficultates gubernationis, quas haec tempora inquieta et turbulenta multiplices cumulant, clementer mitiget et rollat. Hae etsi Cels. V. magis quam aliostranquillius et suauius regno et voluptatibus suis fruentes premunt: tamen cum Rempublicam totam C. V. filiis et posteris ex se natis Deo benedicente traditura sit: cumque sempiternam laudem in Ecclesia Dei et omni posteritate his bene meritis erga Ecclesiam et literas sibi comparet, aequiore animo molestias et labores breuis huius curriculi sustinebit. Vidi ipse proximis annis, quanta pietate, diligentia, contentione et zelo Consistorii institutionem, inter tot impedimenta C. V. vrserit, et tandem Deo iuuante perfecerit, itaque vt iuxta Pindarum [Gap desc: Greek words] , ac vt in exteris regionibus etiam C. V. pietas sapientia et zelus, in tuenda verae doctrinae puritate et ornanda ecclesia conspiceretur: Oratione qualicunque initia consistorii celebraui: qui vna cum Encomio Illustrissimi


page 496, image: s0496

Ducis Henrici edidi, quem, primo anno mei in hanc Academiam aduentus cum Cels. V. in hanc vrbem profectum, de instauratione Academiae cum Senatu diligenter et accurate egisse memini. Verum vt templi Domini aedificationem a Dauide deliberatam Salomon absoluit: Sic Academiae constitutionem a Cels. V. feliciter suscipi et perfici Deus voluit, quae vt domicilium ac sedes verae de Christo doctrinae et optimarum artium, ad omnem posteritatem maneat, toto Deum pectore precor, ac vere adfirmo: me etsi propter carissimae coniugis discessum, magno in dolore et Inctu versor; tamen non minus cruciari tetris opinionum et dogmatum confusionibus, et verae doctrinae corruptelis subinde latius instar Gangrenae serpenribus, et dissidiis ac distractionibus docentium sine fine et modo crescentibus, et sollicitis ardentibusque votis Deum precari, vt veritatem et pacem, et dulcem docentium concordiam, quae publicae etiam tranquillitati et paci politicae neruus est in hac Academia et toto ducatu tueatur. Vt autem puritas doctrinae vere conseruari possit, plurimum refert, quales doctores, a quibus instituti, quibus sententiis a teneris imburi, officio docendi in Ecclesiis et Academia praeficiantur. Ideo quotidie et ardenter opto, vt collegam et successorem pietate et ingenio valentem, et in vera doctrina institutum, et a phanaticis opinionibus et corruptelis grassantibus alienum, et simplicis veritatis ac pacis amantem, et assiduitatis ac operarum scholasticarum patientem, mihi in hac schola Deus adiungat. Nam et me im becilliorem indies reddi sentio, et D. D. Simon laboribus Superintendentiae, quae sola vnum hominem requirit, impeditus assiduitatem necessariam, in schola amplius praestare nequit. Et quanquam fortasse vtilius Ecclesiae et Reipublicae seruiunt, qui pastorum in pagis doctrinam et mores inspiciunt, aut in iudiciis


page 497, image: s0497

Ecclesiasticis et politicis causas cognoscunt et dirimunt; tamen scholasticas etiam operas, quibus futuri pastores et gubernatores Ecclesiarum et Rerumpublicarum recte erudiantur, et iudicio sano de religione et legibus imbuantur; inprimis necessarias esse Cels. V. intelligit. Consideraui itaque aliquot docentium in scholis huius ducatus ingenia, quae recte exculta vsui et praesidio fore Academiae et Ecclesiae harum regionum, in verae doctrinae propagatione speraram. Caetera desunt.

ANDREAE PVCHENIO.

AVdiuimus mandata, quae ad puntatem verae de Deo doctrinae et piam coniunctionem docentium in his Ecclesiis conseruandam, et luporum impressiones ab ouibus nostris arcendas, pertinentia, et de consilio respondendi scriptis quibusdam recens editis, Reuerendus Dominus Magister collegio nostro exposuit. Cum autem dere maxima, pia quidem et ecessaria, sed cum difficultatibus et periculis ingentib. coniuncta, deliberationem institui videamus, Filium Dei fontem veritatis et sapientiae salutaris et custodem Ecclesiae suae, precamur, vt consilia Deo grata et Ecclesiae vtilia suppeditet. Constat necessariam esse veritatis confessionem, et curam fideliter custodiendi depositum doctrinae Lutheri ministerio instauratae, et auertendi corruptelas illius, quae magno impetu et contentione passim propagantur, ac refutandi calumnias, quibus Ecclesiae Saxonicae in omnibus superioris Germaniae aulis et Academiis teterrime traducuntur, quod Eutychianos, Antinomicos, Manichaeos et alios absurdissimos errores defendant: affirment corpus Christi in omnib. lapidibus et lignis et in Caena Domini septempedale esse: doceant hominem in conuersione non solum, vt truncum, sed etiam vt porcum se habere:


page 498, image: s0498

Bona opera non necessaria, sed libera seu adiaphora et ad salutem perniciosa esse etc. Et ante biennium scimus, chartam alios etiam circiter 30 portentosos errores continentem, qui Northusii et in Saxonia inferiori a Flacianis docerentur, in aulam Imperatoris, a comite quodam celebri Viennam delatos, et magnacum absurditatis dogmatum illorum admiratione, et hominum ac locorum detestatione lectos esse. Summam igitur consilii reuerenter probamus, quod declarationem verae doctrinae sonantis in his Ecclesiis, et praemonitionem de cauendis verae sententiae corruptelis edendam esse fratres iudicant. Et formam responsionis in scripto nobis exhibito comprehensae, de quo seorsim, D. Magistrum quaedam monuimus: non improbamus, tametsi occasionem aduersariis multo horribilius in has Ecclesias debachandi et atrocius incendium inflammandi praebitum iri videmus. Itaque saluo fratrum iudicio deliberandi saltem causa proponimus, an non ad conseruationem depositae verae doctrinae, et anertendas ab his Ecclesiis corruptelas et calumnias teterrimas, vtilius sit, non tantum de Coena Domini et communicatione idiomatum, sed de toto doctrinae corpore, et omnibus fidei Christianae articulis, declarationem, pie, grauiter et moderate scriptam, nulla tamen personatum mentione aut condemnatione interta, edi. Quae Sycophantis omni tempore grauiter opponi, et post canonem sacrae Scripturae, et Augustanam confessionem, et pias confessiones harum Eeclesiarum nomine proximis 20 annis editas: norma doctrinae aliqua, et neruus ac symbolum coniunctionis harum Ecclesiarum, fortasse etiam ad posteritatem esset, sic ut tempore Interim, de omnibus doctrinae partibus editam, trium ciuitatum nomine sententiam, plurimum Ecclesiis profuisse constat. Videmus autem ipsi, quae difficultates hoc consilium retardent. Nemo enim prudens, quinegotii


page 499, image: s0499

magnitudinem intelligit, scribendi laborem libenter suscipiet, ac etiamsi mediocriter delineatum tale scriptum esset, tamen tot Ecclesiarum capita ad vnanimem comprobationem deduci aegrepoterunt. Longum etiam tempus ad talis scripti elaborationem tequireretur: et plutium piorum ac eruditorum sententiis collatis componi illud et poliri oporteret, priusquam ad communem deliberationem proponeretur.

Ideo praesens scriptum, in quo de paucis articulis, vera sententia grauiter et erudite exposita est, cum pluribus quamprimum communicari optamus. Simul autem amanter monemus, vt diligenter consideretur, an in praesentibus controuersiis, etc. Caetera desunt.

JOHANNI IVDICI, PASTOri Baronum in Lichtenstein alteri praescripta.

FIlium Dei Dominum ac Seruatorem nostrum Iesum Christum, a cuius genethliis, quae salutis nostrae aeternae exordium fuerunt, anni quoque principium in Ecclesia ducimus, toto pectore precor, vt annum felicem, tranquillum et salutarem vobis, et toti Ecclesiae vestrae domesticae et publicae in tota Austria tribuat, et teneros coetus docentium et discentium puram Euangelii doctrinam, velur pastor tenellos agnos suos, in medio luporum clementer protegat et seruet, et exilia haec initia prouchat, et confirmet opus, quod operatus est in nobis propter templum sanctum suum Haec vota pro Ecclesiis vestris omnes boni et pii in his locis et vbique terrarum fundunt et formam gubernationis Ecclesiasticae, instituto senatu seu iudicio certo, cui suprema doctrinae et disciplinae Ecclesiarum inspectio et or linatio commendetur, piam et durabilem constitui et stabiliri optant.


page 500, image: s0500

Vidi Agendotum librum, qui superiore mense Augusto ad D. Chytraeum hospitio domus meae tum forte vtentem adferebatur, in quo etsi permulta ille desiderabat, et longe secus ac ipso praesente conuenisset, pleraque accumulata et peruersa esse, querebatur: tamen ferendum iam, non culpandum, quod mutari non posset, censebat. Idque a fratribus etiam iam in Ecclesiis Austriacis fieri, ac etiamsi quaedam vel minus probarent, vel seruare non possent: tamen aduersariis nullam triumphandi occasionem, toto libro simpliciter repudiato, praeberi optabat. Sed vt corpus tenerum et aegrum placide et molliter foueri et sanari, ita hos naeuos, pio candore, patientia et moderatione, regi potius, quam odiose exagitati oportere, iudicabat. De personis certis, nomine duorum ordinum, ad negotiorum Ecclesiasticorum admirationem isthic constituendis, subobscure aliquid postea cognoui. Id si succederet, nihil opus esset, ex tam remotis locis ordinationem petere. Audiuimus autem Ioachimum Wessium a vobis commendatum, pie et erudite respondentem, de omnibus articulis doctrinae Christianae, ac iuxta ritum ab Apostolis traditum, in publico nostrae Ecclesiae caetu, additis lectionibus vsitatis et publicis precibus et impositione manuum, ipsi ministerium Euangelii commendauimus. Quod vero de controuersiis quibusdam hoc tempore inter nostros vigentibus quaeris, Doleo equidem, Theologiam vix dum ex tenebris sophistices Pontificiae eluctatam, rursum in nouam sophisticam curiosarum disputationum nimium degenerare. Cum autem religio Christiana, non in scientia et subtilitate curiosarum quaestionum, quae nostro tempore, proh dolor, nimis multae renouantur: sed in eo potissimum sita sit, vt verum Deum et Redemptorem nostvum Iesum Christum ex verbo ipsius recte agnitum vere timeamus, et praelucente vera fide amemus, inuocemus,


page 501, image: s0501

cemus, et in cruce ac omnibus vitae officiis ipsi obediamus: caeteros etiam homines propter Deum vero corde diligamus, et benigne iuuemus, et in omnibus vitae periculis ac morte ipsa, firma fiducia in Deo nobis propter Christum propitio adquiescentes, vitam cum Deo beatam et aeternam certo expectemus: optandum profecto esset, Doctores et ministros Ecclesiarum ad hoc verae Theologiae et religionis Christianae, h. e. veri timoris Dei, verae fidei in Christo adquiescentis, verae obedientiae erga Deum et mansuetudinis ac benignitatis erga proximum, ac vt summatim dicam, ad verae pietatis studium, in auditoribus excitandum, omnia studia, consilia, conciones et actiones suas referre, et operam dare, vt tum ipsi tum auditores, pie viuendo, ac bona opera faciendo potius, quam de particulis bonorum operum exclusiuis, argute disputando, se Christianos et Theologos esse ostenderent, tu quidem proponendo quaestionem de particulis excludentibus, praesentiam operum a Iustificatione, eruditius et neruosius eam explicas et decidis, quam multi prolixis scriptis, controuersiam totam magis etiam perplexam reddentes. Nam bona opera, a causa efficiente materiali et formali iustificationis penitus excluden. da esse: et tamen particulis exclusiuis in conuersione nec dolorem de peccato, nec petitionem veniae, nec bonum propositum et caeteras virtutes sine inter. uallo temporis fidem sequentes, prohiberi aut excipi, haud dubie verum est. Peccatum originis non accidentium solummodo et qualitatum, verum etiam substantiae hominis et praecipue mentis et voluntatis ac cordis corruptionem esse, et ipsam substantiam ac massam cordis humani veneno peccati penitus infectam et perditam esse omnes piiconsentiunt. Curigitur in alterutra parte [Gap desc: Greek words] vsurpamus, quas etiamsi velimus ad populum commode et perspicue


page 502, image: s0502

explicare non possimus. Vtinam lex fidei et charitatis Christianae a te praescripta in his disputationibus valeat vt vera sententia ex fundamentis verbi diuini firmiter retenta, de formis loquendi non litigmus, et reintellecta in verborum vsu faciles simus, ne nimium altercando, veritatem prorsus tandem amittamus. Si quid in formis loquendi offendit, cur non pia declaratione potius, quam virulenta condemnatione emendatur? Ego meis auditoribus simplicem catechismi doctrinam, de timore Dei, de fide, inuocatione, patientia, obedientia erga magistratus, dilectionem et beneficentiam erga proximum etc. propono, et omnes hosce scopulos, curiosarum disputationum, quae dubitationes pariunt potius, quam aedificationem pietatis verae, praetermitto. Deum oro, vt nos doceat, seruer et guberner, et omnia scandala clementer auertat. Bene vale, Coloniae ad Sueuum, die Iohannis Euangelistae, Anno 1572.

ALBERTO VBSINIO.

S. D. Charissime Alberte [Gap desc: Greek words] , quam mihi gratae et dulces fuerunt tuae literae, in quibus Gratiae ipsae, tenellos digitos, suos fragranti rosarum succo delibutos, vt in Callimachi carmine olim abluisse mihi visae sunt. Vt enim in vniuersa vita, studiis et moribus tuis dulcissima Musarum et Charitum copulatio lucet, ita in his literis etiam [Gap desc: Greek words] . Valde igitur, non solum beneuolentia et humanitate erga me tua singulari delector, verum etiam de nobiliss. ingenii tui et virtutis ac doctrinae elegantia Reipublicae gratulor, cui magno vsui et praesidio ac ornamento illam paulo post, Deo studiis tuis benedicente, futuram esse, perspicio. In primis autem hoc tristi luctuoso meo tempore, gratum mihi officium consolandi


page 503, image: s0503

tuum adeo accuratum extitit. Quare vt [Gap desc: Greek words] , iuxta Euripidem. Ita post saeuam tempestatem, mihi, lecta consolatione literarum tuarum grauissima serenitas animi tranquillioris affulsit. Itaque inter [Gap desc: Greek words] mea, hanc quoque epistolam tuam asseruabo, et si quo officii genere vicissim tuae dignitati et reliquae vitae rationib. prouehendis prodesse potero, fidem et diligentiam in me desiderari nunquam patiar. Scripsi ad amicos aliquot Pragae et Viennae, qui aditum tibi ad aliorum bonorum amicitiam patefacient. Negotium quod Hortensius noster, apud Ferberum tibi expediendum commendat, magnae tibi curae fore non dubito. Literas ad nos cum legatis Rostochiensibus Pragam mittere poteris, quos etiamsi pro natiua grauitate? [Gap desc: Greek words] congruente, minus erga nos officiosi esse solent, tamen literas transmissuros esse spero. Bene ac feliciter vale. Mitto versiculos Frederi, cum tuae epistolae ad me datae argumento congruentes. Rostochii pridie Iohannis Baptistae, Anno 1571.

D. AMBROSIO BRASSICANO I. C.

S. D. Clarissime Vir, Domine et patrone colende, [Gap desc: Greek words] dictum esse: [Gap desc: Greek words] . Vixit autem mecum familiariter, eximia suauitate et doctrina, ac facundia, et morum elegantia singulari ornatus iuuenis Albertus Vrsinius Lubecensis, qui in hac Academia, virtute sua et diligentia in studiis ac omni genere officii, omnium honestorum beneuolentiam sibi conciliauit. Is cum alendae prudentiae et doctrinae causa, peregrinationem in vestram Academiam, quae plerarumque in Germania Metropolis est, et in Italiam instituerit, Reuerentrr a te peto, vt eum mea etiam causa


page 504, image: s0504

benigne suscipias, et aditum ipsi ad aliorum praestantium virorum familiaritatem patefacias. Non enim dubito quin omnes boni familiariter cognita ipsius. natura, et moribus penitus introspectis, suo iudicio lubentissime eam complexuri sint. Ex illo de Academiae nostrae et vicinarum rerum statu et meis etiam rebus, quae voles, cognosces. Bene et feliciter vale. Rostochii pridie Iohannis 1571.

IOACHIMO A WOBERSNO Consiliar. Megapol.

ETsi moestus, vt amissa turture turtur agit, ceu philomela dolens tristi super arbore cantu Orba suae vitae compare, sata gemit: ita ego nunc orbatus coniuge charissima, in luctu et moerore versor: tamen non minus animum meum excruciant tristissimae Ecclesiae et dogmatum confusiones et cura de veritate, et pace ac concordia docentium in hac Academia conseruandis. Itaque viros honestos, nullis opinionibus impiis contaminatos, sedulos in discendo et docendo, coniunctionis ac pacis amantes, nobis adiungi, aut in decedentium loca substitui opto. Cum igitur Rectorem hoc tempore nostrum, paulo post discessurum esse intelligamus: maxime opto, idque aerarii etiam nostri angustia flagitat: non nouum aliquem, praesertim peregrinum et ignotum nobis obtrudi, sed ex collegis qui adsunt, et multos annos suam huic scholae fidem et industriam probarunt, idoneum eligi, Noti sunt autem vestrae Ex et toti scholae D. Laurentius Panclouius et L. Barthlomomeus Clingius, quorum ille iam continuos decem annos Institutiones Iuris in nostra Academia tradidit, et vir optimus est, et sex liberorum pater. Clingius etsi dicendi artes et exempla ex Cicerone sumpta proposuit, tamen alioquin totum se studio Iuris dedidit, et scholae nostrae magno vsui et ornamento est, et aliquo


page 505, image: s0505

etiam cum Illustrissimi Principis nostri honore et dignitate, operam et fidem illi suam in negociis gubernationis probare posset. Oro igitur vt rationem illorum ab Illustriss. Principe haberi cures, etc.

HERMANNO A VECHELD, Consuli Lubecensi.

INmanu Dei est gubernatio terrae, is nonnunquam idoneos dat gubernatores, et scribam dignum laude, inquit sapiens Syracides, ac profecto, testimonium praesentiae Dei in genere humano, et bonitatis ac sapientiae diuinae illustre est, quod inter tantas confusiones et dissipationes, non modo ordinem politicum, honestas hominum communitates, iudicia, poenas, et defensionem innocentum qualemcunque conseruat, verum etiam personas gubernatorum felicium et salutarium, singulari sapientia, virtute, industria et felicitate in rebus gerendis Heroica, reliquae hominum multitudini longe antecellentes, subinde excitat, per quas imperiis, ciuitatibus et totis gentibus opem et salutem adfert. Talem cum te Heroica pietate et sapientia praestantem consulem Reip. Lubecensis iam praefectum esse intelligam, non tam tibi, de honoris illius ac. cessione, qui multo ante, omnium bonorum et sapientum calculis, omnes hosce titulos longe superauit, quam honori ipsi et consiliariorum dignitati ac Reipublicae toti, de te in collegium illud cooptato, gratulor: et Deo gratias ago, quod immensa bonitate, honestas hominum coommunitates in ciuitatibus et imperiis, propter Ecclesiam seruat, et sapientes, pios et salutares nonnunquam gubernatores politiis tribuit. Et quia nisi Dominus custodiat ciuitatem, frustra vigilat, qui custoditeam, toto pectore Deum precor, vt Illustrissimi principis administrationem et vestram quoque Remp. vninersam incolumem et florentem seruet, et consilia


page 506, image: s0506

gubernationis tuae, actionesque omnes ad Christi gloriam et Reipub. ac animae tuae salutem gubernet. Haec vota ad Deum quotidie fundo, eaque rata fore et re atque euentu comprobatum iri, non dubito. Nepotis tui studia et mores, optimo cuique in hac schola probantur, et mihi curae sunt, pecuniam nolim ipsi in manus tradi. Saepe enim expertus sum, optima ingenia, occasione illa pecuniae proprio arbitrio profundendae plane peruersa, et expectationem de ipsis conceptam omnino frustrata esse. Quibus hunc, praeclarae indolis et feliciter hactenus pietate et literis excultum, adolescentem, annumerari nolim.

CASPARO EBERHARDO.

VT Basilius, suae nutricis, Gregorii Neocaesariensis doctrina imbuti, vocem assidue toto vitae tempore auribus suis [Gap desc: Greek words] fuisse scribit: ita mihi velut perpetua regula vitae, in mente et ore assidue versati sunt versiculi, quos ante biennium isthic, tanquam apophoreta mihi currum conscendenti commendabas, Fide Deo soli, mundo diffide, tibique, Et tamen officium, fac sine fraude tuum. Ac quo diutius in mundo maligno viuo, et alterutrius sententiae huius subiectionem considero, eo magis sapientiam illius et grauitatem ac amplitudinem adeo rotunde et neruose comprehensam, admiror, nec alia ratione regi constanter officia vocationis et tranquillitatem animi, in tanta mundi pernersitate retineri video. Itaque reuerenter tibi, et pro perpetua tua erga me beneuolentia, et huius sapientissimi praecepti, aliorumque consiliorum subiectione gratiam habeo. Ego quidem prudentiss. consilium a te datum secutus, cum primum ad delectos procerum, Dominos meos, in Austria veni, diligenter vrsi, vt plures mihi collegae sapientes et docti, et in gubernatione ecclesiarum versati et vsu periti, adiungerentur,


page 507, image: s0507

ac te inprimis nominatim indicaui. Sed quae prius de certis personis ab Imp. decreta essent, mutari non posse respondebatur, nec vllo cum homine alio libentius, de rebus tantis communicare omnia voluissem. Nunc etiam, cum singuli fere anni, nouas dogmatum controuersias, et quidem de ar???iculis grauissimis pariant, maxime optarim, me, cum piis et eruditis ac tui similibus, qui aliquid de his tantis rebus cogitassent, et veritatis ac pacis studiosi essent, crebro colloquiposse. Sed adeo exulcerata suspicionibus et odiis, vbique fere docentium voluntates esse video, vt simplicissimo etiam, vel optimo animo dicta, et scripta, hostaliter plane accipiantur, et virulente deprauentur, idque meum praecipue fatum esse apud vestrates aliquos, quorum iracundiae et odii acerbitatem me silentio et patientia mitigaturum esse hactenus frustra speraui.

Amo et veneror Philippi nomen, doctrinam et merita erga Ecclesiam, non minus quam illorum quisquam. Et formam sanae doctrinae in Philippi locis ac caeteris scriptis corpori doctrinae insertis traditam non minus quam illi amplector, et in hac Sarepta propagare studeo. Vtinam igitur petere mihi a te, et expectare consilium sapiens et fidele etiam in hac causa liceat. Mitto conditiones pacis inter reges Daniae et Sveciae et Lubecenses recens initae: et reuerenter salutem opto Clarissimo viro D. Georgio Fabricio. Rostochii Idibus Ianuarii. Anno Christi 1571.

JACOBO PALAEOLOGO Pragae.

NObilissimos maiores tuos, Laconicae et reliquae Peloponnesi incolas et dominos fuisse, oratio etiam


page 508, image: s0508

literarum tuarum ostendit, in quibus [Gap desc: Greek words] vt de Thucydidis oratione olim dictum est, [Gap desc: Greek words] . Quod igitur epistolio breui quidem et Laconico, sed grauissimarum sententiarum numero, verborum numerum aequante, me salutare dignatus es, agnosco non ingenii solum et doctrinae ac sapientiae tuae regiam grauitatem, acumen [Gap desc: Greek words] , verum etiam beneuolentiae erga me sincerae et constantis specimen insigne, cui vtinam vicisim non solum amoris vicissitudine et obseruantia, verum etiam illustri aliquo officii genere possim respondere: sed te virum Heroica bonitate et sapientia praeditum, scio, in hac ingenii et fortunae meae tenuitate, etiam animi grati memoriam et praedicationem non aspernari. Nunc libellum tenuem [Gap desc: Greek words] mitto, cuius perlustratio, ea de causa, fortalle tibi non plape insuauis futura est, quia splendidissimae et imperatoriae familiae Palaeologorum mentionem in ea crebram inuenies. Meministi autem nos, cum tui videndi causa praecipue Pragam rediissem, de libro legis Mahometicae, quem Alcoranum nominant conferre, ac querime de dissimilitudine editionum, quarum causam esse narrabas, quod non ipse Alcorani textus, rythmis Arabicis expositus, sed paraphrases vberiores a diuersis compositae, in Latinum sermonem translatae, circumferantur. Addebas autem te ipsius Alcorani versionem ad literam expressam nancisci posse, eamque te mecum communicare velle. Oro igitur, si absque incommodo et molestia poteris, vt beneficium illud mihi benigne impertias, et simul initium Hegirae seu radicis temporum Saracenicae certum, et annuum Mahometis natalem mihi signifies.

Legi nuper Caelii Augustini Historiam Saracenicam, quae multo me incertiorem, quam fui antea


page 509, image: s0509

multis de rebus facit: pag. 22. narrat, Mahometem parte Abedela et matte Enima in lucem editum esse anno Christi 560. mense Februario: pag. 339. in Marochensis regni descriptione indicat, Mahometem, anno Christi 593. die 23. Aprilis natum esse: pag. 248 nascitur Mahometes patre Abdeta, matre Enima, temporibus Mauricii Imp. et Gregorii Pontificis anno 597. Haec plane dissentanea, ego conciliare nequeo.

Recitat idem scriptor Arabes annos Begirae (Caelii Hegiram scribunt) inchoare ab anno Christi 593. Caeteri Chronologi, quos ego secutus sum, ab anno Christi 591. ordiuntur, quaeso igitut vt certum, vel certe verisimillimum Mahometis annum natalem et Hegirae initium mihi demonstres.

Perturbat me in Caelii historia, etiam Meceae vrbis situs, quam in Arabia deserta esse, ait: cum in nostris tabulis, in extrema parte Arabiae felicis versus incridiem collocetur, sed de his fortasse nimium.

Quis Cyprii belli anno superiore exitus fuerit, an Gallicae pacis formula diuturna fore existimetur? An Mauri in Hispaniis progrediantur? An Turci inducias cum Imperatore factas bona fide seruent, cupio a te doceri. Conditiones pacis inter Reges Daniae et Sveciae tecens initae, ad D. D. Simonem proxime misi. Adiunctam epistolam quaeso vt D. Libadanio Thessalonicensi exhibeas, eumque ad respondendum exsuscites. Anno 1571.

JOHANNI BAPTISTAE Heinzelio.

FIlium Dei Seruatorem nostrum Iesum Christum, a cuius Genethliis, quae salutis nostrae exordium fuerunt, anni quoque principium in Ecclesia ducimus: toto pectore precor, vt annum felicem, tranquillum


page 510, image: s0510

et salutarem, tibi et pulcherrimis plantulis paradisi coelestis, in Ecclesia domestica tua florentibus tribuat, quam ante sexennium, summa cum voluptate et admiratione aspiciens, dulcissimarum Esaiae et Psalmi promissionum, viua exempla, me intueri cogitabam, vmbra manus meae protegam te, vt plantes coelos et fundes terram. Plantati in domo Domini, in atriis domus Dei nostri florebunt, in senecta etiam vigentes et florentes erunt: et [Gap desc: Greek words] Ita enim Ethnicus Poeta, Psalmi sententiam, generatio rectorum benedicetur, alicubi auditam, optimo versu rotundissime expressit.

Vtinam vero, liberis ac posteris nostris, non eam solum, quae nascentes excepit, sed alteram quoque veriorem patriam: cuius [Gap desc: Greek words] ciues facti sunt, tranquillam, et puritate verae doctrinae et disciplinae grauitate, et docentium concordia florentem, relinquere possimus. Sed postremi temporis confusiones, a filio Dei praedictas agnosco, quibus nulla fere remedia, quam preces et lachrymas adhibere possumus. Nam in hoc noui regni Pontificii praetextu religionis, constituendi, quorundam ardore, et tantis animorum distractionibus et odiorum acerbitatibus, nullis amplius moderatis consiliis locus est, [Gap desc: Greek words] . In tantis miseriis, cum ignoremus quid agendum sit, quod non maioribus distractionibus occasionem praebeati oculi nostri ad te Deus tolluntur.

Nostratuam fides solius orat opem.

Vestris Ecclesiis in superiori Germania, de felici quiete et vnitate Spiritus, in vinculo pacis, quam praedicas, ex animo gratulor. In nostra etiam Ecclesia et schola Dei beneficio mediocris tranquillitas et in Do???no consen us est, ac docentes omnes, in deposito


page 511, image: s0511

doctrinae, Lutheri ministerio instauratae, fideliter tuendo et propagando, inter se et cum vicinis concordes et constantes sunt. Qualis Academiae status sit, de quo peculiatiter sciscitaris, ex adiunctis pagellis aliqua ex partecognosces. Nam vsitatum est apud nos, singulis annis seriem lectionum proponendarum in tabula distributam edere, ac vere adfirmo, exceptis Iureconsultis, qui in mediis legibus exleges sunt, caeterarum praelectionum materias omnes, mediocri fide et diligentia tradi, nisi quod D. Simon, loco epistolae ad Galatas, Augustanae confessionis articulos publice praelegit, et quid de horum temporum controuersiis in siugulis articulis, pie sentiendum sit, perspicue et neruose se monstraturum esse ostendit. Quod de disputationibus quaeris, singulis anni quadrantibus, vna circularis iuxta facultatum ordinem publice habetur. In collegiis autem priuatis, certorum iuuenum doctorum qualibet septimana per vices disputari, aut declamari solet. Annona vt omnibus in loci aliis, ita apud nos quoque subin de ingrauescit, sed in communi mensa, quae Principum nostrorum et aliquot vicinorum contributione alitur, totum annum viuere scholastici tredecim Ioachimicis coommode possunt. Pro habitatione et disciplina quinque vel ad summum sex loachimicos soluunt. Prorsus pauperes etiam peculiarem domum habent, in qua plane gratis habitant, cuius ego inspectorsum. Quod in fine epistolae de Amirallio scribis, vere ita scribo, Nullum extare in omnium seculorum memoria etc. 1572.

IOHANNI MARBACHIO.

S. D. Reuerende et Clarissime vir, praeceptor et patrone colende, Filium Dei [Gap desc: Greek words] , a cuius genethliis, quae salutis nostrae praesentis et aeternae exordium fuerunt, annum nouum recens


page 512, image: s0512

in Ecclesia exorsi sumus, toto pectore precor, vt iuxta dulciss. Psalmi promissionem: Plantati in domo Domini, in atriis domus Dei nostri florebunt, atque etiam in senecta vigentes et florentes erunt, tibi in hoc senectae aditu et laborib. ac morbis, fracta valetudine, vires animae et corporis confirmet, et longa vitae spacia propter Ecclesiam addat, et annum praesentem faustum, felicem, tranquillum et salutarem tibi et honestiss. matronae coniugi tuae, et ingeniosiss. ac optimae spei filiis tuis, quos non priuata tantum domus et familiae vestrae, verum etiam ecclesiae, quae est domus Dei viuentis, [Gap desc: Greek words] fore, Deo benedicente confidimus; clementissime tribuat, et deliberationem nostram, ad Dei gloriam et Ecclesiae vtilitatem, et filiorum tuorum animae salutem, gubernet. Nam vt in oratione, qua Pomerano, Crucigero, et AEpino gradus iste decretus est, dici meministi: non ad opes, dignitatem, aut voluptates, sed ad maximas aerumnas, ad miserrimas curas, ad certamina et pericula omnis generis, aditus est hic honor, quae tamen exemplo Christi, Prophetarum et Apostolorum, qui nullis odiis aut periculis se a ptopagando Euangelio passi sunt deterreri, non defugienda esse legitime vocatis, agnoscimus. Quod autem nuper ostendi, cupere me tibi, praeceptor et patrone, de me et charissimo patre meo, ac tota famllia nostra, optime merito, vicissim gratitudinem et fidem debitam declarare, et omnib. in rebus, quae a me proficisci possunt, gratificari: idem nunc etiam repeto, ac re cum Decano collegii nostri coommu ???icata, significo, nos, etsi de legibus Academiae nostrae, quo ad aetatem et documenta, certae et legitimae vocationis, et alia, dispensandum sit. tamen propter filiorum tuorum, qui ante annos animumque gerunt curamque virilem, singularia ingenii et doctrinae dona, quae ipsos omni diligetia, labore, cura et assiduitate deinceps etiam exuscitaturos et aucturos esse non dubitamus, et


page 513, image: s0513

propter iudicii ac morum grauitatem, aetate maturiorem, non grauate ipsis gradum summo proximum, quem Collega quidam noster, qui aliquot iam annos ministerium in Ecclesia publicum, et docendi functionem in Academia praeclare sustinuit, proximo mense Aprili accipiet, vna conferemus, ac vt dimidia fere parte sumptuum, qui alioquin necessarii essent, retenta: Licentiati mense Maio redeant, et coram tibi ornamento, praesidio, et solatio sint, Deo iuuante, efficiemus. Dispensabimus etiam de altera nostra lege (quae Licentiatos a nobis promotos, nusquam alibi, quam in hac Academia Doctores creari concedit) ac vt isthic vel vbicunque postea velint, Doctoris titulo ornentur, permitremus. Mihi iuxta Academiae leges proximo mensem in circulari disputatione praesidendum erit, in qua Deo volente, alter ex filiis tuis publice respondebit. Hortati eos sumus D. Simon etc ego, vt hos menses, exercitationibus pro concione et in schola docendi, tribuerent. Quod tandem ab eis impetrauimus, vt M. Erasmus Psalm. 72. se explicare velle ostenderit, M. Philippus Micheam Prophetam nunc exorsus sit. De caeteris rebus scribent ad teipsi. Nam et praefectus arcis nostrae, de qua inter principes et vrbem litigatur, centum taleros apud me, in vsum filiorum tuorum deposuit, ac vicissim centum taleros isthic, suo ex sorore nepoti Conrado Resdorff, qui inter caeteros germanos Parisiis superiore aetate isthuc effugerit, tradi quam primum aut creditoribus ipsis satisdari petit. Petunt etiam a me, sororis meae Helenae liberorum, vtroque parente orborum tutores, vt pupillum suum Iacobum, bona ad literas indole praeditum tibi commendem, vt in collegio Wilhelmitarum locus ipsi esse aliquandiu possit. Ea in re, si futura aestate ad te veniet, ut quantum absque incommodo et molestia poteris, ipsi gratificeris, reuerenter oro, ac Deum precor, vt tibi, ac tuis vicissim benefaciat, et multa ac


page 514, image: s0514

magna in familiam nostram merita cumulate compenset. Bene Vale die 20. Januarii 1573.

JOHANNI ALBERTO DVCI Megapolitano.

S. D Illustrissime Princeps, Domine Clementissime. Cum Celsitud. Vestr. superioribus diebus Wisimariae clementissime petierit, vt virum pium, eruditum, et facundum, cui munus pastoris Ecclesiae Suerinensis commendari posset, Celsitud. Vestr. reuerenter indicaremus: etsi periculosas esse tales commendationes iam ante experti sumus: et quae exlonginquioribus locis petuntur, preciosiora haberi, et initio gratiosiora esse scimus: tamen Il. Cels. Vestr. mandato reuerenter pareredebuimus. Vixit autem totum fere annum apudnos vir honestus et doctus N. N. qui aliquot annos iam in aula, et alibi Euangelion docuit et grauibus testimoniis literarum D. Nicolai Selnecceri, et D. Martini Kemnicii nobis initio commendatus est. De doctrina vniuersa recte cum sentite, nec vllis impiis aut fanaticis opinionibus imbutum esse Doctores illi testantur. Mores, dum apud nos vixit, modestissimi fuerunt ac pacis et concordiae publicae amantissimum se esse et cupidissimum ipse ostendit, ac saepe Sophoclis versum vsurpat: [Gap desc: Greek words] : nam reliquum hemistichium Celsitudini Vestrae et paucis similibus naturis Heroicis rectius conueniens, [Gap desc: Greek words] , adiungere ipsum modestia prohibet. Quod si Illustriss. Celsitudini Vestr. haec indicatio nostra, bono et simplici studio et subiectissimo animo facta non improba???tur, accersere nunc N. et coram audire Celsitudo Vestr poterit. Nos eum Deo iuuante non solum respondere commendationi nostrae, verum etiam deinceps doctrinae ac modestiae sinceritate, et in omni officio, diligentia ac fide et studio


page 515, image: s0515

fouendi communem harum Ecclesiarum tranquillitatem et consociationem superaturum etiam esse, confidimus. Quod ad titulum attinet, et si parum aut nihil refert si modo solida virtus et doctrina subsit, an hoc vel alio nomine aliquis appellet???r: tamen quia hae quoque gradunm appellationes, velut testimonia collegiorum de alicuius eruditione et moribus probata, et de digna, vulgo requiruntur: ornari gradu Licentiati, vel superiore etiam ad proximum pascha cum aliis poterit. Filium Dei Dominum nostrum I. C. Regem et pontificem Ecclesiae summum, precamur, vt Illustrissi. Celsitud. V. incolumem et florentem seruet, et fidos, pios, moderatos, doctos et constantes doctores his Ecclesiis tribuat et nos omnes doceat et gubernet. Datum Rostochii die 10. Febr. 1573.

NICOLAO CISNERO J. C. ASsessori Camerae.

FIlium Dei, seruatorem nostrum, a cuius genethliis, quae aeternae salutis nostrae exordium fuerunt, annum nouum recens exorsi sumus, toto pectore precor, vt annum felicem, tranquillum et salutarem Tibi ac toti Reipublicae tribuat, et iudicia, sententias, actionesque tuas omnes, ad veritatis, iustitiae, et pacis publicae conseruationem gubernet. Te quidem in fastigium illud Reipublicae, et arcem iustitiae, in toto Imperio praecipuam, diuinitus collocatum, etsi iocans fortasse superiori anno, te a reditu in Academiam, in qua D. Corneri et mea consuetudine fruereris, non alienum esse ostendisti: tamen praesentem stationem, quae non solum dignitate et splendore humilibus scholis longissime antecellit, verum etiam vberiores vigiliarum suatum fructus in Rempublicam diffundit, constanter seru aturum esse non dubito. Ego sane, quod iuxta Comicum, Nota mala optima esse sentiam: non commutate praesentis


page 516, image: s0516

loci, ad quae assuescendo iam fere occallui, incoommoda, cum nouis et multo fortasse molestioribus futuris difficultatibus velim Itaque [Gap desc: Greek words] , et Deum oro, vt me gubernet [Gap desc: Greek words] (sicut in Theocriti Epigrammatis de Epicharmo, opinor, dicitur) consenescam.

Vidi literas ad fratrem meum, de caede Gallica, superioribus mensibus a te datas de qua vere sentio, Nullum extare in omnium feculorum memoria, exemplum perfidiae et immanitatis tetrius et detesta bilius; quo foedissimam ignominiae et perfidiae plus quam Punicae maculam, Carolo Regi, et nomini Gallico, ad omnem posteritatem, Guisiorum furiae inusserunt. Multae quidem in historiis crudelissimae Christianorum persecutiones, a Nerone, Decio, Maximiano, Diocletiano, Licinio et similibus tyrannis apertis et professis piorum hostibus non dissimulanter et tecte, sed ingenue et manifeste propositis publicis edictis, institutae leguntur, et infames tyranni Siculi, Phalaris, Dionysius et alii noua exquisitae crudelitatis supplicia vsurparunt. sed omnia illorum scelera inauditum hoc omnibus seculis Guisianae fraudis et perfidiae, omnem humani ingenii captum excedentis dedecus, cum summa saeuitia et crudelitate coniunctum longissime superat. Quod principibus Germanicis occasionem excutiendi veternum et considerationes necessarias suscipiendi, hoc exemplo praeberi scribis, idem grauissima exhortatione ad ipsos principes directa Gallus quidam in adiuncto carmine, quod Lipsia ad nos missum haud dubie dudum vidisti admonet. Fratris mei fastorum specimen recens editum, mensem Ianuarium ab ipso accipies. Mitto pagellam de Cometa et versiculos de obitu D. D. Vecheldi, cuius pietas, sapientia et authoritas, non solum Reipublicae Lubecensi, sed etiam toti Ecclesiae harum inferioris Saxoniae regionum, magno praesidio et ornamento


page 517, image: s0517

fuit. Adiunxi et principum Saxonicorum seriem, ac te prout de statu Ecclesiarum in Gallia, et de aliis Reipublicae partibus quae scire amico licet, mecum communices. Bene Vale.

ERNESTO LVDOICO, DVCI Pomeraniae.

S. D. Illustrissime Princeps, Domine Clementissime. Vt in Deocuius imaginem et vices in his terris boni et laudati principes gerunt, Bonitas et miscricordia, supra caeterarum virtutum chorum eminet, et enitet: ita in principibus Deo caris, clementiae et mansuetudo ac benignitas paterna erga omnes subditos, ac inprimis virtute et doctrina praeditos, et de Republica bene meritos lucent et conspiciuntur, sicut laudatissimum Regem Alphonsum Neapolitanum (cuius historiam vitae lectu dignissimam, et illustribus virtutum omnium bono principi conuenientium exemplis refertam his literis adiunxi) accepimus praecipuam, non ex fortitudine et victoriis bellicis, sed clementia et beneficentia erga omnes ac inprimis bene meritos duces ac doctores, eorumque viduas et orphanos laudem quaesiuisse. Insignibus certe ac clypeis suis, Liervm et eum quidem apertum passim appingere solitus est, vt suum erga literas quibus verae religionis et Legum ac iustitiae doctrina continetur, amorem ac studium declararet, et omnium professionum homines eruditos in aula sua benignissime fouit. Tali animo et bonitate Heroica, cum Illustriss. Celsitud. Vestr. bonas literas et homines literatos complecti sciam, passus sum tandem mihi hoc officium imponi, vt breui epistolio reuerenter commendare Illustr. Celsi. V. ministrisui veteris, amici mei, orphanorum causam auderem.

Nam et ipsum D. Ezechiam, paulo ante mortem


page 518, image: s0518

nominatim meae etiam fidei, orphanos suos commisisse intelligo, et nunc matris viduae et aliorum amicorum cohortationes et preces accedunt. Etsi autem scio haec turbulenta tempora et multa ac molesta nostrae aetatis inquietae negotia publica, quae, vt de bello Thucydides inquit [Gap desc: Greek words] , gubernatoribus vbique curas, et molestias augere: tamen non dubito, eadem Cel. V. voluntate esse, qua Leo Imp. olim suadentibus consiliariis, vt Eulogio philosopho stipendium decretum in militum salaria collocaret: respondit, optare se eam felicitatem gubernationi suae diuinitus concedi, vt omnia quae nunc alendis militum praesidiis impendere cogeretur in ornanda doctrinarum studia et mercedes ac praemia fideliter docentium collocare posset. Reuerenter itaque confido, C. V. hanc laudatiss. principum Leonis et Alfonsi benignitatem erga ministros fideles, eorumque viduas et orphanos imitaturam et D. Ezechiae viduae et liberis, annum gratiae et Pharmacopolium viuenti donatum, vel compensationem, cuius in Celsitudin. Vestr. litetis mentio fit, clementissime relecturam esse.

Quamuis enim a Deo ex huius vitae statione euocatus annos officii sibi mandati complere non potuit, tamen non dubito, C. V. Heroicae bonitatis et dementiae erga moerentem viduam et orphanos magis quam [Gap desc: Greek words] rationem habere, ac optimi illius Persarum regis Artaxerxis Longimani sententiam probare, qui dexteram ideo longiorem sibi a natura, tributam esse dixit, [Gap desc: Greek words] . Quia addere et augere beneficia, principi conuenientius sit, quam decerpere aliquid et derogare. Oro autem Deum cui haec Cels. V. beneficentia gratissimum sacrificium, et odor suauitatis haud dubie futurus est, vt Illustr. C. V. incolumem et florentem patriae feruet, et C. V. vicissim in tota gubernatione benedicat et consilia actionesque


page 519, image: s0519

omnes ad Christi gloriam et Ecclesiae ac Reipublicae salutem gubernet. Bene et feliciter Illustr. C. V. aeternum valeat.

D. JOHANNI DRIANDO MEdico Viennensi.

S. D. Et ipsam medendi artem et omnes in hoc genere excellentes artifices, ac inprimis [Gap desc: Greek words] iudicio eximia ets singularia Dei dona et munera, ac vt Hippocrates vester ait, vere [Gap desc: Greek words] . Amaui autem et colui olim ipse artis medicae studium, Philosophiae magis, quam valetudinis aliorum tuendae causa. Quidquid enim verae et eruditae Philosophiae naturalis in mundo superest, id vnum hoc tempore medicorum doctrina sibi vendicat. Quae vere [Gap desc: Greek words] , vt Galenus de vsu partium, vere affirmat se gratissimum Deo cultum et acceptissimum sacrificium offerre, [Gap desc: Greek words] quam ex arte constructionis, et vsibus partium corporis humani, non minus quam ex solis, Lunae et coelestium corporum motibus elucere et conspici ait. Nunc vero valetudinis etiam imbecillitate adductus, medicinam magis complector. Etsi enim ex Theologia, quae animae medicinam profitetur, disco saluberrimum pharmacum, purgans animam et corpus ab omni labe et in beatam ac aeternam vitam nos transferens, mortem esse, vt a Methodio pie magis quam physice definitur, [Gap desc: Greek words] : tamen si Devs vellet me ipsi diutius in his terris seruire, optarim vires corporis, cuius fulturis animus sustinetur, integriotes, et spiritus in cerebro


page 520, image: s0520

qui cogitationum omnium et consiliorum instrumenta et Spiritus sancti domicilia et organa sunt, lucidiores et puriores esse. Oraui igitur Collegam meum Christophorum Reiterum, vt tibi, Symptomata et signa morborum meorum indicaret, et consilium prudens ac salutare a te peteret, praecipue de alui duricie lenienda, quae in hoc itinere, continuis iam tribus mensibus, ita creuit vt cum tertio aut quarto die semel mihi excernere [Gap desc: Greek words] licet, bene mecum actum putem. De epatis feruore, qui faciem totam in hoc itinere magis quam antea aliquot annis exulcerauit, mitigando, iam fere desperaui et integram curationem ad methodum illam [Gap desc: Greek words] mihi differendam esse video, quae semel nos ab omnibus malis liberabit. Haec vt liberius fortasse quam decebat perere a te hoc tempore audeam, facit humanitas tua singularis, quam literae tuae, nuper ad me Rostochium missae, in quibus te, veteris nostrae coniunctionis et contubernii apud carissimum et coommunem Praeceptorem nostrum D. Philippum, sanctae memoriae non oblitum esse, et pristinam erga me beneuolentiam et fidem finceram conseruare ostendis declarant. Mea studia et officia cum omni obseruantia et gratitudine coniuncta vicissim tibi perpetuo constabunt. Bene et feliciter Vale. Spirae die 26. Februarii natali meo Anno 1569.

VETERI AMICO JN AVLA Megapolit.

S. D. Clarissime vir, Amice colende, Meministi Aristotelem, amicos veteres, generoso veteri vino, cuius vetustate ipsa bonitas spectata et confirmata est, nouos vero amicos musto recenti, quod primi gustus suauitatem, post paucos dies amittit, et eduliis praedulcibus, quae initio suauissima palato, statim fastidita reiiciuntur, comparare. Quod igitur in


page 521, image: s0521

Solonis historia Anacharsis inquit [Gap desc: Greek words] . Sic inter maxima beneficia, Dei concessu et munere mecum communicata, numero, quod te omnibus ingenii, doctrinae et verae dignitatis ornamentis praestantem, amicum veterem et antiqua virtute ac fide praestantem mihi tribuit, nec alios patronos ex eorum numero, quos [Gap desc: Greek words] : quotidie nouos nasci et decidere hisce viginti annis vidi, quaero, sed in veteri tua multis illustribus testimoniis perspecta et cognita beneuolentia ac fide plane acquiescam: nec dubito vicissim te [Gap desc: Greek words] , et tali loco constitutum, vt plurimis prodesse possis, [Gap desc: Greek words] perpetuo mansurum esse. Reuerenter itaque oro, quoad sine incommodo et molestia potetis, vt deliberationem, de negotiis ad communem ecclesiarum in hoc ducatu salutem pertinentibus, a D. Superintendente exhibitam, authoritate et patrocinio tuo iuues, caetera desunt.

IOHANNI AMBROSIO BRASsicano.

S. D. Maguifice et Amplissime Domine Doctor, Patrone colende, [Gap desc: Greek words] , quam mihi grata et suauis fuit epistola tua 22. M. Aprili data, quae cum Thrasybuli exemplo, [Gap desc: Greek words] inter nos sanciat, et memoriam omnem offensionis obliuione sempiterna, ex animis et literis nostris deleat: nolo apud te virum tanta bonitate et sapientia praeditum, vllam iis de rebus mentionem amplius facere; [Gap desc: Greek words] . Orationem de iudiciis Ecclesiasticis meam non improbatam fuisse tibi viro sapienti et doctissimo, ex animo laetor. vestris etiam duorum ordinum ecclesiis, facultatum constituendi consistorium, seu vt ipsi nominari volunt. Deputationem religionis, a Caes. maiestate datam esse, ex


page 522, image: s0522

delectorum litetis et Agenda ipsa intelligo. Itaque Filium Dei [Gap desc: Greek words] , sedentem ad dexteram patris, et dantem dona hominibus pastores et Doctores idoneos oro, vt Superintendentem, pietate, doctrina [Gap desc: Greek words] praestantem, et virum moderatum, ac grauem Ecclesiis vestris Inspectorem, et Iudicio Ecclesiastico Directorem tribuat, cuius vnius opera praecipue post Deum, praesentes confusiones et miseriae Ecclesiarum illarum tristissimae tolli aut leniri posse videntur. Talem iudico esse virum [Gap desc: Greek words] , quem Domini Delecti, ad Inspectionem Ecclesiarum vestrarum vocarunt. Is articulos certos, ad Ecclesiarum illarum constitutionem salutarem pertinentes proposuit, ad quos, si commode respondebunt Delecti: spero eum, operam suam, vestris Ecclesiis, vnum aut alterum annum, non negaturum esse. Ita orationem de iudiciis Ecclesiae, isthic, multo luculentiorem, quam mea est, breui Deo iuuante audies: quod vero etiam hospitium mihi si isthuc reuerteter, benignissime offers, agnosco singularis et plane Heroicae bonitatis et munificentiae tuae testimonium illustre. Nec vspiam diuersari libentius velim, quam apud talem [Gap desc: Greek words] in cuius domo sanctissima, quae praecipuum in ea vrbe veri Dei templum, et non modo Musarum et Charitum, verum etiam ecclesiae et religionis sincerae sedes ac domicilium ornatissimum est: fessus curis, laboribus et aerumnis, quas negoda vocationis quotidie allatura essent, requiefcere, et tum hospitis pietate ac suauitate, tum copiosissimae ac ornatissimae Bibliothecae eruditis ac selectissimis libris deficere me ac recreare summa cum voluptate possem. Venit mihi in mentem Graecum distichon, cum de meo et similium Philosophorum


page 523, image: s0523

tuguriolis humilibus, fortasse vsurpari non incommode posset, sed pro candore tuoveniam mihi hac etiam in parte dabis.

[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words]

Id Francus quidam non infeliciter latine reddidit,

Parua domus quid tum? non dedignatur in arcto
Virtus cum Musis inclyta stare loco.

Multo autem aptius tuae domui amplae et Heroicae, duabus tantum dictionibus mutatis conueniet:

Ampla domus, quidium? non de dignatur in ampla
Virtus, cum Musis inclyta stare domo.

ERICO COMITI AB HOIA.

S. D. Generose et Illustris Comes, Domine clementissime, omnes hominum coetus in comitum et principum dirionibus, eam ob causam praecipue a Deo consociati sunt et seruantur, vt domicilia et templa Dei sint, in quibus vera de Deo et Redemptore nostro lesu Christo doctrina luceat: et alii aliis exempla virtutum et Testimonia de Deo ostendant. Quare non dubito, vestram Celsitudinem hoc ingens Dei beneficium saepe et attente considerare et magnifacere, quod Celsitu. V. subditae regiones, prae multis aliis, Principum et episcoporum ditionibus Dei templum et caelestis paradisus sunt, in quo Deus conditor et Redemptor noster Iesus Christus per ministerium verbi et sacramentorum habitat, et Ecclesiam sibi aeternam, recte ipsum agnoscentem et in hac vita et omni aeternitate celebraturam colligit, et in templis ac scholis renera aetas, quae purissima et optima pars generis humani, et seminarium ac flos Ecclesiae ac Reip. praecipuus est, in vera Christi agnitione et Inuocatione, et omnium virtutum Deo placentium officiis eruditur et educatur, dum multa alia potentissima regna Mahometica et Pontificia, Filium Dei et


page 524, image: s0524

veram Euangelii doctrinam extreme blasphemant et crudelissime persequuntur, et teneras plantulas primae aetatis, regno caelorum consecratas, prorsus negligunt, et ex paradiso Dei eradicant.

Cum igitur Dominus Deus templum suum et paradisum sub Cels. V. tutela et defensione et in Cels. V. gremio, plantet, excolat et seruet, et hoc illustri beneficio testetur, se Cels. V. clementem et propitium esse, ac hunc eximium honorem deferre vt Cels. V. ipsius Dei loco huius patadisi Ecclesiae et scholarum cultor, nutritius, Tutor et conseruator existat, magna cumvoluptate intelligo, Gels. V. vicissim singulari cura et clementia, plantuas horti caelestis, seu bona ingenia, quae pietate et literis exculta, spes est, Ecclesiae et Reipublicae vsui et praesidio fore, benigne iuuare et prouehere, ac inprimis grata mente et voce, Cels. V. erga se benignitatem et muhificentiam apud me et alios praedicauit, et egregia ad literas et virtutem indole praeditus adolescens, Albertus Timannus Reuerendi Viri et bene de Ecclesia meriti D. Iohannis Amsterodamii filius, qui cum mihi familiari consuetudine iunctus sit, et pietatem suam ac modestiam et diligentiam in studiis et omni officii genere, mihi et optimo cuique in hac Academia probet: reuerenter gratias agere Cels. V. volui, quod curam et patrocinium Ecclesiae et literarum benigne suscipit, et subiectissime orat, vt inter caeteros benignitatis suae alumnos, hunc etiam Albertum Timannum munifice foueat et prouehat. Et quanquam non dubito Cels. V. in hoc genere beneficentiae maximam tum Dei ipsius, qui hanc Cels. V. liberalitatem et flagirat et cumularissime compensat: tum vestrae dignitatis, cui Ecclesiae et studiorum tutela a Deo commendata est rationem habere, tamen vt propter meum quoque testimonium Cels. V. huius Alberti studia deinceps etiam annuo stipendio honesto clementer iuuet: subie ctissime precor:


page 525, image: s0525

Meminit Cel. V. Tiberium II. Imperatorem, qui propter beneficentiam erga paupetes celebris est, cum dicerent quidam familiares consiliarii, fiscum principis eleemosynis in pauperes profusis exhauriri: respondisse, nunquam defuturam esse pecuniam fisco Principis, quandiu pauperes scholastici Eleemosynas acciperent. Quare et Cels. V. et tuae gubernationi Deus vicissim benefaciet, quem ardentibus votis oro, vt Cels. V. ad ipsius gloriam et Ecclesiae ac Reipub. salutem seruet incolumem et florentem. Datum Rostochii die Concordiae et Constantiae 18. Februarii quo ante 25. annos Reuerendus vir D. Martinus Lutherus ex hac vita discedens concordiam Ecclesiae et constantiam plerorumque doctorum vna abduxisse videtur.

NOBILI CVIDAM.

MEministi, Nobilissimum Principem Leonem, qui ante annos 1100. Imperio Romano praefuit, cum belli tempore stipendium Eulogio homini docto et aliis literarum et artium bonarum studiosis addixisset, ideoque a quibusdam reprehenderetur, quia vtilius esset pecuniam illam ad danda militibus stipendia conferre: grauissime et sapientissime respondisse: optare se ardentibus votis, eam quierem et felicitatem gubernationi suae tribui, vt omnem pecuniam, quae nunc in praesidia militum alenda collocetur, transferre possit ad conseruationem studiorum doctrinae et fouendos coetus scholasticos, qui Deo grata et Reipubl. salutaria discant. In hoc nobilissimi principis exemplum non dubito vos tali pietate et munificentia praeditos tota mëre intueri: ac saepe etiam Tiberii II. Imp. pietatem ac beneficentiam considerare, qui cum a propria vxore Sophia obiurgaretur, quod aerarium suum nimia liberalitate erga pauperes scholasticos exhauriret, grauissime respondit: Nunquam defuturam esse pecuniam fisco Regio quamdiu pauperes,


page 526, image: s0526

eleemosynas accepruri essent. Cum autem nulla sit verior gloria et viro Nobili ac Heroico magis expetenda, quam de Ecclesia Dei et Reipubl. vellegitima et necessaria defenfione bellica, vel conseruatione literarum et necessariae doctrinae benemereri: vestra etiam benignitas et munificentia quam in fouendis M. Bernardi Calandri studiis aliquot annos declarastis, et Deo grata est, et multorum bonorum sententiis ac voce celebratur, et apud posteros etiam et in omni aeternitate vobis perpetuam laudem et approbationem in Ecclefia coelesti paritura est. Ego certe, cum ex Calosandris patre et filio cognouissem, quantis esset a vobis affectus beneficiis: cumque simul ab iis rogarer, vt ipsorum nomine vobis gratias agerem, facere non potui, quin ad Exc. V. de facie quidem mihi ignotam, sed omnis virtutis ac sapientiae, et doctrinae, ac beneficentiae laude apud me et omnes bonos celeberrimam, hoc Epistolio mitterem: quo et meam erga vos obseruantiam et Reipublicae etiam ac Ecclesiae Dei nomine, cui magno vsui fore Bernardi Calandri studia spero, gratiam vobis perpetuam deberitestarer. Et simul etiam reuerenter a vobis peterem, ne iam in ipso studiorum flore alumnum deserere, sed Mecaenatis beneficio et fide deinceps etiam fungi ac sumptus studiorum M. Bernardo aliquantisper adhuc praebere dignemini. Id beneficium et Deo gratum et Reipublicae Christianae vtile et vobis honorificum erit. Quod etiam meo et Mecaenatis mei exemplo vobis comprobare possum. Nam et mihi adolescenti, et postea etiam ornato gradu Magisterii, aliquot annos in Academiis sumptus necessarios praebuit vir Nobilis, Petrus a Mentzingen, cui quantulum cunque est, quod in studiis consecutus sum, et quo Ecclesiae Dei et Reipublicae Christianae nunc prudesse possum, grata mente et voce semper refero


page 527, image: s0527

acceptum. Itaquevt testimonium aliquod memoris et gratae mentis ipsi pro tanto beneficio exhiberem: orationem de patria ipsius Greichgoia, et familiae Mentzingensis laudibus, nuper edidi, cuius exemplum hisce literis adiunxi; ac spero M Bernardum quoque paulo post simili exemplo vestram et totius familiae vestrae virtuem et decus grata mente et stylo ad posteros celebraturum esse. Bene et feliciter valete. Rostochii 18. Augusti 1562.

D. SEVERINO GOBELIO Medico.

CVm ad coniungendos piorum animos nullum sit vinculum arctius communi spiritu Christi et eiusdem verae de Deo fidei et confessionis societate: periucunda mihi tua Epistola superioribus diebus ad me missa exstitit, quae dulciss. et grauissimam Nazianzeni sementiam mihi in memoriam reuocabat: [Gap desc: Greek words] . Nihil ita firmum et stabile est ad concordiam iis, qui sincere Deum colunt, quam consensus in doctrina de Deo, et nihilita promptum ad disiunctionem animorum, quam dissensio de Deo. Memineram et artem Medicam a Galeno [Gap desc: Greek words] , sacram artem et Dei architecti naturae hymnum, imo et Theologiam verissimam vocari. Cum igitur non solum [Gap desc: Greek words] , quem [Gap desc: Greek words] Hippocrates nominat, verum etiam Theologiae Christianae studiosissimus antistes sis, gemina ratione [Gap desc: Greek words] amicitiam mihi [Gap desc: Greek words] gratissimam esse opottere, et in omni aeternitate futuram esse, sentio. Nunc etiam ex eruditiss. et venustissimo Epigrammate tuo ad Iohannem Frederum, qui mihi aliquoriam annos propter pietatem et diligentia in studiis familiaris et carus fuit, intelugens


page 528, image: s0528

a te quoque ipsum diligi: nouum amoris mutui vinculum accedit, de quo dulcissima Plutarchi sententia concionatur. [Gap desc: Greek words] . Cum autem pignus veti amoris certissimum tradam Fredero, carissimam filiam meam Margaritam, cum qua sacrum nuptiale Deo volente die 28. huius mensis Aptilis celebrabit: reuerenter a te peto, vt ad communem precationem et caeremonias nupriarum vna accedere, vel certe piis et ardentibus votis coniugium Frederi et filiae meae Deo commendare, et sponsiac sponsae dexteras intet se iunctas Dei dexterae inserere digneris. Id beneficium vtrique nostrum hoc tempore gratissimum accidet. Et vicissim non officia modo et studia nostra, sed et nos ipsos tibi deferimus. Bene et feliciter vale. Rostochii Calendis Aprilis Anno 1573.

CHRISTOPHORO REITERO.

S. D. Reuerende vir, Amice et frater colende. Cum coommunis omnium piorum de verae doctrinae propagatione et Ecclesiae salute, cura et sollicitudo esse debeat: fateor equidem me, quotidie de vobis ac vestris Ecclesiis apxie cogitare et ardentib. votis Domino Deo nostro iuuanda et regenda committere consilia et labores vestros, quibus recte constitutam, sincerae de Deo doctrinae et rituum ac totius gubernationis ecclesiasticae formam, posteritati tradendam, sancire et ad posteros propagare instituistis. Nec vero vlla grauior et magis necessaria Ecclesiae recte constituendae deliberatio suscipi potest, ad quam me indignum, et minus fortasse idoneum, sed tamen studium veritatis et gloriae Dei ac salutis Ecclesiae simplex et candidum adferentem, cum ante biennium adhibueritis: nihil ardentius opto, quam Deo benedicente, labores nostros eo tempore coommunicatis inter nos consiliis et operis susceptos, non inanes


page 529, image: s0529

et irtitos, sed Christo gratos et Ecclesiae Dei salutares esse. Memini autem mandati vestri, quo, cum Collegis meis, accuratius de libro continente summam doctrinae et omnium confessionis Augustanae articulorum explicationes, Spirae a nobis delineatam, colloqui et conferre et in examine ordinandorum, singulis articulis Antithesin Euangelicae et Pontificiae doctrinae adiungere iustus sum. Id mediocri diligentia, fide et assiduitate feci, ac quae Znoimae a me discessurus, mandasti executus sum, inquisiui etiam de Episcoporum iuris dictione a nostris Ecclesiis agnoscenda, collegarum meorum et aliorum eruditorum iudicia, qui omnes fere, nec pie Ecclesias, verae doctrinae hostibus, quos Anathemata esse, Paulus pronuncier, nec sine praesentis periculi et euersionis Ecclesiarum, prima occasione oblata, metu subiici posse, existimant. Vnus lacobus Andreae, cum ante annum pacificationis illius, a se institutae causa, ad nos quoque Rostochium accessisser: initio certis conditionibus, vt nihil cum nostra doctrina et ritibus pugnans, nobis imponerent, agnosci eorum iurisdictionem, et ordinationem ab eis accipi posse, sentiebar. Postea tamen auditis Collegarum meorum sententiis, a sua discrepantibus, nolle se ab eis dissentire ostendit. Perturbat me quoque interdum, quod in Augustana confessione promitti obedientiam Episcopis, si modo nos non persequantur, video. Et ad eadem consilia, anno 1548. recursum esse animaduerto. Fortasse etiam Israelitarum exemplum, qui sub impiis regibus et sacerd otibus, ab eorum ministerio non discesserunt, et Augustini scripta, qui contra Donatistas acetrime contendit, non esse vnitatem Ecclesiae propter ministrorum vicia scindendam: ad consilia illa eo tempore danda, quosdam nostros impulerunt. Sed tutissime Christi et Apostolorum exemplum, qui ab ordinariis populi Iudaici pontificibus


page 530, image: s0530

tandem prorsus discesserunt, imitabimur: praesertim cum tot annos iugum Episcoporum isthic excussum sit. Sed ne [Gap desc: Greek words] tristior Episcoporum tyrannide, in duorum ordinum Ecclesiis existat, et vnus quisque Pastor sibi ipsi pontificiam potestatem arroget: Superintendentem certum et consistorium, cui prudentes et pii etiam viri politici intersint: aut, si nomina ista Superintendentis et consistorii tolerari nondum possunt, Concionatorum duorum ordinum, qui caeteros ad ministem vocatos examinet, et sine publico ritu impoaitionis manuum testimonia det, constitui a Dominis nostris oportet. Ex Nicolai Eberi nostri et aliorum literis intelligo, Typogtaphicam officinam, prope oppidum Stein institutam, et libellos quosdam praelo subiectos esse. Etsi autem pro fraterna coniunctione et amicitia nostra, cuius semina in aeternam Dei et Ecclesiae coelestis consuetudinem haud dubie adferemus: optarim, de bis rebus quas scire amico licet, me tuis potius, quam aliorum literis doceristamen si quid libellorum absolutum est, oro, vt per hunc tabellarium ciuem nostrum, cui mercedem dedi, vt ad te Spiram, et Sualubachium vsque excurreret, exempla aliquot mihi mittas. Vtinam vero, vt in concinnandis vestris aliquot scriptis, Ecclesiae Austriacae vsui destinatis, operas contulimus: ita nunc quoque, si ea typis exptimenda esse domini nostri iudicant, coniungere industriam et diligentiam nostram, vt quibusdam accuratius limatis et retextis, quam fieri posset emendatissime et nitidissime singula excuderentur, possemus. Qua in re, si vlli vsui fore existimater, et latere isthic in eremo Wachaniae alicubi, et officinae adesse possem, non grauarer equidem, vno tantum comitatus Achate, isthuc reuerti et inchoatas tecum operas Deo iuuante feliciter pertexere, sed ineptias voti inanis relinquo, et amantet a te peto, vt de tua et dominorum


page 531, image: s0531

nostrorum incolumitate, et Ecclesiarum statu me, literis tuis prolixe erudias. Salutem etiam reuerenter et officiose meis verbis precere Generosis et Illustribus Dominis nostris D. Landmarscalco, D. Grabnero, Dn. Ences dorffio, Dn. Christophoro et Victori Mainingeris D. Stockamero, quibus pro eximia et singulari erga me clementia et humanitate ac beneficiis amplissimis, perpetuam animi gratitudinem in omni aeternitate declarabo. Habeo libellum Saxonica lingua scriptum, cui titulus est. Lob/und Vnschuldt der Frawen/ stipatum magna varietate historiarum et dulciss. exemplis virtutum matronalium, quem honestissimae coniugi D. Wolfgangi Christophori a Maimingen dicare decreui. Oro igitur vt nomen illius proprium et familiae, ex qua procreata est, mihi significes et per hunc tabellarium omnino aliquid respondeas. Bene et feliciter vale, Pridie Nonas Martii, An. 1571.

MATTHAEO AMMANIO SECRETARIO Prouinciae Stiriae.

MAgnifice et ornatissime Domine Secretarie Patrone colende: Nullum ad coniungendos bonorum animos vinculum arctius est communi spiritu Christi et eiusdem de Deo fidei ac conseruationis societate. His veris ac solidis Christianae amicitiae nexibus nostra etiam pectora inter se deuincta et copolata esse video, etiamsi hactenus nulla vel breuis admodum temporis familiaritas inter nos Viennae intercessit cum vero eximium et singulare Dei beneficiu` esse iudicem, quod te tali pietate, sapientia et authoritate virum, amicum mihi adiunxit, nec dubitem nos coniunctionis istius nostrae in Deo conciliatae semina, in aeternam Dei et Ecclesiae coelestis consuetudinem allaturos esse: reuetenter tibi gratiam habeo, quod prior me tuis literis humaniss. compellare dignatus es. Etsi autem tenuitas ingenii


page 532, image: s0532

ac doctrinae nequaquam vestrae de me expectationi respondet, et oculorum ac reliqui corporis inualetudo, quae post reditum ex Austria magis etiam aucta est, et imperitia mea ac infantia merito me ab ista vocatione deterret, nec in tanto negocio satis est doctrinam mediocriter tenere, nisi voluntates et naturae hominum, cum quibus agendum est, et Ecclesiarum ac reliquorum negociorum conditiones et circumstantiae omnes, mediocriter perspectae et cognitae sint: tamen Deo me per vos vocanti reuerenter parere, si modo vitam et vires pro diuina bonitatesua ipse concedet, decreui. Fretus post Deum inprimis amore erga me, et fide ac prudentia tua, cui omnium isthic negociorum, personarum, locorum, Ecclesiarum conditiones notissimae sunt. Itaque et tuo potissimum consilio omnibus in rebus vtar, ac spero nos ita inter nos sententiis et voluntatibus conuenturos esse, vt vere de nobis Homericum illud vsurpare possimus. [Gap desc: Greek words]

[Gap desc: Greek words]
[Gap desc: Greek words] .

Omnia consilia et actiones meae ad veritatem ac pacem et tranquillitatem in Eccleisiis et politiis tuendam directae sunt. Doctrinam necessariam et vtilem ad excitandam in animis auditorum, veram pietatem, timorem Dei, fidem, obedientiam erga Deum et Magistratus, ad dilectionem et beneficentiam erga proximum. consolationem in cruce, sine rixis et altercationibus tradere in scholis docendo grauiter et modeste soleo, ac pastores etiam et ministros Ecclesiarum et alios in scholis docentes, vna mecum adhortor, vt discamus et profiteamur Theologiam, non vt rixandi instrumentum, vel maledicendi aliis, aut ostentandi ingenii memoriam, sed vt artem verae pietatis et fidei ac obedientiae erga Deum et mansuetudinis ac benignitatis


page 533, image: s0533

erga proximum declarandae, et pie viuendo ac benefaciendo potius quam argute disputando, aut virulente maledicendo nos Christianos et Theologos esse ostendamus. Litigantes mecum vel etiam pro concione maledicentes silentio solo et patientia plerum